Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору - Колдонуучунун салымы [ky]

КАНЫККАН УГЛЕВОДОРОДДОР

2026-04-20T05:15:13Z

Begay:

КАНЫККАН УГЛЕВОДОРОДДОР , а л к а н д а р, ч е к т ү ү у г л е в о д о р о д д о р –молекуладагы көмүртек атомдору өз ара жөнөкөй, ал эми көмүртектин калган валенттүүлүктөрү суутек атомдору м-н байланышкан органикалык бирикмелер. Каныккан углеводороддор чектүү углеводороддор деген ат м-н да белгилүү. Алардын эң жөнөкөйү – метан CH4 (саз газы же кен газы). Каныккан углеводороддордун гомологиялык катарын метандын молекуласындагы суутек атомдорун удаалаш метил радикалы (–CH3) м-н орун алмаштыруудан алууга болот. Ар бир кийинки мүчөсүнөн CH2 – метилен тобу м-н айырмаланган углеводороддордун катары гомологиялык катар, ал эми – CH2 тобу гомологиялык айырма деп аталат. Каныккан углеводороддордун жалпы формуласы CnH2n+2. (n – молекуладагы көмүртек саны). Каныккан углеводороддордун биринчи төрт мүчөсүнүн аты немис окумуштуусу Гофмандын сунушу боюнча метан – CH4, этан – C2H6, пропан – C3H8, бутан – C4H10 деп тривиалдык номенклатура боюнча аталган. Калган каныккан углеводороддорго кийинчерээк молекуладагы көмүртектин санына жараша грек сандары пайдаланылган. Мисалы, C5H12 пентан (беш), C6H14 гексан (алты), C7H16 гептан (жети), C8H18 октан (сегиз); латын сандарынан – нонан (тогуз), декан (он), эйкозан (жыйырма), пентаоктан (элүү) ж. б. у. с. Бардык эле чектүү углеводороддордун аттары «ан» мүчѳсү м-н аяктагандыктан, алар жалпысынан алкандар деп аталып калган. Каныккан углеводороддор биринчи үч мүчѳсү бирден гана структуралыгк формулага ээ. 4-мүчѳсүнѳн баштап изомерия кубулушуна ээ. Молекуладагы кѳмүртек атомунун санынын ѳсүшү м-н структуралыгк изомерлердин саны да ѳсѳт. Мисалы, пентан C5H12 үч, гептан C7H16 9, октан C8H18 18, декан С10H22 75 изомерге ээ. Каныккан углеводороддордун 1-тѳрт мүчѳсү кадимки шартта газ, 5-мүчѳсүнѳн 17-мүчѳсүнѳ чейин суюктуктар, андан жогоркулары - катуу заттар. Каныккан углеводороддор сууда ѳтѳ аз, ал эми кѳпчүлүк органикалык эриткичтерде жакшы эрийт. Алар химиялык реагенттерге инерттүү болгондуктан, парафиндер деген ат берилген. Бирок ѳзгѳчѳ шартта каныккан углеводороддор эркин радикалдар м-н оңой эле реакцияга кирет. Реакция С-С же С-H байланыштарыныш үзүлүшү м-н жүрѳт. Эгер реакция С-Н байланышынын үзүлүшү м-н жүрүп, суутек атому башка атом же атом тобу м-н орун алмашса, орун алмашуу реакциясы, ал эми С-С байланышынын үзүлүшү м-н жүрсѳ, ажыроо реакциясы деп аталат. Мисалы, метанды хлорлоодон - метилхлорид (СН3С1), метиленхлорид (СН2С3), хлороформ (CHCl3), нитрлѳѳдѳн нитроалкандар ж. б. алынат. Жогорку температурада ысытуудан каныккан углеводороддор майда бѳлүкчѳлѳргѳ бѳлүнүп, чектүү ж-а чексиз углеводороддордун аралашмасын пайда кылат. Каныккан углеводороддордун молекулалык массасы канчалык чоң болсо, ошончолук жогорку температурага туруксуз келет: 2СН4 ⇒ С2Н2+3Н2. Каныккан углеводороддор нефть, таш кѳмүр, ѳсүмдүктѳрдүн курамында кѳп. Синтез жолу м-н да алынат. Алар пластмассаларды, каучуктарды, булаларды, кир кетирүүчү заттарды алууда баштапкы зат катары колдонулат. Ракета ж-а мотор отундарынын басымдуу бѳлүгүн түзѳт.С. А. Адылов.
[[Категория:4-том, 51-100 бб]]

АГАТАН МИНЕРАЛДУУ СУУСУ

2026-04-09T08:59:56Z

Begay:

'''АГАТАН МИНЕРАЛДУУ СУУСУ''' ‒ дарыланууга жана ичүүгө жарамдуу минералдуу суу булагы. Ош облусунун Кара-Суу районунда, Агатан суусунун Жазы суусуна куйган жеринде, деӊиз деӊгээлинен 2500 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Жергиликтүү элге илгертен белгилүү. 1976-жылы бургулоо иштери жүргүзүлүп, геологиялык маалымат алынган. Булак чыккан жерде юра мезгилинде пайда болгон алевролит, сланец, чопо, кумдук тоо тектери жатат. Алар бүктөлүүгө дуушарланып, кеӊдик багытта созулуп жаткан антиклиналды пайда кылган. Суу антиклиналдын түндүк канатындагы тектоникалык жаракалардан агып чыгат. Суу тунук, туздуу, муздак (12°С), көмүр кычкыл газдуу (СО2 ‒ 0,1‒0,2 ''г/л''ге чейин). Бургулоо көзөнөгүнөн агып чыккан суунун чыгымы 0,5 ''л/сек,'' булактыкы ‒ 0,2 ''л/сек'', аз минералдашкан. Курамы хлорит-гидрокарбонат-натрий-кальцийлүү. Сууну ичүү жолу менен ашказан, бөйрөк, боор ооруларын дарылоого болот.
[[Категория:1-Том]]

АГАНОЗЕРО КЕНИ

2026-04-09T08:57:05Z

Begay:

'''АГАНАОЗЕРО КЕНИ''' ‒ Европадагы хромдун ири кени. Карелияда, Пудож шаарынан 40 ''км'' түндүк тарапта жайгашкан. 1984-жылы ачылган; 2007-жылдан өнөр жайлык деӊгээлде казылып алынат. Чалгындалган запасы 8 млн т (Cr2Oз орточо өлчөмү 22‒23%). Магма ‒ стратиформ геологиялык-өнөр жайлык типтеги кен. Кен алгачкы протерозойдун Бураков ‒ Аганозеро базит-ультрабазиттүү катмарланган массивинин түндүк-чыгыш блогунда топтолгон. Долбоор боюнча Аганозеро тоо кен-байытуу комбинаты жылына 1200 миӊ тга чейин кен сырьёсун казып алмакчы.
[[Категория:1-Том]]

АГАЛА-ТАШ АКИТАШ КЕНИ

2026-04-09T08:53:10Z

Begay:

'''АГАЛА-ТАШ АКИТАШ КЕНИ''' Кант шаарынан 18‒20 ''км'' түндүк тарапта, Чүй суусунун оӊ жээгинде, Кындык тоосунун түштүк капталында, деӊиз деӊгээлинен 700‒970 ''м'' бийиктикте. 1932-жылы геологиялык чалгындоо партиясы тарабынан ачылган. 1956‒1982-жылдарда Кыргыз ССРнин геология башкармасы жана Курулуш материалдарын өндүрүүчү министрлиги чалгындоо иштерин жүргүзгөн. Кен аймагында ордовик мезгилинин аягында пайда болгон акиташ, кумдук жана сланец тоо-тек катмарлары көрүнүп жатат. Акиташ массивдүү жана одоно катмарлуу болуп бөлүнөт. Акиташ тегинин жалпы көлөмүнүн 70%ин массивдүү түрү түзүп, цементтик сырьёго жарамдуу. Анын калыӊдыгы 100'' м''ге жетет. Массивдүү акиташ 30% мергель менен кошо «500» жана «600» маркасындагы портланд-цементти алуу үчүн колдонулат. Акиташтын «Түштүк кыр» боюнча запасы А+В категориясы боюнча 35781 миӊ ''т,'' А+В+С1‒117326 миӊ ''т'', С2 ‒2934 миӊ ''т''. Цементтин чопо кошумчасы ‒ чополуу сланец. Кен 1964-жылдан жер үстүнөн ачык казып алынып, анын базасында Кант шифер-цемент заводу иштейт.
[[Категория:1-Том]]

АВСТРАЛИЯ ПЛАТФОРМАСЫ

2026-04-09T08:27:11Z

Begay:

'''АВСТРАЛИЯ ПЛАТФОРМАСЫ''' ‒ Австралия материгинин батыш жана борбордук бөлүктөрүн, ошондой эле Жаӊы Гвинея аралынын түштүгүн камтыган кембрийге чейинки байыркы структура. Архей ‒ төмөнкү протерозой фундаменти метаморфизмге дуушарланган жанар тоо, гнейс, гранит тоо тектеринен түзүлгөн. Жогорку протерозой ‒ палеозойдун чөкмөлөрү (жабындысы) терриген, карбонаттуу жана жанар тоо (платобазальт) тектеринен турат, кара: Австралия.
[[Категория:1-Том]]

АВЛЕТИМ (кыштак)

2026-04-09T05:54:39Z

Begay:

'''АВЛЕТИМ''', А ф л а т у н – Жалал-Абад облусунун Аксы районундагы кыштак. Сары-Челек айыл аймагынын борбору. Ит-Агар суусунун боюнда, Бозбу-Тоонун түндүк-чыгыш этегинде, деңиз деңгээлинен 1110 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Кербен шаарынан 24 ''км'' түндүк-чыгыш тарапта. Шамалды-Сай темир жол бекетинен 90 км. 1922-жылы отурукташкан. Калкы 2 346 (2025); негизинен дыйканчылыкта, мал чарбасында, токойчулукта эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, оорукана, токой чарбасынын кеңсеси бар. Эки мончо, 4 тегирмен, май сыгуучу жана жыгаччылык цехи, 2 ашкана, базар иштейт. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган.
[[Категория:1-Том]]

ИНДИЯ

2026-04-01T09:49:13Z

Begay:

И́НДИЯ (хинди тилинде – Бхарат), И н д и я Р е с п у б л и к а с ы (Бхарат Ганараджья) – Түштүк Азиядагы мамлекет, Индстан жарым аралында. Батышынан Инди океанынын Араб, түштүк-батышынан Лаккадив деңиздери, чыгышынан Бенгал булуңу менен чулганып, түштүгүндө Маннар булуңу менен Полк кысыгы Индияны Шри-Ланка аралынан бөлүп турат.

[[File:ИНДИЯ1.png | thumb | none]]
Түндүк-батышынан Пакистан жана Афганстан, түндүгүнөн Кытай, Непал жана Бутан, чыгышынан Бангладеш жана Мьянма өлкөлөрү менен чектешет. Индиянын курамына Лаккадив аралы (Лакшадвип союздук аймагы), Андаман жана Никобар аралдары кирет. Аянты 3,3 млн км2. Калкы 1,45 млрд (2024); элинин саны боюнча дүйнөдө 1-орунда. Борбору – Нью-Дели (Дели улуттук борбордук аймагынын курамына кирет). Расмий тили – хинди жана англис тилдери. Акча бирдиги – Индия рупийи. Администрациялык-аймактык жактан 28 штатка (федерация субъектилери болуп саналат), борборго баш ийген 6 союздук аймакка жана Дели улуттук борбордук аймагына бөлүнөт;

'''Таблицаны кара.'''

 Индия Бириккен улуттар уюмунун (1945), Түштүк Азия өлкөлөрүнүн аймактык кызматташтык ассоциациясынын (СААРК; 1985), Ынтымакташтыктын (1947), ЭВФтин (1945), Эл аралык реконструкция жана өнүгүү банкынын (1945), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995), ШКУнун (2005-жылдан байкоочу) ж. б. эл аралык уюмдардын мүчөсү.

'''Мамлекеттик түзүлүшү.''' Индия – федерациялык мамлекет. Конституциясы 1949-жылы кабыл алынып, 1950-жылы күчүнө кирген. Башкаруу формасы – парламенттик республика. Мамлекет башчысы – президент. Ал, ошондой эле өлкөнүн куралдуу күчтөрүнүн жогорку башкы командачысы болуп эсептелет. Президент эки палаталуу парламент жана штаттардын мыйзам чыгаруу органдарынан турган шайлоочулар коллегиясы тарабынан 5 жылдык мөөнөткө шайланат. Индиянын мыйзам чыгаруу органы – парламент (2 палатадан турат: Штаттар совети – Раджья Сабха (250 орун) жана Элдик палата – Лок Сабха (545 орун). Аткаруу бийлиги президент тарабынан дайындалган премьер-министр (2004-жылдан Манмохан Сингх) башында турган өкмөткө таандык. Негизги саясий партиялары: Индия Улуттук конгресси (1885-жылы уюшулган), Бхаратия жаната партиясы (1980), Индия коммунисттик партиясы (1925) ж.б.

'''Табияты.''' Индия Индстан жарым аралын, Инд-Ганг түздүгүнүн чыгыш бөлүгүн (Сатлеж дарыясынан чыгышты карай), Гималай менен Кара-Корумдун түштүк бөлүктөрүн, Бенгал булуңундагы жана Араб деңизиндеги бир нече аралдар тобун камтыйт. Жээк сызыгынын узундугу 72 миң км; негизинен жапыз, кумдуу, лагуналуу; булуң-буйткалар аз. Жарым аралдын батыш жээгинин түштүк бөлүгү – Мала-

[[File:ИНДИЯ2.png | thumb | Карвар шаарынын айланасындагы Араб деңиз жээги.
]]бар жээги, чыгыш жээгинин түштүк бөлүгү – Коромандель жээги деп аталат. Өлкөнүн аймагынын 3/4 бөлүгү – түздүктөр жана бөксө тоолор. Индстанды дээрлик Декан бөксө тоосу (ал чыгышты карай 900 мден 300 мге чейин жапыздайт)

Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2007)

'''Таблица'''<table>Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2007)</table>

ээлейт; жеринин бети плато сымал, ал батышында жана чыгышындагы айрым жерлеринде Батыш Гат жана Чыгыш Гат тоолоруна өтөт; алардын сырткы капталдары океанга тик түшөт. Түндүк-батышында зор аймакты базальт катмары (трапптар) каптап жатат. Индстандын түштүгүндө бийиктиги 2698 мге жеткен супа сымал тоолор, түндүк тарабында, тоо этегиндеги тектоникалык зор ийилиште аллювий тектеринен түзүлгөн Инд-Ганг түздүгү жайгашкан. Инд-Ганг түздүгүнүн түндүгүндө Жер шарындагы эң бийик тоо система – Гималай (Индиянын чегиндеги бийиктиги 8126 мге чейин, Нангапарбат чокусу) үч тепкич (Сивалик, Кичи Гималай, Чоң Гималай) болуп тик көтөрүлөт. Анын түндүгүндө альп рельефтүү, мөңгүлүү Кара-Корум тоолору жайгашкан. Индиянын аймагынын басымдуу бөлүгүн байыркы Инди платформасы ээлеп, ал Индстан жарым аралын, Инд-Ганг түздүгүн камтыйт. Өлкөнүн аймагына, ошондой эле альп бүктөлүшүнө кирген Гималайдын бир бөлүгү (Симла, Жамму, Кашмир) да кирет. Ири кен байлыктары: боскит (Орисса, Бихар, Гужарат, Карнатака, Мадхья-Прадеш ж. б. штаттарда), хромит (Орисса), темир (Бабабудан, Байладила ж. б. кендер), алтын (Карнатака ж. б.), коргошун-цинк (Ражастхан), жез (Бихар), жез-порфир (Мадхья-Прадеш), мусковит (запасы боюнча дүйнөдө 1-орунда), барит (Андхра-Прадеш), алмаз (Мадхья-Прадеш), нефть жана газ (Камбей, Ассам нефть-газ бассейндери, Бенгал шельфи), көмүр (Бихар, Батыш Бенгалия, Мадхья-Прадеш), слюда, асыл таштар ж. б. Климаты субэкватордук муссондук, түштүгүндө тропиктик. Индиянын дыйканчылык үчүн өтө маанилүү болгон жайкы нымдуу муссон мезгилинде жаан-чачындын 70–90%и жаайт, кышы кургак жана салкын, марттан майдын аягына чейин кургак жана ысык мезгил. Январдын орточо температурасы түндүгүндө 15°Сден түштүктө 27°Сге чейин, майда (эң ысык ай) 28–35°С. Жылдык жаан-чачыны Инд-Ганг түздүгүнүн батышында 100 мм; Декан бөксө тоосунун борбордук бөлүгүндө

[[File:ИНДИЯ4.png | thumb | Тар (Тхар) чөлү.]]

[[File:ИНДИЯ5.png | thumb |
Бийик Гималай.]]
300–400 мм, Чыгыш Гималай тоолорунда жана Гаттын сырткы капталдарында 3000–6000 мм, Шиллонг платосунда 12 000 ммге чейин (Жер шарынын кургактыктагы эң жаанчыл жери). Негизги дарыялары: Ганг (куймасы Жамна менен кошо), Инд (жогорку агымы), Брахмапутра (төмөнкү агымы), Нарбада, Годавари, Кришна. Жайкысын дарыяларынын суусу мол (дарыя ташкыны болуп турат), сугатка кеңири пайдаланылат, айрымдарында кеме жүрөт. Декан бөксө тоосунун жана Инд-Ганг түздүгүнүн табигый өсүмдүктөрү өтө өзгөргөн; саванна, ксерофиттүү сейрек токой, айрым жерине жалбырагы күбүлмө токой, түндүк-батышына бадалдуу жарым чөл жана чөл өсүмдүктөрү мүнөздүү. Батыш Гаттын айдарым капталдарында, Ганг менен Брахмапутранын дельтасында, Чыгыш Гималайдын этегинде дайыма жашыл тропик токою өсөт. Гималайдын этегин тераилер (саздуу жунгли), жогорураак муссон токою, аралаш жана ийне жалбырактуу токой, тоо шалбаа жана талаа ээлейт. Индиянын аймагынын 24%и токой. '''''Индияда коргоого алынган''''' 545 табигый аймак бар, анын 83ү улуттук парк. Алар өлкөнүн аянтынын 5,2%ин ээлейт. ЮНЕСКОнун биосфералык резерват тармагына Нанда-Деви жана Сандарбан улуттук парктары, ошондой эле Нилгири жана Маннар булуңу; эл аралык маанидеги суу-саздуу жерлерге коргоого алынган 25 табигый аймак киргизилген. Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине Сандарбан, Казиранга, Кеоладео, Нанда-Деви, Гүлдөр өрөөнү улуттук парктары, Манас резерваты кирген. Биологиялык ар түрдүүлүктү жана жапайы айбанаттардын жашоо чөйрөсүн (мисалы, бенгал жолборсу, индия пили, ганг гавиалы) сактоо максатында түзүлгөн долбоорлорду иш-

[[File:ИНДИЯ8.png | thumb | Индия пилдеринин жайыты.]]
ке ашырылышы айрымдарынын көбөйүшүн шарттады.

'''Калкы.''' Индия – көп улуттуу өлкө. Мында 1652 тилде жана диалекте сүйлөгөн 500дөй улут жана уруу бар. Алардын 9/10унан ашыгы ири улуттар: хинди, бихар, панжаб, ражастхандыктар, маратха, гужарат, бенгалдыктар, ассам, тамил, телугу (андхра), каннар, малаяли, кашмирликтер ж. б. 1901–2001-жылдарда Индиянын калкы 4,3төн ашык эсе (238,4 млндон 1027,02 млнго чейин) өскөн. 21-кылымдын 1-жарымында калктын санынын өсүүсүнүн негизги себеби төрөлүүнүн өтө жогору болушу (1901-жылы 1000 адамга 45,8 бала, 1951-жылы 40,8 бала төрөлгөн). 1951-жылдан төрөлүү көзөмөлгө алынган (ар бир үй-бүлөгө 2 бала). Бирок, Индиянын калкы дагы эле тез темп менен өсүүдө. 2007-жылы төрөлүү 1000 адамга 22,7 бала, өлүм житим 6,6 адам болгон. Индиянын калкынын 48%тен ашыгы аял (орто эсеп менен 100 аялга 106дан ашык эркек туура келет). Калктын орточо жашы 24,8 жыл. Курактык структурасында 15 жашка чейинки балдар 31,8%, эмгек курагын-

[[File:ИНДИЯ9.png | thumb | Мумбаи (мурдагы Бомбей) шаары.]]
дагылар (15–64 жаштагылар) 63,1%, 65 жаш жана андан ашкандар 5,1%. Динге ишенгендердин 80,5%и индуизм, 13,4%и ислам, калгандары христиан, сикхизм, буддизм, жайнизм, иудаизм диндерин тутат. Орточо жыштыгы: 1 км2 жерге 353 адам; Инд-Ганг түздүгүндө жана деңиз жээктеринде калк жыш, тоолуу (түндүк) жана чөлдүү аймактарга сейрек отурукташкан. Калктын 70%и айылда жашайт (өлкөдө 600 миңден ашык айыл-кыштак бар). Шаар калкы 30%ти түзөт. Индияда калкы миллиондон ашкан 32 шаар бар. Ири шаарлары (2007): Мумбаи, калкы 13,1 млн (агломерациясы менен 20,4 млн); Дели, 11,5 млн (18,0 млн); Бангалор, 5,3 млн (6,3 млн); Калькутта, 4,6 млн (14,9 млн); Ченнаи, 4,4 млн (7,1 млн); Ахмадабад 3,8 млн (5,2 млн); Хайдарабад 3,7 млн (6,1 млн); Пуна 3,2 млн (4,9). Экономикалык активдүү калкы 500 млндон ашык (2006), анын 60%и айыл чарбасында, 17%и өнөр жайында, 23%и тейлөө чөйрөсүндө иштейт.

'''Тарыхы.''' Археологиялык маалыматтарга караганда Индияда адам баласы таш доорунан эле жашай баштаган. Инд дарыясынын өрөөнүндө отурукташкан элдер биздин заманга чейин 3-миң жылдыктын 2-жарымы – 2-миң жылдыктын 1-жарымында жогорку деңгээлдеги Хараппа маданиятын түзгөн. Биздин заманга чейин 2-миң жылдыктын орто ченинде Индияны арий уруулары каптап келе баштаган. Биздин заманга чейин 1-миң жылдыкта аймакта Куру, Панчала, Кошала, Таксила, Гандхара, Магадха сыяктуу бир катар кул ээлик мамлекеттер пайда болот. Анын ичинде Магадха айрыкча жогорулап, Маурья династиясынан чыккан Ашок падышанын тушунда (биздин заманга чейин 268–232) ал бүткүл Индияны камтыган империянын борборуна айланган. Байыркы Индиянын калкы төрт сословиеге бөлүнгөн: брахмандар (дин кызматкерлери), кшатрийлер (жоокерлер), вайшийлер (эркин дыйкан, малчы, соодагер), шудралар (жалчы, кулдар). Булардын биринчи экөө артык укуктардан пайдаланган. Байыркы Индияда буддизм менен жайнизм дини үстөмдүк кылган. Алгачкы орто кылымда Индия бир нече мамлекетке бөлүнгөн. 12-кылымдын аягы – 13-кылымдын башында түрк-афган башкаруучулары тарабынан Түштүк Индиянын каратылышы анда ислам дининин таралышына түрткү берген. 1398-жылы Тимурдун армиясы Дели султандыгын (1206-жылы түзүлгөн Индиядагы биринчи мусулман династиясы) каратып алган. Алар Дели шаарын талап-тоноп, кол өнөрчүлөрүн Самарканга алып кеткен. Ич ара келише албаган султандыктын башкаруучулары тактыга Кабулдан Закир-ад-дин Бабурду чакыртышкан. Бабурдун кыска мөөнөттүү бийлиги (1526–1530) Могол империясынын, Улуу Моголдор династиясынын башатын негиздеп кеткен. 16-кылымда Түндүк Индия Улуу Моголдор династиясынан чыккан Акбардын бийлигинде болот. Анын чөбүрөсү Аурангзеб (1658–1707) Түштүк Индияны каратат, бирок Могол империясы көп узабай ыдырай баштайт. 16-кылымда португалдар, голланддар, англичандар, француздар Индиянын жээгиндеги бир катар стратегиялык таяныч пункттарын ээлеген. Европалык державалардын Индия үчүн күрөштөрү англиялык Ост-Индия компаниясынын жеңиши м-н 18-кылымдын аягында аяктайт. 19-кылымдын орто ченинде Индияны Англия толугу менен каратып алат. Индия Англиянын соода рыногуна жана англиялык өнөр жайдын сырьё булагына айланат. 1885-жылы түзүлгөн Индия улуттук конгресс (ИУК) партиясы жергиликтүү өнөр жайды өзү башкаруу жана коргоо талаптарын коёт. 1906-жылы Мусулман лигасы түзүлөт. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин, Индия менен Англиянын ортосунда карама-каршылыктар күчөп, 1947-жылы 15-августта Улуу Британия Индиянын көз карандысыздыгын таанууга аргасыз болот. Индия диний принцип боюнча Индия Союзуна жана Пакистан болуп эки доминионго бөлүнөт. Бөлүнүү индустар менен мусулмандардын кагылышуусу менен коштолуп, натыйжада 1 млндон ашуун адам кырылат. Диний кагылышууларга каршы чыккан М. К. Ганди шовинистчил уюмдун өкүлү тарабынан өлтүрүлөт. ИУКтун лидери Ж. Неру Индиянын премьерминистри болот. 1949-жылы 26-ноябрда жаңы конституция кабыл алынып, Индия республика болуп жарыяланган. Бул конституция 1950-жылы 26-январда (бул күн республика күнү деп белгиленет) күчүнө кирген. 1967-жылдагы шайлоонун жыйынтыгында И. Ганди өлкөнүн премьер-министри болуп калат. 14 ири жеке банк мамлекеттештирилип, монополиялар жөнүндө мыйзам кабыл алынат, көпчүлүк товарларды импорттоого мамлекет көзөмөл жүргүзөт. Индия өкмөтү ядролук жана космостук программаларды өнүктүрүүгө өзгөчө көңүл буруп, натыйжада 1974-жылы ядролук куралды сыноо жүргүзүлөт, 1975-жылы советтик космодромдон Индиянын биринчи спутниги «Арьябхата», 1979-жылы космостук ракетасы учурулат. Индус мусулман кагылышууларынын натыйжасында, 1984-жылы И. Ганди сикх террорчулары тарабынан өлтүрүлөт. Анын ордуна премьер-министр болуп И. Гандинин уулу Р. Ганди шайланат.

[[File:ИНДИЯ10.png | thumb | none]]
Р. Гандинин өкмөтү инвестицияларды электрондук өнөр жайды өнүктүрүүгө тартып, ошол эле учурда чет элдик фирмалардын филиалдарын ачтырууга, жаңы технологияларды киргизүүгө жетишет. Индия АКШ, Япония, Германия сыяктуу өлкөлөр менен кызматташа баштаган. 80-жылдардын орто ченинен Түштүк Азия аймагында соода экономикалык байланыштарды жөнгө салууга багытталган бир катар иш-чаралар жүргүзүлөт. 1991-жылы кезексиз өткөрүлгөн шайлоо компаниясынын учурунда Р. Ганди тамил террорчулары тарабынан өлтүрүлөт. Конгресстин жаңы лидери П. В. Нарасимха Рао премьер-министр болуп калган. 2004-жылдан Индиянын премьер-министри – Манмохан Сингх. 21-кылымдын башында өндүрүлгөн ИДПнин көрсөткүчү боюнча Индия – дүйнөдөгү экономикалык ири төрт державанын бири. Индия Кытай, Чыгыш жана Батыш Азия, Япония, АКШ өлкөлөрү менен кызматташтыгын өнүктүрүүдө.

[[File:ИНДИЯ11.png | thumb | Индия Республикасынын күнүнө карата аскер парады. Дели. 26-январь. 2010-жыл.]]
1985-жылдан Түштүк Азия аймактык кызматташтык ассоциациясынын курамында. Учурда Индия-Пакистан мамилелерин жөнгө салуу боюнча бир кыйла иштер жүргүзүлүүдө. 2005-жылдан ШКУга байкоочу катары катышат.

'''Чарбасы.''' Индия – өнөр жай, соодасы жана товардык акча мамилеси өнүккөн агрардык-индустриялуу өлкө. Индиянын экономикасы жумушчу күчүнүн арзандыгы жана эмгектин жогорку маданияты менен өзгөчөлөнөт. Индиянын азыркы экономикасына көп укладдуулук мүнөздүү. Айыл чарбасында чакан чарбалар басымдуулук кылып, ал өз алдынча иштеген калктын 60%ин камтыйт; өнөр жайында 23%и иштейт. Өлкө азык-түлүк менен өзүн толук камсыз кылып, жылына 200 млн тдай дан эгинин өндүрөт. Ички ИДПдеги айыл чарбасынын жана балыкчылыктын үлүшү 18,5%, тейлөө чөйрөсүнүкү (курулуш менен кошо) 55,1%, өнөр жайыныкы 26,4%. ИДПнин реалдуу өнүгүү темпи 2006–07-жылдарда 9,4%ти түзгөн (дүйнөдө Кытайдан кийинки 2-орунда). ИДПни киши башына бөлүштүргөндө 3800 доллардан туура келет. Болжол менен 250–300 млн адамдын жашоо деңгээли өнүккөн капиталисттик өлкөнүн көрсөткүчүнө тең келет. Индия ИДПнин деңгээли боюнча дүйнөдөгү 6 ири өлкөнүн катарына кирет. Ошол эле учурда расмий маалымат боюнча кирешеси жакырчылык чегинен төмөн болгон калк 22%тейди түзөт. Өнөр жай – Индиянын экономикасынын маанилүү жана өнүгүп жаткан сектору. Өнөр жай продукциясынын наркынын 79,3%и иштеп чыгаруучу, 10,5%и тоо-кен, 10,2%и электр-энергетика тармактарына туура келет. Иштеп чыгаруучу өнөр жайынын маанилүү тармактары: машина куруу жана металл иштетүү, химия, нефть-химия жана фармацевтика, кара жана түстүү металлургия, текстиль жана тамак-аш. Энергияны пайдалануу структурасынын 54%ин көмүр, 32%ин нефть жана нефть продуктулары, 8%ин табигый газ, 5%ин суу энергиясы, 1%ин атом энергиясы түзөт. Индиянын экономикасынын өнүгүүсүндөгү негизги проблемалардын бири – отун-энергетикалык ресурстардын таңкыстыгы. Көмүрдүн запасы 121,4 млрд т (Бихар, Мадхья-Прадеш, Батыш Бенгалия), жылына 430 млн т казылып алынат (2006–07). Нефть негизинен Араб деңизинин жана Бенгал булуңунун шельфтеринен казылып алынат (2006–07-жылдарда 34 млн т), 112,6 млн т нефтини сырттан (негизинен Перс булуңунун жээгиндеги өлкөлөрдөн) сатып алат. Казылып алынган газ (31,6 млрд м3) ички керектөөнүн 1/2 ине жакынын канааттандырат; газ кендери Араб деңизинин жана Бенгал булуңунун жээктеринде жана Ассам штатында. Электр станцияларынын аныкталган жалпы кубаттуулугу (2007) 128,6 миң МВт, анын ичинде ЖЭСке 84,4 миң, АЭСке 3,9 миң, ГЭСке 34,1 миң, энергиянын калыбына келүүчү булактарына (шамал, күн) 6,2 миң МВт туура келет. 2006–07-жылдарда 663,8 млрд кВт электр энергиясы өндүрүлгөн, анын 79%и ЖЭСке, 17,6%и ГЭСке, 2,4%и АЭСке, 1%и башка (негизинен шамал) электр станцияларына таан-

[[File:ИНДИЯ12.png | thumb | Алюминий заводу. Даманжоди шаары.]]
дык. Өлкөнүн электр энергиясына болгон муктаждыгы 2006–07-жылдарда 722,2 млрд кВт түзгөн. 7 АЭС иштейт. Кара металлургия өнөр жайы темир (2006-жылы 99,4 млн т казылып алынган), хром (3255 миң т) жана марганец (1750 миң т) рудаларынын негизинде иштейт. Түстүү металлургиянын маанилүү тармагы – алюминий өнөр жайы; Индия жогорку сапаттагы бокситке бай, ал Орисса, Гужарат, Жаркханд, Мадхья-Прадеш ж. б. штаттарынан казылып алынат (13,1 млн т). Ошондой эле чопо (2700 миң т), жез (26,9 миң т), коргошун (255 миң т), цинк (440 миң т), титан рудалары, алтын (3200 кг) казылып алынат. Машина куруу – өнөр жайдын башкы тармагы (өнөр жай продукциясынын наркынын 18,5%и), ал чарбанын түрдүү тармактары үчүн машиналардын жана жабдуулардын көп түрлөрүн чыгарат. Алардын негизги продукциялары: буу казаны, буу, газ жана гидравликалык турбиналар, буу жана дизель генераторлору, турбина-генераторлор, күн сүрөт электр курулмасы, шамал энергетикалык курулмасы, туруктуу токтогу жогорку чыңалуудагы электр энергиясын берүү системасы, насос, компрессор, трасформатор ж. б. Машина куруу өнөр жайынын маанилүү тармагы – станок куруу; мында металл иштетүүчү станоктор, автоматтык линия жана өндүрүштүк комплекстер үчүн атайын станоктор, түрдүү устакана-пресстөөчү, ширетүүчү, куюучу жабдуулар даярдалат. Транспорттук машина куруунун ири жана тез өнүгүп жаткан тармагы – автомобиль өнөр жайынын ишканалары негизинен ички рыноктун муктаждыктарын канааттандырууга багытталып, автомобиль техникасынын дээрлик бардык түрүн, ошондой эле аларды комплекттөөчү тетиктерди, түйүндөрдү жана агрегаттарды чыгарат. Үч (моторикша, жүк ташуучу мини-машина) жана эки дөңгөлөктүү (мотоцикл, мотороллёр же скутер, мопед, ошондой эле велосипед) транспорт каражаттарын чыгаруу өнүккөн. Трактор чыгаруу (2006; 270 миң) боюнча дүйнөдө АКШ менен Кытайдан кийинки 3-орунду ээлейт. Темир жол локомотивдерин, аларга тетиктерди жана агрегаттарды, электровоздорду жана пассажир ташуучу электр поезддерин чыгарат. Авиаракета-космостук өнөр жайы – машина куруунун эң татаал жана илим сыйымдуу тармагы. Анда самолёт, вертолёт, авиакыймылдаткычтар, ракета даярдалат. Үч космодрому (Андхра-Прадеш, Керала, Орисса штат-

[[File:ИНДИЯ13.png | thumb | Шрихарикота космодромунан ракета учуруу. Андхра-Прадеш штаты.]]
тарында) бар. Кеме куруу – транспорттук машина куруунун өнүккөн тармагы. Анда ири деңиз кемелери, дарыя кемелери, баржа, балык уулоочу траулер, танкер, жүк ташуучу кеме даярдалат. Мамлекеттик ири верфтери – Кочин, Вишакхапатнам, Мумбаи, Васко-да Гама шаарларында жайгашып, аларда бүт кеме түрлөрү, анын ичинде аскер кемелери, ракеталуу крейсерлер ремонттолуп, жабдылат. Химия тармагы өлкөнүн өнөр жай продукциясынын 15%ин түзүп, анда түстүү пигменттер жана боёктор, көмүртек көөсү, пластиктер жана пластик буюмдар, жасалма жана синтездик булалар, кир кетирүүчү каражаттар, косметика товарлары, пестициддер, жарылгыч заттар, пиротехникалык буюмдар ж. б. чыгарылат. Нефть-химия өнөр жайы пластмасса, синтездик була, синтездик каучук, резина буюмдарын (анын ичинде шина), лак боёк продукцияларын ж. б. чыгаруучу ишканалардан турат. Минералдык жер семирткичтер арбын (2005–06-жылдарда 35 млн т) чыгарылат. Индиянын фармацевтика өнөр жай өндүрүшүнүн көлөмү (дүйнөлүк өндүрүштүн 8%и), ошондой эле ишканаларынын технологиялык деңгээли боюнча өлкөдө алдыңкы абалды ээлеп, фармацевтикалык бирикмелердин 300гө жакын түрүн, даяр дары-дармектин (антибиотиктер, антибактериялык дарылар, вакциналар, гормондор, өсүмдүк дарылары ж. б.) 20 миңдей аталышын чыгарат. Индиянын дары-дармектери дүйнөлүк рынокто жетишерлик сапаттуулугу ж-а арзандыгы м-н бааланат. Алмазга кыр чыгаруу ж-а зер буюмдарын жасоо – Индиянын салт болуп калган тармагы. Башкы зергерчилик борборлору: Сурат, Жайпур. Курулуш материалдар өнөр жайында цемент, слюда (дүйнөлүк рынокко да чыгарат) өндүрүштөрү алдыңкы орунда. Жеңил өнөр жайынын башкы тармактары: кездеме жана даяр кийим өндүрүштөрү (өнөр жай продукциясынын наркынын 1/5и). Индия кебез кездеме чыгаруу (2005–06-жылдарда 50 млрд м2) жана андан кийим тигүү боюнча дүйнөдө 2-орунду ээлейт. Текстиль жана тигүү өнөр жайы ИДПнин 8%ин жана өлкөнүн товардык экспорт наркынын 15%ин камсыз кылат. Анын сырьёсу катары накта (пахта, зыгыр, жут, жибек, жүн), ошондой эле жасалма була (полиэстер, вискоза, нейлон, акрил ж. б.) пайдаланылат. Индия жибек өндүрүү боюнча дүйнөдө 2-орунда (Кытайдан кийин). Тамак-аш өнөр жайынын башкы тармагы – кант өндүрүшү (бал камыштан); ошондой эле сүт, жашылча жана жемиш, дан, эт, балык, кофе данын, чай жалбырагын иштетүү, даяр азык-түлүк, чала фабрикат, таза суу өндүрүштөрү. Индиянын улуттук экономикасынын өнүгүүсүндө мамлекеттик сектордун мааниси зор. Мамлекеттик сектордо нефтини казып алуу жана кайра иштетүү, таш көмүр казып алуу, электр энергиясын жана болот өндүрүү ишканаларынын үлүшү зор. Мамлекеттик сектор негизинен коргоо өнөр жайында, атом энергетикасында, темир жол, авиация жана деңиз транспортторунда, байланышта үстөмдүк кылат. Жеке сектор машина куруу өнөр жайында, айыл чарбасында, жеңил, тамак-аш, медицина өнөр жайларында, курулушта, соодада, автомобиль транспортунда басымдуу. ИДПде айыл чарбасынын жана ага байланыштуу тармактардын үлүшү зор (1/3и). Айыл чарбасында өлкөнүн жумушчу күчүнүн 2/3ге жакыны иштейт. Индия көз карандысыздыкты алгандан кийин, 30 жыл бою АКШдан жылына 12–15 млн тга чейин буудай сатып алып турган. Айдоо жерлердин күрдүүлүгүн жакшыртуу боюнча программага ылайык, жогорку сорттогу үрөндү кеңири пайдалануунун жана айыл чарба өндүрүшүн жакшы каржылоонун натыйжасында 1970-жылдардан баштап сырттан буудай сатып албай калды. Өлкөнүн аймагынын 51,6%и иштетилет: анын 48,8%и айдоо жер, 2,8%и көп жылдык өсүмдүктөр. Индия – байыркы ирригация өлкөсү; сугат жеринин аянты (55,8 млн га) боюнча дүйнөдө 1-орунда. Сугат жердин 60%тен ашыгы кудуктардан (электр насостору аркылуу), 30%тейи мамлекеттик ирригациялык каналдардан, калган жерлери чакан жасалма көлмөлөрдөн сугарылат. Дыйканчылык (айдоо жердин 60–70%и) Инд-Ганг

[[File:ИНДИЯ14.png | thumb | Карнатака штатындагы шалы талаасы (палдары).]]
түздүгүндө жана Годавари, Кришна, Кавери дарыяларынын дельталарында жана өлкөнүн океан жак чыгыш жээктериндеги түздүктөрдө өнүккөн. Айыл чарбасынын башкы тармагы – өсүмдүк өстүрүүчүлүк. Өлкөнүн агроклиматтык шарты жыл бою дыйканчылык жүргүзүүгө шарт түзөт; бирок кургакчыл мезгилде нымдын жетишсиздигинен айдоо жердин 1/3ине жакыны гана кайра эгилгендиктен (45–50 млн га), эгин жыйноонун жалпы аянты 190 млн ганы гана түзүп калат. Индияда 2 айыл чарба сезону болот: 1) жайкы жаанчыл негизги сезон (хариф; майдын аягы, июндун башы – сентябрь–ноябрь), мында түшүмдүн негизги бөлүгү жыйналат; 2) кургакчыл кышкы сезон (раби; октябрь-ноябрь – март-апрель). Негизги азык-түлүк өсүмдүктөрү: шалы (айдоо аянтынын 1/4инен көбүн ээлейт, эң нымдуу аймактарда өстүрүлөт, 2006–07-жылдарда 87 млн т күрүч жыйналган; дүң жыйымы боюнча Кытайдан кийинки 2-орунда), буудай (айдоо аянтынын 1/8 и; 70 млн т жыйналат; дүйнөдө Кытайдан кийинки 2-орунда), жүгөрү (15 млн т), таруу (жовар, бажра, раги ж. б., көбүнчө Декан бөксө тоосунун ички аймактарында); бардык жеринде чанактуулар (кой буурчак, грэм, тур ж. б.) жана май алынуучу өсүмдүктөр (28 млн т; жер жаңгак, клещевина, сары кычы, рапс ж. б.) өстүрүлөт. Бал камыш (278 млн т жашыл масса жыйналган, Бразилиядан кийинки 2-орунда; Түндүк Индияда), жер жаңгак (негизинен Түштүк Индияда) жана чай (Брахмапутранын өрөөнүндөгү жана Чыгыш Гималайдын этегиндеги плантациялардан жыйналат), ошондой эле жут (2/4 бөлүгүн Батыш Бенгалия берет), клещевина (Түштүк Индия), пахта (негизги аймактары Батыш Индиядагы Декан траппы жана Пенжаб; аянты боюнча дүйнөдө 1-орунда; 3,3 млн т жыйналган) өндүрүү боюнча дүйнөдө алдыңкы орундар-[[File:ИНДИЯ15.png | thumb | Ча й ж а лб ы р аг ы н ж ыйн оо. Б ат ы ш Бенгалия.]]
да. Түштүк Индияда чай, кофе, каучук, кокос пальмасы, татымалдар (калемпир, имбирь, кардамон ж. б.) өстүрүлөт. 2000-жылы 240 млнго жакын бодо мал (анын ичинде 90 млну буйвол; саны боюнча дүйнөдө 1-орунда; негизинен унаа катары пайдаланылат), 123 млн эчки жана 58 млн кой, ошондой эле 12 млн чочко, 142 млн төө (дүйнөдөгү малдардын 1/5и), 200 млн үй кушу асыралат. Деңиз жээгиндеги аймактарда балык кармалат; балык кармоонун өлчөмү боюнча (6,6 млн т, анын ичинде деңиз балыктары 3,8 млн т) дүйнөдөгү 5 алдыңкы өлкөнүн катарына кирет. Ошондой эле краб, креветка, мидия, устрица ж. б. кармалат, бермет алынат. Тейлөө чөйрөсүнүн маанилүү тармактары – маалымат технологиясы, каржылоо, соода, транспорт, байланыш жана телекоммуникация жана туризм индустриясы. 21-кылымдын башында маалымат технологиясы секторунда ИДПнин 5,4%ин түзүп, анда 1,63 адам иштеген (2006–07). Бул сектордун башкы сегменти – программалык камсыздоо өндүрүшү, ал негизинен экспортко багытталган. Банк-финансы секторундагы маанилүү орун банк-кредиттик мекемелердин мамлекеттик жана мамлекеттик-кооперациялык системасына таандык. Мамлекеттик коммерциялык 28 банк иштейт (ага өлкөнүн бүт коммерциялык банктарынын бөлүмдөрүнүн, аманаттарынын жана кредиттеринин 80%тен ашыгы таандык. Алардын алдында айылдык 196 туунду банк иштеп, айыл калкын кредит менен камсыз кылат. Мамлекеттик сектор өнөр жайды узак мөөнөткө каржылоо системасында дээрлик монополиялык кылат. Чет элдик туризм өнүгүүдө; 2005–06-жылдарда Индияга 3,5 млндон ашык турист келген; анын 14%и АКШдан, 13,6%и Улуу Британиядан, 4%и Шри-Ланкадан, 3,8%и Франциядан, 3,5%и Канададан, 2,9%и Германиядан, 2,9%и Япониядан келгендер. Туризмден түшкөн киреше 6 млрд долларды түздү. Ички туризм да өтө өнүккөн: өлкө боюнча жылына 367,6 млн индиялыктар саякатка чыгат. Туризмдин негизги түрлөрү: диний зыяратка баруу, маданий-таанып билүү (туристтер көп келген шаарлары: Мумбаи, Калькутта, Дели, Бангалор, Ченнаи), дарылоочу-ден соолук чыңдоочу (Гоа, Керала, Карнатака, Махараштра штаттарындагы деңиз курорттору; Даржилинг тоо-климаттык курорту ж. б.), спорттук (альпинизм, Гималайдын тоо дарыяларындагы рафтинг; Гималайдын этек тоолорундагы тоо-лыжа борборлору; суу спортунун түрлөрү, анын ичинде Гоадагы дейвинг), экологиялык (өлкөнүн улуттук парктарына баруу) ж. б. Автомобиль жолунун узундугу боюнча дүйнөдө 2- (АКШдан кийин), темир жол боюнча 4-орунда (АКШ, Россия, Кытайдан кийин). Бирок, Индиянын транспорттук системасы техникалык жактан анча өнүккөн эмес, транспорт ылдамдыгы чектелүү. Автомобиль жолунун жалпы узундугу 3320 миң км (2007), анын ичинде шоссе жолунуку 66,6 миң км (жогорку ыл-

[[File:ИНДИЯ16.png | thumb |
Индия акчасы.]]
дамдык автомагистралыныкы 4,9 миң км, көп бөлүгүндө акча төлөнөт), штаттардын жолу 128 миң км, округдардын башкы жолдору 470 миң км, айыл ж. б. жолдору 2650 миң км. Темир жол тармагынын жалпы узундугу 63,46 миң км (2007); анын 17,81 миң кми электрлештирилген. Индия темир жол аркылуу Пакистан, Бангладеш, Непал менен да байланышат. Сыртка жүк ташууда деңиз транспортунун мааниси зор (Азияда 2-орунда). 12 ири, 180 орто жана чакан деңиз порту, пристандары бар. Кеме жүрүүчү дарыялардын жана каналдардын жалпы узундугу 14,5 миң км; ири кеме жүрүүчү дарыя жолдорунун узундугу 5,2 миң км, каналдарыныкы 485 км. Расмий эл аралык жана 85 ички аэропорту бар. Эл аралык ири аэропорттору Мумбаи, Дели, Ченнаи, Бангалор, Калькутта, Хайдарабад шаарларында жайгашкан. Нефть куурунун узундугу 6500 км, нефть продуктусун өткөрүүчү куурдуку 6152 км, газ куурунуку 5184 км. Калькутта, Дели, Бангалор шаарларында метрополитен иштейт. Сырткы соода таңкыстыгын толуктоодо тейлөө кызматын экспорттоодон түшкөн жана чет өлкөлөрдө иштеген индиялыктар жиберген кирешенин (24,5 млрд доллар, 2006) мааниси зор. Экспорттук товарлары: машина, жабдуу, асыл таштар, даяр зер буюмдары, нефть продукциясы, химия жана фармацевтика продукциялары, булгаары, булгаары жана текстиль буюмдары, темир кенташы ж. б. кенташтар жана минералдар, күрүч, чай, татымалдар, кофе ж. б. Импорттук товарлары: отун (нефть, жана нефть продукциясы, көмүр), машина жана жабдуулар, компьютер техникасы ж. б. электроника продукциялары, чоюн, болот, металл сыныктары, түстүү металлдар жана куймалар, алтын, күмүш, асыл таштар жана бермет, химиялык продукциялар, жер семирткич, өсүмдүк майы ж. б. Негизги соода шериктери: АКШ, Кытай, Бириккен Араб Эмирликтери, Сингапур, Улуу Британия, Гонконг, Германия, Бельгия, Италия, Япония, Швейцария, Австралия, Түштүк Корея.

'''Маданияты.''' Индиянын билим берүү мекемелерине билим берүү министрлиги жетекчилик кылат. Билим берүү «Билим берүүдөгү улуттук саясат» (1986), «Аракет программасы» (1986) жана алардын жаңыртылган варианты (1992) менен жөнгө салынат. Индиянын билим берүү системасы 1983-жылдан мектепке чейинки билим берүү, баштапкы, толук эмес орто, кесиптик-техникалык билимге даярдоо, жогорку окуу жайлары билим берүүнү камтыйт. Мектепте 15 жашка чейинки балдар үчүн билим берүү милдеттүү жана акысыз. Ири шаарларда бала бакчалар, кенже балдар үчүн мектептер, ошондой эле мектепке даярдоочу топтор бар. Мектепке чейинки билим берүү 36%ды, баштапкы – 90%ды, орто – 54%ды түзөт. Калктын сабаттуулугу 15 жаштан жогору 61% (2004). Өлкөдө жогорку билим берүү бир кыйла ийгиликтерге жетишти. 1950-жылы 25 университет, 700 коллеж болсо, 2006-жылы 240 университет жана 10 000 коллеж болгон. Жогорку окуу жайларда 4 млндон ашуун адам билим алган. Жогорку билимдүү адистердин саны боюнча Индия дүйнөдөгү алдыңкы орундардын бирин ээлейт. Өлкөдө сабаттуулар орто эсеп менен 62%ды түзөт. Негизги университеттери: Калькутта университети (1857; 13 кампус, 200дөн ашуун коллежи, искусство музейи, обсерваториясы бар), Ченнай, (1857) Дели (1922), Раджастхан (1947), Ж. Неру (1969) жана башка университеттери, ири жогорку окуу жайлары: Индия айыл чарба изилдөө институту (1905), долбоорлоо жана архитектура мектеби (1955), Индия технология институту (1961) жана башкалар. 2006-жылкы маалыматтар боюнча, Индияда 62550 басылма 142 млндон ашык нускада, 81 тилде (хинди, англис, бенгали, маратхи, урду, гуджарати жана башкалар) жарык көрөт. Хинди тилинде «Нав бхарат таймс», «Хиндустан», урду тилинде «Наи дуния», «Милап», англис тилинде «Таймс оф Индиа», «Индиан экспресс», «Хиндустан таймс» гезиттери чыгат. «Акашвани» радиосу, «Дурдаршан» телекөрсөтүүсү өкмөт тарабынан көзөмөлдөнүп турат. Индия – терең тарыхы бар, маданияты бай өлкө. Биздин заманга чейинки III кылымда эле Инд өрөөнүндө сугат каналдары, суу жүргүч системалар, бышкан кыштан салынган имараттар болгон. Илим тажрыйбасы жөнүндөгү маалыматтар Ведалар деп аталган булактарда кездешет. Аларда дыйканчылыкта жер семирткич, ар кандай курал-жарак жасоодо темир колдонулганы, металл иштетүү, оорулардын түрлөрү, алардын белгилери, дары чөптөр жөнүндө маалыматтар бар. Инди маданияты Маурьялар династиясы бийлеген мезгилден (биздин заманга чейинки IV–II кылым) биздин замандын VIII кылымына чейин гүлдөп өнүккөн. Бул мезгилде грамматика, медицина, математика, астрономия жана башка тармактар боюнча тажрыйба топтолгон. Илимге эсептөөнүн ондук системасын ошол кездеги инди илимпоздору киргизген. Физика менен химия боёк, дары-дармек даярдоодо жана башкаларда колдонулган. Медицинада да чоң ийгиликтер жаралган: дарыгерлер көз катарактасын алып таштаганды, баш сөөктү көзөп операция кылганды, баланы операция жолу менен алганды билген. Илим Акбардын (1556–1605) тушунда да жакшы өнүгүп, Дели, Жайпур жана башка шаарларда обсерваториялар салынган. XVIII кылымдын орто ченинен өлкөнү европалыктардын колониялай башташы илимдин өнүгүшүнө кедерги болгон. Бирок Индия илимине Индияда жашаган У. Жонс, Т. Олдем, У. Блэнфорд жана башка англис илимпоздору да көп эмгек сиңирген. XIX кылымдын аяк ченинде индиялык тунгуч илимпоздор – математиктер, физиктер, геометрия боюнча адис А. Мукержи, физик, биофизик Ж. Ч. Бос чыккан. XX кылымдын 1-жарымында математик С. Раманужан, Нобель сыйлыгынын лауреаты физик Ч. В. Ра, кванттык статистиканы баштоочулардын бири Ш. Бозе, физик теоретик Х. Баба жана башкалар илимге жаңылыктарды киргизишкен. Индиянын философия, адабият жана искусство жаатындагы жетишкендиктери биздин заманга чейинки XV–X кылымдардан ушул күнгө чейин сакталып келе жатат. Алар адамзаттын эң байыркы маданиятынын мезгилинде пайда болгон. 3000 жыл илгери Ведалар – байыркы индо тилиндеги байыркы тексттер, биздин заманга чейинки VI–V кылымдарда «Махабхарата» жана «Рамаяна» эпостору жаралган. Биздин заманга чейинки 1-миң жылдыкта пали, пракрит адабияты, биздин заманга чейинки IV–III кылымдарда байыркы тамил адабияты пайда болгон. Cанскрит тилинде «Панчатантра» элдик жомоктор жыйнагы түзүлгөн. Тируваллувардын «Тирукурал» учкул сөздөр китеби – байыркы тамил адабиятынын эң мыкты чыгармасы. Анда даанышман башкаруучунун образы чагылдырылган. Өлкөдө исламдын таралышы фарс тилиндеги инди адабиятынын (Амир Хосров Дехлеви, 1253–1325; Мирза Бедил, 1644– 1721 жана башкалар) түзүлүшүн шарттаган. XIX–XX кылымдарда адабияты өлкөдө болуп жаткан терең өзгөрүүлөрдү чагылдырган. Китеп басуунун пайда болушу, жазуусу жок элдердин жазууга ээ болушу бул тилдерде адабияттын өнүгүшүнө өбөлгө болгон. Бенгал акыны Р. Тагор Азияда биринчи жолу Нобель сыйлыгын алган (1913). Индияда улуттук тилдеги адабият менен бирге англис тилиндеги адабият да өнүккөн. Индия архитектурасынын тарыхы байыркы Хараппа цивилизациясына тиешелүү Сангхол жана Лотхал шаарынын архитектурасынан башталат. Биздин заманга чейинки IV–II кылымдарда Маурья мамлекетинде санжыргалуу сарай имараттары салынган. XIII кылымдан Дели султандыгында архитектура геометриялык тактыкка жетишкен; жебе сымал арка жасоо, тегиздикке хром менен оймо-чийме салуу өнөрү өөрчүгөн.

[[File:ИНДИЯ17.png | thumb | Жайндардын Калькуттадагы храмы.]]
Мусулман мечиттери, кумпалуу күмбөздөр, мунаралар салынган. Улуу Моголдор мамлекетинин тушунда (XVI–XVII кылымдар) Агар, Дели шаарларынын чептери, мечиттер, Таж-Махал ак мармар күмбөзү жана башкалар курулган. Колониялык бийликтин мезгилинде (XVIII кылым–1947) Бомбей, Калькутта, Дели шаарларында европалык типтеги имараттар пайда болгон. Орто кылымдарда Индияда миниатюра живописи өнүккөн. XIX–XX кылымдардын чегинде башында А. Тагор жана искусство таануучу Э. Б. Хавелл турган индиялык сүрөтчүлөр жаңы агымга – Бенгал кайра жаралуусуна негиз салышкан. Бул агым Индия искусствосунун андан ары өнүгүшүнө күчтүү таасир тийгизген. Индия музыкасына импровизация мүнөздүү. Кайсы гана аспаптык жана вокалдык чыгарма болбосун ыргактуу салттык үн айкалыш – раганын негизинде импровизацияланат. Улуттук негизги аспаптары: вина, сестар, тамбура (чертме), равнстр, саранги, сареида (кыл кыяк түрү), табля, баниа (урма). 1950-жылдарда музыка, бий жана драма академиясы (1953), Бүткүл индиялык радионун улуттук оркестри (1952), Дели, Бомбей шаарында радио борборлорунда хор коллективдери түзүлгөн.

[[File:ИНДИЯ18.png | thumb | Р. Варма. «Шакунт а ла » . 1 9 - к -д ы н аягы.]]

Театр оюндары байыртан эле пайда болгон. Элдик театр оюндарынын көбүнүн өзөгүн «Рамаяна» жана «Махабхарата» түзгөн. Индия театр спектаклдеринде сюжет оюн аркылуу гана туюндурулбай, аткаруучунун декламация, бий, пантомима, акробатика аркылуу да берилет. XX кылымдын 40-жылдарында театр өнөрү өркүндөгөн жана 1953-жылы Индия искусство борбору негизделген. Индия көркөм тасмаларды тартуу боюнча дүйнөдө алдыңкы орундардын бирин ээлейт. Тасма тартуу иши 1913-жылдан эле башталган. Р. Капурдун «Селсаяк» тасмасында элдин турмушу реалдуу чагылдырылып, касталык көз караш сынга алынган. 1950-жылдардын экинчи жарымынан режиссёр Сатьяджит Рей Индия киносун дүйнөгө тааныткан («Жол ыры», 1955, Каннадагы эл аралык кинофестивалдын сыйлыгы; «Багынбаган», 1956, Венециядагы эл аралык кинофестивалдын сыйлыгы жана башкалар). Индия киносунун жүрүшүнө Ш. Бенегал («Түндүн акыры», 1975; «Базар аянты», 1983), А. Гопалакришнан («Бетме бет», 1984; «Дубалдар», 1990), Р. Гхош («19-апрель», 1994), М. Наяр режиссер «Жамгыр маалындагы үйлөнүү тою», 2001) жана башкалар чоң салым кошушкан. Голливуд кино индустриясы жана 9 кино өндүрүш борбору иштейт. Эл аралык кинофестивалдар өткөрүлүп турат.

Ад.: Рябчиков А. М. Природа Индии. М., 1950; Антонова К. А., Бонгард-Левин Г. М., Котовский Г. Г. История Индии. М., 1979; Сингх Г. География Индии. М., 1980; Экономика Индии: отраслевой анализ. М., 1980; Страны и народы: Зарубежная Азия. Южная Азия. М., 1982; Гусева Н. Р. Многоликая Индия. М., 1987; Бонград-Левин Г. М. Древнеиндийская цивилизация. М., 1993; Индия сегодня. Справочно-аналитическое издание. М., 2005; Маляров О. В. Внешняя торговля Индии. М., 2006; Индия // Большая Российская энциклопедия. Т. 11. М., 2008; Миллер М. Шесть систем индийской философии. М., 1900; Краткая история литератур Индии. М., 1974; Короцкая А. А. Сокровища индийского искусства. М. 1966; Ольденбург С. Ф. Культура Индии. 2-е изд. М., 2004; Деева Б. Ч. Индийская музыка. М., 1980; Драматургия и театр Индии. М., 1961; Кино Индии / Под ред. М. Л. Салганин. М., 1987; Индия сегодня. М., 2005.

Б. Мудаева, Ө. Бараталиев, А. Кубатова.[[File:ИНДИЯ19.png | thumb |
«Девдас» фильминен бир кадр. Режиссёру П. Ч. Баруа. 1935.]]

[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНДИ ОКЕАНЫНДАГЫ БРИТАНИЯ АЙМАГЫ

2026-04-01T05:30:38Z

Begay:

ИНДИ ОКЕАНЫНДАГЫ БРИТАНИЯ АЙМАГЫ Индиядан түштүктө, Инди океанындагы Чагос архипелагында жайгашкан. Аймак 6 атоллду жана 56 аралды камтыйт. Башкы аралы – Диего-Гарсия. Климаты тропиктик деңиздик; ысык, нымдуу; толкундуу шамал тез-тез болуп турат. Аралды 16-кылымдын башында португалиялыктар ачкан. Император Наполеон 1814-жылы басып алганга чейин француздардын башкаруусунда болгон. Андан соң англичандарга өткөн. Англиянын Маврикий аралдар тобунун курамына кирген аралдар 1966-жылы көз каранды эместикке ээ болуп, Сейшель аралынын курамына өткөн. 1976-жылы 23-июнда Чагос архипелагы Сейшель аралынан өзүнчө бөлүнүп, Инди океанындагы Британия аймагын түзгөн. Калган аралдары ээн. Диего-Гарсия аралы деңиз деңгээлинен 4 м бийиктикте. Анын чыгыш бөлүгүнүн табиятына кол тийбестен сакталып келүүдө. Аралда адамдын чарбалык ж. б. иш аракетине тыюу салынып, илимий-изилдөө иштери гана жүргүзүлөт. Аймакты Улуу Британия королевасы башкарат. 1971-жылга чейин копра өндүрүлгөн. Диего-Гарсия аралында АКШнын аскер-деңиз базасы курулган. Тейлөө кызматында ондогон англичандар иштейт. Аралдардын көбүндө жол салынган эмес; Диего-Гарсия аралында аскерлер турган порт менен аэродромдун аралыгында кыска жол бар. Тейлөө кызматкерлери велосипед менен катнаш жасайт. Аралдын экономикасына байланыштуу иш-чаралар Диего-Гарсияда жүргүзүлөт. Калган аралдары ээн болгону менен балык кармалат (жылына млн долларга жакын киреше алып келет). Жапайы эшектер (сырттан алынып келинген) көп кездешет. Ошондой эле краб, сойлоп жүрүүчүлөр да бар. Тропик куштары мекендейт.

Ад.: Все о странах мира, атлас – справочник. Санкт-Петербург, 2006.

Р. Карачалова
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

ИНДИ ОКЕАНЫ

2026-04-01T05:20:23Z

Begay:

ИНДИ ОКЕАНЫ – Жер шарындагы океандардын ичинен чоңдугу боюнча Тынч, Атлантика океандарынан кийинки 3-орундагы океан. Аянты (деңиздери менен) 76,17 млн км2. Басымдуу бөлүгү Түштүк жарым шарда жайгашкан; түндүгүнөн Азия, батышынан Африка, чыгышынан Австралия, түштүгүнөн Антарктида менен чектешет. Түштүк-батышынан Атлантика, чыгышынан жана түштүк-чыгышынан Тынч океандары менен туташат. Орточо тереңдиги 3711 м, суусунун орточо көлөмү 282,7 млн км3. Түндүк жана түндүк-чыгыш жактарында гана Инди океанынын деңиздери (Кызыл, Андаман, Араб, Тимор, Арафура) жана ири булуңдары (Аден, Оман, Перс, Бенгал); түштүк бөлүгүндө Карпентария, Чоң Австралия, Спенсер, Сент-Винсент ж. б. булуңдар, эң түштүгүндө антарктикалык деңиздер (Рисер-Ларсен, Космонавттар, Ынтымак, Дейвис, Моусон, Дюрвиль) жайгашкан. Материктен бөлүнүп калган эң ири а р а л д а р ы (Мадагаскар, Шри-Ланка, Сокотра) жээкке жакын орун алган. Океандын ачык бөлүгүндө жанар тоо аралдары – Маскарен, Комор, Андаман, Никобар, Сейшель ж. б. орун алган. Тропиктик кеңдиктердеги жанар тоо конустарында шуру аралдары – Мальдив, Лаккадив, Чагос, Кокостуу ж. б. көтөрүлүп жатат. Т а м а н ы н ы н р е л ь е ф и. Инди океанын жээктей материктик тайыздыктын кууш тилкеси (100 мге чейин) жайгашкан. Анын сырткы чети 200 м, Антарктидага жакын жана Австралиянын түндүк-батышында 300–500 мге чейин тереңдикте жатат. Материктик каптал Инд, Ганг ж. б. дарыялардын каньондору жана өрөөндөрү менен тилмеленген. Океандын түндүк-чыгыш бөлүгүндө Зонд аралдар догоосу, ага туташ тереңдиги 7729 м келген Зонд кобулу (Инди океанынын эң терең жери) жатат. Океан таманы кырка тоолор жана жалдар аркылуу чуңкурдуктарга (Борбордук, Батыш Австралия, Африка-Антарктида ж. б.) бөлүнгөн. Суу асты кырка тоолордон Чыгыш Инди кырка тоосу меридиан багытында созулуп (узундугу 5000 кмден ашык), түндүгүндө кеңдик багыттагы Батыш Австралия кырка тоосу менен туташат. Океан ортолук кырка тоосу океандын борбордук бөлүгүнөн үч тармакка – түндүк (Араб-Инди кырка тоосу), түштүк-батыш (Батыш-Инди жана Африка-Антарктика кырка тоолору) жана түштүк-чыгышка (Борбордук Инди жана Австралия-Антарктика кырка тоолору) ажырайт. Океан таманында жанар тоонун атылышынан пайда болгон айрым тоолор (Бардин, Щербаков, Лена ж. б.) бар. Фораминиферлер (материктик капталдарда, кырка тоолордо жана чуңкурдуктардын таманында), диатом (50° түштүк кеңдиктен түштүгүрөөктө) жана шуру (коралл) чөкмөлөрү басымдуу. Кен байлыктары: шельфтерде нефть жана газ (к. Перс булуңу нефть жана газ бассейни), монациттүү кумдар, рифт зоналарында – хром, темир, марганец, жез ж. б. кенташтар. Таманында темир марганецтүү конкрециянын зор запасы бар. Инди океанынын түндүк бөлүгүнүн к л и м а т ы н а Азиядагы жогорку жана төмөнкү атмосфералык басымдын мезгил боюнча алмашуусунун негизинде түзүлгөн муссондук циркуляция мүнөздүү. Жайында, Азияда төмөнкү атмосфералык басым күчөгөндө, мында түштүк- батыштан келген экватордук аба, кышында түндүк-чыгыштан соккон тропиктик аба үстөмдүк кылат. 8–10° түштүк кеңдиктерден түштүктө циркуляция көпкө кармалгандыгы менен айырмаланат (30° кеңдиктерде жогорку басымдын туруктуу облусу өкүм сүрөт). Инди океанынын түштүк бөлүгүндөгү тропик жана субтропик кеңдиктеринде түштүк-чыгыш пассат шамалы, мелүүн кеңдиктерде циклондор менен коштолгон батыш шамалы үстөмдүк кылат. Тропиктик кеңдиктерде жайкысын жана күзүндө бороон-чапкын (тайфун) тез-тез болуп турат. Океандын түндүк бөлүгүндө абанын жайкы орточо температурасы 25–27°С, Африканын жээктеринде 23°Сге чейин. Түштүк бөлүгүндө жайында 30° түштүк кеңдикте 20–25°Сге, 50° түштүк кеңдикте 5–6°Сге, 60° түштүк кеңдиктен түштүгүрөөктө 0°Сге чейин жана андан да төмөн болот. Кышында абанын температурасы экватордо 27,5°Сден түндүк бөлүгүндө 20°Сге, 30° түштүк кеңдикте 15°Сге, 50° түштүк кеңдикте 0–5°Сге чейин, 55–60° түштүк кеңдиктерден түштүгүрөөктө 0°Сден төмөн болот. Ошол эле убакта түштүк субтропиктик кеңдиктерде жыл бою абанын температурасы Мадагаскар жылуу агымынын таасиринен батышында чыгышына караганда (Батыш Австралия муздак агымынын таасиринен) 3–6°Сге жылуу болот. Г и д р о л о г и я л ы к р е ж и м и. Океандын түндүк бөлүгүндөгү суунун үстүңкү катмарынын циркуляциясы муссондук мүнөздө: жайында түндүк-чыгыш жана чыгыш, кышында түштүк-батыш жана батыш агымдары үстөмдүк кылат. Кыш айларында 3–8° түштүк кеңдикте Пассат аралык (экватордук) каршы агым күчөйт. Инди океанынын түштүк бөлүгүндө суунун циркуляциясы антициклондук айлампаны пайда кылып, ал жылуу (түндүктөгү Түштүк Пассат, батыштагы Мадагаскар жана Ийне тумшук агымдары) жана муздак агымдардан (түштүктөгү Батыш шамалдар жана чыгыштагы Батыш Австралия агымдары) түзүлөт. Суунун эң жогорку температурасы океандын түндүк бөлүгүндөгү үстүңкү бетинде май айында 29°Сден ашат. Жайында Түндүк жарым шарда суунун температурасы 27–28°С, Африканын жээгинде гана тереңдиктен чыккан муздак суунун таасиринен 22–23°Сге чейин төмөндөйт. Экватордо суунун температурасы 26–28°С, 30° түштүк кеңдикте 16–20°Сге, 50° түштүк кеңдикте 3–5°Сге чейин, ал эми 55° түштүк кеңдиктен түштүгүрөөктө –1°Сден төмөн. Кышында Түндүк Жарым шардын түндүгүндө суунун температурасы 23–25°С, экватордо 28°С, 30° түштүк кеңдикте 21–25°С, 50° түштүк кеңдикте 5–9°С, 60° түштүк кеңдиктен түштүктө 0°Сден төмөн. Субтропик кеңдиктеринде жыл бою суунун температурасы чыгышына караганда батышында 3–5°Сге жогору. Суунун т у з д у у л у г у анын балансына байланыштуу. Суу балансы орто эсеп менен Инди океанынын бетиндеги буулануудан (жылына – 1380 мм), жааган жаан-чачындан (1000 мм) жана материктик агымдан (70 см/жыл) түзүлөт. Тузсуз суунун көбүн Түштүк Азиянын (Ганг, Брахмапутра ж. б.) жана Африканын (Замбези, Лимпопо) дарыялары алып келет. Өтө туздуу жерлери – Перс булуңу – 37–39‰, Кызыл деңиз – 42‰, Араб деңизи – 36,5‰ден ашык. Бенгал булуңунда жана Андаман деңизинде туздуулук 32,0–33,0‰ге, түштүк тропиктерде 34,0–34,5‰ге чейин төмөндөйт. Түштүк субтропик кеңдиктеринде туздуулук 35,5‰ден жогору (эң көбү жайында 36,5‰, кышында 36,0‰), 40° түштүк кеңдиктен түштүгүрөөктө 33,0–34,3‰ге чейин төмөндөйт. Суунун тыгыздыгы антарктикалык кеңдиктерде 1027 кг/м3, океандын түндүк-чыгышы менен Бенгал булуңунда 1018, 1022 кг/м3. Суткада эки жолу ташкындайт; ташкындын бийиктиги жээктерде 5–7 мден 11,9 мге (Камбей булуңунда) чейин, ачык океанда 0,5 мден 1,6 мге чейин. М у з д у к т а р ы антарктикалык кеңдиктерде пайда болуп, шамал жана агымдар менен августта 55°, февралда 65–68° түштүк кеңдиктерге чейин жетет. Айсбергдер айрыкча 40° ж-а 80° чыгыш узундуктардын аралыгында арбын. Инди океанынын тереңдиктеги циркуляциясы жана вертикалдык структурасы субтропиктик (суунун үстүңкү бетинин алдындагы катмары) жана антарктикалык (аралыктагы суу катмары) кошулуу зоналарынын, Антарктиданын материктик капталы боюнча кеткен (түпкү), ошондой эле Кызыл деңизден жана Атлантика океанынан агып келген (тереңдиктеги) суулардан түзүлөт. Үстүңкү беттин астындагы катмар 100–150 мден 400–500 мге чейинки тереңдикти камтып, суусунун температурасы 10– 18°Сди, туздуулугу 35,0–35,7‰ни түзөт. Аралыктагы суу катмары 400–500 мден 1000–1500 мге чейинки тереңдикти камтып, суусунун темпрасы 4°Сден 10°Сге чейин, туздуулугу 34,2– 34,6‰; 1000–1500 мден 3500 мге чейинки тереңдиктеги суу катмарынын температурасы 1,6–2,8°Сди, туздуулугу 34,68–34,78‰ни түзөт. Түпкү суу катмары 3500 мден терең жатып, түштүгүндө суунун температурасы –0,07°Сден 0,24°Сге чейин, туздуулугу 34,67–34,69‰, түндүгүндө суунун температурасы 0,5°С чамасында, туздуулугу 34,69–34,77‰. Ф л о р а с ы ж-а ф а у н а с ы. Инди океанынын дээрлик бүт аймагы тропик жана түштүк мелүүн (ноталь) зоналарында жатат. Тропик зонасынын тайыз жерлерине алты жана сегиз жылдыздуу шурулар (кораллдар) жана гидрокораллдар мүнөздүү. Жээгинин көп бөлүгүн мангр бадалдары ээлейт. Мелүүн алкактын материктик тайыздыктарында кызыл жана күрөң балырлар (ламинарий, фукус, макроцистис) бар, омурткасыздарга бай. Океандын ачык мейкиндиктеринде, өзгөчө суунун 100 ''м'' тереңдикке чейинки катмарында бир клеткалуу планктон, ал эми Араб деңизине көгүш жашыл балырлар мүнөздүү. Инди океанынын жандыктарынын көбүн ракча-копепод (100дөн ашык түрү), канат буттуу моллюска, медуза, сифонофор ж. б. түзөт. Бир клеткалуулардан – танаптуулар, балыктардын көп түрү – учуучу балык чоң жана майда тунец, желбирек канаттуу балык, акула ж. б. бар. Кальмарлар көп. Ири деңиз сүт эмүүчүлөрүнөн – дюгон, тиштүү жана тишсиз киттер, калак буттар кездешет. Канаттуулардан альбатрос, фрегат, пингвиндер мүнөздүү. Жээк боюнда гана балык кармалат (дүйнөдө кармалган балыктын 5%и). Негизги өнөр жай тукуму – тунец. Антарктика сууларында балыктын антарктикалык түрүнүн өнөр жай тукуму бар. Нефть (Перс булуңунда), бермет, седеп (Шри-Ланка, Бахрейн аралында жана Австралиянын түндүк-батыш жээгинде) алынат.

Инди океанына дүйнөлүк жүк ташуунун 10%и туура келет. Ал аркылуу Европа, Азия, Австралия, Африка, ошондой эле Американын портторун байланыштыруучу маанилүү деңиз жолдору өтөт. Ири порттору (жүк ташуу боюнча): Аден (Йемен), Мумбаи, Калькутта (Индия), Карачи (Пакистан), Читтагонг (Бангладеш), Коломбо (Шри-Ланка), Янгон (Мьянма), Рангун (Бирма), Рас-Таннура (Сауд Арабиясы), Харк, Бендер-Аббас (Иран), Фао (Ирак), Эль-Кувейт (Кувейт), Дар-эс-Салам (Танзания), Могадишо (Сомали) Фримантл, Аделаида, (Австралия), Дурбан (ТАР).

Инди океанында башка океандардай эле экологиялык көйгөйлөр бар; алардын эң башкысы – деңиз экосистемасына адам таасиринин күчөшү. Океан суусун булгаган негизги булактар: нефть (дүйнөдөгү нефтинин запасынын 2/3 си Жакынкы жана Ортоңку Чыгышта топтолгон. Перс булуңунан өндүрүлгөн нефть Инди океаны аркылуу Батыш Европа, Түндүк Америка өлкөлөрүнө жана Японияга ташылат. Ири танкерлердин кырсыкка учурашынан ж. б. түрдүү себептерден агып чыккан нефть океан суусун булгап, Инди океанынын түндүк, түндүк-чыгыш жана батыш акваторияларынын бетинде көбүнчө жука кабыкчаны пайда кылат); оор металлдар (сымап, коргошун, кадмий ж. б. океан суусуна атмосфералык жана агын суулар аркылуу кошулгандыктан, бардык жеринде кездешет); уулуу химикаттар (айыл чарбасында кеңири пайдаланылган минералдык жер семирткичтердин, уулуу химикаттардын жана аларды өндүргөн өнөр жай ишканаларынан чыккан таштандылардын океанга кошулушу), контейнерге салынып океан түбүндө сакталган түрдүү уулуу заттар жана радиоактивдүү калдыктар ж. б. Мындай булгануу бара-бара жалпы эле Жердин географиялык кабыгына алаамат залал тийгизиши мүмкүн. Кийинки мезгилде Инди океанынын алабындагы өлкөлөр океанды коргоо максатында бирдиктүү аракеттерди жасоодо.

Инди океанында уюшулган деңиз резерваттары (парктары) деңиз экосистемасын коргоо – табиятты жана табигый ресурстарды калыбына келтирүү менен гана чектелбестен, ошондой эле жергиликтүү элдин жана туристтердин табиятты коргоо боюнча билим алуусунда да мааниси зор. Деңиз резерваттары Кувейт, Бириккен Араб Эмирликтери, Египет, Эфиопия, Кения, Мьянма, Индия, Шри-Ланка ж. б. өлкөлөрдө уюшулган. Алардын ичинен эң белгилүүлөрү: Эфиопиядагы «Дахлак аралдары» улуттук деңиз паркы (Кызыл деңиздин фаунага бай ири аймактарынын бири; 1968-жылы уюшулган); Кениядагы Малинди жана Вашаму резерваттары (техникалык жактан жакшы жабдылган, коргоо иштери жогорку деңгээлде уюшулган; жалпы аянты 1755 ''га''), Сейшель аралындагы резерваттар.

Ад.: ''Муромцев А. М''. Основные черты гидрологии Индийского океана. Л., 1959; Индийский океан. Л., 1982; ''Богданов Д. В.'' Региональная физическая география Мирового океана. Л., 1985; Физическая география материков и океанов / Под ред. ''А. М. Рябчикова.'' М., 1988; ''Ерёмина В. А., Спрялин А. Н.'' Океаны. М., 1997; ''Залогин Б. С., Кузминская К. С.'' Мировой океан. М., 2001. ''Пущаровский'' Ю. М. Тектоника Земли. Избр. тр. М., 2005. Т. 2; Тектоника океанов.

''Ө. Бараталиев''
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

ИНГУШСТАН

2026-03-30T09:51:40Z

Begay:

ИНГУШСТАН , И н г у ш е т и я Р е с п у б л и к а с ы Россиянын европа бөлүгүнүн түштүгүндө, Чоң Кавказдын түндүк капталында жайгашкан. Грузия менен чектешет. Түштүк федерация округуна кирет. Аянты 3,6 миң км2. Калкы 534,5 миң (2025); негизинен ингуштар басымдуу (93%; 2020), ошондой эле чечендер (2,4%), орустар (0,6), бир аз санда түрктөр, грузиндер жашайт. Ингушстанда жашаган калктын көпчүлүгү ислам (мусулмандар) динин тутат. Калкынын орточо жыштыгы 1 км2 жерге 171,15 киши. Борбору – Магас (2000-жылдан) шаары; администрациялык-аймактык жактан 4 районго жана 4 шаарга бөлүнөт. Шаар калкы 55%. Шаарлары: Назрань (1999-жылга чейин убактылуу администрациялык борбор), Малгобек, Кара-Булак. Түштүк федерация округуна кирет. Мамлекеттик бийлигинин органдар системасы Ингуш Республикасынын 1994-жылы кабыл алынган конституциясы тарабынан аныкталат. Мамлекет башчысы – президент (4 жылга шайланат). Табияты калктын жашоо тиричилигинде ыңгайлуу; топурак эрозиясынан жана булгануусунан экологиялык проблема пайда болууда. Январдын орточо температурасы –3...–10°С, июлдуку 21–23°С. Жылдык жаан-чачыны 1200 мм. Башкы дарыясы – Сунжа. Түздүктөрүнө кара, тоолоруна тоо токой жана тоо шалба топурактары мүнөздүү. Жазы жалбырактуу (бук, эмен, чынар) токой басымдуу; андан жогору субальп жана альп өсүмдүктөрү өсөт. Нефть, газ, курулуш материалдары жана өндүрүш үчүн сырьё (мармарлуу акиташ, кыш даярдалчу чопо, доломит, үлүл ташы), минералдуу суулар бар.

[[File:ИНГУШСТАН115.png | thumb | Тоо-шалбаа орто тоо ландшафты.]]
Ингуштар жөнүндө VII кылымдан эскерилет. IX кылымдын аягы XIII кылымдын башында Ингушстандын аймагы аландар мамлекетине кирген. 1810-жылы өз ыктыярлары менен Россия империясынын, 1921-жылдан Гори Автономиялык Советтик Социалисттик Республикасынын курамында болгон. 1924-жылы Ингуш автономиялык облус (РСФСРдин курамында) уюшулган. 1934-жылы Чечен автономиялык облусу менен кошулуп, Чечен-Ингуш автономиялык облусу түзүлгөн (1936-жылдан АССР). 1944-жылы Чечен-Ингуш АССРи жоюлуп, чечендер күч менен чыгарылган. 1958-жылы автономия республикасы статусу калыбына келтирилген. 1991-жылы Ингушстан Чечен-Ингуш Республикасынын курамында болуп, 1992-жылы Ингуш Республикасы түзүлгөн. Региондук дүң продукциясынын көлөмү 4967,4 млн рублди түзөт; андагы өнөр жайдын үлүшү 16,1% (2001), айыл чарбаныкы 4,3%. Өнөр жайдын негизги тармактары: отун (ири өндүрүшү «Ингушнефтгазпром»), электр-энергетика, тамак-аш (алкоголдуу ичимдиктер, суу май, кондитер азыктары, ун), машина куруу жана металл иштетүү (аспаптар, жол курулуш техникалары жана башкалар). Айыл чарбага жарактуу жери 168,0 миң га (жер фондусунун 46,7%), анын ичинен айдоо аянты 70,5 миң га (57,1%), анын 73,1%ын дан эгиндери, 13,7%ын тоют өсүмдүктөрү ээлейт. Ошондой эле жүгөрү, буудай, арпа, сулу, кант кызылчасы, күн карама, картөшкө айдалат. Жүзүмчүлүк, бакчылык өнүккөн. Бодо мал, кой (уяң жүндүү), чочко асыралат. Темир жолунун узундугу 39 км, автомобилдики 955,2 км (анын ичинен асфальтталганы 418,5 км). Республиканын аймагы аркылуу Түндүк-Кавказ темир жолунун бир тармагы жана Ростов – Баку автомобиль жолу өтөт. Магас жана Ингушетия аэропорттору бар. Республикада 109 жалпы билим берүүчү (анын ичинен 7 башталгыч) жана атайын орто окуу жайлары, 3 жогорку окуу жайы (анын ичинен 2 мамлекеттик университет филиалдары менен), 4 театр, филармония, 5 музей (анын ичинен мамлекеттик көркөм сүрөт Кара-Булакта; край таануу Назранда), китепканалар бар.

Ад.: Ингушетия // Большая Российская Энциклопедия. Т. 11. М., 2004.

К. Аттокурова.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

ИНГУШСТАН

2026-03-30T09:46:50Z

Begay:

ИНГУШСТАН , И н г у ш е т и я Р е с п у б л ик а с ы Россиянын европа бөлүгүнүн түштүгүндө, Чоң Кавказдын түндүк капталында жайгашкан. Грузия менен чектешет. Түштүк федерация округуна кирет. Аянты 3,6 миң км2. Калкы 534,5 миң (2025); негизинен ингуштар басымдуу (93%; 2020), ошондой эле чечендер (2,4%), орустар (0,6), бир аз санда түрктөр, грузиндер жашайт. Ингушстанда жашаган калктын көпчүлүгү ислам (мусулмандар) динин тутат. Калкынын орточо жыштыгы 1 км2 жерге 171,15 киши. Борбору – Магас (2000-жылдан); Администрациялык-аймактык жактан 4 районго жана 4 шаарга бөлүнөт. Шаар калкы 55%. Шаарлары: Назрань (1999-жылга чейин убактылуу администрациялык борбор), Малгобек, Кара-Булак. Түштүк федерация округуна кирет. Мамлекеттик бийлигинин органдар системасы Ингуш Республикасынын 1994-жылы кабыл алынган конституциясы тарабынан аныкталат. Мамлекет башчысы – президент (4 жылга шайланат). Табияты калктын жашоо тиричилигинде ыңгайлуу; топурак эрозиясынан жана булгануусунан экологиялык проблема пайда болууда. Январдын орточо температурасы –3...–10°С, июлдуку 21–23°С. Жылдык жаан-чачыны 1200 мм. Башкы дарыясы – Сунжа. Түздүктөрүнө кара, тоолоруна тоо токой жана тоо шалба топурактары мүнөздүү. Жазы жалбырактуу (бук, эмен, чынар) токой басымдуу; андан жогору субальп жана альп өсүмдүктөрү өсөт. Нефть, газ, курулуш материалдары жана өндүрүш үчүн сырьё (мармарлуу акиташ, кыш даярдалчу чопо, доломит, үлүл ташы), минералдуу суулар бар.

[[File:ИНГУШСТАН115.png | thumb | Тоо-шалбаа орто тоо ландшафты.]]
Ингуштар жөнүндө VII кылымдан эскерилет. IX кылымдын аягы XIII кылымдын башында Ингушстандын аймагы аландар мамлекетине кирген. 1810-жылы өз ыктыярлары менен Россия империясынын, 1921-жылдан Гори Автономиялык Советтик Социалисттик Республикасынын курамында болгон. 1924-жылы Ингуш автономиялык облус (РСФСРдин курамында) уюшулган. 1934-жылы Чечен автономиялык облусу менен кошулуп, Чечен-Ингуш автономиялык облусу түзүлгөн (1936-жылдан АССР). 1944-жылы Чечен-Ингуш АССРи жоюлуп, чечендер күч менен чыгарылган. 1958-жылы автономия республикасы статусу калыбына келтирилген. 1991-жылы Ингушстан Чечен-Ингуш Республикасынын курамында болуп, 1992-жылы Ингуш Республикасы түзүлгөн. Региондук дүң продукциясынын көлөмү 4967,4 млн рублди түзөт; андагы өнөр жайдын үлүшү 16,1% (2001), айыл чарбаныкы 4,3%. Өнөр жайдын негизги тармактары: отун (ири өндүрүшү «Ингушнефтгазпром»), электр-энергетика, тамак-аш (алкоголдуу ичимдиктер, суу май, кондитер азыктары, ун), машина куруу жана металл иштетүү (аспаптар, жол курулуш техникалары жана башкалар). Айыл чарбага жарактуу жери 168,0 миң га (жер фондусунун 46,7%), анын ичинен айдоо аянты 70,5 миң га (57,1%), анын 73,1%ын дан эгиндери, 13,7%ын тоют өсүмдүктөрү ээлейт. Ошондой эле жүгөрү, буудай, арпа, сулу, кант кызылчасы, күн карама, картөшкө айдалат. Жүзүмчүлүк, бакчылык өнүккөн. Бодо мал, кой (уяң жүндүү), чочко асыралат. Темир жолунун узундугу 39 км, автомобилдики 955,2 км (анын ичинен асфальтталганы 418,5 км). Республиканын аймагы аркылуу Түндүк-Кавказ темир жолунун бир тармагы жана Ростов – Баку автомобиль жолу өтөт. Магас жана Ингушетия аэропорттору бар. Республикада 109 жалпы билим берүүчү (анын ичинен 7 башталгыч) жана атайын орто окуу жайлары, 3 жогорку окуу жайы (анын ичинен 2 мамлекеттик университет филиалдары менен), 4 театр, филармония, 5 музей (анын ичинен мамлекеттик көркөм сүрөт Кара-Булакта; край таануу Назранда), китепканалар бар.

Ад.: Ингушетия // Большая Российская Энциклопедия. Т. 11. М., 2004.

К. Аттокурова.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

ИМАМ-АТА

2026-03-30T09:10:59Z

Begay:

ИМАМ-АТА, М а д а н и я т – Ош облусунун Кара-Суу районундагы кыштак. Датка айыл аймагына караштуу. Деңиз деңгээлинен 1100 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Кара-Суу шаарынан 23 км түштүк тарапта. Ош темир жол бекетинен 5 км. Кыштак 1950-жылы негизделген. Калкы 5083 (2025); негизинен дыйкан чарбасында эмгектенет. ФАП иштейт.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

ИЛИМДЕР АКАДЕМИЯСЫ КЫРКА ТООСУ

2026-03-30T08:44:49Z

Begay:

ИЛИМДЕР АКАДЕМИЯСЫ КЫРКА ТООСУ Памирде меридиан багытында созулуп жатат. Узундугу 110 кмдей. Эң бийик жери 7495 м [Сомони (1999-жылга чейин Коммунизм) чокусу]. Палеозойдун чөкмө жана метаморфизмделген тоо тектеринен, чанда граниттен турат. Кыр жагына альп рельефи мүнөздүү. Мөңгүлөрүнүн жалпы аянты 660 км2ге жетет. Ири мөңгүлөрү Федченко, Гармо ж. б. Ландшафты гляциалдык-нивалдык жана субнивалдык. Кырка тоону Н. Л. Корженевский алгачкы жолу изилдеген. 1927-жылы СССР илимдер академиясынын наамынан аталган.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

ИЛЕ АЛА-ТООСУ

2026-03-30T08:23:56Z

Begay:

ИЛЕ АЛА-ТООСУ – Теңир-Тоо тармагынын бир тармагы, кырка тоо. Кыргызстан менен Казакстандын чек арасында. Басымдуу бийиктиги 3500 мге жакын, эң бийик жери – Талгар чокусу, 4973 м. Архей заманында пайда болуп, өзгөрүүлөргө дуушарланган жана метаморфизмделип, гранитке [[File:ИЛЕ АЛА-ТООСУ94.png | thumb | none]]

өткөн байыркы тоо тек катмарлары жатат. Протерозой менен палеозойдун (кембрий, ордовик, девон, карбон, пермь) тоо тектери да бар. Тоо этектеринде антропоген мезгилинин чөкмөлөрү жатат. Интрузия тоо тектеринен гипербазит, габбро, гранит жана сиениттердин массивдери кездешет. Тоонун мезозойго чейинки тектоникасы татаал, ал эми азыркы учурда ал негизинен бир мегантиклиналды түзүп жатат. Полиметалл, висмут, алтын, молибден, сейрек жана чачынды элементтер, кооз мрамор, гранит ж. б. кендери бар. Кырка тоо борбордук бөлүгүнөн батышты жана чыгышты карай жапыздайт. Түштүк капталдары тик жана кыска, түндүгү жазы. Кээ бир чокуларын мөңгү каптап жатат (жалпы аянты 484 миң км2). Түндүк капталынан Иле дарыясынын, түштүгүнөн Чоң Кемин суусунун куймалары башталат. Иле Ала-Тоосуна жарым чөл (900–1300 м бийикке), талаа (900–1900 м), токой-шалбаалуу талаа (1400–2800 м), шалбаалуу субальп (2500– 3100 м), шалбаалуу альп (3100–3500 м) жана гляциалдык-нивалдык (3500 мден жогору) ландшафт алкактары мүнөздүү. Түндүк этегинен Алматы шаары орун алган.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

ИЙРИ-СУУ

2026-03-30T08:16:36Z

Begay:

ИЙРИ-СУУ – Нарын районундагы кыштак. Чет-Нура айыл аймагына караштуу. Нарын дарыясынын оң өйүзүндө, деңиз деңгээлинен 2400 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Нарын шаарынан 35 км чыгыш тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 215 км. Кыштак 1930-жылы негизделген. Калкы 1056 (2025); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, клуб, китепкана бар. Мончо, ФАП иштейт.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

ИЗРАИЛЬ

2026-03-30T08:13:11Z

Begay:

ИЗРА́ИЛЬ , И з р а и л ь М а м л е к е т и – (Мединат Исраэль) – Жакынкы Чыгыштагы мамлекет; Азиянын батыш бөлүгүндө, Жер Ортолук деңиздин түштүк-чыгыш жээгинде жайгашкан. Түндүгүнөн Ливан, түндүк-чыгышынан Сирия, чыгышынан Иордания (чек арасынын бир бөлүгү Жансыз деңиздин акваториясы аркылуу өтөт), түштүк-батышынан Египет менен чектешет. Бириккен улуттар уюмунун Башкы Ассамблеясынын 1947-жылдын 29-ноябрдагы Палестинаны бөлүү жөнүндөгү чечими боюнча бөлүнгөн аянты 14 миң км2; ал эми 1948–49-жылдардагы араб-израиль согушунда басып алган жерлерди кошкондо 20,7 миң км2; 1967-жылы басып алган жерлер (Иордан дарыясынын ба-

[[File:ИЗРАИЛЬ71.png | thumb | none]]
тыш жээги, Чыгыш Иерусалим, Сирия Голан дөңсөөсү) менен 21,6 миң км2 (Тивериад көлүнүн акваториясын жана Жансыз деңиздин акваториясынын бир бөлүгүн кошкондо 22,1 миң км2). Калкы 10,027 млн (2024). Өлкөнүн башкы экономикалык жана маданий борбору – Тель-Авив шаары, Бириккен улуттар уюмунун каршылыгына карабастан, 1950-жылы Иерусалим шаары өлкөнүн борбору деп жарыяланган. Өкмөт мекемелери, парламент шаардын батыш бөлүгүнө жайгаштырылган (калкы 400 миңден ашык, анын 250 миңдейи – еврейлер, 160 миңи – арабдар). Расмий тили – иврит (байыркы еврей) жана араб тилдери. Акча бирдиги – шекель. Администрациялык-аймактык жактан шарттуу 15 райондон турган 9 округга (мехоз; анын курамына Израиль басып алган жерлер – Иордан дарыясынын Батыш жээгинин бир бөлүгү жана Сириянын Голан дөңсөөсү да камтылган) бөлүнөт.
'''''Округдары жана райондору (2006)'''''

Округдары жана райондору (2006)<table>Округдары ж-а райондору (2006)</table>

[[File:ИЗРАИЛЬ72.png | thumb |
]]Израиль – Бириккен улуттар уюмунун (1949), ЭВФтин (1954), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995) мүчөсү.

'''Мамлекеттик түзүлүшү.''' Израиль – унитардык мамлекет. Башкаруу формасы – парламенттик республика. Атайын конституциясы жок, өлкөдөгү иш-чаралар көз каранды эместик декларациясынын (1948) жана 11 негизги мыйзам актылары менен жөнгө салынат. Мыйзам чыгаруучу жогорку органы – кнессет (4 жылга шайланган 120 депутаттан турган бир палаталуу парламент). Мамлекет башчысы кнессет тарабынан 7 жылдык мөөнөткө шайланган президент. Президенттин ыйгарым укуктары өкүлчүлүк мүнөздө (2000-жылдан М. Кацава). Аткаруу бийлиги өкмөткө таандык. Аны премьер-министр башкарат (2006-жылдан Э. Ольмерт). 2006-жылы түзүлгөн коалициялык өкмөттүн курамына «Кадима», «Ликуд», «Авода» партияларынын өкүлдөрү кирет. Саясий партиялары: «Авода» (Израиль эмгек партиясы), «Ликуд», «Кадима», «Сефарддар – Тораны сактоочулар», («Шас»), «Биздин үй – Израил», «МАФДАЛ» («Улуттук диний партия»), «Гиль», Израиль социал-демократиялык солчул либералдык укук коргоо партиясы («Мерец») ж. б.

'''Табияты.''' Жер Ортолук деңизди жээктей күрдүү топурактуу, дөбө-дөңсөөлүү кууш (жазылыгы 40 кмге чейин) түздүк жатып, ал чыгышта дүйнөдөгү эң терең – Гхор (Эль-Гор) тектоникалык ойдуңуна тепкичтенип тик түшкөн (1000 м жана андан да терең), бир аз күдүрлүү платого (орточо бийиктиги 500–1000 м, өлкөнүн эң бийик жери

[[File:ИЗРАИЛЬ73.png | thumb | Негев чөлү.]]
1208 м, Мерон чокусу ) өтөт. Платонун бети негизинен акиташ теги (мында карст процесси өөрчүгөн), кумдук, базальт тектеринен түзүлгөн. Ойдуң аркылуу Иордан дарыясы агат; анда ачуу туздуу Жансыз деңиз (деңиз деңгээлинен 418 м төмөн) жайгашкан. Жансыз деңиздеги таш туз, бромдуу калий, натрий туздарынан сырткары фосфорит,

[[File:ИЗРАИЛЬ74.png | thumb | Жансыз деңизге жакын жердеги тоолуу рельеф.]]

[[File:ИЗРАИЛЬ74_1.png | thumb | Эйлаттын айланасы.]]
кварцтуу кум, чопо, мрамор, жез, темир, чым көң, Негев чөлүндө нефть менен газдын чакан кендери бар. Климаты субтропиктик, жер ортолук деңиздик; түндүгүндө салыштырмалуу нымдуу, түштүгүндө жана ойдуңдарында жарым чөлдүү жана чөлдүү. Жайы ысык (июль, августта 24–28°С, Гхордо 36°Сге чейин), кышы жылуу (январда 6–15°С, Жансыз деңиздин түштүк-батышында 18°Сге чейин). Абанын абсолюттук максималдуу температурасы 47°С (1998-жылы Иордан өрөөнүндө катталган). Кышкы минимум температура түндүгүндөгү тоолордо 0°Сге чейин төмөндөйт. Жылына Жансыз деңиздин жээгинде, Гхор ойдуңунда, Негев чөлүндө 100– 200 мм, айрым жерлеринде 100 ммден аз, платолордо 600–800 мм, Жер Ортолук деңиз жээгиндеги түздүктөрдө 400–800 мм жаан-чачын (негизинен кышында) жаайт. Израилдин аймагы агын сууларга жарды. Түндүк-чыгышында, Гхор ойдуңунда Иордан дарыясынын жогорку бөлүгү агат. Ойдуңда Жансыз деңизден сырткары тузсуз суунун өлкөдөгү эң ири булагы болгон Тивериади көлү (бети деңиз деңгээлинен 209–213 м төмөн) жайгашкан. Дарыяларынын көбү жайында соолуп калат же агымы кескин азаят. Түштүгүндө (Негев чөлүндө) вадилер (кургак сайлар) кездешет. Булак, кудук суулары пайдаланылат; Эйлат шаарында деңиз суусун тузсуздандыруучу станция иштейт. Пайдалануучу суунун 60%тен ашыгы сугатка кетет. Күрөң, тоонун бозомук-күрөң, боз, түштүгүнө чөлдүн боз-коңур топурактары мүнөздүү. Деңиз жээктериндеги түздүктөрдү негизинен айдоо жерлер (дан эгиндери, жашылча, бакча), цитрус өсүмдүктөрүнүн плантациялары, жүзүмзар ж. б. ээлейт. Платолордо жана жапыз тоолордо субтропиктик сейрек токой (палестина эмени, мүйүз дарак, мисте, европа ак чечеги ж. б.), экинчилик дарак-бадал өсүмдүктөрү (маквис, гаррига) кездешет. Токой өлкөнүн аймагынын 6%ин ээлейт; анда отургузулган ийне жалбырактуу токой (алеппо, калабрия, итальян мырза карагайлары; кедр, кипарис), түштүгүндө эвкалипт ба-

[[File:ИЗРАИЛЬ75.png | thumb | Ашкелон аймагындагы пляж.]]
сымдуу. Түштүгүн Негев, Халуца чөлдөрү жана жарым чөлдөр (таштак чөлдөр, баялыш жамаатташтыгы, галофит шалбаасы ж. б.) ээлейт. Коргоого алынган табигый аймактын аянты 397 миң га. Хайфа шаарынын чет-жакасында ири улуттук парк – Хар-Кармель биосфера резерваты жайгашкан. Неот-Кедумим коругунда библия мезгилине мүнөздүү өсүмдүктөр калыбына келтирилген.

'''Калкынын''' 76%тен ашыгын еврейлер, 20%тен ашыгын арабдар түзөт. Башка этностук жана этноконфессиялык топтор – 3,7%, аларга – друздар, армяндар, адигелер («черкестер») ж. б. кирет. 21-кылымдын башынан еврей калкынын кыскаруу (2000–05-жылдары 1,8 %ке), ал эми арабдардын көбөйүү (1,1%ке) тенденциясы байкалууда. Израиль мамлекет катары жарыялангандан 2007-жылга

чейин калкы 8,5 эседен ашык көбөйгөн. 1948– 2005-жылдарда калктын көбөйүүсүндөгү табигый өсүүнүн үлүшү 60,7%, мигранттардын үлүшү 39,3% болгон. 2005-жылы Россия жана КМШ өлкөлөрүнөн келген еврейлер 1175,4 миңди (Израилдин калкынын 17%тен ашыгы) түзгөн. Ошол эле учурда сыртка көчүп кеткен еврейлердин саны да арбын (1948–83-жылдарда Израилден 700 миңден ашуун еврей АКШга кеткен). Жыштыгы 1 км2 жерге 330дай адам. Курактык курамы: 15 жашка чейинкилер – 21,1%, 14–65 жаштагылар – 64,15%,

[[File:ИЗРАИЛЬ76.png | thumb | Тель-Авив шаары.]]

[[File:ИЗРАИЛЬ76_1.png | thumb | Хайфа шаары. Порт комплекси.]]
65 жаштан өткөндөр – 9,75% (2007). Еврейлер иудаизм, арабдар ислам, армяндар христиан динин тутат. Шаар калкы 93,6% (2006). Ири шаарлары (2007): Тель-Авив (калкы агломерациясы менен 3,2 млн), Хайфа (1,2 млн), Иерусалим (1,3 млн), Ашдод (204,4 миң), Беэр-Шева (185,8 миң), Нетанья (174,0 миң), Ашкелон (107,9 миң).

'''Тарыхы.''' Палестинаны араб жана еврей мамлекеттерине бөлүү жөнүндөгү Бириккен улуттар уюмунун Генералдык Ассамблеясынын резолюциясы жарыялангандан (1947-жыл 29-ноябрь) кийин Палестинада согуш аракеттери башталган. Эмигрант еврей жамааттарынын ишув аталган куралдуу бөлүктөрү араб мамлекетинин курамына кире турган жерлерге да өз көзөмөлүн орноткон. Палестина аймагынын бир бөлүгүндө 1948-жылы 14-майда Израиль мамлекетинин көз каранды эместигинин декларациясы жарыяланган. Араб өлкөлөрү бул чечимге каршы чыгып, Израилге каршы согуштук аракеттерди баштаган. 1948–49-жылдарда согуштун жүрүшүндө Бириккен улуттар уюмунун чечими менен Араб мамлекетине берилүүчү аймактын бөлүгүн жана Иерусалимдин батышын кошуп алган. Палестинада араб мамлекетин түзүү жана Иерусалимге өзгөчө статус берүү чечими үзгүлтүккө учураган. 1956-жылы Израиль Улуу Британия жана Франция менен Египетке каршы агрессияга катышкан. Араб-израиль согушунун жыйынтыгында Израиль 1967-жылы июнь айында Иордан дарыясынын сол жээгин жана Чыгыш Иерусалимди, ошондой эле Голан дөңсөөсүн жана Синай жарым аралын басып алган. 1982-жылы июнда Израиль аскерлери Ливанга кирип, Бейруттагы Палестинаны бошотуу уюмунун куралдуу күчтөрүн жана штаб-квартирасын чыгарып жиберүүгө жетишкен. 20-кылымдын 70-жылдарынын орто ченинде араб израиль чыр-чатактарын тынчтык жолу менен жөнгө салуу иштери жүргүзүлүп, 1977-жылы алгачкы жолу израиль-араб мамилелеринин тарыхында Египеттин президенти А. Садат Израилге келет. 1978-жылы АКШнын кийлигишүүсү менен Израиль жана Египеттин ортосунда Кэмп-Девид макулдашуусу түзүлүп, 1979-жылы алардын ортосунда тынчтык келишимине кол коюлат. 1982-жылы И. Египетке Синай жарым аралын кайтарып берген.

1992-жылдын башында И. Рабин турган Израиль «Эмгек партиясынын» («Авода») бийликке келиши

[[File:ИЗРАИЛЬ78.png | thumb | Рамалла шаарынын чет жакасында Палестина жаштарынын демонстрациясын Израиль аскерлеринин кууп таратышы.]]
менен Жакынкы Чыгыштагы тынчтык процесси бир топ жөнгө салынган. 1993-жылы Вашингтондо Израилдик-палестиналык декларацияга, 1994-жылы Газа жана Иерохон боюнча макулдашууга кол коюлган. 1994-жылы Израиль менен Иорданиянын ортосунда тынчтык келишими түзүлгөн. Сирия жана Ливан сүйлөшүүлөрү да бир кыйла ийгиликтүү жүргүзүлөт. Бирок, 1995-жылы премьер-министр И. Рабиндин өлтүрүлүшүнөн кийин, бийликке Б. Нетаньяхунун келиши менен тынчтык процесси кайрадан кризиске учурайт. Израиль палестиналыктар келишимдин шарттарын аткарбай жатат деген күнөө коюп, сүйлөшүүлөрдү токтотот. 1999-жылы Эмгек партиясынын лидери Э. Барактын бийликке келиши менен тынчтык сүйлөшүүлөр кайрадан жанданган. 2000-жылы Израиль Түштүк Ливандан аскерлерин чыгарып кеткен. Бирок бул иш-чаралар аймактагы абалды турукташтыра алган жок. Ошол эле жылы Э. Барак отставкага кетерин жарыялайт. Израиль менен Палестинанын ортосунда чыр-чатак күч алып, палестиналык экстремисттердин аракеттери күч алат. Аларга каршы израилдиктер катуу чараларды көрүп, натыйжада көп адам курман болот. Израилдин премьер-министри А. Шарон менен Я. Арафаттын ордуна бийликке келген М. Аббас согушту токтотуу жана аймактагы абалды турукташтырууга багытталган келишимге (2005) кол коюшкан. Израиль үчүн АКШ менен бир катар макулдашуулар жана меморандумдар менен бекемделген «стратегиялык союз» түзүшү маанилүү ролду ойнойт. Израиль АКШдан жыл сайын 3 млрд долларга жакын жардам алып турат, анын ири бөлүгү аскердик керектөөлөргө жумшалат. Мындан тышкары, Израиль Европа өлкөлөрү, ошондой эле Түркия, Индия, Кытай, Россия, араб-мусулман өлкөлөрүнөн – Египет, Иордания жана Мавритания менен кызматташтыгы өнүгүүдө.

'''Экономикасы.''' Израиль өнүккөн индустриялуу-агрардык өлкө. ИДПси 2006-жылы 170,3 млрд долларды түзгөн; аны киши башына бөлүштүргөндө 26,8 миң доллардан туура келет. Израиль дүйнөдө алдыңкы технологиясы, компьютердик программаларды түзүү, байланыш системасы, агрардык индустриясы, алмазга кыр чыгаруу боюнча алдыңкы орундардын бирин ээлейт. Ошондой эле метталл иштетүү, машина куруу (авиа ж-а кеме куруу кошо, анын ичинде аскердик), электр-техника, химия өнөр жай тармактары, айыл чарбасы өнүккөн. Өлкөдө өнүккөн илимий-техникалык комплекс түзүлгөн; экономикада иштеген 10 миң адамдын 135и илимпоз ж-а инженер (бул көрсөткүч АКШда 70, Германияда 50). Израиль технологиялык даярдыгынын көрсөткүчү боюнча дүйнөдө (Швеция, Сингапурдан кийин) 3-, чыгармачыл потенциалынын экономикалык индексинин мааниси боюнча (АКШ, Финландия, Сингапурдан кийин) 4-орунду ээлейт. ИДПнин 75%и тейлөө чөйрөсүнө, 23%и өнөр жайына ж-а курулушка, 2%и айыл ж-а токой чарбаларына, балык уулоого таандык. Израилдин экономикасында коргоо өнөр жай комплексинин мааниси зор; анда 60 миңге жакын адам иштейт, өлкөнүн товардык экспорт баасынын 20%тен ашыгын аскердик курал түзөт. Өлкөнүн ИДПсинде өнөр жайынын үлүшү 18%ти түзөт. Азыркы өнөр жайынын негизин илим сыйымдуу машина куруу (авиа ракета, электрондук ж-а электр-техника, оптикалык аспаптар өндүрүшү ж. б.) ж-а химия (так химия, фармацевтика ж. б.) өнөр жай тармактары түзөт. Башка тармактарынын ичинен энергетика, тоо-кен, алмазга кыр чыгаруу, тамак-аш, жеңил өнөр жайы өзгөчөлөнөт. Израилдин отун-энергетикалык ресурстарга болгон муктаждыгынын 90%тен ашыгын импорт түзөт. 2005-жылы импорттолгон 13 млн т нефть ж-а нефть продуктуларынын 11 млн т сы чийки нефть. Таш көмүргө болгон муктаждыгын (13,8 млн т) импорт толук камсыз кылат, аны негизинен ТАР, Колумбия, АКШ, Австралиядан сатып алат. Газ Жер Ортолук деңизден өндүрүлөт (2005-ж. 1655 млн м3). Димондогу атом илимий-изилдөө борборунда ядролук реакторго эксперимент жүргүзүлөт. Энергиянын альтернативалык булактарын, айрыкча күн энергиясын пайдаланууга аракет жасалууда (энергетиканын 2%ин түзмөкчү). Израилдеги турак жайлардын көбү күн бойлери м-н жарык кылынат. Негев чөлүндө Күн энергиясын өнөр жайлык пайдалануу үчүн атайын курулмалар иштейт. Бир нече эксперименттик толкун электр станциясы шамал энергиясы курулмасы бар. 2005-жылы 48,4 млрд кВт.с электр энергиясы өндүрүлгөн. Металлургия өнөр жай ишканалары Италия, Түркия, Россия, Украинадан алган сырьёнун негизинде иштейт. Болот, тазаланган (рафинацияланган) коргошун ж-а жез эритүү ишканалары бар. Металл конструкциялык өндүрүшү коргоо өнөр жай комплексине ж-а курулуш индустриясына багытталган. Жалпы ж-а транспорттук машина куруу өнөр жайы согуш куралдарын ж-а аскер техникаларын (танк, чабуул коюу үчүн курал, сооттолгон бульдозер, артиллерия ж-а атылма куралдар, анын ичинде «Узи» автоматы, «Галил» мылтыгы ж. б.), токардык станок, кран, бетон аралаштыргыч, экскаватор, газ турбинасын ж-а компрессорун, түрдүү тетиктерди ж. б. чыгарат; автобус ж-а жүк автомашиналарын жыйноочу, аскер жип автомашиналарын даярдоочу ишканалары бар. Авиаракета өнөр жайы – коргоо өнөр жай комплексинин маанилүү тармактарынын бири (учкучсуз учуучу аппарат, оперативдүү-тактикалык ж-а тактикалык ракеталар); кеме куруу, анын ичинде аскер кемелерин куруу (башкарылма ракета куралы бар корвет, ракеталуу ж-а патруль катерлерди ж. б. чыгаруу) өнүккөн. Электрондук ж-а электр-техника өнөр жайы илимди көп талап кылган ж-а адистештирилген тармак болуп саналат. Бул тармактын ишканалары аскер ишине пайдаланылуучу электрондук, электрондук коопсуздук ж-а сапатты көзөмөлдөө системаларын даярдоого адистешкен. Оптикалык приборлор (анын ичинде электрондук оптика, лазердик техника) өнүгүүдө. Израиль – була-оптикалык байланыш линиясын, басма платасынын сапатын көзөмөлдөөчү электр-оптика системасын, түнкү көрсөтүүчү приборлорду, роботтоштурулган өндүрүштүк линияларды чыгаруу боюнча дүйнөдө алдыңкы өлкөлөрдүн бири. Медициналык лазердик техникаларды, радиологиялык диагностикалык жабдууларды, оптикалык электроника приборлорун чыгаруу тез темп м-н өнүгүүдө. Сырткы рынокко компьютердик томографиялык сканерлер, магнитрезонанстык графикалык система, ультраүн сканерлери, медициналык ядролук камера ж. б. чыгарылат. Химия ж-а нефть ажыратуу өнөр жайы – өлкөдөгү ири тармак. Анын негизги продукциясы: күйүүчү-майлоочу материалдар, поташ, бром, металл түрүндөгү магний, каустикалык сода, кайнатма туз, минералдык жер семирткич, жасалма тоют, пластмасса, дары-дармек ж. б. Химия өнөр жайынын маанилүү борборлору: Хайфа, Беэр-Шева ж. б. Алмазга кыр чыгаруу өлкөнүн экономикасында маанилүү орунду ээлейт. 21-кылымдын башында дүйнөлүк рынокко чыккан жылмаланган чакан таштардын, негизинен бриллианттын 80%ке жакыны Израилге таандык. Тамак-аш өнөр жайынын негизин мөмө-жемиш ж-а жашылча иштетүүчү, ошондой эле эт, сүт продукцияларын чыгаруучу ишканалар түзөт. Жеңил өнөр жайы дүйнөлүк рынокко ийрилген жип, кездеме, булгаарынын ордуна жогорку сапаттагы модалуу тигилүү ж-а булгаары кийимдерди чыгарат; ошондой эле аскер кийимдерин тигет. Айыл чарбасында 455 миң гадан ашык жери иштетилет, анын 50%и сугат жер. Негизинен жаңы технологияны ж-а агротехниканы ургаалдуу пайдалануудан агрардык продукциянын өлчөмү 8 эседен ашкан. Израилде 20-кылымдын 80-жылдарынын орто ченинде айыл чарба өсүмдүктөрүн ж-а мөмө дарактарын тамчылатып сугаруу технологиясы иштелип чыккан. Кышында плёнка жаап жашылча өстүрүүнүн натыйжасында жылына эки жолу түшүм алынат. Ошондуктан Израилдин ар бир фермери 52 адамды бага алат. Эң маанилүү айыл чарба өсүмдүктөрү: пахта, жер жаңгак, күн карама, буудай. Мөмө дарактарынын эң көбүн алма, киви, манго, авокадо, банан, шабдаалы, курма

[[File:ИЗРАИЛЬ79.png | thumb | Түндүк округунда дан эгин жыйноо.]]
пальмасы, алмурут, өрүк, жүзүм, жаңгак-пекан, бадам түзөт. Негизги жашылча өсүмдүктөрү: картошка, помидор, бадыраң, калемпир, пияз. Цитрус өсүмдүктөрү (апельсин, грейпфрут, лимон), чеге гүл, атыр гүл, гладиолус өстүрүлөт. Бодо мал, кой ж-а эчки, ошондой эле үй куштары асыралат. Сүт саап алуу боюнча дүйнөдө (Нидерланд м-н кошо) алдыңкы орунда (жылына бир уйдан 11 миң кгга чейин сүт саап алынган). Жер Ортолук деңизден балык (сардина ж. б.) кармалып, көлмөлөрдө аны көбөйтөт. 2001–03-жылдарда Израиль экономикасы Палестина м-н куралдуу тирешүүгө, ошондой эле жогорку технология рыногундагы жагымсыз конъюнктурага байланыштуу кризиске дуушарланган. Экономикалык кризистен чыгаруу программасынын натыйжасында 2003-жылдын аягынан өлкөнүн чарбалык секторунда жандануу байкалган. Өнүгүү темпи боюнча Израиль батыш өлкөлөрүнүн ичинен АКШдан кийинки 2-орунга чыккан. Азык-түлүккө болгон муктаждыгынын 90%тен ашыгын өзү камсыз кылат. Айыл чарбага жарактуу жери 297 миң га (2004; өлкөнүн аянтынын 14,3%и), анын 222 миң гасы айдоо жер, 71 миң гасы цитрус өсүмдүктөрүнүн, мөмө-жемиш бактарынын, гүл плантациялары, жүзүмзар ж. б. Сугат жери 194 миң га (2003); 1980-жылдардын ортосунан сууну үнөмдөп (тамчылатып) сугаруу технологиясы кеңири пайдаланылууда. Мал чарбасынын негизги тармактары: куш, сүт ж-а эт багытындагы мал асыроо. 2006-жылы ар бир уйдан орто эсеп м-н 10,5 т сүт саап алынган. Тейлөө чөйрөсү – өлкөнүн экономикасынын ири сектору. Анын ичинде финансылык тейлөө (банккредиттик система), камсыздандыруу бизнеси, ишкердик ж-а адистик жактан тейлөө (маркетинг, лизинг, инженердик-консультациялык, башкаруу жаатында ж-а компьютердик кызмат көрсөтүү), кыймылсыз мүлк м-н операция жасоо,

[[File:ИЗРАИЛЬ80.png | thumb | Эйлат шаарынын жээк жактан көрүнүшү.]]

[[File:ИЗРАИЛЬ81.png | thumb | Израил акчасы.]]
мамлекеттик тейлөө тез темп м-н өнүгүүдө; тейлөө чөйрөсүндө чет элдик туризмден түшкөн киреше маанилүү орунда. Рекреациялык жактан тейлөө ж-а туризм секторунда ИДПнин 3%ке жакыны түзүлөт. Чет элдик туризмден түшкөн киреше 2,8 млрд долларды түзөт. 2005-жылы өлкөгө 1,9 млн чет элдик турист келген. Туризмдин башкы борборлору: Иерусалим, Вифлеем, Назарет, Хайфа, Тель-Авив, Эйлат, Жансыз деңиздин жээги. Израилде социалдык камсыздандыруунун ж-а саламаттыкты сактоонун өнүккөн системасы түзүлгөн.Калктын жашоо деңгээли (керектөөнү киши башына бөлүштүргөндө) 2004-жылы мурдагы эки жылга салыштырмалуу 3,5%ке өскөн. Орточо айлык акы 1539 долларды түзгөн. Балдардын өлүмү башка өлкөлөргө салыштырмалуу кыйла төмөн (жаңы төрөлгөн 1000 балага 5,4 бала). Адам өмүрүнүн орточо узактыгы: аялдардыкы 80,9, эркектердики 76,7 жаш. Автомобиль жолунун узундугу 17,6 миң км (2005). Магистралдык шоссе жолдору деңиз бойлой түндүктөн түштүктү карай созулат; маанилүү автомагистралдары: Иерусалим – Тель-Авив, Ашдод – Ришон-Ле-Цион – Тель-Авив – Нетанья – Хайфа. Темир жол тармагы (жалпы узундугу 853 км; 2005) Негев, Газа ж-а Иерусалимди Тель-Авив, Хайфа ж-а өлкөнүн түндүгү м-н байланыштырат. Негизги деңиз порттору: Хайфа, Ашдод, Эйлат, Хадера. Ашкелон. Деңиз паромдору аркылуу эл аралык катнашы да бар, алар: Хайфа – Родос – Пирей (Грекия), Хайфа – Лимасол (Кипр). Эл аралык аэропорттору: Бен-Гурион атындагы (Лода), Овда (Эйлат); Тель-Авив м-н Иерусалимдеги чакан аэропорттор ички рейстерди тейлейт. Магистралдык куур транспортунун узундугу 896 км (2006), анын 442 кми нефть, 261 кми нефть продуктусу ж-а 193 кми газ куурлары. 2005-жылы экспорт 42,9 млрд, импорт 47,8 млрд долларды түзгөн. Экспортко бриллиант, реэкспортко иштетилбеген алмаз, химия өнөр жайынын продукциялары, электрондук ж-а электр-техникалык жабдуулар, көзөмөлдөө ж-а байкоо жүргүзүү өнөр жай жабдуулары, медициналык ж-а илимий изилдөө жабдуулары, башка машиналар ж-а жабдуулар, ошондой эле айыл чарба продукциялары, кийим, текстиль буюмдары чыгарылат. Израиль аскер куралдарын экспорттоо боюнча дүйнөдө 5-орунда (андан жылына 2,8 млрд доллар киреше түшөт). Импортун кыр чыгарылбаган алмаз, нефть продуктулары, химиялык товарлар, күйүүчү-майлоочу материалдар, машина, жабдуу, аспаптар, курал-жабдыктар, буудай ж. б. түзөт. Негизги соода шериктери: АКШ, Бельгия, Германия, Улуу Британия, Гонконг (Сянган), Швейцария, Кытай.

'''Маданияты.''' Билим берүү еврей коомчулугунда маанилүү орунду ээлеп келген. Калктын сабаттуулук деңгээли боюнча дүйнөдөгү эң алдыңкы өлкөлөрдүн катарына кирет. Израиль мамлекети кабыл алган алгачкы мыйзамдарында эле 6–13 жаштагы бардык балдарга акысыз билим берүү жөнүндө жарыяланган. Негизинен 5–6 жаштагы балдар үчүн бала бакчалар акысыз. Билим берүү системасында мамлекеттик, мамллекеттик-диний жана диний мектептер бар жана балдардын 80%и мектепке чейинки мекемелерге барат (2004). Мамлекеттик-диний мектептерде иудаизмди окутууга жана еврей салттарын сактоого айрыкча көңүл бурулат. Мамлекеттик мектептерде кыздар жана балдар чогуу билим алса, диний мектептерде бөлөк окушат. Араб тарыхын жана маданиятын окутууга көп көңүл бурулган. Израилде эл аралык кадыр-барктуу жогорку окуу жайлар бар. Мисалы, Иерусалимдеги Еврей университети (1925-жылы негизделген), Технион технологиялык институту (1924), Тель-Авив университети (1956-жылы 3 институттун базасында уюштурулган). Вейцман атындагы химия, математика, физика жана табигый илимдер илимий- изилдөө борбору Реховото штатында 1949-жылы негизделген. 2006-жылы 20 жогорку окуу жайда 75 миң студент окуган. Израилде 500дөн ашык китепкана бар. Израилде 150гө жакын музей бар, эң ириси Иерусалимдеги Израиль музейи (1965-жылы негизделген), белгилүүлөрү: Тель-Авив көркөм сүрөт музейи (1932), Хайф антикалык искусство музейи (1949) жана башкалар. Иврит тилиндеги алгачкы мезгилдүү басылмалар 1863-жылы Иерусалимде чыккан, 1869-жылдан Иерусалимде басма сөз үзгүлтүксүз чыгып турган. 2006-жылы Израилде 40ка жакын күнүгө жана 1000ден ашык апта жана ай сайын чыгуучу гезит-журналдар болгон. «Гаарец» (иврит, англис тилдеринде, 75–95 миң нуска), «Едиот ахронот» (1939-жылдан иврит, англис тилдеринде, 300–750 миң нуска), «Джерузалем пост» (англис тилинде, 25–90 миң нуска) жана башкалар. Радио уктуруусу 1936-жылдан, телекөрсөтүү 1965-жылдан иштейт. Бир нече мамлекеттик жана коммерциялык телекөрсөтүү жана радио каналдар иштейт. Израиль интернет-байланыш кызматы боюнча дүйнөдө 7-орунда турат. Алгачкы иммигрант еврейлер өздөрү жашаган өлкөлөрдүн маданиятынын элементтерин ала келген. Ошондуктан Израилде Борбордук жана Чыгыш Европанын маданий салттары, кийинчерээк батыш жана америкалык маданияттын таасири байкалат. Израиль адабияты негизинен иврит тилинде өнүгүүдө. Анын көрүнүктүү өкүлдөрү Нобель сыйлыгынын лауреаты Ш. Агнон (1888–1970), А. Бараша (1889–1957) жана акындар А. Шлёнский (1900–1973), Л. Гольдберг (1911–1970) жана башкалар. 1980-жылдарда айрыкча А. Б. Иехошуанын «Мырза Мани» (1990) романы, А. Оздун өлкөдөгү ар кыл маданий-этностук топтордун ичиндеги карама-каршылыктарды чагылдырган «Кара ящик» (1987) романы белгилүү болгон. Коомдогу диний маселелер Х. Беер, Х. Бат-Шахар, Х. Эстердин чыгармаларында, араб кыштагынын турмушу иврит тилинде араб христиан акыны А. Шаммастын «Арабески» романында чагылдырылган. Израилде араб (Э. Хабиби), идиш (Т. Фейзельбаум, В. Чернин) жана орус тилиндериндеги ( И. Губерман, Д. Рубина, А. Горенко жана башкалар) адабият өнүгүүдө. Өлкөнүн аймагында ар кыл мезгилдерге таандык архитектура жана искусство эстеликтери сакталып калган. Алсак, Галилеядагы жертөлөлөр (биздин заманга чейинки 10–8-миң жылдыктар), эрте неолит доорунун таш курулуштары, Бейсандагы энеолиттик шаар калдыктары, Израиль жана Иудей падышалыктарынын мезгилине, Ашкелон, Бейсан, Иерусалим, Кесариядагы Рим дооруна мүнөздүү эстеликтер (биздин заманга чейинки I кылым – биздин заманга чейинки IV кылым).[[File:ИЗРАИЛЬ82.png | thumb | Байыркы Бет-Шеан шаарынын археологиялык казуулары болжол менен 5000 жыл жашаган.]]
Ошондой эле, байыркы синагогалардын калдыктары, эрте христиан жана византия мезгилине таандык – Вифлеемдеги Рождество храмы, Иерусалимдеги Кудайдын табыты храмы ошондой эле, Бет- Альфа, Табгадагы эстеликтер белгилүү. Арабдар басып алган мезгилге таандык Хирбет аль- Мафджар ак сарайы (VIII кылым), кресттүүлөр доорундагы (XI–XIII кылымдар) эстеликтер жана башкалар сакталып калган. XIX кылымдын аяк ченинде эммиграциянын күчөшү менен Европа жана Америка өлкөлөрүнүн таасири архитектура, маданият жаатында таасын байкалат. Тель-Авив шаары (1909-жылы негизделген) шотландиялык архитектор П. Геддестин планы менен курулган. XX кылымдагы христиан храмдары италян архитектору А. Барлуцци (Фавор тоосундагы Преображения храмы), германиялык Ж. Муцио (Назареттеги чиркөө) жана башка архитекторлор тарабынан тургузулган.

[[File:ИЗРАИЛЬ83.png | thumb | Храм тоосундагы К у б б а т - а с - С а х р а (Аска кумпасы) мечити. VII кылым. Иерусалим.]]
XX кылымдын 2-жарымында Тель-Авивде Ф. Манндын концерттик залы (З. жана Я. Рехтер, Д. Карми, М. Зархи), «Бейлинсон госпиталы (А. Шарон, Б. Идельсон), 36 кабаттуу «Шалом» соода имараты (И. Яшар, Эйтан) жана башкалар курулган. 1950-жылы композиторлор мектеби жана аткаруу чеберчилиги өнүгө баштаган. 1948-жылы Израиль филармониясы ачылып, ага караштуу камералык «Рамат- Ган» оркестри, Хайфа симфониялык оркестри, улуттук опера театры, 1950-жылы «Инбал» музыкалык театры уюштурулат. 1958-жылдан Тель-Авивде Израиль улуттук театры иштейт. Израилдин биринчи толук метраждуу көркөм тасмасы («Убактылуу элдешүү», режиссёру А. Амар) 1950-жылы тартылган. Тел-Авивде эки, Иерусалимде бир киностудия иштейт.

Ад.: Государство Израиль. Справочник. М., 1986; Федорченко А. В. Израиль: проблемы экономического развития. М., 1990: Симановский С. И., Стрепетова М. П. Израиль. М., 1995; Зарецкая З. Феномон израильского театра. Иерусалим, 1997; Федорченко А. В. Экономика переселенческого обшества (израильская модель). М., 1998; Крюков А. А. Израиль сегодня. Страноведческий словарь-справочник. М., 2000; Краткая еврейская энциклопедия В. 10 т. Иерусалим; М., 1996–2001; Звягельская И. Д., Карасова Т. А., Федорченко А. В. Государство Израиль. М., 2005, Израиль // Большая Российская энциклопедия. Т. 10. М., 2008.

Н. Алымкулова, Ө. Бараталиев, Ш. Керимова.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

ИЗМИР

2026-03-30T05:25:12Z

Begay:

ИЗМИ́Р (Izmir, байыркы грекче – Смирна) – Түркиядагы шаар жана ири порт. Эгей деңизиндеги Измир булуңунун жээгинде жайгашкан. Измир илинин (администрациялык-аймактык бирдик) администрациялык борбору. Калкы 2,9 млн (2022). Эл аралык аэропорту бар. Тамак аш – татымал, текстиль, машина куруу ж. б. өнөр жай ишканалары иштейт. Университет бар. Биздин заманга чейин 2-миң жылдыкта негизделген. Биздин заманга чейин 7-кылымдагы ибадаткананын калдыктары, Тантал күмбөзү (биздин заманга чейин 6-кылым) чептин (эллинизм мезгили) дубалы жана дарбазасы, агора мечити (2-кылым) сакталган.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

ИЕРУСАЛИМ

2026-03-30T05:15:03Z

Begay:

ИЕРУСАЛИ́М (байыркы еврейче И е р у ш а л а и м, арабча А л ь - К у д с) – Израилдеги шаар. Администрациялык жактан аты окшош округду түзөт. Жер Ортолук деңизден 60 км чыгышта, Жансыз деңизден 30 км батышта, бөксө тоолуу чөлдө, деңиз деңгээлинен 740 м бийиктикте жайгашкан. Иудейлердин, христиандардын, мусулмандардын диний («ыйык») борбору. Калкы 936,4 миң (2020); калкынын саны боюнча өлкөдөгү ири шаар. Темир жана автомобиль жолдор тоому. Аэропорту бар. Шаар эки (эски жана жаңы) бөлүктөн турат.

[[File:ИЕРУСАЛИМ66.png | thumb | Иерусалим шаарынын Масличный тоосунан карагандагы көрүнүшү.]]
Шаардын экономикасынын негизин тейлөө чөйрөсү (эмгекке жарамдуу калктын 87%и) түзөт. Иерусалим – заманбап жогорку техника өндүрүшүнүн борборлорунун бири. Эл аралык жана израилдик ири концерндер [анын ичинде «Intel» жана «Motorola» (компьютерлер үчүн электрондук схемаларды чыгарат), «AVK Izrael» (мобилдик байланыштар үчүн микросхема)], тиричилик электр-техникалары, фармацевтика, текстиль, булгаары – бут кийим, жыгаччылык (анын ичинде эмерек), курулуш материалдар, ишканалары жана салттуу полиграфиялык, тамак-аш өнөр жайы иштейт. Зер буюмдарды жасоо (алмаз иштетилет, кырдалат) өнүккөн. Алгач биздин заманга чейин 2-кылымдын ортосунан эскерилет. Кийинчерээк Иудей падышалыгы, Александр Македонский державасы, Байыркы Рим,

[[File:ИЕРУСАЛИМ67.png | thumb | Иерусалим, Муң (Плач) дубалы.]]
Византия, Селевки мамлекети, Араб халифаты, Айюбилер жана мамлюктардын башкаруусунда болгон. 16-кылымдын башынан Осмон империясынын башкаруусуна өткөн. 1917-жылы декабрда англиялык аскерлер басып алган. 1920–48-жылдарда Англиянын мандаты менен башкарылуучу Палестинанын администрациялык борбору. Палестинада Англиянын бийлиги жоюлган соң Бириккен улуттар уюмунун Генералдык Ассамблеясынын чечими боюнча 1947-жылдын 29-ноябрынан БУУнун башкаруусу менен өз алдынча администрациялык бирдик болууга тийиш эле, бирок 1948–49-жылдардагы араб-израил согушунан кийин Иерусалимдин чыгышы Иорданияга, батышы Израилге тийген. 1950-жылы январда Израил өкмөтү Бириккен улуттар уюмунун Генералдык Ассамблеясынын чечимин тоотпой Иерусалимди Израилдин борбору деп жарыялаган. Улуу Британия, СССР, АКШ, Франция ж. б. мамлекеттер Израилдин бул чечимин тааныган эмес. 1967-жылы июлдун башында Израиль Иерусалимдин чыгыш бөлүгүн басып алып, 1980-жылы Иерусалимди бүт Израилдин «түбөлүктүү жана бөлүнгүс борбору» деп жарыялаган. Эски шаар – азыркы Иерусалимдин тарыхый борбору. Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. Анда Кудайдын табыты ротондасы, Муң (Плач) дубалы (Экинчи Храм талкаланганда бүлүнбөй калган), Куббат ас-Сахра (687–691), Эль-Акса (Мухаммедге пайгамбарлык берилген жер) мечиттери, 11–12-кылымдардын чиркөөлөрү, цитадель (14–16-кылымдар), Ыйык Иаков монастыры (12-кылым; байыркы баалуу китептер сакталууда), падыша Давиддин табыты (4-кылым; Сион тоосунун чокусунда) ж. б. көптөгөн эстеликтер сакталган. Батыш бөлүгү 19-кылымдын ортосунан курулууда. Университет комплекси, китепканалар, Улуттук «Бецалель» (сүрөт), Улуттук Израиль (искусство жана археология эстеликтери) ж. б. музейлери, «Хадасса» медициналык борбору (1960) бар. Жыл сайын эл аралык Израиль (1982), кино (1982), куурчак театрлардын жана камералык музыка (1997) фестивалдары, Л. Беристайн атындагы музыка конкурсу өткөрүлүп турат. Туризм өнүккөн.

Ад.: Кацнельсон М. Иерусалим – город трех религий. СПб., 2001; Все столицы мира. Энциклопедический справочник. М., 2004; Носенко П. В. Иерусалим. Три религии. Три мира. М., 2006.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

ИВАНОВКА

2026-03-30T04:30:13Z

Begay:

ИВА́НОВКА – Чүй облусунун Ысык-Ата районундагы кыштак. Кең-Булуң айыл аймагына караштуу. Бишкек – Балыкчы автомобиль жолунун боюнда, деңиз деңгээлинен 750 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Кант шаарынан 21 км чыгыш тарапта. Ивановка темир жол бекетинен 6 км. Кыштак 1890-жылы негизделген. Калкы 18 047 (2025). Жоопкерчилиги чектелген жана мамлекеттик акционердик коомдор, сугат башкармалыгы, «Ысык-Ата Торг» өндүрүш комплекси, үй-бүлөлүк дарыгерлер тобу, райондук оорукананын филиалы иштейт. Эки орто жана 3 башталгыч мектеп, 2 китепкана, 2 бала бакча, 2 клуб, стадион бар. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

ИВАНО-ФРАНКОВСК

2026-03-30T04:22:07Z

Begay:

ИВА́НО-ФРАНКО́ВСК (1962-жылга чейин С т а н и с л а в) – Украинанын батышындагы шаар. Иван Франко облусунун администрациялык борбору. Украина Карпатынын тоо этегинде жайгашкан. Калкы 227,8 миң (2025). Темир жол бекети, эл аралык аэропорту бар. Шаар 17-кылымдын 2-жарымында негизделген. 1919–39-жылдарда Польшанын, 1939-жылдан Украинанын курамында. Машина куруу жана металл иштетүү өнүккөн. Мини-трактор, айыл чарба шаймандарынын жабдуулары чыгарылат. Химия, жыгаччылык, жеңил, тамак-аш өнөр жайы иштейт. Архитектуралык эстеликтерге бай. Университеттер, китепкана, музейлер, театрлар бар. 1962-жылы украин жазуучусу И. Я. Франконун урматына аталган.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

ИБАДАН

2026-03-30T04:05:06Z

Begay:

ИБА́ДАН – Нигериянын түштүк-батышындагы шаар. Ойо штатынын администрациялык борбору. Калкы 3,8 млн (2007; шаар айланасы менен 4,7 млн); калкынын саны боюнча өлкөдөгү Лагос менен Канодон кийинки 3-шаар. Жол тоому. Лагос – Кано темир жол магистралындагы бекет. Аэропорту бар. 1829-жылы негизделген. Шаар-мамлекет катары өнүккөн. Жети дөңсөөгө жайгашып, айланта 16 дарбазалуу ылай дубалдар менен курчалган. Шаардын эски бөлүгүндө 1–2 кабаттуу ылайдан салынган үйлөр сакталган. Заманбап курулуштарынын бири Коко-хаустун имараты (Тропиктик Африкадагы эң бийик курулуш). Шаар – өлкөнүн ири соода жана өнөр жай борборлорунун бири. Тамак-аш, тамеки, автомобиль кураштыруу өнөр жайлары жана жыгач, пластмасса жана резинадан буюм жасоочу ишканалар иштейт. Тери өңдөлүп, кол өнөрчүлүк (килем, кездеме токуу, боёо, карапа, металл иштетүү) өнүккөн. ИИИлер, университеттер (анын ичинде Ибадан), институттар, илимий коомдор жана ассоциациялар (анын ичинде география, экономика, микробиология), коллеждер, китепкана, музейлер (анын ичинде этнография), улуттук архив ж. б. бар. Ботаникалык бак жана зоопарк уюштурулган.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

ЗЫНДАН (Ак-Суу районундагы кыштак)

2026-03-30T03:47:02Z

Begay:

ЗЫНДАН , Т о к т о г у л – Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районундагы кыштак. Хан-Теңири айыл аймагына караштуу. Жыргалаң суусунун оң өйүзүндө, деңиз деңгээлинен 1870 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Каракол шаарынан 48 км чыгыш тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 262 км. Кыштак 1930-жылы негизделген. Калкы 1328 (2025); негизинен мал менен алектенет. Негизги мектеп, китепкана, ФАП бар.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

ЗООГЕОГРАФИЯ

2026-03-30T03:42:13Z

Begay:

ЗООГЕОГРА́ФИЯ , ж а н ы б а р л а р г е о г р а ф и я с ы – географиянын жана зоологиянын жер бетиндеги жаныбарлардын географиялык таралышын изилдөөчү бөлүгү. Ал систематика, палеонтология, экология ж. б. биологиялык илимдер менен тыгыз байланыштуу. 18-кылымда зоогеографиялык экспедициялар уюштурулуп, чогулган материалдар 19-кылымда жыйынтыкталган. Зоогеографиянын өсүшүндө Ю. И. Семашко, Н. А. Северцов жана А. П. Семёнов-Тянь-Шанский ж. б. орус илимпоздорунун эмгеги зор. Зоогеографиянын мааниси жаратылыш байлыктарын сарамжал пайдалануу зарылдыгына негизделген. Анын негизги ыкмасы – зоологиялык карта түзүү жана андагы түрлөрдүн жашаган ареалын тактоо. Түрлөрдүн таралышы, курамы боюнча жыйынтыктар ошол өлкөнүн фаунасы жөнүндө жалпы маалымат берет. Белгилүү бир аймакта гана жашаган түр эндемиктер деп аталат. Акыркы жүз жылда адамдын иш-аракетине байланыштуу табиятты өзгөртүү (айдоо, токой кыюу, саз кургатуу, кырып жок кылуу, курулуш ж. б.) фаунанын өзгөрүшүнө, айрым түрлөрдүн тукум курут болушуна, ошондой эле кээ бир жаныбардын адамга көнүп же мителик кылып жашап, ылайыктанышына алып келди. Зоогеография түрдүн пайда болуу жолдорун жана себебин изилдөө, аңчылык, балык кармоо, токой жана айыл чарбасынын зыянкечтерин жоготуу, пайдалуу жана териси баалуу айбанаттарды коргоо ж. б. маселелерди чечүүдө практикалык мааниси чоң.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

ЗОНАЛУУЛУК

2026-03-30T03:33:17Z

Begay:

ЗОНАЛУУЛУК г е о г р а ф и я д а – жаратылыш кубулуштарынын, компоненттеринин, ландшафттарынын кеңдик багытта (экватордон уюлдарга карай) закон ченемдүү (ырааттуулук менен) өзгөрүшү. Зоналуулукту дүйнөлүк закон катары (жер бетинин бардык бөлүктөрүнө жана жаратылыштын бардык компоненттерине мүнөздүү) биринчи жолу В. В. Докучаев (1898) сунуш кылган. Жердин шар сымал формасы, ошого байланыштуу күн нурларынын жер бетине экватордон уюлдарды карай улам азайган бурч менен келип түшүшү зоналуулукту пайда кылат. Анткени экватордон уюлдарды карай жер бетин күн нуру улам азыраак жылытат. Бирок планеталык-астрономиялык факторлор жер бетинде зоналуулуктун пайда болушуна шарт түзсө, зоналуулук жер бетинин түрүнө (кургактык же океан), деңиз жана аба агымдарынын таасирине, аймактын абсолюттук бийиктигине, рельефине жараша болот, башкача айтканда зоналуулуктун даана көрүнүшү географиялык катмардын өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу. Анын үстүнө жаратылыш компоненттери ар түрдүү болгондуктан, алардын өнүгүү закондору да ар башка мүнөздө. Климаттык, гидрологиялык, рельефтик, топурактык, өсүмдүктүк ж. б. зоналардын чектери бири-бирине дал келбейт. Айрым компоненттерде (өсүмдүк-топурактарда) зоналуулук айкын билинсе, бөлөк компоненттерде (мисалы, рельефте, борпоң тоо тек катмарларында ж. б.) анчалык даана байкалбайт. Бирок, жаратылыш компоненттери өз ара аракетте болгондуктан, алар бири-бирине таасир тийгизет – ылайыкташат. Ошондуктан жер бетинде бирдиктүү табигый же ландшафттык зоналар калыптанат. Бир зонада ландшафттардын айрым бир түрү басымдуулук кылат. Ландшафттык зоналар жер бетинде өтө татаал, мозаикалык көрүнүштү пайда кылат: айрым зоналар (чөлдөр, талаалар) материктердин ичкери бөлүгүндө калыптанса, башкалары (мисалы, токойлор) океанга жакыныраак тилкени түзөт. Зоналар кеңдик багытта эле созулбастан, айрым учурларда меридиан багытында да (Түндүк Америкада ) жатат. Кээ бир зоналар кеңири (тайга, саванна сыяктуу), айрымдары куушураак тилкени түзөт. Тоолуу аймактарда кеңдик зоналуулук бийиктик алкактуулук менен алмашат. Зоналуулук күн радиациясы сиңген жер бетинде жана ага жанаша жаткан абада, сууда, жука жер кыртышында гана даана байкалат. Атмосферада ал абанын жер бетиндеги катмары деген төмөнкү бөлүгүндө (орточо калыңдыгы 1,5–2,5 км, максимуму 4 км), сууда күн нуру сиңген 200 м тереңдикке чейин, кургактыкта жер астындагы сууларга чейинки үбөлөнүү катмарында (2–3 мден 100–120 мге чейин) ачык байкалып, алардан жогору же төмөн карай бүдөмүктөнүп кетет. Бирок, зоналуулуктун кыйыр белгилери географиялык катмардын эң четки чектеринде да кездешет.

Ад.: Колесник С. В. Общие географические закономерности Земли. М., 1970; Григорьев А. А. Закономерности строения и развития географической среды. М., 1966; Мильков Ф. Н. Физическая география. Учение о ландшафте и географическая зональность. М., 1986.

Т. Кулматов.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

ЗИМБАБВЕ

2026-03-26T06:12:57Z

Begay:

ЗИМБА́БВЕ , З и м б а б в е Р е с п у б л и к ас ы – Африканын түштүк бөлүгүндө жайгашкан өлкө.

[[File:ЗИМБАБВЕ26.png | thumb | none]]
Түндүк-чыгышынан жана чыгышынан Мозамбик, түндүк-батышынан Замбия, түштүгүнөн Түштүк Африка Республикасы, батышынан Ботсвана менен чектешет. Аянты 390, миң км2. Калкы 16,6 млн (2024). Борбору – Хараре шаары (1982-жылга чейин – Солсбери). Расмий тилдери – англис, шона жана ндебеле тилдери. Акча бирдиги – Зимбабве доллары. Администрациялык-аймактык жактан 8 провинцияга бөлүнөт; ошондой эле Хараре, Булавайо шаарлары да провинциялык статуска ээ. Провинциялар 59 округга, округдар 1200 муниципалитетке бөлүнөт. Бириккен улуттар уюмунун (1980), Африка союзунун (2002), ЭВФтин (1980), Бүткүл дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун, Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун

'''''Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2007)'''''

'''Таблица кетет!!!'''

<table name ='TABLE1'>Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2007)</table>
(1995), Африка биримдиги уюмунун (1980), Чыгыш жана Түштүк Африка жалпы рыногунун (1994), Түштүк Африка өнүгүү коомдоштугунун (1992), Эл аралык реконструкция жана өнүгүү банкынын (1980), ЭВФтин (1980) ж. б. уюмдардын мүчөсү.

'''Мамлекеттик түзүлүшү.''' Зимбабве – унитардык мамлекет. Башкаруу формасы – президенттик республика. Мамлекет башчысы – президент (Р. Г. Мугабе; 1980-жылдан премьер-министр, 1987-жылы премьер-министрлик кызмат жоюлган соң, республиканын президенти, 2002-жылы кайрадан шайланган). Президент 5 жылдык мөөнөткө жалпы добуш берүү жолу менен шайланат. Ал өкмөттү да жетектейт. Жогорку мыйзам чыгаруу органы – эки палаталуу парламент. Парламент Сенаттан жана Улуттук ассамблеядан түзүлөт. Негизги саясий партиялары: Зимбабве Африка улуттук союзу – Патриоттук фронту (1963-жылы уюшулган; партиянын биринчи катчысы – Р. Мугабе), Демократиялык өзгөртүүлөр үчүн кыймыл (2000-жылы түзүлгөн оппозициялык партия; төрагасы – М. Цвангираи).

'''Табияты.''' Аймагын дээрлик Матабеле жана Машона платолору ээлейт; алардын деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 800–1500 м, эң бийик жери 2596 м (Иньянга тоосундагы чоку). Платолор түндүктө Замбези, түштүктө Лимпопо дарыяларынын өрөөндөрүн карай тепкичтенип жапыздайт. Зимбабве хром рудаларынын жана платина тобундагы металлдардын запасы боюнча дүйнөдө 3-орунда; ошондой эле алтын, темир кендеринин мааниси зор. Климаты түндүк

[[File:ЗИМБАБВЕ27.png | thumb | Иньянга тоосу.]]

[[File:ЗИМБАБВЕ28.png | thumb | Матусадена улуттук паркы.]]
бөлүгүндө субэкватордук, түштүгүндө тропиктик. Эң жылуу айынын (январь) орточо температурасы 21–27°С, эң серүүн айыныкы (июль) 10–17°С. Жылдык жаан-чачыны түштүк-батышында 300–750 ммден, чыгышында 1250 ммге чейин. Дарыялары Замбезинин жана Лимпопонун алаптарына кирет. Замбези дарыясынын ортоңку агымында Кариба суу сактагычы курулган. Саванналуу сейрек токой басымдуу; түштүк-батышына чөлдөшкөн саванна мүнөздүү. Иньянга тоосунун чыгыш капталын дайыма жашыл нымдуу токой жана тоо шалбаасы ээлейт. Виктория-Фолс улуттук паркы уюштурулган. Бир нече резерват жана заказник бар.

'''Калкынын''' басымдуу бөлүгү (97,9%) африкалыктар – бантулар (шона, матабеле, ндебеле, лоза, тонга ж. б.), ошондой эле европалыктар (100 миңге жакын), мулаттар да бар. Христиан (30%) жана салт болуп калган жергиликтүү динди (60%) тутат.

[[File:ЗИМБАБВЕ29.png | thumb | Зимбабвенин борбору – Хараре шаары.]]
Калктын табигый өсүүсү ИЖОС (СПИД) эпидемиясына байланыштуу (15–54 жаштагылардын 20%ке жакыны ВИЧке чалдыккан) төмөн (0,6%; 2007). Бала төрөлүү (1000 кишиден 27,7) өлүм-житимден бир аз гана (21,8) жогору. Курактык структурада эмгек жашындагылар (15–64) басымдуу, 59,3%; өспүрүмдөр (15 жашка чейинкилер) 37,2%; 65тен ашкандар 3,5%. Орточо жыштыгы: 1 км2 жерге 32,2 киши. Калкынын жашынын күтүлгөн орточо узактыгы – 39,5 жаш (эркектериники – 40,6, аялдарыныкы – 38,4). Шаар калкы 32%. Ири шаарлары: Хараре (1607 миң), Булавайо (713,3 миң), Гверу (148,9), Читунгвиза (352,2), Мутаре, (193,6). Экономикалык активдүү калктын (4 млн) 66%и айыл чарбасында, 24%и тейлөө чөйрөсүндө, 10%и өнөр жайында эмгектенет.

'''Тарыхы.''' Зимбабве аймагын адамдар таш доорунан мекендеген. Темир дооруна таандык Гокомере, Леопардс-Копье, Зива эстеликтери белгилүү. 12-кылымда Зимбабве аймагында Мономотапа мамлекети пайда болгон. 19-кылымдын аяк ченинде өлкөнү Улуу Британия басып алган соң, англиялыктар Зимбабвени Түштүк Родезия деп атаган. 1953-жылы Түштүк Родезия Родезия жана Ньясаленд федерациясынын курамына кирген. Антиколониялык кыймылдын күч алышынын натыйжасында Улуу Британия өкмөтү федерацияны таркатып, 1964-жылы Түштүк Родезия (Замбия) менен Ньясаленддин (Малави) көз карандысыздыгын таанууга аргасыз болот. Бийлик ак расанын аз сандуу өкүлдөрүнүн колунда болгондуктан, Түштүк Родезиянын башында турган Я. Д. Смит бир тараптуу түрдө көз карандысыз өз өкмөтүн жарыялаган (11. 11. 1965). Бирок эл аралык уюмдар аны тааныган эмес. 1978-жылы Я. Д. Смит ички кырдаалды жөнгө салуу үчүн жергиликтүү элдик кыймылдын өкүлдөрү А. Т. Музорева жана Н. Ситоле менен келишүүгө аргасыз болуп, 1979-жылы парламенттик шайлоо өткөргөн. Африка элинин Патриоттук Фронту шайлоого бойкот жарыялагандыктан, шайлоонун негизинде Музорева – Смиттин коалициялык өкмөтү түзүлүп, Зимбабве – Родезия республикасы жарыяланган. Бирок аймакта куралдуу күрөш муну менен эле токтоп калган эмес. 1980-жылы 18-апрелде көз карандысыз Зимбабве Республикасы жарыяланган жана шайлоодо Зимбабве Африка улуттук союзу партиясы жеңишке жетип, өкмөттү Р. Мугабе жетектеп, 1987-жылы өлкөнүн президенти болуп (1996-жылы экинчи мөөнөткө) шайланган. 90-жылдары өлкөнүн экономикасын модернизациялоо боюнча бир катар реформалар жүзөгө ашырылса да, 1997- жана 1998-жылдарда Мугабенин бийлигине каршы кыймылдар башталганына карабастан, 2000-жылы парламенттик шайлоодо Зимбабве Африка улуттук союзу – Патриоттук фронту жеңишке жетишкен. 2002-жылы Р. Мугабе өлкө башчысы болуп калган.

'''Экономикасы.''' Зимбабве 1990-жылдардын аягына чейин Африкадагы өнүккөн өлкөлөрдүн бири болгон; экономикасынын негизин айыл чарбасы, кен казып алуу жана туризм түзгөн. 2000-жылдардын башында терең кризиске учураган. 1999–2005-жылдарда бүт чарба тармактарында өндүрүштүн көлөмү 2 эсеге төмөндөгөн. 2006-жылы ИДПнин көлөмү 25,1 млрд долларды түзгөн; аны киши башына бөлүштүргөндө 2000 доллардан туура келген. ИДПдеги тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү 59,4%, өнөр жайыныкы 22,9%, айыл чарбасыныкы 17,7%. Зимбабведе 40тан ашык кен казып алынып, ИДПнин 4,5%ин, экспорт-

[[File:ЗИМБАБВЕ30.png | thumb | none]]тун 1/3 бөлүгүн түзөт. Кен байлыгынын ичинен экономикасында платина тобундагы металлдар, алтын, хромит, алмаз маанилүү орунду ээлейт. Зимбабве платина тобундагы металлдардын запасы боюнча дүйнөдө 3-орунда (Түштүк Африка Республикасы, Россия Федерациясынан кийинки); жылына 12 миң т (5 миң тдан ашыгы платина, 4 тдан ашыгы палладий) казып алынат. Негизги кендери: Мимоса, Нгези. Алтын негизинен Квекве, Хараре, Шуругви, Булавайо аймактарынан казылып алынат (2006-жылы 14 тдан ашык). Хромиттин запасы боюнча дүйнөдө 3-орунда (Түштүк Африка Республикасы, Казакстандан кийинки). 2005-жылы 600 миң тдан ашык хромит казып алынган (ТАР, Казакстан жана Индиядан кийин 4-орунда турат). Ошондой эле алмаз (Мурова, Чолочо; 251 миң кар), темир (Квекве; 377 миң т), литий (Масвинго; 37,5 миң т), көмүр (Хванге) 2,9 млн т) ж. б. казылып алынат. 2004-жылы 9,4 млрд кВт саат электр энергиясы өндүрүлгөн; эң ири ГЭСи – Замбези дарыясындагы Кариба ГЭСи; ошондой эле ЖЭСтер да иштейт. Негизги өнөр жай ишканалары: металлургия жана металл иштетүү, автомобиль, химия, нефть ажыратуу, тамеки, тамак-аш, текстиль, кийим тигүү, булгаары-бут кийим, эмерек ж. б. Айдоо жер өлкөнүн аймагынын 8,2%ин ээлейт; 1,7 миң км2 жери сугарылат. Экспорттук негизги өсүмдүгү – тамеки; ал 2000-жылы 227,8 миң т жыйналса, 2005-жылы 65 миң тга чейин (кирешеси 75%ке) кыскарган. Башка экспорттук маанилүү өсүмдүктөрү: пахта, бал камыш; маанилүү азык-түлүк өсүмдүктөрү: жүгөрү, ошондой эле маниок, жер жаңгак, буудай, соя, жашылча жана жемиш, негизинен апельсин, банан), чай, кофе, күн карама, арпа ж. б. Келечекте экспорт үчүн гүл (негизинен чеге гүл, атыргүл) өстүрүүгө багыт алды. Эт жана сүт багытындагы мал чарбасы өнүккөн. 2004-жылы 5,4 млн бодо мал, 3 млн эчки, 0,6 млн кой болгон. Кургакчылык жана цеце чымынынын көптүгү айыл чарбасына көп зыян келтирет. Темир жолунун жалпы узундугу 3,1 миң км, анын 313 кми электрлештирилген (2005). Автомобиль жолунуку 97,4 миң км. Хараре, Булавайо шаарларында

[[File:ЗИМБАБВЕ31.png | thumb | Зимбабве акчасы.]]
эл аралык аэропорт бар. Замбези дарыясы (негизинен Мозамбикке хромит ташылат) жана Кариба суу сактагычы аркылуу кеме каттайт; порттору: Бинга, Кариба. Нефть куурунун узундугу 212 км (Бейра, Мозамбик – Мутаре). Товардык экспортунун наркы 1,8 млрд доллар, импорттуку 2,1 млрд доллар (2006). Экспортко алтын, платина, феррокуйма, айыл чарба продуктуларын (негизинен тамеки, пахта, кант), текстиль, гүл чыгарып, сырттан машина жана анын тетиктерин, нефть жана нефть продуктусун, химикат, азык-түлүк сатып алат. Негизги соода шериктери: ТАР, Кытай, Япония, Замбия, Нидерланд, Германия, Ботсвана.

'''Маданияты.''' 1980-жылга чейин билим берүү иши расалык дискриминация принцибинде болгон. Жергиликтүү калктын жана европалыктардын балдары бөлөк окутулган. Жогорку окуу жайлары: Хараредеги Родезия университети (1955-жылы негизделген) жана Хараре политехникалык институту (1927). Ири музейлери: Булавайодогу улуттук Зимбабве музейи, Хараредеги Улуттук галерея жана башкалар. Ири китепканалары: Парламенттик китепкана, Калк китепканасы, Университеттик китепкана жана башка. Англис тилинде «Геральд», «Кроникл», «Санди мейл», «Санди ньюс» жана башка гезиттер чыгат. Массалык маалымат каражаттары трести (акционердик коом; негизги капиталы мамлекетке таандык) Зимбабве Африка өлкөлөр аралык маалымат агентчилигине (ЗИАНА) карайт. Мамлекеттик радио уктуруу жана телекөрсөтүү кызматы иштейт.

[[File:ЗИМБАБВЕ32.png | thumb | Харареге жакын алачык.]]

Ад.: Железный век Африки. М., 1982; Краснопевцева Т. И. Зимбабве М., 1988; Республика Зимбабве: Справочник. М. 1985; Зимбабве // Большая Российская энциклопедия. Т. 10. М., 2008.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

ЗЕРГЕР ТООСУ

2026-03-26T05:53:28Z

Begay:

ЗЕРГЕР ТООСУ – Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш тармагы. Зергер жана Доңуз-Суу сууларынын (Жазынын оң куймалары) аралыгында түштүк-батыштан түндүк-чыгышты карай 23–25 кмге созулуп жатат. Өзгөн районунун аймагында. Туурасы 7–8 км. Орточо бийиктиги 1700–2000 м, эң бийик жери 2186 м. Кыры тайпак, түштүк-батышка акырындап жантаят. Тоо капталдары кыска, анчалык тик эмес, кокту-колоттор кездешет. Түндүк-чыгыш бийик бөлүгү карбон-пермь жана юра мезгилдеринин кумдук, алевролит, сланец, гравелит, жапызыраак түштүк-батышы бор мезгилинин кызыл түстүү кумдук, конгломерат, чопо, акиташ тектеринен түзүлгөн. Талаа (1600 мге чейин) жана андан жогору шалбаалуу талаа, шалбаалуу жаңгак токою, ландшафт алкактары басымдуу. Жайыт, чөп чабынды; токой чарбасы бар.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

ЗЕРГЕР (Өзгөн районундагы суу)

2026-03-26T05:52:11Z

Begay:

ЗЕРГЕР, З а р г а р (фарсча зэр – алтын; гер/гар – тоо) – Өзгөн районундагы суу, Жазынын оң куймасы. Фергана тоо тизмегинин түштүк-батыш капталынан башталган Талды-Суу менен Түрпү-Суунун кошулушунан пайда болот. Узундугу (Талды-Сууну кошкондо) 54 км (Талды-Суу менен Түрпү-Суу кошулган жерден Жазыга чейин 33 км), алабынын аянты 216 км2. Алабынын деңиз деңгээлинен орточо бийиктиги 2020 м. Күлдөбөс тоосунан (бийиктиги 2995 м) башталып, жогорку агымына бир нече булак суу куят. Куймасы Ничке кошулгандан кийин жазы өрөөнгө чыгат. Куймалары: Ничке (27 км), Кутурган (10 км). Жылдык орточо чыгымы 2,92 м3/сек. Негизинен кар, жаан-чачын, булак-сууларынан куралат. Өрөөнгө чыга бергенде, сугат каналдарына бөлүнүп кетет. Алабы жайыт.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

ЗЕРГЕР (Өзгөн районундагы кыштак)

2026-03-26T05:49:55Z

Begay:

ЗЕРГЕР – Ош облусунун Өзгөн районундагы кыштак. Жазы айыл аймагына караштуу. Зергер суусунун боюнда, деңиз деңгээлинен 1323 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Өзгөн шаарынан 30 км түндүк тарапта. Кара-Суу темир жол бекетинен 71 км. Калкы 1494 (2025); негизинен мал чарбасы менен алектенет. Орто мектеп, китепкана, ФАП бар.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

ЗЕРАВШАН КЫРКА ТООСУ

2026-03-26T05:43:15Z

Begay:

ЗЕРАВША́Н КЫРКА ТООСУ Ысар-Алай тоо тутумунда, Зеравшан дарыясынан түштүк тарапта, Өзбекстан менен Тажикстандын аймагында. Узундугу 370 кмдей. Бийиктиги 5489 мге чейин (Чимтарга чокусу). Негизинен кристаллдык сланец жана акиташ тоо тектеринен, айрым жери граниттен турат. Чыгышы (Фандарыя суусуна чейин) бийик тоолуу, батышы орто бийик тоо рельефтүү. Мында рельефтин карсттык формасы өөрчүгөн (Киев үңкүрүнүн тереңдиги 950 м). Мөңгүлөрүнүн жалпы аянты 307 км2. Капталдарын сейрек токой, тоо-талаа өсүмдүктөрү жана альп шалбаасы ээлейт.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

АТАНА

2026-03-26T04:21:08Z

Begay:

'''АТАНА''' ‒ Жалал-Абад облусунун Аксы районундагы кыштак. Кош-Дөбө айыл аймагына караштуу. Райондун борбору Кербен шаарынан 18 ''км'' түштүк-чыгыш тарапта. Шамалды-Сай темир жол бекетинен 60 ''км''. Деӊиз деӊгээлинен 960 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Калкы 3405 (2025); негизинен мал чарбасында, дыйканчылыкта эмгектенет. Орто мектеп, маданият үйү, оорукана, дарыкана, базар бар. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган.
[[Категория:1-Том]]

ЗАРЯ

2026-03-26T03:56:52Z

Begay:

ЗАРЯ – Чүй облусунун Сокулук районундагы кыштак. Жаңы-Пахта айыл аймагына караштуу. Райондун борбору Сокулук кыштагынан 32 км түндүк тарапта. Шопоков темир жол бекетинен 33 км. Деңиз деңгээлинен 590 м бийиктикте жайгашкан. Кыштак 1935-жылы негизделген. Калкы 958 (2025); негизинен дыйканчылыкта эмгектенет. Клуб, китепкана бар.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

ЗАРДОБУКА СЫМАП КЕНИ

2026-03-26T03:50:53Z

Begay:

ЗАРДОБУКА СЫМАП КЕНИ Ош облусунун Кара- Кулжа районунда, Чыгыш Алайдын Тоголок-Таш тоосунун кырында, Көк-Суунун баш жагында, деңиз деңгээлинен 3850–4070 м бийиктикте жайгашкан. 1970–72-жылдарда издөө иштери жүргүзүлгөн. Кен аймагы меридиан багытындагы тик жарака менен үзүлүп, төмөнкү-ортоңку девондогу жанартоо-терриген тектери менен жабылган антиклиналдык бүктөлүүгө дуушар болгон силур менен төмөнкү девондун акиташ тектери түзөт. Кенташ эффузия жана акиташ тектеринин кошулган жериндеги жаракалуу зона менен туташ жаткан акиташ тегинин оң тилкесине (туурасы 50–200 м) топтолгон. Штокверк, жарака жана уя сымал кенташ тулкуларынын калыңдыгы 5–25 м, узундугу 100 мге чейин. Кенташ жалаң киновардан жана нукура сымаптан турат. Сымаптын өлчөмү бардык жерде бирдей эмес, орточосу – 0,58%. Кендин 20 м тереңдикке чейинки эсептелген запасы 1213 т.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

ЗАРБИЛИК

2026-03-26T03:47:19Z

Begay:

ЗАРБИЛИК – Ош облусунун Кара-Суу районундагы кыштак. Жоош айыл аймагына караштуу. Деңиз деңгээлинен 875 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Кара-Суу шаарынан 10 км түштүк тарапта. Ош темир жол бекетинен 15 км. Калкы 2037 (2025); негизинен дыйкан чарбаларында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, клуб бар.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

БИРИНЧИ МАЙ (Ысык-Ата районундагы кыштак)

2026-03-26T03:39:23Z

Begay:

'''БИРИНЧИ МАЙ ''' – Чүй облусунун Ысык-Ата районундагы кыштак. Нурманбет айыл аймагына караштуу. Райондун борбору Кант шаарынан 8 ''км'', Ивановка темир жол бекетинен 9 ''км''. Деӊиз деӊгээлинен 860 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Кыштак 1929-жылы негизделген. Калкы 1632 (2025); негизинен дыйканчылыкта эмгектенет.
[[Category: 2-том]]

ЗАПАДНЫЙ

2026-03-26T03:34:07Z

Begay:

ЗА́ПАДНЫЙ – Чүй облусунун Сокулук районундагы кыштак. Жаңы-Пахта айыл аймагына караштуу. Деңиз деңгээлинен 615 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Сокулук кыштагынан 82 км түндүк тарапта. Шопоков темир жол бекетинен 84 км. Калкы 1000 (2025); негизинен мал менен алектенет. Негизги мектеп, ФАП, китепкана, мончо, соода түйүндөрү бар.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

ЗАМБИЯ

2026-03-19T07:35:18Z

Begay:

ЗА́МБИЯ , З а м б и я Р е с п у б л и к а с ы – Африканын түштүк-чыгыш бөлүгүндөгү мамлекет.

[[File:ЗАМБИЯ6.png | thumb | none]]
Түндүгүнөн Танзания жана Конго Демократиялык Республикасы, батышынан Ангола, түштүгүнөн Намибия, Ботсвана жана Зимбабве, чыгышынан Малави, түштүк-чыгышынан Мозамбик менен чектешет. Аянты 752,6 миң км2. Калкы 21,3 млн (2024). Борбору – Лусака шаары (калкы 2 млндой). Расмий тили – англис тили. Акча бирдиги – квача. Администрациялык-аймактык жактан 9 провинцияга бөлүнөт.

'''''Администрациялык-аймактык бөлүнүшү'''''

'''(Таблица кетет)'''<table>Администрациялык-аймактык бөлүнүшү</table>
БУУнун (1964), Ынтымакташтыктын (1964), Африка биримдиги союзунун (1964), Африка союзунун (2002), Бейтараптык кыймылынын (1964), Эл аралык реконструкция жана өнүгүү банкынын (1965), ЭВФтин (1965), Түштүк Африка өнүгүү жамаатташтыгынын (САДК; 1980); Чыгыш жана Түштүк Африка жалпы рыногунун (КОМЕСА; 1994), Бүткүл дүйнөлүк соода (1995), Эл аралык олимпия, Эл аралык саламаттык сактоо ж. б. уюмдардын мүчөсү.

'''Мамлекеттик түзүлүшү.''' Замбия – унитардык мамлекет. Башкаруу формасы – президенттик республика. Конституциясы 1996-жылы кабыл алынган. Президент (2001-жылдан Л. Мванаваса) өкмөттү (Министрлер кабинетин) башкарат жана өлкөнүн куралдуу күчтөрүнүн башкы командачысы да болуп эсептелет. Президент 5 жылдык мөөнөткө шайланат. Мыйзам чыгаруу бийлиги бир палаталуу парламент (Улуттук ассамблея) тарабынан ишке ашырылат. Улуттук ассамблеяга 150 депутат эл тарабынан шайланат, спикер жана 8 депутат президент тарабынан дайындалат. Конституцияга ылайык 27 мүчөсү бар Өкүлдөр палатасы да (провинция башчылары) президентке караштуу каада-салт жана маданий маселелер боюнча кеңеш берүүчү орган катары эсептелет. Негизги саясий партиялары: Көп партиялуу демократия үчүн кыймыл (1991-жылы негизделген, партиянын президенти – Л. Мванаваса, Улуттук ассамблеяда 81-орунга ээ), Улуттук өнүгүү бириккен партиясы, Улуттук көз карандысыздыктын бириккен партиясы, Демократия жана өнүгүү форуму, Мурас партиясы, Патриоттук фронт.

'''Табияты.''' Замбиянын аймагын жылга-жыбыттуу бөксө тоолор, платолор ээлейт. Бөксө тоолору түштүктөн түндүктү карай бийиктеп, саванна менен капталган. Басымдуу бийиктиги 1000–1350 м. Кафуэ, Замбези дарыяларынын өрөөндөрүндө чуңкурчактар, оёңдор жана саздак жерлер бар. Платодон аралча тоолор (копьестер) жана токол тоолор (Мучинга тоосунун бийиктиги 1893 мге чейин) көтөрүлөт. Өлкөнүн түндүк-чыгыш чет-жакасындагы Ньика платосунун тармактарында Замбиянын эң бийик жери – Мванда чокусу (2150 м) жайгашкан. Замбия субэкватордук климаттык алкакта жайгашкан. Майдан августка чейин – салыштырмалуу серүүн жана кургакчыл, августтан ноябрга чейин – ысык жана кургак, ноябрдан майга чейин – жылуу жана нымдуу климат өкүм сүрөт. Эң жылуу айынын (октябрь) орточо температурасы 27°С, эң салкын мезгилиники (июль) 15°С. Жылдык жаан-чачыны 600–1400 мм. Жаан-чачындын 80–90% январдан апрелге чейин жаайт. Дарыялары дээрлик Замбезинин алабына кирет; ирилери: Кафуэ, Луангва. Түндүк чек арасында Танганьика жана Мверу көлдөрү, Зимбабве менен болгон чек арасында Виктория шаркыратмасы (120 м бийиктиктен агып түшөт; Зам-

[[File:ЗАМБИЯ7.png | thumb | Виктория шаркыратмасы.]]

[[File:ЗАМБИЯ8.png | thumb | Түштүк Луангва улуттук паркындагы миомбо токою.]]
бези дарыясында) жайгашкан. Кен байлыктарынан эң маанилүүсү жез жана кобальт, ошондой эле цинк, коргошун, ванадий, кадмий, марганец, таш көмүр казылып алынат. Нымдуу аймактары кызыл латерит, кургакчыл жерлери күрөң-кызгылт, кызгылт-боз топурактуу. Замбиянын аймагынын 1/2 бөлүгүн кургакчыл тропик токою – миомбо, кургакчыл аймактарын баобаб, акациялуу саванна, көл жээктерин папирус бадалдары ээлейт. Миомбо жана саванналарды чөп жечү ири айбанаттардан – африка пили, африка жанышы, керик (2 түрү), антилопа, зебра, жырткычтардан – арстан, кабылан, чөө, гиена мекендейт.

'''Калкынын''' негизин банту тил тобундагы (бемба, тонга, лози, лунда, нгони, луба ж. б.) африкалыктар (98,7%) түзөт, ошондой эле европалыктар да жашайт. Христиан (негизинен англистер), көбү салт болуп калган жергиликтүү динди тутат. Орточо жыштыгы: 1 км2 жерге 15,3 киши. Калктын жашынын орточо узактыгы 40 жаш (эркектердики 39,8, аялдардыкы 40,3). Өспүрүмдөр (15 жашка чейинкилер) 46,3%ти, эмгек курагындагылар (16–65 жаштагылар) 51,3%ти, 65тен ашкандар 2,4%ти түзөт (2006). Шаар калкы 50%. Ири

[[File:ЗАМБИЯ9.png | thumb | Замбиянын борбору – Лусака шаары.]]
шаарлары: Лусака (калкынын саны 1,4 млн), Китве (416 миң), Ндола (402 миң), Кабве (193 миң), Чингола (148 миң). Экономикалык активдүү калктын 85%и айыл чарбасында, 9%и тейлөө чөйрөсүндө, 6%и өнөр жайда эмгектенет.

'''Тарыхы.''' Азыркы Замбиянын аймагында эл байыртадан эле мекендешип, европалыктар келгенге чейин эле бир катар уруулук бирикмелер болгон. Калкынын этностук курамы Замбези дарыясынын (өлкөнүн азыркы аты ушундан чыккан) жогорку агымында жашап жана көчүп келишкен африкалыктардын таасири менен калыптанган. 13-кылымдын аяк ченинде аймакты португалиялыктар ээлеп алган, 19-кылымдан англиялыктар аларды акырындык менен сүрүп чыгара баштаган. 19-кылымдын аяк ченинен 1924-жылга чейин англиялык «Бритиш Саут Африка компани» монополиясынын бийлиги астында болгон. 1924–64-жылдарда Британиянын протектораты, 1953–63-жылдарда Родезия жана Ньясаленд колониялык федерациясынын курамына кирген. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин жергиликтүү калк колониялык башкарууга активдүү каршылык көрсөтө баштаган. Алгач боштондук кыймылды Африка улуттук конгресс партиясы, 50-жылдардын аяк ченинен К. Куанда башында турган Улуттук көз каранды эместик үчүн бириккен партиясы жетектеген. 1964-жылы 24-октябрда өлкө боштондукка чыгып, Замбия Республикасы жарыяланган. 1972-жылы башкаруунун бир партиялуу системасы киргизилген. 1973-жылы Конституциясы кабыл алынган. 1990-жылдан Замбияда бир партиялуу системадан көп партиялуу системага өтүү процесси башталган. Ошол эле жылы 17-декабрдан конституцияга бир катар өзгөртүүлөр киргизилип, натыйжада оппозициялык маанайдагы бир нече партия пайда болгон. Алардын ичинен 1991-жылы көп партиялуу демократия үчүн кыймыл партиясы шайлоодо жеңип чыгып, аны жетектеген Ф. Ж. Т. Чилуба Замбия президенти болуп калат. 1996-жылы өлкөнүн жаңы конституциясы кабыл алынган. 1996-жылы президенттик шайлоодо Ф. Ж. Т. Чилуба кайрадан жеңишке жетишкен. 1997-жылы 28-октябрдагы төңкөрүш ийгиликсиз аяктары менен президент Ф. Ж. Т. Чилуба өлкөдө өзгөчө абалды жарыялап, оппозиция лидери, экс-президент Каунда камакка алынат. Бирок, ал 1998-жылы дүйнөлүк коомчулуктун (негизинен африкалык мамлекеттердин) кийлигишүүсү менен бошотулуп, Жогорку сот тарабынан акталган. Ф. Ж. Т. Чилубанын мындай иш-аракеттери эл аралык коомчулук, ЭВФ жана Бүткүл дүйнөлүк банк тарабынан айыпталып, көптөгөн жардам көрсөтүү программаларын каржылоону токтотушкан. 2001-жылы өлкөнүн президенти болуп Л. П. Мванаваса (1948-жылы туулган) шайланган. Ал өлкөдөгү татаал кырдаалды бир кыйла турукташтырып, өкмөттүн курамына оппозициядагы партиялардын мүчөлөрүн да киргизген. 2006-жылы өткөн шайлоодо кайрадан президент болгон.

'''Экономикасы''' начар өнүккөн өлкө. ИДПнин көлөмү 11,5 млрд долларды (АКШ, 2006) түзөт; аны киши башына бөлүштүргөндө 1000 доллардан туура келет. Андагы айыл чарбасынын үлүшү 19,9%, өнөр жайыныкы 28,9%, тейлөө чөйрөсүнүкү 51,2%. Негизги экспорттук продукциясы – жез; аны казып алуу боюнча дүйнөдө 4-орунда (2006-жылы 600 миң т). Жылына 450 миң тдан ашык жез экспорттолот. Замбия кобальт казып алуу боюнча дүйнөдө 2-орунду ээлейт; ал жез-кобальт кенташынан ажыратып алынат (жылына 7,8 миң т). Ошондой эле пирит, никель, таш көмүр, аметист, турмалин, аквамарин, изумруд, алмаз ж. б. казылып алынат. Электр энергиясына болгон муктаждыгын өз ресурстары менен толук камсыз кылат. 2004-жылы 9,96 млрд кВт.саат электр энергиясын (негизинен ГЭСтен) өндүргөн. Металлургия (жезди эритүү жана тазалоо), жеңил, тамак-аш, токой, нефть ажыратуу, химия өнөр жайы ишканалары, цемент заводу иштейт. Автомобиль кураштыруу заводдору бар; трактор, велосипед чыгарат. Айыл чарба анча өнүккөн эмес, азык-түлүктү негизинен сырттан сатып алат. Аймагынын 7,1%и иштетилет. Жүгөрү, бал камыш, урук үчүн гозо, тамеки, жер жаңгак, буудай, шалы, буурчак, маниок, ак жүгөрү (сорго), күн карама өстүрүлөт. Бакчачылык өнүккөн. Бодо мал асыралат.
 Темир жолунун жалпы узундугу 2173 км. Негизги темир жолдору: Ндола – Кабве – Лусака – Ливингстон, андан ары Зимбабвеге; Ндола – Капири-Мпоши – Мпика – Наконде, андан ары Танзанияга. Автомобиль жолунуку 91,4 миң км, анын ичинде асфальтталганы 20,1 миң км. Лусака, Ливингстон, Ндола, Мориве шаарларында эл аралык аэропорттор бар. Суу жолунун узундугу 2250 км (Танганьика көлүн, Замбези, Луапулу дарыясын кошкондо); негизги[[File:ЗАМБИЯ10.png | thumb | Жез кенташын казып алуу. Коппербелт провинциясы.]]

[[File:ЗАМБИЯ11.png | thumb | Замбия акчасы.]]
порту: Мпулунгу (Танганьиканын түштүк жээгинде). Нефть куурунун узундугу 771 км (Дар-эс-Салам, Танзания – Ндола, жалпы узундугу 1700 км; 2006). Сыртка жез, кобальт, электр энергия чыгарып, сырттан станок, машина жана анын тетиктерин, транспорт каражаттарын, жер семирткич, азык-түлүк, кийим, өнөр жай товарларын, химикат, азык-түлүк, мал (тирүүлөй) алат. Негизги соода шериктери: Кытай, ТАР, Япония, Улуу Британия, Германия, Түштүк-Чыгыш Азия жана Ортоңку Чыгыш өлкөлөрү, Швейцария, Конго Демократиялык Республикасы, Танзания, Зимбабве, Индия. Өсүмдүк, жаныбарлар дүйнөсү, Виктория шаркыратмасы, климатынын салыштырмалуу ыңгайлуулугу туристтерди кызыктырат, бирок финансынын тартыштыгынан бул тармак өнүккөн эмес.
[[File:ЗАМБИЯ9_1.png | thumb | none]]'''Маданияты.''' Замбияда калктын 70%и сабаттуу. 1990-жылдан акы төлөп билим алуу киргизилген (башталгыч билим берүүдөн тышкары). Мамлекеттик жана жеке мектептер, окуу жайлары абдан көп, бирок алар окуу куралдары жана каражаттары менен толук жабдылган эмес. Борбор калаа Лусакада Түштүк Африкадагы эң ири окуу жайларынын бири – Замбия университети (Китва-Нкан шаарындагы филиалы менен) жайгашкан. Лусакада, Ндолада китепканалар, Ливингстондо Улуттук музей бар. 1964-жылдан «Таймс оф Замбия», «Замбия мейл», «Пост» гезиттери англис тилинде, ошондой эле жергиликтүү бемба, тонга жана лози тилдеринде да бир нече гезиттер чыгат. Мамлекеттик телекөрсөтүү (1961- жылдан) жана радиоуктуруу (1939-жылдан) иштейт. Өкмөттүк Замбия Кабар агенттиги (ЗАНА) иш жүргүзөт. Көркөм өнөрү биздин заманга чейинки 4-миң жылдыкта аскага чегилген сүрөттөрдөн жана петроглифтерден башталат. Көбүнчө чөптөн эшилген шоңшогой чатырчалуу, камыш түркүктүү тегерек кепелерде турушкан. Жыгачты оюу-чийүү, карапа идиштерди кооздоо, пальма жалбырактарынан, тростниктерден буюм өрүү, токуу кеңири тараган. XX кылымдын башынан Замбиянын шаарларында (Лусака, Ливингстон, Ндола жана башкалар) кабаттуу үйлөр курула баштаган. Замбиянын музыкасы – байыртадан эле элдин турмуш-тиричилигинин ажырагыс бөлүгү. Уруу аксакалдарынын менчик музыканттары, оркестри, хору жана бийчилери болгон. Калимба (пианино), анын түрлөрү, кылдуу аспаптар жана башкалар таралган. 1939-жылы калале бийчилеринин 1-ансамбли уюшулган. 1950-жылдары бул бий ансамбли бүткүл Африкага таанылган. Азаттыкка чыккандан кийин африка театр жамааты түзүлүп, Гидеон Лумпа, Кеннет Нкхата сыяктуу улуттук драматург-режиссёрлор өсүп чыккан. 1964-жылы көркөм өнөр трести түзүлгөн. Ар жылы борбор калаада драма өнөрүнүн фестивалы өткөрүлүп турат.

Ад.: Чуваева М. А., Ксенофонтова Н. А. Замбия: Справочник. М., 1996; Страны мира. Справочник / Под. общ. ред. С. В. Лаврова. М., 2006; Замбия // Большая Российская энциклопедия. Т. 10. М., 2009.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

ЗАВОДСКОЙ

2026-03-19T05:15:30Z

Begay:

ЗАВОДСКО́Й – Чүй облусунун Москва районундагы кыштак. Төрт-Гүл айыл аймагына караштуу. Райондун борбору жана темир жол бекети Беловодский кыштагынан 3 км түштүк-батыш тарапта. Деңиз деңгээлинен 720 м бийикте жайгашкан. Кыштак 1959-жылы отурукташкан. Калкы 684 (2025); мал чарбасы менен алектенип, дыйканчылыкта эмгектенет.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

ЗЁЙДЕР-ЗЕ БУЛУҢУ

2026-03-19T05:09:56Z

Begay:

ЗЁЙДЕР-ЗЕ БУЛУҢУ (голландча Zuiderzee – «Түштүк деңиз» деген мааниде) – Түндүк деңиздеги булуң. Нидерланддын жээгинде. Батыш Фриз аралы аркылуу деңизден бөлүнөт. Булуң 1282-жылы кургактык чөгүп, аны суу жайпап калышынан пайда болгон. Жээктери түзөң, саздуу, плотина жана тосмо менен бекемделген. Зёйдер-Зе булуңу шлюз тосмо аркылуу Вадден-Зе (түндүк бөлүгү) жана Эйсселмер (түштүк) булуңдарына бөлүнөт. Тереңдиги 3–4 м, кеме жүрчү жери 8–24 м. Ташкындоонун бийиктиги 1,4–1,9 м. Ири порту – Амстердам.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

БОЗ-УЧУК

2026-03-19T03:36:32Z

Begay:

'''БОЗ-УЧУК''' , Н о в о в о з н е с е н о в к а – Ысык-Көл облусунун Ак-Суу районундагы кыштак. Хан-Теңири айыл аймагына караштуу. Боз-Учук суусунун жана Каракол – Сары-Жаз автомобиль жолунун боюнда, деӊиз деӊгээлинен 1730 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Каракол шаарынан 21 ''км'' чыгыш тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 253 ''км''. Калкы 1240 (2025); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, үй-бүлөлүк врачтар тобу, дарыкана, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү, Боз-Учук соода-өндүрүш фирмасы, сүт заводунун бөлүмү, маданият үйү, клуб бар. Кыштакка жакын «Алтын-Булак» жылуу суу менен дарылануучу жай иштейт.
[[Category: 2-том]]

ЖЭЭК (Ысык-Ата районундагы кыштак)

2026-03-12T09:42:02Z

Begay:

ЖЭЭК – Чүй облусунун Ысык-Ата районундагы кыштак. Жээк айыл аймагына караштуу. Ысык-Ата суусунун сол өйүзүндө, деңиз деңгээлинен 800 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору жана темир жол бекети Кант шаарынан 7 км түштүк-чыгыш тарапта. Кыштактын түндүгүнөн Чоң Чүй каналы өтөт. Кыштак 1916-жылы негизделген. Калкы 1203 (2025); негизинен дыйкан чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, клуб, ФАП бар. Колхоздоштуруу мезгилинде баатырларча курман болгон, ушул кыштакта туулган каарман пионер Кычан Жакыповго эстелик тургузулган жана мектепте музейи уюштурулган. [[Категория:3-том, 327-448 бб]]

ЖЭКСОНВИЛЛ

2026-03-12T09:35:43Z

Begay:

ЖЭ́КСОНВИЛЛ – Америка Кошмо Штаттарынын түштүк-чыгышындагы шаар. Флорида жарым аралынын түндүк-чыгышында, Сент-Жонс дарыясы Атлантика океанына куя бериште жайгашкан. Флорида штатында. Калкы 1 млн (2024; агломерациясында 1,2 млн). Аянты боюнча (2,3 миң км2; ички 302 км2 акваториясы менен) Америкадагы чоң шаарлардын бири. Ири жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Терең деңиз порту (2006-жылы 2,3 млн т жүк ташылган). Круиз терминалы (Багама аралдары жана Ки-Уэст аралы менен байланышат). 18-кылымдын аягында испаниялык Флориданын курамында Кауфорд тургун жайы катары негизделген. 1821-жылы АКШга карап, алгачкы аскер губернатору генерал Э. Жэксондун урматына азыркыдай аталган. 1832-жылдан шаар. Кеме куруу, жыгаччылык, целлюлоза-кагаз, тамак-аш, кара металлургия, металл иштетүү өнөр жай ишканалары иштейт. Университеттер, китепкана, музейлер, зоопарк бар. Жыл сайын музыка, 1984-жылдан кино фестивалдары өткөрүлүп, көргөзмө борборунда айыл чарба ярмаркалары (жыл сайын) болуп турат. Аскер-деңиз флотунун жана деңиз авиациянын базасы. Шаарга жакын «Форт Кэролайн» улуттук мемориалы жайгашкан. [[Категория:3-том, 327-448 бб]]

ЖЫРГАЛАҢ (Ак-Суу районундагы шаарча)

2026-03-12T09:26:21Z

Begay:

ЖЫРГАЛАҢ – Ысык-Көл облусундагы шаарча. Администрациялык-аймактык жактан Ак-Суу райондук кеңешине карайт. «Жыргалаң» шахтасынын ачылышына байланыштуу 1932-жылы негизделген. Ысык-Көл ойдуңунун чыгышында, Тескей Ала-Тоонун этегинде, Жыргалаң суусунун жогорку агымынын оң жээгинде, деңиз деңгээлинен 2270 м бийикте жайгашкан. Облустун борбору Каракол шаарынан 70 км чыгыш тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 300 км. Калкы 1003 (2025); калкынын негизин кыргыздар (54,3%), орустар (37,4%) түзөт, ошондой эле башка улут өкүлдөрү да жашайт. Негизинен шахтада эмгектенет. Өнөр жай ишканасы, турмуш-тиричилик кызматынын бөлүмдөрү, соода түйүндөрү, тамактануу жайлары иштейт. Орто мектеп, ФАП, клуб, китепкана, оорукана бар.
[[Категория:3-том, 327-448 бб]]

ЖЫЛУУ-СУУ КҮМҮШ КЕНЧЕСИ

2026-03-12T09:18:02Z

Begay:

ЖЫЛУУ-СУУ КҮМҮШ КЕНЧЕСИ Баткен районунда, Түркстан кырка тоосунда жайгашкан. Сох суусунун баш жагында, деңиз деңгээлинен 3000–3500 м бийикте жайгашкан. 1983-жылы издөө иштери жүргүзүлгөн. Жогорку карбон конгломераттары жана ортоңку карбон сланецтери, алевролиттери, кумдуктары кездешет. Ортосунда узундугу 9 кмге жеткен минералдашкан тектоникалык аймак түндүк-батыш тарапка созулуп жатат. Анда кварц, кальцит, пирит, галенит жана халькопириттен турган уя сымал, пласт жана мамыча түрүндөгү кенташ тулкулары бар экени аныкталган. Кенташтагы күмүштүн орточо өлчөмү 69,9 г/т. Күмүштөн башка коргошун (5,28%), жез (1,74%) жана цинк (0,9%) кездешет. Кенташтагы металлдардын болжолдуу запасы: күмүш – 1213 т, коргошун – 900 миң т, жез – 3 00 миң т, цинк – 156 миң т. Кен толук изилдөөнү талап кылат. [[Категория:3-том, 327-448 бб]]

ЖЫЛУУ-БУЛАК

2026-03-12T09:15:35Z

Begay:

ЖЫЛУУ-БУЛАК – Ысык-Көл облусунун Түп районундагы кыштак. Чоң-Таш айыл аймагына караштуу. Түп өрөөнүнүн түндүгүндө, Күнгөй Ала-Тоонун этегинде, деңиз деңгээлинен 1730 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Түп кыштагынан 26 км чыгыш тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 217 км. Калкы 1874 (2025); негизинен мал чарбасы менен алектенет. Негизги мектеп, медпункт, китепкана бар. [[Категория:3-том, 327-448 бб]]

ЖЫЛГЫН

2026-03-12T09:08:26Z

Begay:

ЖЫЛГЫН – Жалал-Абад облусунун Аксы районундагы кыштак. Сары-Челек айыл аймагына караштуу. Кожо-Ата суусунун оң жээгинде, деңиз деңгээлинен 1060 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Кербен шаарынан 61 км түндүк-чыгыш тарапта. Таш-Көмүр темир жол бекетинен 61 км. Калкы 1458 (2025); негизинен мал жана дыйкан чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, клуб, китепкана бар. ФАП, туристтик база иштейт. [[Категория:3-том, 327-448 бб]]

ЖЫЛАН-АРЫК

2026-03-12T08:56:03Z

Begay:

ЖЫЛАН-АРЫК , П и о н е р (Кайкалак) – Нарын районундагы кыштак. Учкун айыл аймагына караштуу. Нарын дарыясынын сол өйүзүндө, деңиз деңгээлинен 1700 м бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Нарын шаарынан 75 км батыш тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 244 км. Кыштак 1924-жылы негизделген. Калкы 1123 (2025); негизинен фермер чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, клуб, китепкана, мончо, ФАП, дарыкана бар. Соода түйүндөрү иштейт. [[Категория:3-том, 327-448 бб]]

ЖАНГАРАЧ

2026-03-12T07:38:00Z

Begay: Begay moved page ЖЫЛАМЫШ to ЖАНГАРАЧ

ЖЫЛАМЫШ – Чүй облусунун Сокулук районундагы кыштак. Гавриловка айыл аймагына караштуу. Жыламыш суусунун боюнда, деңиз деңгээлинен 1120 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Сокулук кыштагынан 11 км түштүк тарапта. Шопоков темир жол бекетинен 5 км. Калкы 1491 (2025); негизинен дыйкан чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, ФАП бар. [[Категория:3-том, 327-448 бб]]

ЖАНГАРАЧ

2026-03-12T07:37:40Z

Begay:

ЖЫГАЧ-КОРГОН

2026-03-12T05:10:11Z

Begay:

ЖЫГАЧ-КОРГОН , С ы м к а т, Ф р у нз е – Жалал-Абад облусунун Сузак районундагы кыштак. Багыш айыл аймагына караштуу. Көгарт суусунун оң жээгинде, деңиз деңгээлинен 980 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Сузак кыштагынан 42 км түндүктө. Багыш темир жол бекетинен 27 км. Кыштак 1915–20-жылдарда негизделген. Калкы 3205 (2025); негизинен жүзүмчүлүктө, дыйкан чарбасында жана багбанчылыкта эмгектенет. Орто мектеп, клуб, ФАП бар. [[Категория:3-том, 327-448 бб]]

ЖУУКУ ТООСУ

2026-02-26T09:32:56Z

Begay:

ЖУУКУ ТООСУ – Тескей Ала-Тоонун түндүк тармагы. Жууку жана Барскоон сууларынын аралыгында 35–38 кмге созулуп жатат. Туурасы 15–17 км. Орточо бийиктиги 3900–4300 м, эң бийик жери 4671 м. Кыры аска-зоокалуу жана мөңгүлүү, түндүк капталы Ысык-Көл өрөөнүн көздөй тигирээк түшөт; Чоң жана Кичи Жаргылчак, Ак-Терек, Чычкан сууларынын өрөөндөрүндө терең капчыгайлар бар. Түштүк-чыгыш капталы Жууку капчыгайына тик түшөт. Тоо негизинен соңку рифейдин гранит-диорит, порфирит жана гнейстүү диорит интрузия тектеринен түзүлгөн. Тоонун түндүк капталына шалбаалуу талаа (2300–2400 м бийиктикке чейин), шалбаалуу токой (карагай; 2400–2800 м), субальп жана альп шалбаасы, шалбаалуу талаа (2900–3300 м), андан жогору бийик тоо тундрасы, талаа жана гляциалдык-нивалдык, түштүк капталына негизинен шалбаалуу токой, субальп жана альп шалбаалуу талаа ландшафт алкактары мүнөздүү. Жайыт; токой чарбасы бар. [[Категория:3-том, 327-448 бб]]

Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору - Колдонуучунун салымы [ky]

КАНЫККАН УГЛЕВОДОРОДДОР

АГАТАН МИНЕРАЛДУУ СУУСУ

АГАНОЗЕРО КЕНИ

АГАЛА-ТАШ АКИТАШ КЕНИ

АВСТРАЛИЯ ПЛАТФОРМАСЫ

АВЛЕТИМ (кыштак)

ИНДИЯ

ИНДИ ОКЕАНЫНДАГЫ БРИТАНИЯ АЙМАГЫ

ИНДИ ОКЕАНЫ

ИНГУШСТАН

ИНГУШСТАН

ИМАМ-АТА

ИЛИМДЕР АКАДЕМИЯСЫ КЫРКА ТООСУ

ИЛЕ АЛА-ТООСУ

ИЙРИ-СУУ

ИЗРАИЛЬ

ИЗМИР

ИЕРУСАЛИМ

ИВАНОВКА

ИВАНО-ФРАНКОВСК

ИБАДАН

ЗЫНДАН (Ак-Суу районундагы кыштак)

ЗООГЕОГРАФИЯ

ЗОНАЛУУЛУК

ЗИМБАБВЕ

ЗЕРГЕР ТООСУ

ЗЕРГЕР (Өзгөн районундагы суу)

ЗЕРГЕР (Өзгөн районундагы кыш­так)

ЗЕРАВШАН КЫРКА ТООСУ

АТАНА

ЗАРЯ

ЗАРДОБУКА СЫМАП КЕНИ

ЗАРБИЛИК

БИРИНЧИ МАЙ (Ысык-Ата районундагы кыштак)

ЗАПАДНЫЙ

ЗАМБИЯ

ЗАВОДСКОЙ

ЗЁЙДЕР-ЗЕ БУЛУҢУ

БОЗ-УЧУК

ЖЭЭК (Ысык-Ата районундагы кыш­так)

ЖЭКСОНВИЛЛ

ЖЫРГАЛАҢ (Ак-Суу районундагы шаарча)

ЖЫЛУУ-СУУ КҮМҮШ КЕНЧЕСИ

ЖЫЛУУ-БУЛАК

ЖЫЛГЫН

ЖЫЛАН-АРЫК

ЖАНГАРАЧ

ЖАНГАРАЧ

ЖЫГАЧ-КОРГОН

ЖУУКУ ТООСУ

ЗЕРГЕР (Өзгөн районундагы кыштак)

ЖЭЭК (Ысык-Ата районундагы кыштак)