Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору - Колдонуучунун салымы [ky]

КАЛИЙ

2026-04-20T04:28:04Z

Dilde:

КА́ЛИЙ (лат. Kalium), К – элементтердин мезгилдик системасынын I тобундагы химиялык элемент. Щелоч металлдар тобуна кирет; атомдук номери 19; атосфералык массасы 39,102. Анын 3 изотобу бар. 39К, 40К ж-а 41К. Жасалма изотопторунун эң маанилүүсү 42К (Т1/2=12,52 жыл); ал индикатор катары химия, биология ж-а медицинада кеңири колдонулат. Калийди 1807-жылы англиялык химик ж-а физик Г. Деви КОНты электролиздөө жолу м-н алган. Калий – күмүш түстүү, жумшак ак металл; тыгыздыгы 0,862 г/см3, эрүү t 63°С, кайноо t 776°С; электр тогун жакшы өткөрөт. Табиятта жер кыртышынын массасы боюнча 2,6%ин түзөт. Негизги минералдары – сильвинит (NaCl.КСl); карналлит (КCl.MgCl2 .6<math>H_2</math>О; каинит -- КСl-MgS<math>O_4</math> - өтө активдүү элемент. Абада тез кычкылдангандыктан, керосин же бензинде сакталат. Ал дайыма I валенттүү. Кычкылтек м-н оксид ж-а пероксиддерди (К2O, К2O2) пайда кылат. Жогорку температурада (200°С) суутектүү чөйрөдө гидридди КN, электр зарядынын таасири астында азот м-н азидди КН3 ж-а нитридди К3N берет. Галогендер ж-а кислоталар м-н активдүү аракеттенип, туздарды (КF, КCl, КBr, КI, К2CO3, К2SO4) пайда кылат. Калий күкүрт, көмүртек м-н ысытканда, сульфидди (К2S), карбиддерди (КC8, КC16, К2C2) берет. Калийдин жардамы м-н кычкылдарды (B2О3, Al2O3 ж-а SiO2) калыбына келтирүүгө болот. Калий спирттер м-н органикалык кошулмалары болгон алкоголяттарды, ацетилен, этилен м-н карбиддерди пайда кылат. Калийди алуу орун алмашуу реакциясына негизделген: КCl ++Na = К + NaCl; 6КCl + 2Al + 4CaO = 6К +3CaCl2 +CaO + Al2O3; К2СО3 + 2С = 2К + 3СО. Негизги бирикмелеринен КCl, К2SO4 жер семирткич, К2S, КMnO4 медицинада ж-а ветеринарияда, КBr фотографияда, КF – металлургияда, К2CO3 самын ж-а айнек жасоодо ж. б. колдонулат. Калий өсүмдүк, жаныбарлардын курамына кирет. Жаныбарлар калийди эт ж-а өсүмдүк азыктарынан, өсүмдүктөр топурактан алат. Калий жетишсиз болсо өсүмдүктүн өсүшү начарлайт. Калийдин иондору жүрөктүн, булчуңдардын жыйрылуусун жөнгө салууга, осмос басымын кармап турууга ж. б. катышат.
[[Категория:4-том, 1-50 бб]]

ВОИНОВ Александр Хусаинович

2026-04-17T08:01:14Z

Dilde:

ВО́ИНОВ '''Александр''' Хусаинович (20.4.1961-жжылы туулган, Тажикстан, Ленинабад шаары) – КРдин эмгек сиңирген машыктыргычы (кикбоксинг), СССР спортунун чебери (Дзюдо – 1989; ушу-саньда – 1990), кикбоксинг (ушу-саньда) боюнча дүйнөнүн профессионалдар арасында чемпиону (1992). Кыргыз мамлекеттик дене тарбия институтун
[[File:ВОИНОВ43.png | thumb | none]] (1966) ж-а И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекекттик университетин (2003) бүтүргөн. Эмгек жолун Ысык - Ата районунун жаштар спорт мектебинин дзюдо боюнча машыктыргычы болуп баштаган. 1989-жылы Ысык-Ата районунун спорт комитетитинин төрагасы, 1991-жылы Бишкек шаарындагы чыгыш күрөш боюнча мектептин жетекчиси, 1993-жылдан КРдин кикбоксинг боюнча улуттук командасын жетектейт. Ушул эле жылы профессионалдык «Гермес-профи» спорт клубун ачып, Бүткүл Азия кикбоксинг ассоциациясынын президенти болуп дайындалган. Ал КРдин олимпия комитетинин вице-президенти (2006), Кыргыз Республикасынын президентинин денет арбия ж-а спорт иштери боюнча кеңешчиси (2007). Воинов бир нече спорт чеберлерин (Ш. ''Шабанов'', Ж. Амантаев, А. ''Ибраев'', Б. ''Борбашев'', И. Мамбетов, Р. ''Абасов'', К. ''Сыдыгалиев'', А. ''Порсуков'' ж. б.) даярдаган. Даңк медалы (1999) ж-а Данакер ордени (2006) м-н сыйланган.
''Б. Үсөнканов.''

[[Category: 2-том, 500-554 бб]]

БОЁКТУУ ӨСҮМДҮКТӨР

2026-04-16T04:41:26Z

Dilde:

'''БОЁКТУУ ӨСҮМДҮКТӨР ''' – курамында боёочу заттары бар өсүмдүктөр. Мисалы, шафран, индиго, ышкын, эӊилчек жана башкалар. Алардын кабыгында, жалбырагында, мөмөсүндө, тамырында, гүлүндө, бүчүрүндө жана уругунда боёгуч заттар болот. Көбү кымыздыктар, талдар, чанактуулар, эндиктер, тыттар жана башка өсүмдүк урууларына кирет. Белгилүү болгон 2 миӊден ашык өсүмдүк пигменттеринин 100дөн ашууну пайдаланылат. Табигый боёк заты байыртадан белгилүү болуп, XIX кылымдын 2-жарымына чейин текстиль өндүрүшүндө, тери, жүн боёдо, парфюмерия жана башкаларда колдонулуп келген. Химия өнөр жайынын өсүшүнө байланыштуу табигый боёктор синтездик боёктор менен алмашылды, бирок айрым табигый боёктор азыр да пайдаланылат. Кыргыз эли өсүмдүк кабыгын, тамырын ж-а ашын тери, жип, тон, жүн боёдо эзелтеден бери колдонуп келген.
[[Файл:Индиго.png|alt=Индиго|thumb|Индиго]]
[[Файл:Кымыздык.png|thumb|Кымыздык]]
[[Файл:Изображение 2024-06-20 141723835.png|left|thumb|alt=Шафран|Шафран]]
[[Category: 2-том]]

ЖАПЫШЕВ ррЫСБАЙ

2026-04-15T09:33:49Z

Dilde: Dilde moved page ЖАПЫШЕВ ррЫСБАЙ to ЖАПЫШЕВ РЫСБАЙ

#REDIRECT [[ЖАПЫШЕВ РЫСБАЙ]]

ЖАПЫШЕВ РЫСБАЙ

2026-04-15T09:33:49Z

Dilde: Dilde moved page ЖАПЫШЕВ ррЫСБАЙ to ЖАПЫШЕВ РЫСБАЙ

ЖАПЫШЕВ '''Рысбай''' (1933-жылы туулган, Ош облусу, Алай району, Будалык кыштагы) –
[[File:ЖАПЫШЕВ97.png | thumb | none]]
малчы, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1986). Кыргыз ССРинин мал чарбасына эмгек сиңирген устат (1976). Эмгек жолун 1948-жылы Ош облусунун Гүлчө районундагы (азыр Алай району) «Октябрь» колхозунда чабандын жардамчысы болуп иштеп баштаган. 1960-жылдан баш чабан. Кой чарбасын өнүктүрүүдө мыкты натыйжаларга жетишип, 1985-жылы биринчи туут койдун ар жүзүнөн 127ден козу, ар койдон 5,2 кгдан жүн кыркып алган. Ленин, Эмгек Кызыл Туу, Октябрь Революциясы ордендери м-н сыйланган. [[Категория:3-том, 215-326 бб]]

ЖАПЫШЕВ

2026-04-15T09:20:48Z

Dilde: Dilde moved page ЖАПЫШЕВ to ЖАПЫШЕВ ррЫСБАЙ

#REDIRECT [[ЖАПЫШЕВ ррЫСБАЙ]]

ЖАПЫШЕВ РЫСБАЙ

2026-04-15T09:20:47Z

Dilde: Dilde moved page ЖАПЫШЕВ to ЖАПЫШЕВ ррЫСБАЙ

ЖАНЫБАРЛАР МИГРАЦИЯСЫ

2026-04-15T08:53:47Z

Dilde:

ЖАНЫБАРЛАР МИГРАЦИЯСЫ – жаныбарлардын мекендеген жериндеги жашоо шарттын өзгөрүшүнө же өрчүү циклине байланыштуу жер которушу. Жашоо шартынын өзгөрүшүнөн болгон миграция мезгилдик (жыл мезгили, суткалык) ж-а мезгилсиз болуп айырмаланат. М е зг и л д и к м и г р а ц и я табиятта ар түрдүү болот. Сүт эмүүчүлөрдүн, куштардын ж-а курт-кумурскалардын тоолуу аймактарда өйдө-ылдый көчүшү, омурткасыздардын суунун же топурактын тереңин көздөй оошу, өрдөмө балыктардын деңизден өзөнгө өрдөшү, ал эми тескерисинче өзөндөн деңизге түшүшү ж. б. Деңиз таш бакасы м-н деңиз сүт эмүүчүлөрүнүн океандагы, туяктуулар м-н кемирүүчүлөрдүн, жырткыч сүт эмүүчүлөрдүн кургактыктагы, көпчүлүк канаттуулардын, жарганаттардын, курт-кумурскалардын абадагы которулушу миграцияга кирет. М е з г и л с и з м и г р а ц и я д а кээ бир отурукташкан жаныбарлар (тыйын чычкан, леммингдер ж. б.) чөйрө шарттарынын кескин өзгөрүшүнөн (өтө кургакчылык, өрт, суу каптоо ж. б.) жашаган жерин которот. Мындай миграция күтүлбөгөн жерден болуп, жаныбардын кырылышына алып келет. Жаныбарлардын өрчүшүнүн ар кандай стадиясында түрдүү жашоо шартты талап кылуусу личинка стадиясында түрлөрдүн таралышына шарт түзөт (онтогенездик миграция). Жаныбарлар миграциясы жаныбарларга белги коюу м-н изилденет. [[Категория:3-том, 215-326 бб]]

ЖАМГЫРЧИЕВ Качаган

2026-04-15T08:47:59Z

Dilde:

ЖАМГЫРЧИЕВ Качаган (1892, Ысык-Көл облусу, Түп району, Санташ кыштагы – 1977, Нарын облусу, Тянь-Шань району, Улакол кыштагы) – малчы, Кыргыз ССРинин илим ж-а техника боюнча мамлекеттик сыйлыктын лауреаты (1974). 1933-жылдан Нарын облусунун Тянь-Шань районундагы № 53-жылкы заводунун Улакол бөлүмүндө чабан болуп эмгектенген. Тянь- Шань коюн чыгарууга катышкан. [[Категория:3-том, 215-326 бб]]

ЖАМАНБАЕВ Муратаалы

2026-04-15T08:44:10Z

Dilde:

ЖАМАНБАЕВ Муратаалы Жүзүмалиевич (23. 2. 1952, Чүй облусу, Аламүдүн району, Кара-Жыгач айылы - 3.04. 2026, биШКЕК ) – физика-математика илимдеринин доктору (1999), профессор (2002). КМУну (1974), КР УИАнын авто-

[[File:ЖАМАНБАЕВ47.png | thumb | none]]матика институтунун аспирантурасын (1980) бүтүргөн. 1976– 86-жылдарда КР УИАнын автоматика институтунда инженер, илимий кызматкер, 1986–2000-жылдарда КАЧИде мугалим, КАУда кафедра башчысы, 2000– 01-жылдарда КРдин билим берүү, илим ж-а маданият министрлигинде илим боюнча башкармалыктын башчысы, 2001– 06-жылдарда КР Өкмөтүнүн алдындагы илим ж-а интеллектуалдык менчик боюнча мамлекеттик агенттикте башкармалыктын башчысы, КТМИде профессор болуп иштеген. 2006– 10-жылдарда И. Раззаков атындагы КМТУнун ректору, 2010-жылдан профессор. Суюктук, газ ж-а плазма механикасы тармагы боюнча адис. 50дөн ашык илимий эмгеги, анын ичинде 5 монографиясы жарык көргөн.

Эмг.: Методы фильтрационных расчётов в слоистых средах (в соавторстве). Ф., 1983; Фильтрационный расчёт хвостохранилища рудника Кумтор (в соавторстве) // Сб. науч. тр. БВКК. Б., 1999.

[[Категория:3-том, 215-326 бб]]

КОЛДОН УРУКТАНДЫРУУ

2026-04-15T08:27:36Z

Dilde:

КОЛДОН УРУКТАНДЫРУУ , ж а с а л м а к у у т – уруктандыруу үчүн жаныбарлардын жыныс клеткаларын жасалма жалгоо ыкмасы. Уруктануусу организмден сырткары өтүүчү балыктардын икрасы эркегинин уругу м-н аралаштырылып, атайын инкубатордо өстүрүлөт. Уруктануусу организмдин өзүндө жүрүүчү сүт эмүүчүлөр м-н куштарда урук (эякулят) атайын аспаптар м-н ургаачысынын жыныс органдарына жиберилет. Колдон уруктандыруу мал чарбасында кеңири колдонулат. Бул ыкма аркылуу тукумунун сапаты текшерилген баалуу тукумдук малды көбүрөөк пайдаланууга болот (буканын бир жолку уругу м-н 200 ж-а андан көп уй уруктандырылат); малдын тукумдук ж-а продукттуулук сапаты жакшырат; жугуштуу ылаңдар (вибриоз, трихомоноз ж. б.) ж-а кысыр калуу азаят. Алгач С. Якоби (1765, Германия) колдон уруктандыруу ыкмасын сунуш кылган. Колдон уруктандыруунун теориялык негизин ж-а ишке ашыруу принциптерин советтик биолог И. И. Иванов иштеп чыккан. Колдон уруктандыруу 5 процессти камтыйт: тукумдук малдын уругун алуу, анын сапатын баалоо, суюлтуу, сактоо ж-а ургаачы малдын жыныс органдарына салуу. Малдын физиология өзгөчөлүктөрүнө жараша урук жыныс органына, жатынга, жатын оозундагы каналга, урук жылуучу түтүккө салынат.
[[Категория:4-том, 353-402 бб]]

КОКУЙ ТИКЕН

2026-04-15T08:22:58Z

Dilde:

КОКУЙ ТИКЕН (Cousinia) – өсүмдүктөрдүн татаал гүлдүүлөр тукумундагы көп жылдык, чанда эки жылдык чөп. Сабагы түз, көп бутактуу, жалбырагы кезектешип жайгашкан, жээги тегиз же бир, эки, үч ирет тилкелүү, катуу, тикендүү, чандасы гана тикенсиз. Жалбырактары негизинен тамыр моюнчасына топтолгон, сабагында жогорулаган сайын майдараак. Гүлү ар кандай санда, кош жыныстуу, ар бир сабактын учунда жалгыздан же калемчедей, шыпыргыдай, калканчадай топ гүлдү түзөт. Гүлү түтүкчөдөй, желекчелери мала же көгүш кызыл, мала көк, сары. Аталыгы 5, энелиги бирөө, мөмөсү –урукча, ак же саргыч үпүлүү. Жер жүзүндө 600 түрү Чыгыш Азияда, Жуңгар, Кашкар, Гималайда таралган, Кыргызстанда 80ге жакын түрү өрөөндөн тартып, бийик тоолорго чейин кезигет. Айрымдары – шалбаадагы, айдоодогу зыяндуу отоо чөп. Кээ биринде пайдалуу микро ж-а макроэлементтер, кант ж. б. заттар көп.
[[Категория:4-том, 353-402 бб]]

АЛГЫР КУШТАР

2026-04-10T07:54:59Z

Dilde:

'''АЛГЫР КУШТАР''' ‒ аӊ уулоо, ар кандай илбээсиндерге салуу үчүн мүнүшкөрлөр тарабынан атайын тапталган кыраан куштардын жалпы аталышы. Аларга шумкар, ылаачын, жагалмай, ителги, бүркүт, карчыга, кыргый, турумтай ж. б. кирет. Булардын ичинен: бүркүт, жагалмай, турумтай, кыргый ‒ ш ы п ы р ы п а л у у ч у л а р; ителги, ылаачын ‒ т е б ү ү ч ү л ө р. Кыраандардын тумшуктары ичтерине ийрейип, текөөрлөрү сыртына чыгып, чалгындары тикендешип, өздөрү жүрөктүүлүгү, шамдагайлыгы менен башка куштардан айырмаланат. [[File:АЛГЫР КУШТАР46.png | thumb|Алгыр куштар: ‒ 1. Карчыга; 2. Турумтай; 3. Ителги; 4. Шумкар; 5. Жагалмай; 6. Ылаачын.]]
Алгыр куштар оокат кылуу (аӊ алдыруу, илбээсин карматуу ж. б.) максатында, ошондой эле зоокчулук (көӊүл ачуу, тамаша куруу) үчүн да пайдаланылган. Алгыр куштар тартуу жана кыздын себине, калыӊга башат катары да берилген. Азыркы учурда алгыр куштарды салуу улуттук спорт оюнунун бир түрүнө айланды. Алгыр куштардын ичинен бүркүт менен карчыга азыр да тапталып, ууга алып чыгышат. 
[[Категория:1-Том]]

АЛМЕРЕКОВА Айнагүл Ашимбаевна

2026-04-10T05:46:47Z

Dilde:

'''АЛМЕРЕКОВА''' Айнагүл Ашимбаевна (1938-жылы туулган, Ысык-Көл облусу, Түп району, Күрмөнтү кыштагы) ‒ гематолог, медицина илимдеринин доктору (1983), профессор (1998). КРдин илимге эмгек сиӊирген ишмери. К.И. Ахунбаев атындагы КММИни (1962), анын аспирантурасын (1965) бүтүргөн. КММАнын клиникалык гемотология кафедрасында ассистент, улук илимий кызматкер, бөлүм башчы. 1977-жылдан кардиология жана терапия илимий борборунун лаборатория башчысы. Патофизиология, гематология боюнча адис. 100дөн ашык илимий эмгектери бар. Эмг.: Гемореологические свойства крови и их значение в развитии высотной легочной гипертензии (соавторстве)// Центрапьно-Азиатский медицинский журнал,1998,№1, с.52-58. 
[[Категория:1-Том]]

АЛМЕРЕКОВА Айнагүл Ашимбаевна

2026-04-10T05:38:00Z

Dilde:

АКАЦИЯ

2026-04-10T05:20:09Z

Dilde:

'''АКАЦИЯ''' (Acacia) – өсүмдүктөрдүн чанактуулар тукумундагы уруусу. Дарак, бадал, чанда лианалар. Жалбырагы татаал, кош канат сымал, көп учурда учтуу же узун тикенектери өсөт. Гүлү сары, майда, анча чоң эмес башча топ гүлү татаал шыпыргы топ гүлгө чогулган. Мөмөсү көп уруктуу чанак. Анын 1000ден ашык түрү Африка, Азия, Америка жана Австралиянын кургакчыл райондорунда таралган. Көп түрлөрү баалуу жыгач. Сенегал акациясы – медицинада колдонулуучу гумми‑арабиктин жогорку сортун алууда чийки зат. Россиянын Кара деңиз жээктеринде кара жыгачтуу акация жашылдандыруу үчүн өстүрүлөт. Айрымдары танниддерге бай келип, булгаары ийлөөдө, сапаттуу сөңгөгү эмерек, кагаз жасоодо колдонулат. Кыргызстанда 3 түрү (ак, сары, кумдак акация) өстүрүлөт. 
[[Категория:1-Том]]

АЙТМАТОВ Мураталы Бекматович

2026-04-10T04:41:50Z

Dilde:

'''АЙТМАТОВ''' Мураталы Бекматович (16.12. 1957, Ош (азыркы Жалал-Абад) облусу, Жаңы-Жол (азыркы Аксы) району, Караван (учурда Кербен шаары) айылы – 2018, Бишкек) – ветеринария илимдеринин доктору (1997), доцент (1991), профессордун милдетин аткаруучу (2010). К. И. Скрябин атындагы КАЧИни бүтүргөн (1980). 1980–81-ж. КАЧИде улук лаборант, Москва ветеринария академиясынын аспиранты (1981–1985). 1985–1992-жылдары КАЧИнин анатомия жана акушерство кафедрасынын ассистенти, 1992-1997-жылдары ушул эле институтта кафедрада доцент; Айыл жана суу чарба министрлигинде айыл чарба кеңеши кызматынын директору (1997–1998); 1998–2001-жылдары директордун орун басары, 2001–2002-жылдары ушул эле фонддун менеджери; 2002–05-жылдары министирликтеги Кеңеш берүү жана окутуу борборунун директору, 2005–2006-жылдары ошол эле жерде башкы тренер. 2006–2010-жылдары Ташкенттеги Эл аралык Борбордук Азия жана Кавказ боюнча айыл чарбасын изилдөө мекемеси – ИКАРДда илимий кызматкер; 2010-жылдан КУАУнун профессорунун милдетин аткаруучу жана биомаданий борборунун жетекчиси. Анын 123дөн ашык илимий эмгектери анын ичинде 94 методикалык жана практикалык сунуштар, 1 монография, 3 анатомия жана жалпы биология боюнча терминдердин сөздүгү, 4 илимий китептер, 9 брошюра жана 2 патенти жарык көргөн.

''Эмг.: ''Новые в экологии и безопасности жизнедеятельности. Санкт-Петербург, 1999, т. 1; Ветеринарные лекарственные вещества и их применение. – Б., 2003.
[[Категория:1-Том]]

АДИАБАТА

2026-04-10T04:31:00Z

Dilde:

'''АДИАБАТА''' – термодинамикалык абал диаграммасында пайдаланылуучу ''адиабата процессин'' сүрөттөөчү сызык. Идеалдык газ үчүн адиабата өтө жөнөкөй түрдө Пуассондун тендемеси ''pV៴='' const менен жазылат, мында ''р –'' газдын басымы, ''V –'' салыштырма көлөмү, γ ''= Ср/Сү –'' газдын турактуу басымдагы жана көлөмдөгү салыштырма жылуулук сыйымдуулуктарынын ''(Ср'' жана ''Сү)'' катышына барабар адиабата көрсөткүчү. Бир атомдуу газ үчүн (аргон, неон ж. б.) бөлмө температурасында ү=1,67, ал эми эки атомдуу үчүн ү=1,4кө барабар. 
[[Категория:1-Том]]

БАЗЕДОВ ООРУСУ

2026-04-09T09:51:08Z

Dilde:

'''БАЗЕДОВ ООРУСУ '''(ооруну алгач баяндаган немис врачы К. Базедовдун атынан), д и ф ф у з и я л ы к у у л а н д ы р у у ч у б о г о к, т и р о т о к с и к о з - калкан сымал бездин иши күчөп, канга гормонду көп бөлүп чыгарышынан болуучу оору. Мында бездин көлөмү чоңоёт; көбүнчө аялдар ооруйт. Психикалык жактан жабыркоо, жугуштуу оорулар, аялдын ички секреция бездеринин функциясынын өзгөрүшү ж. б. түрткү болот. Мында калкан безинин гормондору канга көп келип, зат алмашууну бузат. Оорулуу ачуулуу болуп, жүрөгү тез-тез согот, жүрөк тушу ооруйт, кара жумуш жасаганда деми кыстыгат, уйкусу качат, тер басат, ичеги-карындын иштеши начарлайт. Көзү тостоюп (экзофтальм), жалтырап турат. Оору көпкө созулат, күчөгөндө оорулуу арыктайт, жүрөк, боор, жыныс бездери жабыркайт. Нерв-психикалык жактан көп чарчоо ж.б. ооруну күчөтөт. Дарылоодо калкан сымал бездин ишин калыбына келтирүүчү, нерв системасын тынчтандыруучу дарылар берилет. Оорулуу өтө чарчабай, тынч жерде эс алып, 7 сааттан кем эмес уктоосу керек. Жакшы тамактанып, таза абада болуу сунуш кылынат. Ичкилик ичүүгө, тамеки тартууга болбойт. Керек учурда өз убагында хирургиялык дарылоо ооруну толук айыктырат.

''М. Г. Кенжаев.''
[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

КАДЫРОВА Рахат Мавлютовна

2026-03-25T06:06:32Z

Dilde:

КАДЫРОВА Рахат Мавлютовна (1949-жылы туулган, Нарын облусу, Кочкор району, Кочкор айылы) – медицина илимдеринин доктору (2002), профессор (2005). И.К. Ахунбаев атындагы КММИни (1972), СССР МИАнын педиатрия ИИИде аспирантураны (1977) бүтүргөн. 1997- жылдан КММИде ассистент, доцент, КММАда балдардын жугуштуу оорусу кафедрасынын башчысы. Педиатрия боюнча адис. 100дөн ашык илимий эмгеги жарык көргөн.
[[Категория:3-том, 673-784 бб]]

ДААНЫШМАНДЫК

2026-03-25T05:40:08Z

Dilde:

'''ДААНЫШМАНДЫК''', г е н и й л и к, – улуу инсандын жаратмандык кудуретинин, чыгармачыл жөндөмүнүн эӊ жогорку, кайталангыс даражада ачылышы, сапаттык жактан жаӊы, нукура тереӊ, теӊдешсиз ажайып чыгармаларды жаратуу, мурда белгисиз жолдорун табуу менен эч ким бара элек бийиктиктерди ачуу жана анын туу чокусуна жетүү үзүрү. «Даанышмандык» термини адатта адамдын инсандык керемет зээнинин, анын ажайып акыл дээринин кудуретин мүнөздөөчү, өнүгүүнүн өзүнчө бир доорун ачкан ажайып жаӊылык катары кабылданган улуу чыгармага, ашкере кеӊ чабыттуу жаратман жөндөмдүүлүккө жана ишмердүүлүккө карата колдонулуучу сын-өлчөм. Тубаса нукура тереӊ зээндүү, ашкере жөндөмдүү даанышман адам таланттуулардан айырмаланып, ал шыктуулуктун жогорку баскычына эгедер гана болбостон, өзүнүн эбегейсиз жаратмандык зор кудурети менен руханий дүйнөнүн бүтүндөй бир жаӊы башатын ачкан кеменгерлигинде. [[Category: 3-том, 5-85 бб]]

КАРКОБАТОВ Хасан Жолдубаевич

2026-02-19T10:32:42Z

Dilde: Dilde moved page КАРКОБАТОВ to КАРКОБАТОВ Хасан Жолдубаевич

КАРКОБАТОВ Хасан Жолдубаевич (17. 9. 1940-жылы туулган, Ысык-Көл облусу, Жети-Өгүз району, Ырдык айылы) – биология илимдеринин доктору (2003). КМФИни бүтүргөн (1964). Каракол шаарындагы спорт мектебинде мугалим (1964–67). 1967-жылдан Түп районундагы Ильич орто мектебинде, Түп айылындагы спорт мектебинде машыктыргыч болуп иштеген. 1976-жылдан бийик тоо ИИИде морфологиялык адаптация лабор-сында улук илимий кызматкер болуп эмгектенет. Физиология б-ча адис. Илимий эмгектери бийик тоодогу гипоксия м-н катуу кара күч жумшалган жердеги гипоксияга жүрөктүн ж-а коронардык кан тамырлардын айкалышкан көнүгүүнүн механизмдеринин сырын ачууга багытталган. Бийик тоодо жүрөктүн адаптация механизмин ж-а булчуң ишин изилдеген. 90дон ашык илимий эмгеги, анын ичинде 1 монографиясы, 2 рационализатордук сунушу бар.

Эмг.: Высокогорная кардиоангиология. Б., 2002.
[[Категория:4-том, 154-203 бб]]

КАРКОБАТОВ Хасан Жолдубаевич

2026-02-19T10:32:12Z

Dilde:

КАРИМОВ Саит

2026-02-19T10:27:23Z

Dilde:

КАРИМОВ Саит [1896-жылы туулган, Ош (азыркы Жалал- Абад) облусу, Сузак району, Алмалуу-Булак айылы –

[[File:КАРИМОВ 613.png | thumb | none]]1988, ошол эле жер] – малчы, Социалисттик Эмгектин Баатыры (1949). Эмгек жолун 1932-жылы Ош облусунун Сузак районундагы «Алмалуу-Булак» колхозунда колхозчу болуп иштөөдөн баштап, 1947-жылдан жылкычы болгон. 1948-жылы 58 бээден 58 кулун алып, аман асыраган. Ленин ордени м-н сыйланган.
[[Категория:4-том, 154-203 бб]]

КАРЫМШАКОВ Абдыкадыр

2026-02-19T10:18:45Z

Dilde:

КАРЫМШАКОВ Абдыкадыр (1898, Жалал-Абад облусу, Сузак району, Алмалы-Булак кыштагы – 1979, ошол эле жер) – малчы, Социалисттик Эмгектин Баатыры

[[File:КАРЫМШАКОВ 133.png | thumb | none]](1948). Улуу Ата Мекендик согуштун катышуучусу. Эмгек жолун 1930-жылы Ош облусунун Сузак районундагы Алмалы–Булак колхозунда колхозчу болуп иштөөдөн баштаган. 1946-жылдан жылкычы болуп иштеген. Жылкы чарбасын өнүктүрүүдө мыкты ийгиликтерге жетишип, 1948-жылы 50 бээден 50 кулун алып, аман асыраган. 1947–51-жылдарда Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаты. Ленин ордени м-н сыйланган.
[[Категория:4-том, 154-203 бб]]

КОҢУРБАЕВ

2026-02-19T10:04:33Z

Dilde:

КОҢУРБАЕВ Эрик Өмүрзакович (18. 10. 1934,
Фрунзе – 15. 10. 2005, Бишкек) – биология илимдеринин доктору (1974), профессор (1978). КМУну бүтүргөн (1957). Кыргыз ССР ИАнын Биология

[[File:КОҢУРБАЕВ26.png | thumb | none]] институтунда илимий кызматкер, окумуштуу секретарь (1957–66), Ош МПИде проректор (1966–72), Пржевальск педагогика институнда кафедра башчысы, ректор (1972–87). Москвадагы жогорку билим берүү институтунда илимий кызматкер, эл аралык билим берүү коллежинде проректор (1987–97) болуп иштеген. Энтомология боюнча адис. 80ден ашык илимий эмгектери, анын ичинде 2 монографиясы бар. «Ардак Белгиси» ордени м-н сыйланган.

Эмг.: Экологическая классификация фауны симулинд горных потоков. Л., 1974; Жаратылыш сырлары. Ф., 1978.
[[Категория:4-том,_403-452_бб]]

КОҢГУРОО ГҮЛ

2026-02-19T09:43:29Z

Dilde:

КОҢГУРОО ГҮЛ (Campanula) – өсүмдүктөрдүн коңгуроо гүлдүүлөр тукумундагы уруусу. Бир, эки ж-а көп жылдык чөп же чала бадал. Гүлү коңгуроо сымал, түсү көк, кызгылт көк, ак ж. б.

[[File:КОҢГУРОО ГҮЛ24.png | thumb |
Коңгуроо гүл: 1 – жазы жалбырактуу коңгуроо гүл; 2 – көп жылдык коңгуроо гүл; 3 – кызылт-көк гүлдүү коңгуроо гүл.
]]300гө жакын түрү белгилүү, Кыргызстанда 7 түрү кездешет. Бөксө, бийик тоолордо, боздоңдо, шалбаада, тескей беттердин таш арасында өсөт. Уругу, тамыры аркылуу көбөйөт. Кыргызстанда коңгуроо гүлдүн жазында гүлдөөчү бир ж-а эки жылдыгы, жайында гүлдөөчү көп жылдык түрү гүлзарда кооздук үчүн өстүрүлөт.
[[Категория:4-том, 403-452 бб]]

КОРГОШУН

2026-02-19T09:40:56Z

Dilde:

КОРГОШУН (лат. Plumbum), Рb – элементтердин мезгилдик системасынын IV тобунан орун алган химиялык элемент, атом номери 82, атом массасы 207,19. Табиятта туруктуу 4 изотобу бар: 204Pb, 206Pb, 207Pb, 208Pb. Акыркы 3 изотобу радиоактивдүү элементтердин ажырашынан пайда болот. Жер кыртышында массасы 1,6–10-3%ти түзөт. Коргошун таза түрүндө да учурайт. Маанилүү минералы – галенит. PbS (коргошун жалтырагы) бардык сульфиддик кендерде кездешет. Коргошун – жумшак, иштетүүгө ж-а чоюлууга ийкем, боз түстөгү металл; тыгыздыгы 11,34 г/см3 (20°), балкып эрүү t 327,4°С; кайноо t 1745°C. Ал оңой кесилет ж-а жукарат. Кадимки шартта атмосферанын таасирине ж-а бир топ химиялык реагенттерге (суу, аммиак, сода, күкүрт, туз кислоталарынын суюлтулган эритмелери ж. б.) туруктуу. Суюлтулган кислоталарда эрибейт. Азот, уксус кислоталарында, щелочтун эритмесинде жакшы эрийт. Туз, күкүрт кислоталарында эрибейт. Кадимки шартта абада үстүнкү бети гана окистенет да, андан аркы кычкылдануудан коргоочу жука катмар PbO пайда болот. Ысытканда галогендер, күкүрт, селен, теллур м-н түздөн түз аракеттенет. Химиялык бирикмелеринде II валенттүү (IV валенттүүлүк да мүнөздүү). Эки валенттүү коргошун сууда эрий турган нитраттарды, хлораттарды, ацетаттарды, начар эрий турган хлориддерди, фториддерди ж-а эрибей турган хроматтарды, фосфаттарды, карбонаттарды, молибдаттарды, сульфиддерди пайда кылат. Коргошунду тазалоодо электролит катары кремний фториди пайдаланылат. Коргошундун (IV) бирикмелери анча туруктуу эмес. Коргошунду алуунун негизги сырьёсу болуп коргошун. жаркырагы РbS эсептелет. Маанилүү бирикмелери – коргошун оксиддери PbO, PbO2, Pb2О4 сульфиди PbS, нитраты Pb(NO3)2, хроматы PbCrO, тетратил коргошун Hb(C2H5)4 ж. б. Коргошун көбүнчө сульфид рудаларынан алынат. Коргошун техникалык кабелдерди, аккумулятор пластинкаларын даярдоодо, күкүрт кислотасын өндүрүүчү заводдо аппаратуралардын негизги бөлүктөрүн даярдоодо, куймаларды алууда (басмакана куймаларын ж. б.), гамма ж-а рентген нурларын жакшы сиңиргендиктен, радиоактивдүү заттар м-н иштөөдө алардан сактанууда, тетраэтил коргошун-ду өндүрүүдө колдонулат. Коргошундун бардык эрүүчү бирикмелери – уу. Дем алуу жолдору, ичеги, карын аркылуу организмге кирип, булчуңдарга, бөйрөккө, сөөккө чогулат. Уулануу болгондо, ич ооруп, кан басымы жогорулап, аз кандуулук, полиневрит байкалат, шал болуу да мүмкүн.
[[Категория:4-том,_403-452_бб]]

КОРГООЧУ ТОКОЙ

2026-02-19T09:30:06Z

Dilde:

КОРГООЧУ ТОКОЙ – түрдүү объектилерди табияттын ыңгайсыз шарттарынан коргоочу табигый ж-а атайын өстүрүлгөн токой. Бардык токой ар кандай даражада коргоо милдетин аткарат. Ал климатка, жердин үстүнкү катмарынын химиялык курамына оң таасир тийгизет. Бийик тоолуу жерде өскөн токой кар көчкүдөн, селден, тоо топурагын эрозиядан, чөлдүү жерлердин чет жакаларындагы токой пайдаланып жаткан айыл чарба жерин шамал учуруп келген кумдан коргойт, дарыя жээгиндеги токойлор суунун жерге сиңишин жакшыртып, жер астындагы суунун запасын толуктайт, көлмө жээгиндеги токой балык урук таштоого жакшы шарт түзөт. Токой топуракты эрозиядан, шамалдын айыл чарбасына тийгизүүчү терс таасиринен сактап, абаны ар кандай чаңдан тазартат ж. б. Коргоочу токой жол, канал ж. б. объектилерди шамал учуруп келген кар, кум ж. б-дан сактайт, жер кыртышынын эрозияга учурап, аң-коктулардын пайда болушуна жол бербейт; катуу шамалды басаңдатат.
[[Категория:4-том,_403-452_бб]]

КООРДИНАТАЛАР (математикада)

2026-02-19T08:14:23Z

Dilde:

КООРДИНАТАЛАР м а т е м а т и к а д а –тегиздикте, бетте же мейкиндикте чекиттин (вектордун) абалын аныктоочу сандар. Түз сызыктагы, тегиздиктеги, мейкиндиктеги чекиттин абалын аныктоочу шарттар жыйындысы координаталар системасы деп аталат. Астраномиялык ж-а географиялык координаталар – кеңдик ж-а узундук делинип пайдаланылган. 14-кылымда франциялык математик Н. Орем координаталарды тегиздикте график түзүү

[[File:КООРДИНАТАЛАР28.png | thumb | 1-чийме]]
үчүн пайдаланган ж-а координата сызыктарын узундук ж-а кеңдик (азыркы абсцисса ж-а ордината) деп атаган. 17-кылымда Р. Декарт координаталар методунун маанисин кеңири талдап, геометриялык маселелерди алгебралык ж-а математикалык анализдин тилине которгон. Тегиздиктеги чекиттин тик бурчтуу (декарт) координаталарынын (1-чийме) мааниси + же – белгилери м-н белгиленген өз ара перпендикуляр Ох ж-а Оу (координата октору) эки түз сызыгынан турат. М чекитинин координаталары ОМх (х, абсцисса) ж-а ОМу (y, ордината). Мейкиндиктеги коордитната системасын өз ара пер-

[[File:КООРДИНАТАЛАР29.png | thumb | 2-чийме
]]пендикуляр үч тегиздик аныктайт (2-чийме). Ага салыштырмалуу алынган М чекитинин абалы х, у ж-а z (апликата) координатары м-н аныкталат. О чекити эки учурда тең координаталар башталмасы деп аталат. Тегиздиктеги чекиттин уюлдук к оординаталары төмөнкүчө аныкталат: белгиленген О (уюл) чекитинен М чекитинин ОМ –r аралыгы ОМ ж-а ОР уюлдук огунун ортосундагы РОМ=q> бурчу боюнча бе-[[File:КООРДИНАТАЛАР30.png | thumb |
3-чийме
]]рилет (3-чийме; r – радиус-вектор, q> – уюлдук бурч). Мейкиндикте - уюлдук координаталардын аналогу (типтеши) болуп цилиндрдик координаталар ж-а сфералык координаталар кызмат кылат. Бетте ийри сызыктуу координаталар аныкталат (мисалы, георграфиялык координаталар – сферадагы узундук ж-а кеңдик).
[[Категория:4-том, 403-452 бб]]

КООРДИНАТАЛАР (математикада)

2026-02-19T08:08:44Z

Dilde:

КООН

2026-02-19T07:16:59Z

Dilde:

КООН (Cucumismelo) – ашкабактар тукумундагы бир жылдык өсүмдүк. Сабагы жерге төшөлүп өсөт. Жалбырагы чоң. Гүлү айрым жыныстуу (кош жыныстуулары да бар), курт-кумурскалар аркылуу чаңдашат. Коон – көп уруктуу өсүмдүк. Борбордук ж-а Кичи Азиядан таралган. Салмагы (сортуна жараша) 0,2–16,0 кг. КМШ өлкөлөрүндө, Борбордук Азия республикаларында (Кыргызстандын түштүгүндө ж-а Чүй облусунда), Волга бою, Молда-

[[File:КООН27.png | thumb | Коондун «Арабакеч 1219» сорту.
]]вия, Украина ж-а Закавказьеде (көбүнчө аш сорту) эгилет. Коон баалуу диеталык азык. Анда кант (16–18%), С витамини (60 мг %ке чейин), каротин, пектин заттары, минерал туздар бар. Коон желет, кургатылат. Андан кыям, цукат, мармелад, повидло ж. б. азыктар даярдалат. Кеңири таралган сорттору; Анделек, Босвалды, Бухарка 944, Заами 672, Кой баш 476, Ак коон 557, Сары коон 31, Үргөнч, Ассате 3806 ж. б. Коондун уругу 4–6 см тереңдикке, топурактагы температура 12–14°Сге жеткенде себилет. 1 га аянтка 2–3 кг урук кетет. Кыргызстанда коондун эрте бышуучу сорту 10–30-апрелде, убагында бышуучусу 20-апрелден 15-майга чейин, кеч бышуучусу 10–30-июнда эгилет. Коондун түшүмүн жыйноодо мезгил-мезгили м-н улам бышканы үзүлөт. Кеч бышуучу коондор толук быша электе үзүлүп, сакталган кезде толук бышат.
[[Категория:4-том, 403-452 бб]]

КООЗ ӨСҮМДҮКТӨР

2026-02-19T06:38:31Z

Dilde:

КООЗ ӨСҮМДҮКТӨР – кооздук үчүн өстүрүлүүчү
өсүмдүктөр тобу. Калк жашаган жерлерди жашылдандыруу, турак жай, гүлзар, көчөлөрдү көрктөндүрүү үчүн өстүрүлөт; Кооз өсүмдуктөрдүн коргоо, санитардык - гигиеналык ж. б. мааниси бар. Өсүмдүктүн биологиялык, экологиялык. өзгөчөлүктөрүнө ж-а өстүрүүнүн агротехникалык ыкмасына жараша кооз өсүмдүктөр төмөнкүчө бөлүнөт: кооз дарак ж-а бадалдар – жазы, ийне ж-а күбүлмө жалбырактуулар (эмен, кайың, акация, карагай, арча, мажрүм тал, мырза терек); бир жылдык, эки жылдык ж-а көп жылдык кооз өсүмдүктөр. Алар сабагынын өсүү формасына жараша сойломо, төшөлмө, тик өсүүчү ж-а ампелдик, өсүү шартына, пайдаланылышына жараша оранжерея, бөлмө кооз өсүмдүктөрү болуп айырмаланат. Алардан атыр гүл, георгина, чекилдек гүл, жоогазын ж. б. гүлдөрдүн көптөгөн жаңы сорттору ж-а түрлөрү чыгарылган.
[[Категория:4-том,_403-452_бб]]

КОНЬКИ СПОРТУ

2026-02-19T06:35:17Z

Dilde:

КОНЬКИ́ СПОРТУ – кышкы спорт түрлөрүнүн бири. Анын коньки м-н тез (муз үстүндө) чуркоо ж-а фигуралык муз тебүү деген түрлөрү бар. Азыркы коньки спортунда эркектер үчүн 500, 1000, 1500, 5000, 10000 м, аялдар үчүн 500, 1000, 1500,3000 м чуркоо аралыгы белгиленген. 1-жолу коньки спортунун коому Норвегияда 1864-ж. түзүлүп, алгачкы мелдеш 1882-ж. Венада өткөрүлгөн. Конькиде тез чуркоо боюнча эл аралык мелдеш 1890-ж. Россияда уюштурулуп, 1892-ж. эл аралык союзу түзүлгөн. 1893-жылдан эркектер арасында Европалык ж-а дүйнөлүк чемпионат өткөрүлөт. 1924- жылдан кышкы Олимпия оюндарына киргизилген. Кыргызстанда коьки спорту боюнча алгачкы мелдеш 1929-ж. Караколдо өткөрүлгөн.
[[Категория:4-том,_403-452_бб]]

КОНЪЮГАЦИЯ

2026-02-19T06:33:36Z

Dilde:

КОНЪЮГА́ЦИЯ (лат. conjugatio – биригүү) – 1) б а л ы р л а р д а – эки окшош вегетатив клеткалардын ичиндегилердин кошулушу м-н жүрүүчү жыныс процессинин бир түрү; 2) и н ф у з о р и я л а р д а – эки особдун убактылуу кошулушу ж-а ядро бөлүктөрү м-н бир аз цитоплазмасынын алмашуусу аркылуу жүрүүчү жыныс процесси; 3) х р о м о с о м а коньюгациясы – мейоз учурунда жуп гомологиялык хромосомалардын жакындап, бири бирине убактылуу кыналуусу, биригүүсү. Андан кийин хромосомалар кайчылашып, бирдей бөлүктөрүнүн (гендердин) алмашуусу – кроссинговер жүрөт; 4) бактерияларда тукум куума материалдардын алмашуусу, башкача айтканда генетикалык материалды бир бактериядан экинчи бактерияга өткөрүү жолу. Коньюгация бактериялардын тукум куума материалдарынын байышына, жаңыча куралышына (рекомбинацияланышына) шарт түзөт. Коньюгация – бактериялардын тукум куума өзгөргүчтүгүн жогорулатуучу процесс.
[[Категория:4-том,_403-452_бб]]

КОНЦЕНТРАЦИЯ

2026-02-19T06:29:54Z

Dilde:

КОНЦЕНТРА́ЦИЯ (лат. concentratio – чогулуу, жыйналуу) – эритменин же эриткичтин белгилүү көлөмүндөгү эриген заттын өлчөмү. Концентрацияны туюнтуунун бир нече ыкмасы бар: көлөмдүк, массалык, молдук, молялдык, проценттик. Көлөмдүк концентрация берилген компоненттин көлөмүнүн системанын жалпы көлөмүнө же массасына болгон катышын билгизет да, кг/м3, кг/m бирдиктери м-н ченелет. Молдук концентрация – 1 л эритмеде эриген заттын молдук саны м-н туюнтулуп, моль/л бирдиги м-н ченелет. Молялдык концентрация 1 кг эриткичтеги эриген заттын молдук санын билгизет (моль/кг). Проценттик концентрация (%) 100 г эритмеде эриген заттын граммы, анализ химиясында концентрацияны көбүнчө нормалдуу ж-а титр м-н туюнтат. Нормалдуу концентрация – 1 л эритмеде эриген заттын г-экв, ал эми титр болсо, 1 мл эритмедеги эриген заттын граммы м-н өлчөнөт (г/мл). Эл аралык бирдик системасы (СИ) боюнча концентрация массалык ж-а молдук үлүш боюнча гана туюнтулат.
[[Категория:4-том,_403-452_бб]]

КОНФОРМ ГЕОМЕТРИЯСЫ

2026-02-19T06:09:36Z

Dilde:

КОНФОРМ ГЕОМЕТРИЯСЫ – геометриянын өзгөртүүлөргө (конформдук чагылдыруу, башкача айткакнда бир бетти экинчи бетке чагылтуу) салыштырмалуу инварианттуу фигуранын касиеттерин изилдөөчү бөлүмү. Багыттар ортосундагы бурч конформ геометрисынын негизги инварианты болуп эсептелет. Конформ геометриясы – чексиз алыстатылган (өздүк эмес) бир чекит м-н толукталган евклиддик мейкиндикте аныкталган, сфераны сферага которуучу чекиттик өзгөртүүлөрдүн фундаменталдуу тобу бар геометрия. Бул мейкиндик конформ мейкиндиги, ал эми фундаменталдуу топ конформ өзгөртүүлөр тобу деп аталат. Конформ мейкиндигинде тегиздик чексиз алыстатылган чекит аркылуу өтүүчү сфера болот. Конформ геометриясынын аныктамасы ар кандай сандагы мейкиндик үчүн жарактуу. Эки өлчөмдүү мейкиндикте сферанын ордуна тегерек (айлана) жөнүндө сөз болот. Конформ өзгөртүүлөрүнүн жеке учурлары – кыймыл, окшоштук ж-а инверсия. конформ геометриясына математикалык анализ ыкмаларын (методдорун) пайдалануу конформ дифференциалдык геометриянын түзүлүшүнө алып келген.

Ад.: Бушманова Г. В., Норден П. Элементы конформной геометрии. Казань, 1972.
[[Категория:4-том,_403-452_бб]]

КОНУСТУК БЕТ

2026-02-19T05:52:26Z

Dilde:

КОНУСТУК БЕТ – конустун чокусу аркылуу өтүүчү ж-а берилген ийри сызыкты (багыттоочу) кесүүчү түз сызыктардын (түзүүчү) көптүгү. Эгер багыттоочусу айлана болуп, ал эми конустук беттин чокусу айлананын тегиздигинин борбору аркылуу өтүүчү перпендикулярда жатса, анда конустук бет тегерек конус деп аталат; ал чокусунда биригүүчү эки тегиздиктен турат. Конустук бет – 2-тартиптеги беттердин бир түрү. 2-тартиптеги чыныгы конустук беттин канондук теңдемеси <math>\frac{x^2}{a^2}+\frac{y^2}{b^2}-\frac{z^2}{c^2}=0</math> түрүндө жазылат. Эгерде а=b болсо, анда т е г е р е к а й л а н у у ч у конустук бет деп аталат. 2-тартиптеги жалган (мнимый) конустук беттин канондук тендемеси: <math>\frac{x^2}{a^2}+\frac{y^2}{b^2}+\frac{z^2}{c^2}=0</math>
[[Категория:4-том,_403-452_бб]]

КОНУС

2026-02-19T05:46:42Z

Dilde:

КО́НУС (лат. conus, гр. k–nоs) – 1) э л е м е н т а р д ы к г е о м е т р и я д а, тик бурчтуу үч бурчтукту бир катети боюнча айландыруудан алынган геометрияык нерсе. Конус же конустук беттин кандайдыр бир сызыктын бардык чекиттерин түзүүчү мейкиндиктин берилген чекиттери (чокусу) м-н туташтыруучу түз сызыктардын (багыттоочусу) геометриялык орду. 2) Эгерде багыттоочу – түз сызык болсо, анда конус тегиздикке, ал эми багыттоочу сызык чокусу м-н бир тегиздикке жатпаган 2-тартиптеги ийри сызык болсо анда 2-тартиптеги конуска айланат. Катет конустун огу деп аталганда конустун негизи тегерек болот. Ал эми экинчи катети конустун негизинин

[[File:КОНУС20.png | thumb | 1-чийме 2-чийме
]]радиусу (r, R), гипотенузасы конустун түзүүчүсү (l) болуп эсептелет. Конустун бетин сызган АВ жагы – конустун түзүүчүсү, А чекити анын чокусу. Конустун чокусунан анын негизине чейинки h аралык бийиктиги. Конустун көлөмү nr2h/3, каптал бети nrl болот (к. 1-чийме). Эгерде конусту биринчи тегиздикке жарыш (параллель) экинчи тегиздик м-н кессек, кесилген конус пайда болот (к. 2-чийме), анын көлөмү n(R2 +r2+Rr)h/3, каптал бети n(R+r)l барабар.
[[Категория:4-том, 403-452 бб]]

КОНУС

2026-02-19T05:44:36Z

Dilde:

КОНОНОВ Виктор Сергеевич

2026-02-19T05:01:59Z

Dilde: Dilde moved page КОНОНОВ Сергей Петрович to КОНОНОВ Виктор Сергеевич

КОНОНОВ ́НОНОВ Виктор Сергеевич (1922, РФ, Орёл облусу – 2007, Бишкек) – медицина илимдеринин доктору (1970), профессор (1972). КММИни бүтүргөн (1950). КРдин эмгек сиңирген врачы (1984) ж-а илимге эмгек сиңирген ишмери (1995). 1997-жылдан КММАда профессор болуп иштеген. Балдар хирургиясы, травматология ж-а ортопедия боюнча адис. 350дөн ашык илимий эмгектекри, анын ичинде 3 монография, 9 ойлоп табуусу бар. Кызыл Жылдыз ордени, «Даңк» медалы м-н сыйланган.

Эмг.: Гематогенный остеомиелит у детей. М., 1974.
[[Категория:4-том,_403-452_бб]]

КОНОНОВ Виктор Сергеевич

2026-02-19T05:01:24Z

Dilde: Dilde moved page КОНОНОВ to КОНОНОВ Сергей Петрович

КОНОНОВ Виктор Сергеевич

2026-02-19T05:00:51Z

Dilde:

К-МЕЗОНДОР

2026-02-12T07:22:15Z

Dilde:

К-МЕЗОНДОР, к а о н д о р – спини нөлгө, массасы 970 электрондун массасына барабар элементардык бөлүкчөлөр тобу. Бул топко заряддалган эки (К+,К–) (энергетикалык масса бирдиги К+–493,7 МэВ, К0–497,7 МэВко барабар), эки туруксуз (К0, К 0) К-мезондор ж-а антибөлүкчөлөр (К+ ж-а К 0) кирет; Алар өз ара күчтүү аракеттенгич, башкача айтканда адрондор деп аталат. К-мезондор биринчи жолу космос нурларынын курамында байкалып (1947–51), кийинчерээк (1954) заряддуу бөлүкчөлөрдүн ылдамдаткычтарынын жардамы м-н алынган. Заряддуу К-мезондордун заряды электрондун зарядына барабар. Алар ажыраганда n ж-а 1"0 мезон, электрон, позитрон ж-а нейтрондор пайда болушу мүмкүн. '''К-мезондор .лөр ж-дөгү''' түшүнүктү кеңейткен.???
[[Категория:4-том, 307-352 бб]]

КИРХГОФ Густав Роберт

2026-02-12T05:21:24Z

Dilde: Dilde moved page КИРХГОФ to КИРХГОФ Густав Роберт

КИ́РХГОФ Густав Роберт (12.3. 1824, Кёнигсберг – 17. 10. 1887, Берлин) – немис физиги. Берлин ИАнын мүчөсү (1874), Петербург ИАнын корреспендент-мүчөсү (1862). Кёнигсберг унивеситетин бүтүргөн (1846). 1875-жылдан өмүрүнүн акырына чейин Берлин университетинин математика-физика кафедрасынын башчысы болуп иштеген. Ал оптика, электр-динамика, механика боюнча илимий изилдөөлөрдү жүргүзгөн. Кирхгоф тармакталган электр тизмегинде электр тогунун законун (к. Кирхгоф эрежеси, 1847) ачкан. Кирхгоф немис химиги Р. В. Бунзен м-н бирге спектрдик анализге негиз салган. 1859-ж. жылуулук чыгаруу кубулушунун негизги закондорунун бири – Кирхгоф нурлануу законун ачкан ж-а физикага абсолюттук кара нерсе түшүнүгүн киргизген.
[[Категория:4-том, 257-306 бб]]

КИРХГОФ Густав Роберт

2026-02-12T05:19:40Z

Dilde:

КИРХГОФ Густав Роберт

2026-02-12T05:11:38Z

Dilde:

КИ́РХГОФРР Густав Роберт (12.3. 1824, Кёнигсберг – 17. 10. 1887, Берлин) – немис физиги. Берлин ИАнын мүчөсү (1874), Петербург ИАнын корреспендент-мүчөсү (1862). Кёнигсберг унивеситетин бүткөн (1846). 1875-жылдан өмүрүнүн акырына чейин Берлин университетинин математика-физика кафедрасынын башчысы болуп иштеген. Ал оптика, электр-динамика, механика боюнча илимий изилдөөлөрдү жүргүзгөн. Кирхгоф тармакталган электр тизмегинде электр тогунун законун (к. Кирхгоф эрежеси, 1847) ачкан. Кирхгоф немис химиги Р. В. Бунзен м-н бирге спектрдик анализге негиз салган. 1859-ж. жылуулук чыгаруу кубулушунун негизги закондорунун бири – Кирхгоф нурлануу законун ачкан ж-а физикага абсолюттук кара нерсе түшүнүгүн киргизген.
[[Категория:4-том, 257-306 бб]]

КЕТОНДОР

2026-02-12T05:00:32Z

Dilde:

КЕТОНДОР – углеводороддордун эки радикалы м-н байланышкан карбонил тобу С=О бар органикалык бирикмелер '''R – C – R–.''' Радикалдын табиятына карата алифаттык, алициклдүү, ароматтык ж-а гетероциклдүү болуп бөлүнөт. Алифаттык кетондордун төмөнкү молекулалуу өкүлдөрү жагымдуу жыттуу, түссүз суюктуктар. Суу м-н жакшы аралашат. Кетондордун молекулалык салмагынын өсүшү м-н сууда эригичтиги төмөндөйт. Ири молекулалуу өкүлдөрү – катуу заттар. Бардык өкүлдөрү органикалык эриткичтерде жакшы эришет ж-а өздөрү да – эриткичтер. Кетондор негизинен экинчилик спирттерди катализатордун таасири астында дегидрлөө же окстендирүүдөн Н3С– СН(ОН) – СН3→СН3– СО –СН3+Н2 СН3– СНОН – СН3+[О] – СН3 – СО –СН3+Н2О, карбон кислоталарынын туздарын ысытып ажыратуудан (RСОО)2Са →
{| class="wikitable"
|+
!
!
!
!
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|-
|
|
|
|
|}

R2СО + СаСО3ж. б. жолдор м-н алынат. Кетондордун химиялык активдүүлүгү альдегиддерден начар. Алардын реакцияга жөндөмдүүлүгү молекулада карбонил тобунун болушу м-н түшүндүрүлөт. Карбонил тобу кошуп алуу ж-а кычкылтектин атомунун башка атомго орун алмашуу реакциясына кирет. Ошодой эле натрий бисульфити NаHSО3, хлороформ СНС13 ж. б. м-н оңой кошулат. Кетондор өз ара кошулуу реакциясына (альдолдук конденсация), суутекти кошуп алуу реакциясына да активдүү кирет. RCOR,+ Н2. R CHOH. Кетондор техникада эриткич,органикалык заттарды синтездөөдө баштапкы зат катары кеңири колдонулат.

Ад.: Нейланд О. Я. Органическая химия. М., 1990;Адылов С. А. Органикалык химия. Б., 1991.

Ж. Медетбекова.
[[Категория:4-том, 257-306 бб]]

КИСЛОТАЛАР ЖАНА НЕГИЗДЕР

2026-02-12T04:48:19Z

Dilde:

КИСЛОТАЛАР ЖАНА НЕГИЗДЕР – химиялык бирикмелердин класстары. Суутек атомдору бар заттар (НСl, HNО3, Н2SО4 ж. б.) кислоталар деп аталат. Сууда диссоцияланганда, Н+ ионун (гидроксоний ионун Н3О ) пайда кылат. Кислотанын диссоциациялануу даражасы канчалык жогору, башкача айтканда, суудагы эритмесинде Н3О канчалык көп болсо, кислота ошончолук күчтүү болот. Курамында гидроксил тобу ОН болуп (КОН, NaОН, LiОН, Са(ОН)2, Ва(ОН)2 ж. б.), эритмелери диссоциацияланганда, ОН– ионун пайда кылуучу заттар негиздер деп аталат. Көпчүлүк заттар бир реакцияда кислоталык, экинчи реакцияда негиздик касиетти көрсөтөт (к. Амфотердүүлүк). Заттарды кислоталык ж-а негиздик деп бөлүүдө бирдей көз караш, башкача айтканда бирдиктүү критерий иштелип чыга элек. Жалпыга белгилүү эки теория бар. Алар – даниялык физика -химик Й. Н. Брёнстед м-н америкалык физик - химик Г. Н. Льюистин теориялары. Брёнстед курамында суутеги болуп, реакция убагында Н+ иондору – протондорду берүүчү заттарды кислоталарга, протондорду кошуп алуучу заттарды негиздер классына киргизет. Протонду кислотадан негизге берүү м-н жүргөн химиялык реакция кислота-негиздик же протолиттик реакция делип, Брёнстеддин теориясы протолиттик теория деп аталат. Льюис боюнча химиялык реакция убагында 2 электронду кошуп алуучулар кислота, ал эми 2 электронун берген заттар негиздер деп аталат. Натыйжада негиздин электрондорунун эсебинен кислота
өзүнүн электрондорун толуктайт ж-а электрондук катмары туруктуу жаңы бирикме (туз) пайда болот. Ошентип, Льюис заттардын кислота-негиздик касиетин анын сырткы электрондук түзүлүшү м-н байланыштырат. Бул эки теория практикада кеңири колдонулат. Чөйрөнүн кислоталык же негиздик болушу, химиялык реакцияны ылдамдатуу, өзгөртүү (кислота-негиздик катализ), нейтралдоо, гидролиз, металлдарды ойдуруу ж. б. кислота-негиздик реакцияга негизделген. Жалпыга белгилүү бул эки теориядан башка дагы бир нече теория ж-а көз караш бар.

Ад.: У. А. Асанов, Т. Т. Кудайбергенов, К. Рысмендеев. Жалпы химия. Б., 1998.
[[Категория:4-том, 257-306 бб]]

КИСЛОТАЛАР

2026-02-12T04:18:20Z

Dilde:

КИСЛОТАЛАР – металл м-н оңой алмашуучу
суутеги бар ж-а сууда эригенде Н+ ионун пайда кылуучу химиялык бирикмелер. Кислоталар кычкылтектүү, (H2SO4, H2CO3, HNO3 ж. б). ж-а кычкылтексиз (HCl, Н2S, HCN ж. б.) болуп айырмаланат. Кычкылтектүү кислоталар кээ бир кислоталык оксиддердин суу м-н кошулушунан, кычкылтексиз кислоталар айрым элементтердин суутек м-н кошулушунан пайда болот. Кислоталардын малекуласындагы суутек атомунун саны алардын негиздүүлүгүн аныктайт, мисалы, HCl, HNO3 – бир негиздүү, H2S, H2SO4 – эки негиздүү, H3PO4 – үч негиздүү кислоталар.
[[Категория:4-том, 257-306 бб]]