Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору - Колдонуучунун салымы [ky]

БОРДУ

2026-06-04T05:51:54Z

Gulira:

'''БОРДУ''', К а ш к а – Чүй облусунун Кемин районундагы кыштак. Райондун борбору жана темир жол бекети Кемин шаарынан 17 ''км'' түштүк-батыш тарапта, облустун борбору Токмок шаарынан 66 ''км''. Деӊиз деӊгээлинен 1700 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Ушул аймактагы түстүү металл кенин өздөштүрүүнүн негизинде 1950-жылы шаарча статусуна ээ болгон. 1993-жылга чейин шаарчада Орловкадагы тоо кен металлургия комбинатынын 4 цехи иштеген болсо, өлкө экономикалык рыноктук мамилеге өткөн мезгилде алар жабылып, калктын көпчүлүгү башка райондорго көчүп кетүүгө аргасыз болгон. Калкы 2300 (1993) адамдан 25 (2022) адамга чейин азайган. Башталгыч мектеп, китепкана, ФАП бар.
[[Category: 2-том]]

БОРДО

2026-06-04T05:48:34Z

Gulira:

'''БОРДО́ ''' (Bordeaux) – Франциянын түштүк-батышындагы шаар. Аквитания тарыхый облусунун аймагында. Жиронда департаментинин административдик борбору. Калкы 265 328 (2022; шаар айланасы менен 986,4 миӊ). Гаронна дарыясынын боюнда жайгашкан. Бискайя булуӊундагы Жиронда эстуарийиндеги порт. Ири кемелер келүүгө ыӊгайлуу. Порт адистештирилген 6 терминалды (оор жүк ташуучу – Вердон, Пойак, Блай, Амбе, Бассен; негизинен жүргүнчү ташуучу – Бордо) камтыйт. Жылына 8,5 млн т жүк ташылат. Улуттук маанидеги жолдор тоому (анын ичинен Испанияга кетүүчү жолдор); ылдам жүрүүчү темир жолу аркылуу Париж менен байланышат. Эл аралык аэропорту бар. 
[[File:БОРДО15.png | thumb | <center>Биржа аянты.</center>]]
Биздин заманга чейин 3-кылымдан Б у р д и г а л а деген ат менен белгилүү. 1235-жылы шаар укугун алган. 14-кылымдын башында ири соода жана кол өнөрчүлүк борборуна айланып, ярмаркалар өткөрүлүп турган. Рим амфитеатрынын калдыктары, орто кылымдагы эстеликтерден некрополь, базилика, ренессанс жана барроко стилиндеги чиркөөлөр сакталган. Бордодо илимдер академиясы, университет, эл аралык университет, бизнес жогорку мектеби, илим-изилдөө борборлору, китепканалар, музейлер, театрлар бар. Бордодо 1999-жылдан эл аралык аялдар киносунун фестивалы жыл сайын өткөрүлөт. Бордо – ири өнөр жай түйүнү. Машина, кеме куруу жана ремонттоо, нефть ажыратуу, химиялык, текстиль, жыгаччылык, целлюлоза-кагаз, цемент, тамак-аш (ун, кант, шоколад, жер жаӊгак майы, консерва) өнөр жай ишканалары иштейт. Бордо – маркалуу шарап чыгарып, аны сатуунун дүйнөдөгү борборлорунун бири. Эл аралык шарап салону, көргөзмөсү 2 жылда бир өткөрүлүп турат. Шаардын айланасында жүзүмчүлүк өнүккөн (110 миӊ ''га''дан ашык).
[[Category: 2-том]]

БОРБУГУЛОВ

2026-06-04T05:41:58Z

Gulira:

'''БОРБУГУЛОВ ''' Мухтар (05. 05. 1930, Жалал-Абад облусу, Сузак району, Ак-Тоок айылы – 13. 10. 2004, Бишкек) – жазуучу, адабиятчы, сынчы, драматург. Кыргыз эл жазуучусу (1996), филология илимдеринин доктору, профессор, (1967), Кыргыз Республикасынын илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1998). Жалал-Абад педагогикалык окуу жайын (1946), Кыргыз мамлекеттик педагогикалык институтунун тил жана адабият факультетин (1953), Москвадагы М. Горький атындагы адабият институтунун аспирантурасын (1956) бүтүргөн. 1956–1957-жылдары «Ала-Тоо» журналында бөлүм башчы, 1957-жылдан Кыргыз мамлекеттик университетинде окутуучу, доцент, кафедра башчысы, «Ала-Тоо» журналында бөлүм башчы (1988), Кыргыз энциклопедиясынын башкы редактору (1988–1993) болуп иштеген. Адабий чыгармачылыгы 1949-жылы башталган. 1955-жылы «Тамсилдер жана ырлар» аттуу алгачкы жыйнагы жарык көргөн. «Элеттик жигит» романында (биринчи китеби – 1965, толук бойдон – 1989) кыргыз интеллигенциясынын турмушу, коомдук рухий маселелер чагылдырылган. Борбугулов кыргыз адабиятында тамсил жанрын калыптандырууда белгилүү роль ойногон. «Кыргыз драматургиясынын өсүү жолу» (1958), «Турмуштун тереӊин көздөй» (1967), «Учу-кыйырсыз жол» (1968), «Кенч капкасын ачып» (1975), «Адабият теориясы» (1996) аттуу эмгектери кыргыз адабиятынын урунттуу маселелерин, «Манас» эпосун, андагы башкы каармандын образынын байыркы башаттарын иликтөөгө арналган. Повесттер, аӊгемелер, тамсилдер, ырлардан турган жыйнактары, «Барпы» аттуу пьесасы жарык көргөн. «Горькое лекарство» тамсилдер жыйнагы (1958), «Джигит из глухого аила» романы (1968), «Бабушка и спутник» комедиясы (1977) орус тилинде басылып чыккан. 1981-жылы «Улуттук жана интернационалдык биримдик» деген китебине СССР Жазуучулар союзунун сыйлыгы ыйгарылган. ''Эмг.:'' Тамсилдер, Ф., 1956, 1960; Кыргыз совет драматургиясынын өсүү жолу. Ф., 1958. ж. б. 
[[File:БОРБУГУЛОВ14.png | thumb | none]]
[[Category: 2-том]]

БОРБОРДУК ТЕӉИР-ТОО КЫРГЫЗДАРЫНЫН РОССИЯ ИМПЕРИЯСЫНА КАРАТЫЛЫШЫ

2026-06-04T05:33:44Z

Gulira:

'''БОРБОРДУК ТЕӉИР-ТОО КЫРГЫЗДАРЫНЫН РОССИЯ ИМПЕРИЯСЫНА КАРАТЫЛЫШЫ ''' (кара: [[Түндүк Кыргызстандын Россия империясына каратылышы]])
[[Category: 2-том]]

БОРБОРДУК КҮЧ

2026-06-04T05:09:14Z

Gulira:

'''БОРБОРДУК КҮЧ ''' – ар кандай абалдагы нерсенин аракеттенүү сызыгы күчтүн борборундагы чекит аркылуу өтүп, нерсеге аракет кылган күч. Ага планетанын борборуна багытталган оордук күчү, электр-статикалык тартуу же түртүү күчү ж. б. кирет. Борбордук күчтүн аракетиндеги эркин нерсенин масса борбору тегиз ийри сызык боюнча кыймылдайт, ал эми масса борбору менен күчтүн борборун туташтырган кесинди убакыттын бирдей аралыгында бирдей аянтты сызат. Борбордук күчтүн кыймыл теориясы асман механикасында, космоско учуучу аппараттардын, жасалма жандоочулардын жана башка кыймылын эсептөөдө кеӊири колдонулат.
[[Category: 2-том]]

БОРБОРДУК ЖЫЛЫТУУ

2026-06-04T05:05:14Z

Gulira:

'''БОРБОРДУК ЖЫЛЫТУУ, ''' кара: ''Жылытуу.''
[[Category: 2-том]]

БОРБОРДУК АФРИКА РЕСПУБЛИКАСЫ

2026-06-04T05:03:40Z

Gulira:

'''БОРБОРДУК А́ФРИКА РЕСПУБЛИКАСЫ ''' (БАР) (Republique Centrafricaine) – Борбордук Африкадагы мамлекет. Батышынан жана түштүк-батышынан Камерун, түштүгүнөн Конго Демократиялык Республикасы жана Конго Республикасы, түндүк-батышынан Чад Республикасы, түндүк-чыгышынан Судан менен чектешет. Аянты 623 миӊ ''км''2. Калкы 5,0 млн (2021). Мамлекеттик тили – француз жана санго тилдери. Борбору – Банги шаары. Административдик-аймактык жактан 16 префектурага, 1 автономия коммунасына (борбору) бөлүнөт. Акча бирдиги – Батыш Африка валюта союзунун франкы. 
[[File:БОРБОРДУК АФРИКА РЕСПУБЛИКАСЫ10.png | thumb | none]]

'''Мамлекеттик түзүлүшү.''' БАР – унитардык мамлекет. Азыркы Конституциясы 1995-жылы 7-январда кабыл алынган. Башкаруу формасы – президенттик республика. Мамлекет жана өкмөт башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – эки палаталуу Конгресс (Улуттук чогулуш жана Экономикалык жана региондук кеӊеш). 1991-жылдан көп партиялуу система киргизилген. Саясий партиялары: Демократия жана прогресс үчүн альянс, Демократия жана өнүгүү кыймылы, Прогресс үчүн патриоттук фронту, Социал-демократиялык партия, Борбордук-Африка демократиялык бирикмеси партиясы ж. б. '''Табияты.''' БАР Конго менен Шари дарыяларынын алабында, негизинен саванна жана сейрек токойлуу субэкватордук аймакта жайгашкан. Аймагынын көбүн Азанде дөӊсөөсү ээлейт, бийиктиги 600–900 ''м'' (эӊ бийик жери Нгая чокусу, 1388 ''м''), ал аралча тоолордон жана кенен өрөөндөрдөн турат. Четки түндүгүн (Чад ойдуӊунун түштүк чети тегиз, айрым жери саздуу) түздүк ээлейт. Климаты субэкватордук, жайы нымдуу ысык. Айлык 
[[File:БОРБОРДУК АФРИКА РЕСПУБЛИКАСЫ11.png | thumb | <center>Банги шаары, арткы планда Ибанги дарыясынын жээгиндеги дөӊсөөлөр.</center>]]
орточо температурасы 21°Сден 31°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны түндүгүндө 1000–1200 ''мм'', түштүгүндө 1600 ''мм''. Башкы дарыялары – Убанги, Санга (кеме жүрөт). Шари дарыясынын системасына кирген көп дарыялар Чад көлүнө куят. Бийик чөптүү саванна, сейрек токой, четки түштүгүндө нымдуу экватордук жыш токой басымдуу. Өлкөнүн аймагынын 12%ин токой жана бадал ээлейт. Жери кызыл топурактуу. Улуттук парктары: Сен-Флорис, Баминги-Бангоран, Андре-Феликс. '''Калкынын''' негизин банда (29%), гбайя (25%), нгбанди (11%), занде (10%) түзөт, ошондой эле башка улут өкүлдөрү да жашайт. Көпчүлүк салт болуп калган динди тутат (57%) калгандары христиандар (35%) менен ислам (8%). Калкынын жашынын орточо узактыгы: эркектериники – 47, аялдарыныкы – 52 жаш. Шаар калкы 47%. Ири шаарлары: Банги, Бвар, Бамбари ж. б. '''Тарыхы.''' БАРдын байыркы мезгилдеги тарыхы толук изилденген эмес. 16-кылымдан азыркы БАРдын түндүк-батыш бөлүгү Багирми мамлекетинин курамына кирген. 19-кылымдын ортосунда анын аймагынын айрым бөлүктөрү Дарфур султандыгына жана Вадаи мамлекетине көз каранды болгон. 19-кылымдын аягында БАРдын аймагынын көп бөлүгү Раббаха мамлекетине караган. 1891–1895-жылдары Француз колониячылары БАРдын аймагында Форт-Россе, Форт-Сибю, Форт-Крампель, Банги ж. б. аскер гарнизондору жайгашкан таяныч пунктарын негиздешкен. Раббахтын армиясын талкалаган соӊ (1900), алар БАРды толук каратышып, ал 1904-жылы Убанги-Чад француз колониясына кошулган. 1910-жылы бул чөлкөмдөгү 
[[File:БОРБОРДУК АФРИКА РЕСПУБЛИКАСЫ12.png | thumb | none]]
Франциянын башка колонияларынын катарында Француз Экватордук Африкасынын (ФЭА) курамына кирген. 1914-жылы азыркы БАРдын аймагы ФЭАнын курамындагы Убанги-Шари аталган өз алдынча колонияга айландырылган. Франция Габон, Ортоӊку Конго жана Убанги-Шариде жаратылыш ресурстарын иштетүүнү жеке компанияларга монополиялык концессияга берген. 1928-жылы колониялык эзүүгө каршы көтөрүлгөн гбайя элинин көтөрүлүшү («гбайя согушу») 1930-жылы басылган. 1946-жылы түзүлгөн өлкөдөгү алгачкы африкалык партия (Кара Африканын социалдык эволюциясы үчүн кыймыл) улуттук-боштондук күрөш ураанын көтөргөн. Ошол эле жылы Убанги-Шариге Франциянын «деӊиздеги алыскы аймагы» статусу берилген. 1957-жылы африкалыктар курамына кирген алгачкы Өкмөттүк кеӊеш түзүлгөн. 1958-жылы Борбордук Африка Республикасы (БАР) деген аталышта Француз коомунун курамындагы автономия республикасы, ал эми 1960-жылдын 13-августунда толук көз каранды эмес мамлекет деп жарыяланган. 1960-жылы 14-августта Д. Дако БАРдын президенти болуп шайланат. 20-сентябрда БАР БУУга мүчө болуп кабыл алынат. 1966-жылы 1-январында болгон аскердик төӊкөрүштүн натыйжасында бийликке полковник Жан-Бедель Бокасса келет. 1976-жылы 4-декабрда кабыл алынган жаӊы конституцияга ылайык өлкө Борбордук Африкалык Империя деп аталып, Бокасса император (Бокасса I) деп жарыяланат. 1979-жылы Франциянын колдоосу менен Бокассонун режими кулатылып, өлкөдө республикалык түзүлүш калыбына келтирилет. 1981-жылы жаӊы конституция кабыл алынып, президенттик шайлоодо Д. Дако жеӊип чыгат. Этностук негизде түзүлгөн 4 саясий уюм Даконун жеӊишин таануудан баш тарткандыгына байланыштуу, парламенттик шайлоолор токтотулат. Өлкөдө бийлик куралдуу күчтөрдүн башкы командачысы Андре Колингбанын колуна өтөт. 1991-жылы өлкөдө көп партиялуу система киргизилген. 1993-жылы шайлоодо Анж-Феликс Патассе президент болуп шайланат. 1996-жылы апрелде бийликке карата массалык нааразылык акциялары башталып, Патассе Франциянын жардамы менен гана өлкөдөгү абалды турукташтырууга жетишет. Бирок каршылашуу андан ары уланып, куралдуу бирикмелер менен армиянын ортосунда кандуу кагылышууларга алып келген. 1997-жылы жаӊы өкмөт түзүлүп, анын курамына оппозициялык 
[[File:БОРБОРДУК АФРИКА РЕСПУБЛИКАСЫ13.png | thumb | <center>Борбордук Африка Республикасынын акчасы.</center>]]
партиялардын өкүлдөрү кирет. Француз аскер контингенти Буркина-Фасо, Чад, Габон, Мали, Сенегал жана Тогонун аскер күчтөрү менен алмаштырылат. Март-июнь айларында БАРдын коопсуздук күчтөрү менен африкалык тынчтыкты сактоо күчтөрүнүн ортосунда кагылышуулар башталат. 1998-жылы мартта БУУнун көзөмөлү астында Бангиде Улут аралык жарашуу боюнча конференция өткөрүлүп, жарашуу жөнүндөгү макулдашууга кол коюлат. 2003-жылдын мартында өлкөдөгү бийликти Борбордук Африка Республикасынын (БАР) куралдуу күчтөрүнүн Башкы штабынын мурдагы начальниги Ф. Бозизе басып алган. 2005-жылдын аягында өкмөткө каршы козголоңчу топтордун демонстрациялары күчөгөн. 2012-жылдын күзүндө негизинен курамы ЮООден 2000ге чейин согушкерлерден турган мусулман козголоңчуларынын «Селека» тобу түзүлгөн. 2012-жылдын декабрында «Селека» тобунун күчтөрү менен Борбордук Африка Республикасынын (БАР) армиясынын ортосунда куралдуу кагылышуулар башталган. 2012-жылы 24-мартта Борбордук Африка Республикасында (БАР) мамлекеттик төңкөрүш болуп, президент Ф. Бозизе кызматынан четтетилген. Бийлик М. Жотодия башында турган «Селека» тобунун козголоңчуларына өткөн. Борбордук Африка Республикасынын (БАР) тарыхында биринчи жолу мамлекет башына мусулман азчылыгынын өкүлү келген. Мамлекеттик төңкөрүштөн кийин өлкөдө курч саясий кризис күчөгөн. Ушундай шартта Борбордук Африка Республикасынын (БАР) христиандары «Антибалака» (зордук-зомбулукка каршы) өзүн-өзү коргоо отряддарын түзө башташты. 2014-жылы январда Чаддын борбору Нджаменде Борбордук Африка элкөлөрүнүн Экономикалык коомчулугунун аймактык саммити чакырылып, өлкөнү кризистен чыгаруунун маселелери каралган. 2014-жылдын 10-январында саммиттин катышуучуларынын кысымы менен М. Жотодия отставкага кетип, К. Самба-Панза 2014-жылдын 20-январында өлкөнүн убактылуу президенти болуп шайланган. БУУнун маалыматы боюнча козголоң учурунда 2,5 млн адам гуманитардык жардамга муктаж болуп, 1 млндон ашыгы үй-жайын таштап, анын ичинен 160 миң адам коңшу өлкөлөргө – Чад, Конгого, Камерунга качкан, 2 миң адам конфессиялар аралык кагылышуулардын курмандыгы болгон. 2015-жылы ноябрда Рим папасы Франңиск Борбордук Африка Республикасына (БАР) келип, христиандар менен мусулмандарды ынтымакка чакырган. 2015-жылы 13–14-декабрда Конституция кабыл алынган. Декабрда президенттик жана парламенттик шайлоо өтүп, өлкөнүн президенттигине Ф. А. Туадера шайланган. Ал өлкөгө конституциялык түзүлүштү орнотуу, согуштук аракеттерди токтотуу, согуштук топтордун мүчөлөрүн коомго реинтеграциялоо, инфраструктураны калыбына келтирүү жана жакырчылыкка каршы күрөшүү аракеттерин жасаган. Кырдаалды турукташтыруу үчүн Туадера Россияга жардам сурап кайрылган. Россия БУУда Борбордук Африка Республикасына (БАР) курал-жарак жеткирүүгө эмбаргону жарым-жартылай алып салууга жетишти. 2018-жылдын январында РФтен курал-жарактар келген. Борбордук Африка Республикасына (БАР) Россиянын атайын күчтөрү, аскердик инструкторлор жана адистер жайгашып, алар куралчан топтордун ортосундагы сүйлөшүүлөргө ортомчу катары да иштешкен. 2018-жылдын 28-августунда Хартум шаарыннда Россиянын демилгеси жана Судандын президенти Омар аль-Баширдин колдоосу менен «Антибалака» жана «Селека» топторунун лидерлери келишимге кол коюшкан. 2020-жылдын 27-декабрында Борбордук Африка Республикасында жалпы шайлоо өтүп, анда мамлекет башчысы жана жаңы парламент, Улуттук ассамблея шайланган. 2021-жылдын 18-январында шайлоонун жыйынтыгы менен Ф.-А. Туадера өлкөнүн президенти болуп калган. Шайлоого катышкан оппозиция лидерлери, козголоңчулардын аскер жетекчилиги шайлоонун жыйынтыктарын жокко чыгаруу максатында өкмөткө каршы куралдуу күрөштү уланта турганын жарыялаган. 2021-жылдын 21-январында өлкөнүн ичиндеги кырдаалдын курчушуна байланыштуу президент Ф.-А. Туадера өлкөдө өзгөчө кырдаал жарыялаган. '''Экономикасы.''' БАР – экономикалык жактан артта калган агрардык өлкө. ИДПде айыл, токой, балык чарбасынын үлүшү 53,4%, иштетүүчү өнөр жайыныкы 7%, тоо кен казуу өнөр жайыныкы 5,8%. Ички улуттук продукциясын киши башына бөлүштүргөндө 410 доллардан (АКШ) туура келет. Аймагынын 9%ин айдоо (негизинен түштүк жана батыш бөлүктөрүндө), 1%тен азын шалбаа жана жайыт ээлейт. Негизги айыл чарба өсүмдүгү (товардык) – пахта жана кофе. Ошондой эле маниок, таруу, сорго, шалы, жер жаӊгак өстүрүлөт. Жапайы май пальмасынын мөмөсү жана гевея ширеси чогултулат. Баалуу жыгач даярдалат. Мал чарбачылыгы бар. Дарыяларынан балык кармалат. Алмаз, алтын казылып алынат. 1993-жылы 97 млн ''кВт · с'' электр энергиясы өндүрүлгөн. Автомобиль жолунун узундугу 24 миӊ ''км''. Башкы дарыя порту – Банги шаары. Сыртка алмаз, кофе, жыгач, пахта чыгарылат. Негизги соода шериктери: Бенилюкс өлкөлөрү, Франция, Япония жана башкалар. '''Маданияты.''' 1962-жылы мамлекетте 6 жаштан 14 жашка чейинки балдарды милдеттүү түрдө окутуу, билим алуу тартиби киргизилген. Мамлекеттик мектептер менен бирге жеке менчик мектептер да бар. Айрым мектептерде окуу француз тилинде жүргүзүлөт. Башталгыч мектепте окуу 6 жыл. Банги шаарында университет (1969-жылы уюшулган) жана жогорку педагогикалык мектептер, илимий-техникалык изилдөө бюросу, Пастер институту, пахта жана токуучулук искусство институту, музейлер жана башкалар бар. Басма сөз, радио уктуруу, телекөрсөтүүлөр бар. «Борбордук Африка маалымат агентчилиги» (1974), Борбордук Африка радио уктуруу жана телекөрсөтүү кызматы (1958) иштейт. Эӊ таанымал жазуучусу Пьер Махомбо Бамборе. Жыгач оймочулук, өрнөкчүлүк, металлдан жана пилдин сөөгүнөн, берметтен кооз буюмдарды жасоо өнүккөн. Буйвол терисинен чыптама, китепке мукаба жасалат. Булар өнөрпоздор (кол өнөрчүлүк) мектебинде иштелет. Ад.: ''Черников Г. П.'' Страны Экваториальной Африки. М., 1962. Страны мира. М., 1999; Новейшая история стран Азии и Африки. Т. 1, 3. М., 2001.
[[Category: 2-том]]

БОРБОРДУК АТКАРУУ КОМИТЕТИ

2026-06-04T04:30:23Z

Gulira:

'''БОРБОРДУК АТКАРУУ КОМИТЕТИ ''' (БАК) – 1) СССРдеги 1922–1936-жылдарда Советтердин съезддеринин аралыгындагы мамлекеттик бийликтин жогорку органы. СССР БАК теӊ укуктуу эки палатадан: Союздар Советинен жана Улуттар Советинен турган. СССРдин Конституциясына ылайык, БАК сессиялар аралыгында бийлик жүргүзүүчү жогорку органды – СССР БАКтын Президиумун, союздук республикалардын санына жараша төрагаларын жана секретарларын шайлаган, ЭКСти жана Жогорку сотту уюштурган. СССР БАК союздук республикалардын өкмөтүнүн жана бардык бийлик органдарынын ишине жалпы багыт берген. БАК СССР Жогорку Советинин 1-шайланышына чейин (1938) иштеген. 2) 1917–1938-жылдарда союздук жана автономиялуу республикалардын Советтеринин съезддер аралыгындагы мамлекеттик жогорку органы. 1926-жылы Бүткүл Россиялык БАКтын чечими менен Кыргыз автономия облусу Кыргыз АССРи болуп түзүлүп, Кыргыз АССР БАКтын Президиумунун төрагалыгына ''Орозбеков'' Абдыкадыр шайланган.
[[Category: 2-том]]

БОРБОРДУК АЗИЯ ОЮНДАРЫ

2026-06-04T04:21:06Z

Gulira:

'''БОРБОРДУК А́ЗИЯ ОЮНДАРЫ ''' – Эл аралык Олимпия комитетинин колдоосу менен өткөрүлүүчү оюндардын бири. Бул региондук оюндар Орто Азия республикаларынын жана Казакстандын катышуусу менен спорттун 12 түрү боюнча ''(баскетбол, бокс, грек-рим күрөшү'' жана ''эркин күрөш'' ж. б.) өткөрүлөт. Мындай оюндарды өткөрүү үчүн атайын региондук уюштуруу комитети түзүлөт. Борбордук Азия оюндарынын биринчиси Ташкентте (1995), экинчиси Алматыда (1997), үчүнчүсү Бишкекте (1999), төртүнчүсү Ашхабадда (2003) өткөн. 2001-жылы Дүйшөмбүдө пландаштырылган оюн саясий себептер менен болбой калган. Бул мелдештерге Кыргызстандан Т. Казиев (дзюдо), К. Андрюшин (сууда сүзүү), У. Калилов (грек-рим күрөшү) жана башкалар катышып, байгелүү орундарга ээ болушкан.
[[Category: 2-том]]

БОРБОРДУК АЗИЯ

2026-06-04T04:19:31Z

Gulira:

'''БОРБОРДУК А́ЗИЯ ''' – Евразия материгинин ички бөлүгүн ээлеген табигый аймак; субконтинент. Ал ''Борбордук Казакстанды, Туран ойдуӊун,'' Балкаш боюн, Түндүк-Батыш Кытай менен Орто Азиянын тоолорун жана түздүктөрүн, Түштүк Монголия жана Түндүк Кытайдын түздүктөрү менен бөксө-тоолорун, Түндүк Монголияны, Памир, Гиндукуш, Кара-Корум, Куньлунь, Алтын-Таг, Наньшань тоолорун, Тибет тайпак тоосун өзүнө камтыйт. Түндүгүнөн Батыш Сибирь түздүгү, Түштүк Сибирь тоолору, чыгышынан Чыгыш Азия, түштүгүнөн Түштүк Азия, батышынан Түштүк Урал жана Мугалжар, Каспий бою ойдуӊу, түштүк-батышынан Иран тайпак тоосу менен чектешет. Региондун чеги боюнча түрдүү пикирлер болгон. Борбордук Азия деген түшүнүктү алгачкы жолу А. Гумбольдт 19-кылымдын ортосунда киргизген. Ал өзүнүн 3 томдуу «Борбордук Азия» аттуу монографиясында (1843) Азиянын чөл ландшафттуу, океандан алыс жайгашып, туш тарабынан тоолор менен курчалган бүт аймагын Борбордук Азия деп, ага Орто Азияны жана Тибетти кошкон. Орус геологу жана географы В. А. Обручев Куньлунь тоолорунан түндүк тараптагы бөксө тоолуу, чөлдүү аймакты Борбордук Азия деп атаган. Геолог В. М. Синицын региондун өзгөчөлүгүн туш тарабынан тоолор менен курчалып, материктин ички бөлүгүндөгү абалы, климатынын ариддүүлүгү, сыртка агып чыккан дарыяларынын жоктугу түзөт деп белгилеген. Бул белгилери боюнча ал борбордук жана Орто Азиянын ички ойдуӊдарын, Тибеттин басымдуу бөлүгүн (чыгышынан башкасын), Чыгыш Памирди камтыйт. Азияны изилдеген белгилүү илимпоз Э. М. ''Мурзаев'' Борбордук Азияга түндүктө мурдагы СССРдин мамлекеттик түштүк чек арасынан түштүктө Тибет тайпак тоосунун түштүк чет-жакасына чейинки аймакты киргизген. СССР ыдырагандан кийин Орто Азия республикаларынын аймагы да Борбордук Азиянын курамында каралууда. Субконтинеттин табиятынын жалпы өзгөчөлүгүн региондун материктин борбордук бөлүгүндө, кескин континеттик климат өкүм сүргөн мелүүн жана субтропиктик алкактарда жайгашкандыгы аныктайт; абанын темппературасынын амплитудасы 90°Сге жетет; кышы өтө суук. Бийик жана салыштырмалуу жапыз тоолор жана дөӊсөөлөр менен курчалган ойдуӊдар басымдуу. Бийиктик амплитудасы өтө зор. Турпан ойдуӊу деӊиз деӊгээлинен 154 ''м'' төмөн, ал эми Кара-Корум тоосундагы Чогори чокусу 8611 ''м'' бийик жайгашкан. Илимпоздордун пикири боюнча Куньлунь, Наньшань ж. б. Тоолор акыркы 10 миӊ жыл ичинде 1300–1500 ''м'' көтөрүлгөн. Климатынын ариддүүлүгү – региондун материктин борбордук бөлүгүндө жайгашканына жана ойдуӊдуу рельефине байланыштуу. Климатка жараша табияттын башка компоненттери да өзгөчөлөнөт. Мисалы, тоо капталдарынын эрозиясы ''плювиал'' мезгилдеринде гана жүргөн; суунун таӊкыстыгынан муз каптоо дээрлик болгон эмес; байыркы тайпак жондор сакталган; азыркы ''денудация'' жай жүрүп, аларды негизинен үбөлөнүү процесси, корумдар, мезгил-мезгили менен аккан агын суулар түзөт; тоо тек сыныктары алыс шиленип кетпей, тоо капталдарында гана топтолот («кесек тектерге көмүлгөн тоолор»); жер астындагы суулары тереӊ жатып, көбүнчө минералдашкан; агын суулары сыртка агып чыкпаган туюк облусту түзөт; дарыялары сууга жарды; көлдөрү көбүнчө туздуу, чанагы туруксуз, «жолбун суулар жана көлдөр» мүнөздүү; чөл, жарым чөл жана кургак талаа ландшафттары үстөмдүк кылып, алардын астында коӊур, бозомук-коӊур, айрым жерлеринде каштан топурактары өөрчүйт; шор жерлер кеӊири таралган; өсүмдүктөрү жана жаныбарлары кургакчыл шартка байымдуу. Борбордук Азиянын калкы аймак боюнча бир кылка отурукташкан эмес. Негизинен дарыя өрөөндөрү, суусу бар тоо аралык ойдуӊдар, ошондой эле климаты салыштырмалуу жагымдуу келген түндүктөгү айрым жерлери өздөштүрүлгөн. Калк дээрлик жашабаган зор аймактары да кездешет. Суунун таӊкыстыгынан табигый ресурстары да дээрлик пайдаланыла элек. Ушуга байланыштуу субконтинетте табияты салыштырмалуу аз өзгөргөн табигый комплекстүү зор аянттар да кездешет. Региондо үстөмдүк кылган организм үчүн экстремалдык экологиялык шарт Борбордук Азияны өздөштүрүүдө өтө кылдат мамилени талап кылат. Борбордук Азияда төмөнкү өлкөлөр жайгашкан: Кытай (басымдуу бөлүгү), Монголия, Казакстан, Кыргызстан, Өзбекстан, Тажикстан, Түркмөнстан. Ад.: ''Мурзаев Э. М.'' Природа Синьцзяна и формирование пустынь Центральной Азии. М., 1966; ''Синицын В. М.'' Центральная Азия. М., 1959; ''Петров М. П.'' Пустыни Центральной Азии. Т. 1–2. М.; Л., 1966; ''Притула Т. Ю., Ерлмина В. А., Спрялин А. Н.'' Физическая география материков и океанов. М., 2004. ''Ө. Бараталиев.''
[[Category: 2-том]]

БОРБОР

2026-06-04T04:02:45Z

Gulira:

'''БОРБОР ''' – 1) административдик-саясий очок, мамлекеттин, бийликтин жогорку органдары, борбордук мекемелер жана ведомстволор жайгашкан башкы шаары, калктуу пункту. Айрым мамлекеттерде өзүнчө административдик бирдик катары бөлүнөт. Мамлекеттин, облустун, райондун борборлору болот. Кыргызстандын борбору – Бишкек шаары; 2) Ордонун хан, чүкө салуучу жери (тегерек сызыктын дал ортосу); 3) Бир нерсенин чок ортосу, орто бөлүгү; тегеректин борбору; 4) Бир нерсенин негизи, чордону.
[[Category: 2-том]]

БОРБИЕВ Нуртай

2026-06-04T04:01:14Z

Gulira:

'''БОРБИЕВ ''' Нуртай (15. 01. 1937, Чүй облусу, Кызыл-Аскер айылы – 08. 06. 2019, Бишкек) – актёр, сценарист, кинооператор, кинорежиссёр, Кыргыз Республикасынын эл артисти (1991), Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиӊирген кызматкер (1979). Бишкек айыл чарба техникумунун бухгалтердик эсеп бөлүмүн бүткөн (1958). 1959-жылы «Кыргызфильм» киностудиясында оператордун жардамчысы катары эмгек жолун баштаган. 1961–1966-жылдары өз алдынча оператор, 1966-жылдан операторлук менен катар эле режиссёрлук иш жүргүзгөн. 1990-жылдан «Келечек» киностудиясынын вице-президенти, Б. Бейшеналиева атындагы искусство институтунун профессору (2002). Оператор катары тарткан 
[[File:БОРБИЕВ9.png | thumb | none]]көрүнүктүү чыгармалары: «Алай карларында» (1963), «Манасчы» (1965), «Тору-Айгыр тумшугу» (1967), «Мурас» (1969), «Советтик Кыргызстан» (1975) документалдуу тасмалары, «Шаркыратма» (1975), «Түркүн тагдырлар» (1979), «Кошой таш» (1981), «Ак илбирстин тукуму» (1985), «Сүйүү жаӊырыгы» (1986), «Маӊкурт» (1989), «Азиат» (1990) көркөм тасмалары. Режиссёр катары «Айдыӊ» (1975), «Дунгандар» (1975), «Тынчсыздануу» (1975), «Жер деген эмне?» (1992) документалдуу тасмаларын тарткан. «Саманчы жолу» көркөм тасмасында, «Көчө» тасмасында чебер ойногон. Өзү тарткан бир катар документалдуу тасмалардын сценарийинин автору. Тарткан тасмаларынын басымдуу көпчүлүгү эл аралык сыйлыктарга ээ болуп, айрымдары үчүн кесипкөй оператор катары 1-байгени алган. Бир нече медалдар менен сыйланган.
[[Category: 2-том]]

БОР-БАШ (Ноокат районундагы кыштак)

2026-06-04T03:53:18Z

Gulira:

'''БОР-БАШ ''' – Ош облусунун Ноокат районундагы кыштак. Кызыл-Октябрь айыл округуна караштуу. Абшыр-Сай суусунун боюнда, деӊиз деӊгээлинен 1340 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Ноокат шаарынан 23 ''км'' батыш тарапта, Кызыл-Кыя темир жол бекетинен 30 ''км''. 1900-жылы отурукташкан. Калкы 5159 (2022); негизинен тамекичиликте, мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, бала бакча, ФАП бар.
[[Category: 2-том]]

БОР Нильс Хенрих Давид

2026-06-04T03:37:02Z

Gulira:

'''БОР ''' Нильс Хенрик Давид (07. 10. 1885, Копенгаген – 18. 11. 1962, ошол эле жер) – даниялык физик, Нобель сыйлыгынын лауреаты (1922). Атомдун биринчи квант теориясын түзгөн жана кванттык механиканын негизин иштеп чыгууга катышкан. Бор атом ядросунун жана ядролук реакция теориясынын өсүшүнө чоӊ салым киргизген. 1908-жылы Копенгаген университетин бүтүрүп, ошол эле жерде өзүнүн биринчи илимий иши – суюктуктун термелүүсүн жана металлдын классикалык электрон теориясын изилдөөнү жүргүзгөн. 1916-жылы Копенгагенде теориялык физика кафедрасынын башчысы, 1920-жылдан өмүрүнүн аягына чейин ошол шаарда өзү уюштурган Теориялык физика институтун жетектеген. Фашизмге каршылык көрсөтүү уюму 1943-жылы Борду Даниядан Швецияга, андан АКШга жөнөткөн. Ал жерде Бор атом бомбасын жасоого катышкан. Согуштан кийин Данияга келип, атом куралынын колдонулушуна каршы күрөшкөн. Ал 1913-жылы атом теориясын иштеп чыгып, классикалык электр динамиканын закондору менен түшүндүрүүгө мүмкүн болбогон атомдун планеталык структурасын түшүндүрүү аракетинде өзүнүн постулаттарын түзгөн. Ядролук реакциянын жүрүү мүнөзүн аныктап, 1939-жылы Ж. А. Уилер менен бирдикте ядронун бөлүнүү теориясын өркүндөткөн. Бор физиктердин чоӊ мектебин түзүп, бүткүл дүйнөлүк физиктер байланышын өнүктүргөн. Эмг.: Прохождение атомных частиц через вещество. М., 1950; Атомная физика и человеческое познание. М., 1962. Ад.: Нильс Бор. Жизнь и творчество / Пер. с дат. М., 1967; ''Мур Р.'' Нильс Бор – человек и учёный /Пер. с англ. М., 1969.
[[Category: 2-том]]

БОР (чөкмө тоо тек)

2026-06-04T03:29:57Z

Gulira:

'''БОР ''' – чөкмө тоо тек; акиташ тегинин бир түрү. Табияттагы Бордун 91–99% органикалык калдыктардын көмүр кычкыл кальцийинен (кальциттен) турат. Кээ бир түрүндө алардан башка кварц, талаа шпаты сыяктуу минералдардын өтө майда бөлүкчөлөрү болот. Өӊү ак, начар камдашкан, оӊой жугат. Катуулугу Моос шкаласы боюнча органикалык жана химиялык жолдор менен бор мезгилинде пайда болгон акиташ тегинин арасында жолугат. Бор цемент, айнек өндүрүшүндө жана химия өнөр жайында боёк, резина, парфюмерия жана башка даярдоодо пайдаланылат.
[[Category: 2-том]]

БОР (химиялык элемент)

2026-06-04T03:27:04Z

Gulira:

'''БОР ''' (лат. Borum), B – элементтердин мезгилдик системасынын III тобундагы химиялык элемент. Атомдук номери 5, атомдук массасы 10,811. Туруктуу 2 изотобу 10В жана 11В бар. 1808-жылы франсуз химиктер Л. Ж. Тенар, Л. Ж. Гей-Люссак таза түрүндө бөлүп алышкан. Жер кыртышындагы массасы 3· 10–3%. Табиятта бирикмелер түрүндө гана кездешет. Металл эмес, кара түстөгү кристалл, эрүү t 2075°С. Катуулугу боюнча алмаздан кийинки 2-орунда турган диамагниттүү зат. Температура жогорулаган сайын электр өткөргүчтүгү артат. Бирикмелеринде үч валенттүү. Абада 700°Сге чейин ысытканда В2О3кө айланат, суутек (Н2) менен реакцияга кирбейт. Жогорку температурада галогендер менен кошулуп, галогениддерди BJ3, азот менен нитридди, көмүртек менен карбидди, металлдар менен бориддерди пайда кылат. Күкүрт жана туз кислоталарында эрибейт; азот кислотасы менен «падыша арагында» бор кислотасына чейин кычкылданат. Жегичтер менен кошуп ысытканда бораттар алынат. Ал В2О3 жана BCl3тү калыбына келтирүүдөн, NaBF4тү электролиздөөдөн алынат. Ядролук техникада цемент, айнек өндүрүшүндө жана химия өнөр жайында боёк, кагаз, резина ж.б. өндүрүүдө колдонулат. Түстүү куймаларды, болотту алууда, алардын сапатын жакшыртуу максатында аз санда бор кошулат. Температура 600°Сге чейин көтөрүлгөндө, анын ток өткөрүү жөндөмдүүлүгү 100 эсе жогорулайт, ошондуктан жарым өткөргүч катары пайдаланылат.
[[Category: 2-том]]

БООРДУН КУРГАШЫ

2026-06-04T03:22:13Z

Gulira:

'''БООРДУН КУРГАШЫ''', кара: ''Цирроз.''
[[Category: 2-том]]

БООГАЧЫ Жакыпбек уулу

2026-06-04T03:15:47Z

Gulira:

'''БООГАЧЫ ''' Жакыпбек уулу (1866, азыркы Нарын облусу, Ат-Башы району, Ак-Муз айылы – 1935, Нарын району, Дөбөлү айылы) – төкмө акын, обончу, ырчы жана алгачкы агартуучулардан. Аны бүтүндөй кыргыз жергесине таанымал кылган ыры – «Үкөй». Ал айылга өз каражаты менен медресе ачкан. Эл арасында сүйүү ырларын көп ырдап, лирик акын, обончу катары таанылган. 
[[File:БООГАЧЫ6.png | thumb | none]]Андан 1922-жылы «Карагул» дастаны, макал-лакаптар жазылып алынган. 1929-жыл анын өмүрүндөгү ары армандуу, ары кайгылуу жыл болгон. Элүүдөн эӊкейгенде туулуп-өскөн жеринен ажырап, жер которуп, күнөөсүз айдалган. Акындын сүргүндөгү ырлары бизге жеткен жок. Ал 1932-жылы бошоп, элине кайтып келгенде, чуудан алыс болгусу келип, сүргүндөгү жагдайын ырдап эскербеген көрүнөт. Боогачынын күйгөн, секетбайлары негизинен 20-жылдары эле кагаз бетине түшүрүлүп, жыйнак түрүндө жарык көргөн. «Секетбай» 1925-жылы араб тамгасында Москвадан басылып чыккан. Жыйнап, басмага даярдаган И. ''Арабаев.'' «Сүйгөн» аттуу экинчи жыйнагы Фрунзеде 1927-жылы араб тамгасында жарыяланган. Басмага С. Карачев даярдаган. 1990-жылы «Адабият» басмасы Боогачы менен Ы. ''Борончиевдин'' чыгармаларын бириктирип, бир китеп кылып чыгарган. 1994-жылы акындын 125 жылдыгына карата анын ырлары, ал тууралуу эскерүү-иликтөөлөр да камтылган жыйнагы «Боогачы» деген ат менен окурмандарга тартууланган. Ушул эле жылы 125 жылдык мааракеси өткөрүлүп, Дөбөлүдөгү мүрзөсүнө күмбөз тургузулган. Анын ысмы туулган айлындагы орто мектепке коюлган жана эстелиги тургузулган.
[[Category: 2-том]]

БООР (тоо боору)

2026-06-03T05:48:27Z

Gulira:

'''БООР, ''' т о о б о о р у – тоо капталынын бети, жантаймасы. Кыргызстанда Боор-Албас суусу, тоосу сыяктуу топонимдер (же топонимдин бир бөлүгү катары) кездешет, кара: ''Каптал.''
[[Category: 2-том]]

БООМ КАПЧЫГАЙЫ

2026-06-03T05:42:08Z

Gulira:

'''БООМ КАПЧЫГАЙЫ ''' – Күнгөй Ала-Тоонун батыш четинде жайгашкан өткөөл капчыгай; Күнгөй Ала-Тоонун батыш учун, Терек-Жону тоосунун чыгыш учун жана бул эки тоонун ортосундагы байыркы өрөөндү кесип өтөт. Узундугу 25 ''км'', таманынын жазылыгы 150–350 ''м''. Капталдарынын салыштырмалуу бийиктиги 500–800 ''м''ге чейин. Генезистик тиби боюнча антецеденттик өткөөл капчыгай. Плейстоценде Ысык-Көлдүн деӊгээли жогору кезинде, анын түндүк-батыш жээги Боом капчыгайына жетип турган. Көлдөн агып чыккан суу Күнгөй Ала-Тоонун бир тармагы – Кара-Жылганын жапыз кайкысын ашып азыркы Коӊорчок (Чүйдүн сол куймасы) суусуна куйган. Ал мезгилде Коӊорчок Чоӊ Кеминге сол тараптан куюп, Боомдун көп бөлүгүн (Коӊорчоктун чатынан Чоӊ Кемин суусуна чейин) Коӊорчоктун өрөөнү түзгөн. Ал эми Боомдун түштүгү, өтө кууш бөлүгү (Коӊорчоктун чатынан түштүк тарабы) – Кара-Жылга тоосун Ысык-Көлдүн суусу жеп отуруп пайда кылган капчыгай (мындан 8–12 миӊ жыл илгери). Капчыгайдын Коӊорчоктун чатынан Чүй өрөөнүнө чыга беришке чейинки бөлүгү мурда, Коӊорчоктун чатынан Кара-Жылга коктусуна чейинкиси (Боомдун Ысык-Көл жаккы четинде) кийин пайда болгон. Боом капчыгайына протерозой жана палеозойдун кристаллдуу тектери (гранит, сланец, гранит-диорит, порфирит ж. б.), байыркы өрөөндүн аймагына (борбордук бөлүгүндө) палеоген менен неогендин кызыл, боз чөкмө тектери мүнөздүү. Боом капчыгайы морфологиялык жактан: төмөнкү, борбору жана жогорку болуп, 3 бөлүктөн турат. Төмөнкү бөлүгү (Боомдун түндүк бөлүгү) Чүй дарыясынын Терек-Жону тоосунун чыгыш учун кесип өткөн жерине туура келет. Бул бөлүгү кууш (таманынын эни 150–200 ''м''), капталдары тик (50–60°ка чейин) жана бийик (500–600 ''м''). Тоо капталдарында гравитациялык процесстер, ''Чүй'' дарыясынын нугунда тереӊ кеткен эрозия өөрчүгөн. Борбордук бөлүгү (Кызыл-Көпүрө менен Кыз-Күйөө айылынын аралыгы) – Боомдун кенен жери (250–300 ''м''ге чейин). Капчыгайдын оӊ капталы тик (45–50°ка чейин) жана бийик (1 ''км''ге чейин), сол капталы – Күнгөй Ала-Тоо менен Терек-Жону тоосунун аралыгында жаткан палеоген-неоген чөкмөлөрүнөн турган бийик (300–400 ''м'') адырлардан (айрым жерлеринде «чаптардан») турат. Түштүк бөлүгү (Кызыл-Көпүрөдөн Кара-Жылга коктусуна чейин) Чүй дарыясы Күнгөй Ала-Тоонун батыш четин кесип өткөн жерге туура келет. Боомдон Ысык-Көл тарапка ''Улан'' шамалы согот; анын ылдамдыгы жаз, күз мезгилдеринде 20–30 ''м/сек'' жетет. Капчыгай аркылуу Чүй дарыясы (куймалары: Коӊорчок, Суулу-Терек, Кургак-Терек, Ыӊырчак, Кара-Суу ж. б.) агып өтөт. Негизинен таштак чополуу чөл, жарым чөл жана аскалуу каксоо талаа ландшафттары мүнөздүү. Капчыгай аркылуу Бишкек – Балыкчы темир жолу жана Бишкек – Торугарт автомобиль жолу өтөт. Боом капчыгайы тарыхта эзелтен бери белгилүү. Кылымдар бою элдердин карым-катнашы үчүн, ал түгүл эл аралык транзиттик жол катары да пайдаланылган. 19-кылымдын орто ченинде Боом капчыгайында 3 «кой» жолу болгон. «Кой» жолдордун бири 1868–1871-жылдары капчыгайда курулган араба жолго негиз болгон. Боомдун аймагын жергиликтүү эл илгертен бери эле мекендеп, пайдаланып келген. Аны айтылган жолдордон тышкары, капчыгайдын ичиндеги археологиялык эстеликтер, жер-суу аттары, тарыхый кол жазмалардагы даректер, фольклордук материалдар далилдеп турат. Байыркы жана орто кылымдардагы Кытай (Чжан Цянь, Сюань Цзан), араб-фарс (Тамим ибн-Бахр, Ибн-Хордадбек, Гардизи ж. б.) саякатчыларынын, өзгөчө 14–15-кылымдардагы тарыхчылардын маалыматтары Боом капчыгайынын мааниси жөнүндө белгилүү түшүнүк берет. 1376, 1383–1384-жылдарда Моголстанга каршы жортуулга чыккан Тимурдун аскери Боом капчыгайы аркылуу өткөн. Топонимдин өзү да адабиятта 1-жолу ошол мезгилде кезигет. Низам ад-Дин Шами (14-кылым; Йсигкул буум), Шараф ад-Дин Езди (15-кылым Бугам Асикул) экөө теӊ номенди «Ысык-Көл боому» түрүндө беришет. Орусча адабияттарда ал Бом, Буам формасында да жолугат. Байыркы түрк, азыркы алтай, тува, эвенк, монгол ж. б. тилдерде боом «аскалуу тумшук», тик кыя; зоока; «тар капчыгай» деген маанини берет. ''Ш. Токомбаев, С. Өмүрзаков.''
[[Category: 2-том]]

БООГАЧЫ Жакыпбек уулу

2026-06-03T05:27:04Z

Gulira:

'''БООГАЧЫ ''' Жакыпбек уулу (1866, азыркы Нарын облусу, Ат-Башы району, Ак-Муз айылы – 1935, Нарын району, Дөбөлү айылы) – төкмө акын, обончу, ырчы жана алгачкы агартуучулардан. Аны бүтүндөй кыргыз жергесине таанымал кылган ыры – «Үкөй». Ал айылга өз каражаты менен медресе ачкан. Эл арасында сүйүү ырларын көп ырдап, лирик акын, обончу катары таанылган. 
[[File:БООГАЧЫ6.png | thumb | none]]Андан 1922-жылы «Карагул» дастаны, макал-ылакаптар жазылып алынган. 1929-жыл анын өмүрүндөгү ары армандуу, ары кайгылуу жыл болгон. Элүүдөн эӊкейгенде туулуп-өскөн жеринен ажырап, жер которуп, күнөөсүз айдалган. Акындын сүргүндөгү ырлары бизге жеткен жок. Ал 1932-жылы бошоп, элине кайтып келгенде, чуудан алыс болгусу келип, сүргүндөгү жагдайын ырдап эскербеген көрүнөт. Боогачынын күйгөн, секетбайлары негизинен 20-жылдары эле кагаз бетине түшүрүлүп, жыйнак түрүндө жарык көргөн. «Секетбай» 1925-жылы араб тамгасында Москвадан басылып чыккан. Жыйнап, басмага даярдаган И. ''Арабаев.'' «Сүйгөн» аттуу экинчи жыйнагы Фрунзеде 1927-жылы араб тамгасында жарыяланган. Басмага С. Карачев даярдаган. 1990-жылы «Адабият» басмасы Боогачы менен Ы. ''Борончиевдин'' чыгармаларын бириктирип, бир китеп кылып чыгарган. 1994-жылы акындын 125 жылдыгына карата анын ырлары, ал тууралуу эскерүү-иликтөөлөр да камтылган жыйнагы «Боогачы» деген ат менен окурмандарга тартууланган. Ушул эле жылы 125 жылдык мааракеси өткөрүлүп, Дөбөлүдөгү мүрзөсүнө күмбөз тургузулган. Анын ысмы туулган айлындагы орто мектепке коюлган жана эстелиги тургузулган.
[[Category: 2-том]]

БООГАЧИЕВ

2026-06-03T05:20:12Z

Gulira:

'''БООГАЧИЕВ ''' Токтосун (1887, азыркы Нарын облусу, Ат-Башы району – 1922, ошол эле жер) – акын. Ат-Башыдагы черик уруусунун узун-кыпчак тукумунан чыккан. Ал айылдык молдолордон окуп, кат тааныгандан кийин оозеки ырдап жүргөн ырларын кагаз бетине түшүрө баштайт. Акындын көркөм мурастарынан бизге жеткени аз. Анын көркөм мурасын эӊ алгач жазып алган Каюм ''Мифтаков'' болгон. Ал «Токтосун ырчы ырларын жаттап алган адамдарды жактырбаган. Ал бирөөгө ырларын жазып бербеген, жаздырып да албаган. Ошондуктан анын ырлары канчалык көп жана жакшы болсо да, эл анын ырларын жаттап алалбай унуткан» – деген пикирин айткан. Бул пикирден улам ал ырларын кагаз бетине түшүрүп жыйнаганы сезилип турат. Акындын ырларынын 200 беттен ашыгыраагы кол жазма түрүндө болгонун замандаштары эскерет. Боогачиев 1916-жылы кыргыз элинин көтөрүлүшүн, элдин оор турмушун көргөн акындардын бири. Ал үрккөн эл менен кытай жеринде болгон. 1916-жылкы окуяга байланыштуу «Качкын», «Үркүн» деген ырларын жазган. Боогачиев – «Кулатай», «Перизат», «Жаӊы заманга карап» жана башка бир нече ырлардын автору. Акындын кыргыз элинин өткөндөгү каардуу турмушуна, адилет жаӊы заманга арнаган көркөм мурасы кыргыз жазма поэзиясынын алгач үлгүсүн түзгөн чыгармалардан болуп калды.
[[Category: 2-том]]

БОНН УНИВЕРСИТЕТ

2026-06-03T05:13:55Z

Gulira:

'''БОНН УНИВЕРСИТЕТ''' И, кара: ''Рейн университети.''
[[Category: 2-том]]

БОНН

2026-06-03T05:12:12Z

Gulira:

'''БОНН ''' – Германиянын батышындагы шаар. Түндүк Рейн-Вестфалия жеринде жайгашкан. Германия бундестагынын жана өкмөтүнүн (2000-жылга чейин) турган жери. Рейн дарыясындагы порт. Калкы 327,2 миӊ (2019). Эл аралык аэропорт. Керек-жарак товарлар чыгаруучу өнөр жай тармактары басымдуу. Машина куруу (анын ичинен электр-техникалык), фармацевтика, полиграфия, тамак-аш, эмерек өнөр жайы иштейт. Метрополитен, университет, Людвиг ван ''Бетховендин'' музей-үйү жана концерттик залы бар. 1-кылымдан белгилүү. 1273–1794-жылдары Кёльн курфюрсттеринин резиденциясы. 1949–1990-жылдары Германия Федерация Республикасынын борбору болгон. Роман стилиндеги собор (11–13-кылымдар) сакталган. 
[[File:БОНН4.png | thumb | <center>Рейн университетинин башкы имараты.</center>]]
[[Category: 2-том]]

БОНИТЕТ

2026-06-03T05:06:55Z

Gulira:

'''БОНИТЕ́Т ''' (лат. bonitas – сапаттуу) – жаратылыш ресурстарын баалоо жана айыл чарбага жарактуу жерлерге, топуракка, токойго, жаныбар менен өсүмдүк дүйнөсүнө жана башкаларга салыштырмалуу мүнөздөмө берүү үчүн колдонулган шарттуу көрсөткүч (балл). Адатта, ал ресурстун конкреттүү түрүн пайдалануу эсеп-кысабынын негизинде аныкталат. Эӊ белгилүүсү – токой бонитети; ал – токойдун бир участогунун табигый шартка жана адамдын токойго тийгизген таасирине байланыштуу чарбалык өндүрүмдүүлүгүнүн көрсөткүчү. Басымдуулук кылган бак-дарактын орточо бийиктиги боюнча (орточо жашы эске алынып) аныкталат. Токой бонитети (жыгачтын сапатына ылайык) беш класска (I классы өтө өндүрүмдүү; V классы эӊ төмөн сапаттуу) бөлүнөт. Ал эми топурак бонитети жер участогунун табигый касиеттеринин сапаттуу мүнөздөмөсү, айыл чарба өсүмдүктөрүнүн түшүмдүүлүгүнүн жалпы көрсөткүчү.

''А. Конушбаева.''
[[Category: 2-том]]

БОНИ́СТИКА

2026-06-03T05:05:28Z

Gulira:

'''БОНИ́СТИКА '''– 1) кагаз банкноттордун, лотерея билеттердин, баалуу кагаздардын ж.б. коллекцияларын жыйноо; 2) кагаз банкнотторду, облигацияларды изилдөөчү илим. Нумизматика менен тыгыз байланышта. Бонистика 19-кылымдын 70-жылдарында пайда болгон. Биринчи дүйнөлүк согуш жылдары жана кийинки мезгилде (1920-жылдардын ортосуна чейин) акчанын чыныгы наркынын төмөндөшү менен алгач Германияда жана Россияда, кийин башка өлкөлөрдө суррогаттарынын коллекциялары жыйнала баштаган.
[[Category: 2-том]]

БОНИ́СТИКА

2026-06-03T05:03:34Z

Gulira:

БОНДАРЧУК Сергей Фёдорович

2026-06-03T05:01:59Z

Gulira:

'''БОНДАРЧУ́К ''' Сергей Фёдорович (25. 09.1920, Одесса облусу, Белозёрка кыштагы – 20.10.1994, Москва) – актёр жана кинорежиссёр, сценарист, педагог. СССР эл артисти (1952), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1980). Ростов-на-Дону театр окуу жайында окуган. 1948-жылы С. А. Герасимов атындагы Бүткүл россиялык мамлекеттик кинематография университетинин (ВГИК) актёрдук факультетин бүтүргөн. Кинодо биринчи жолу С. Е. Герасимовдун «Жаш Гвардия» тасмасында Вальконун ролун аткарган. «Тарас Шевченко» тасмасындагы(1952) башкы ролду аткаруусу жаш актёрдун чыгармачылык ийгилиги болгон. Кийинки кинодогу мыкты ролдору: Отелло («Отелло», 1956), Соколов («Адам тагдыры», 1959), Пьер Безухов («Согуш жана тынчтык», 1966–1967). 1977-жылы А. П. Чеховдун «Талаа» чыгармасын экрандаштырган. «Жаны тынбаган кыз» (1955), «Серёжа» (1960), «Ваня ага» (1971) тасмаларында актёрдун лирикалык мүнөзү ачылган. «Адам тагдыры» тасмасын өз алдынча коюп, режиссёр катары таанылган. Анын «Алар Мекен үчүн салгылашкан» (1975), «Ватерлоо» (1970), «Кызыл коӊгуроолор» (1982), «Согуш жана тынчтык» тасмаларында дүйнөгө белгилүү актёрлор В. М. Шукшин, А. П. Кторов, О. Уэллс, Р. Стайгер жана башкалар башкы ролдорду аткарышкан. «Римде түн болчу» (1960), «Согуш жана тынчтык» төрт сериялуу эпопеясы үчүн «Оскар» сыйлыгын алган (1968). Лениндик сыйлыктын (1960), эки жолу СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1977, 1984). Ленин, Эмгек Кызыл Туу ордендери менен сыйланган. 
[[File:БОНДАРЧУК3.png | thumb | <center>С. Ф. Бондарчук «Согуш жана тынчтык» фильминде Пьер Безуховдун ролунда. 1966–67.</center>]]
[[Category: 2-том]]

БОНДАРЕВ

2026-06-03T04:55:46Z

Gulira:

'''БО́НДАРЕВ ''' Юрий Васильевич (15. 03. 1924, Орск – 29. 03. 2020, Москва) – орус жазуучусу, сценарист, коомдук ишмер. Социалисттик Эмгектин Баатыры (1984). СССР жазуучулар союзунун мүчөсү. Лениндик сыйлыктын лауреаты (1972). Эки жолу Ленин ордени менен сыйланган (1971, 1984). СССР мамлекеттик сыйлыгынын (1977, 1983) лауреаты. Улуу Ата Мекендик согушка катышкан. М. Горький атындагы адабий институтту бүткөн (1951). 1949-жылдан чыгармалары жарыялана баштаган. «Ок сураган батальондор» (1957), «Акыркы атышуу» (1959) деген повесттери жазуучуга ийгилик алып келген. Бондаревдун «Ысык кар» (1969) аттуу романында Сталинграддагы салгылашуу чагылдырылган. «Тынчтык» (1962), «Жээк» (1975), «Тандоо» (1980), «Оюн» (1985), «Азгыруу» (1991) романдарынын, ошондой эле «Көз ирмем» (1972) лирика-философиялык публицистикасынын автору.
[[Category: 2-том]]

БОНАПАРТИЗМ

2026-06-03T04:43:08Z

Gulira:

'''БОНАПАРТИЗМ ''' – Франциядагы саясий тенденцияларга карата колдонулган авторитардык режим. Парламенттик демократияны четке кагып, күчтүү аткаруу бийлигин ырастаган. 1799-жылы Наполеон I Бонапарт жүргүзгөн мамлекеттик төңкөрүштүн натыйжасында – биринчи, Луи Наполеондун (Наполеон III) Экинчи Империя учурунда (1852–1870) – экинчи бонапартисттик режим орнотулган. Наполеон III нүн бийлиги астында Бонапартизм «толук» формага ээ болгон. Бонапартисттик режимдердин түзүлүшү, француздардын «улуттук биримдигин» калыбына келтирүү жана «укуктук тартипке» кайтып келүү ураандары астында өткөн, 1789 жана 1848-жылдагы революциялардан улам келип чыккан курч социалдык карама-каршылыктарды жеңүүгө жана революциянын жеңиштерин (жаңы пайда болгон буржуазиянын укуктарын таануу, жеке эркиндиктер, саясий теңчиликти жарыялоо ж.б.) бекемдөөгө багытталган. Бонапартизмдин идеологиясы улутчулдуктун, консерватизмдин, либерализмдин, ал тургай социализмдин (сенсимонизм) постулаттарын бириктирип, эклектикалык жана демагогиялык мүнөздө болгон. Бонапартисттик режимдерди колдогон социалдык күчтөр – дыйкандардын консервативдик массасы болгон. Бонапартизм негизинен армия менен полицияга таянган. Бонапартисттик режимдер ар кандай таптар менен социалдык топтордун ортосундагы маневрлер менен мүнөздөлгөн. Бонапартисттик режимдердин ички саясатта экономикалык либерализмди, тышкы саясатта Франциянын континентте жана анын чегинен тышкары жерде үстөмдүк кылуучу позициясын бекемдөөнү көздөгөн (бул Биринчи жана Экинчи Империялардын кыйрашына алып келген). 20-кылымдын башында Бонапартизмдин идеологиялык тенденциялары Шарль де Голль түзгөн Бешинчи Республиканын конституциясынан байкалат. Андан кийин «Бонапартизм» термини ар кандай аскердик-диктатордук жана авторитардык режимдерди мүнөздөө үчүн колдонулат. ''Ад.:'' БРЭ, 4-том, М. 2006.
[[Category: 2-том]]

БОНАЛАР

2026-06-03T04:28:38Z

Gulira:

'''БОНАЛАР ''' (фр. bon) – мамлекеттик казыначылык‚ айрым ''мекемелер'' жана ''ишканалар'' тарабынан чыгарылган карыз ''милдеттенмеси;'' 2) майда ''акча'' түрүндө убактылуу айланууга чыгарылган кагаз акча белгилери. Капиталисттик өлкөлөрдө казыналык боналар мамлекеттик ''кредиттин'' бир формасы болуп саналат. CCCРде 1922–1924-жылы акча реформасына чейин майда акча купюраларынын жетишсиздигине байланыштуу мамлекеттик мекемелер жана ишканалар тарабынан чыгарылган. Акча реформасынан кийин боналар чыгаруу токтотулган.
[[Category: 2-том]]

БОМБАЛООЧУ АВИАЦИЯ

2026-06-03T04:25:01Z

Gulira:

'''БОМБАЛООЧУ АВИА́ЦИЯ ''' – согуш авиациясынын кургактагы же деӊиздеги объектилерди бомба жана ракета менен кыйратуучу түрү. Авиациянын милдетине жана учуу тактикалык көрсөткүчтөрүнө ылайык, бомбалоочу авиация фронттук жана стратегиялык (АКШ армиясында тактикалык жана стратегиялык) болуп бөлүнөт. Ф р о н т т у к бомбалоочу авиация кургактагы аскер күчтөрүнүн аракетин колдоого, с т р а т е г и я л ы к бомбалоочу авиация душман тылындагы объектилерди бомбалоодо пайдаланылат. АДФ аскерлеринин аракетин сүрөмөлөө үчүн да колдонушат. Бомбалоочу авиациянын негизги куралы – башкарылуучу жана башкарылбоочу ракеталар.
[[Category: 2-том]]

БОМБА

2026-06-03T04:23:24Z

Gulira:

'''БО́МБА ''' (лат. bombus – дүрүлдөө, дүӊгүрөө) – 1) артиллериялык снаряддын эски аталышы. 19-кылымдан баштап, орус артиллериясында салмагы 1 ''пуддан'' (16 ''кг'') ашкан снаряд бомба деп аталган (андан жеӊили – ''граната''). 2) Авиациялык бомба – авиациялык курал-жарактардын бир түрү. Ядролук, фугастык, жарылып чачырагыч, броня жаргыч, танкага, кемеге каршы ж. б. түрлөрү бар. 3) Суу астындагы кайыктарды кыйратуучу снаряд. Мындан тышкары, диверсиялык максатта даярдалган колдо жасалган снаряддар да бомба деп аталат.
[[Category: 2-том]]

БОМАРШЕ Пьер Огюстен Карон де

2026-06-03T04:21:07Z

Gulira:

'''БОМАРШЕ ''' Пьер Огюстен Карон де (24. 01. 1732, Париж – 18. 05. 1799, ошол эле жер) – француз драматургу. «Евгения» (1767), «Эки дос» (1770) драмаларында өз заманындагы коомдук теӊсиздикти чагылдырган. Анын «Мемуарлары» (1773–1774) – ошол кездеги сот ишин жүргүзүүдөгү адилетсиздикти аёосуз ашкерелеген сатиралык памфлет. Бомаршенин драмалык чыгармаларынын туу чокусу – «Севильялык чачтарач» (1775), «Фигаронун үйлөнүшү» (1784) аттуу комедиялары. Бомарше «Айыптуу эне» (1792) аттуу пьесасында өткүр сатирадан мелодрамага өткөн. «Севильялык чачтарач» комедиясына Ж. Россини (1816), «Фигаронун үйлөнүшү» комедиясына В. А. Моцарт (1786) опера жазып, дүйнөлүк театр сахналарында коюлууда.

[[File:БОМАРШЕ2.png | thumb | <center>П. О. К. де Бомарше. Ж. М. Натьенин портреттик иши (1755). Өздүк коллекция.</center>|left]]
[[Файл:Бомарше.jpg|thumb]]
[[Category: 2-том]]

БОЛЬШЕВИКТИК ТОПТОР

2026-06-03T04:19:27Z

Gulira:

'''БОЛЬШЕВИКТИК ТОПТОР ''' К ы р г ы з с т а н д а г ы. Февраль революциясынан кийин Кыргызстанда социал-демократиялык топтор түзүлө баштаган. 1917-жылы мартта Сүлүктүдө тажрыйбалуу большевик Д. Т. Деканов большевиктик топ түзгөн жана башчылык кылган. Социал-демократиялык топтор апрель-июнда Пишпекте, Ошто, Кызыл-Кыяда пайда болгон. Кыргызстандагы бул топтордун өзгөчөлүгү – адегенде алардын курамында большевиктердин, кийин меньшевиктердин жана эсерлердин болгондугунда. Пишпектеги жана Оштогу топтордо меньшевиктер басымдуулук кылган. 1917-жылы май айында большевиктер Пишпекте кыргыздардын революциячыл ''Букара союзун'' түзүшкөн. Аны түзүүдө К. Сарыкулаков, К. Сандыбаев, Б. Мурчатов ж. б. чоӊ роль ойногон. Бул союз кыргыз кедейлеринин социалдык жана улуттук кызыкчылыктарын коргогон. «Букара» союзу 1917-жылы күздө 7 миӊден ашуун адамды бириктирген. Октябрь революциясынын жеӊишинен кийин большевиктик топтор алгачкылардан болуп Сүлүктү, Кызыл-Кыя, Ошто түзүлгөн. Оштун большевиктеринин арасында М. Сарымсаков, Б. Султанов жана башкалардын таасири чоӊ болгон. 1918-жылы 2-апрелде Пишпекте большевиктик топтордун уюштуруу жыйналышы болуп, ал М. И. Иваницын жетектеген шаардык партиялык комитетти шайлаган. Активдүү массалык-саясий иштердин натыйжасында Пишпек шаардык партиялык комитети тез эле уезддик-шаарком болуп кайра түзүлгөн. 1918-жылдын жарымында көптөгөн айылдарда большевиктик уюмдар, кийин Токмок, Каракол, Нарында шаардык партиялык уюмдар түзүлгөн.
[[Category: 2-том]]

БОЛЬШЕВИКТЕР

2026-06-03T04:16:08Z

Gulira:

'''БОЛЬШЕВИКТЕР ''' (орусча больше – көп, көпчүлүк) – РСДРПдеги (1917-жылдын апрелинен өз алдынча саясий партия) ''В. И. Ленин'' жетектеген социал-демократтардын саясий тобу (фракция). Большевиктер түшүнүгү РСДРПнин 2-съездинде (1903) пайда болгон, анда партиянын Уставын кабыл алууда жана РСДРПнин жетекчи органдарын шайлоодо Лениндин жактоочулары көпчүлүк (ушундан улам алар Большевиктер аталган) добушка ээ болуп, алардын каршылаштары азчылыкты (''меньшевиктер)'' түзүп калган. Большевиктер күрөш жүргүзүүнүн революциялык тактикасын кабыл алышып, бийликти күч менен алууну көздөшкөн. Г. Плеханов жана Л. Мартов жетектеген меньшевиктер падышалык бийликке каршы күрөшүүдө массалык жумушчу партиясын түзүүнү жана либералдык буржуазия менен кызматташуу керектигин билдиришкен. 1905-жылы орус революциясынын жеӊилишинен кийин дыйкандардын колдоосуна ээ болбогон Большевиктердин лидерлери эмиграцияга кетүүгө аргасыз болушкан. 1917-жылы Февраль революциясынан кийин Убактылуу өкмөттүн жүргүзгөн реформалары жана Россияны дүйнөлүк согуштан алып чыгуу мүмкүнчүлүгүнүн жоктугу элдин нааразылыгын күчөтүп, Большевиктердин таасири жогорулай баштаган. 1917-жылы июль-август айларында Большевиктер бийликти куралдуу жол менен тартып алуу чечимин кабыл алышып, 25-октябрда Убактылуу өкмөттүн мүчөлөрү камакка алынат. Бийлик В. И. Ленин жетектеген ЭКСтин колуна өткөн. Россиядагы граждандык согуш учурунда Большевиктер өлкөдө бийлигин толук орнотуп, башка ревволюциялык агымдардын, саясий партиялардын бардыгына тыюу салууга жетишкен. 1917–52-жылы «Большевиктер» термини партиянын расмий аталышына киргизилген – Россия социал-демократтык большевиктер партиясы – РСДРП(б), Россия Коммунисттик большевиктер партиясы – РКП(б), Бүткүл Союздук Коммунисттик большевиктер партиясы – ВКП(б). Партиянын 19-съездинин (1952) чечими менен ВКП(б) Советтер Союзунун Коммунисттик партиясы (КПСС) деп аталып калган, кара: ''Советтер Союзунун Коммунисттик партиясы.''
[[Category: 2-том]]

БОЛЬШАКОВ Михаил Николаевич

2026-06-03T04:11:10Z

Gulira:

'''БОЛЬШАКО́В ''' Михаил Николаевич (12.11.1907, Калуга – 12. 06.1992, Бишкек) – техника илимдеринин доктору (1952), Кыргыз ССР ИАнын корреспондент- мүчөсү (1954), Кыргыз ССРинин илимге эмгек сиӊирген ишмери (1977). Ленинград политехникалык институтун бүтүргөн (1931). 1931–1940-жылдарда Ленинграддагы долбоорлоо жана илим-изилдөө мекемелеринде иштеген. Чоӊ Чүй каналын (ЧЧК), Орто-Токой суу сактагычын курууну долбоорлоо боюнча топтун (1940–1942), 1946–1983-жылдарда Кыргызстанда энергетика боюнча топтун жетекчиси, суу чарба секторунун башчысы, илимий иштер боюнча директордун орун басары (1953), суу чарбасы жана энергетика институтунун директору (1954–1963), ошол эле жерде гидрология боюнча лабораториянын, ошондой эле, суу жана суу энергетика ресурстары бөлүмүнүн башчысы. 1967-жылдан Кыргызстан суу чарба илим-изилдөө институтунун директору, 1974-жылдан республиканын суу ресурстарын комплекстүү пайдалануу жана коргоо бөлүмүнүн жетекчиси болгон. Гидрология жана гидротехника боюнча адис. 70тен ашык илимий эмгеги, анын ичинен 5 монографиясы жарык көргөн. Кыргыз ССРинин алгачкы улуттук атласын түзүүчүлөрдүн бири болгон. 
[[File:БОЛЬШАКОВ1.png | thumb | none]]
Эмг.: Водоэнергетические ресурсы Киргизской ССР (совм. с В. Г. Шпаком). Ф., 1960; Водные ресурсы рек советского Тянь-Шаня и методы их расчёта. Ф., 1972.
[[Category: 2-том]]

БОЛЬЦМАН СТАТИСТИКАСЫ

2026-06-03T04:08:40Z

Gulira:

'''БО́ЛЬЦМАН СТАТИСТИКАСЫ ''' – классикалык механиканын закондорунун негизинде кыймылдоочу көп сандагы аракеттешпеген бөлүкчөлүү системалардын ''статистикалык физикасы.'' 1868–1871-жылдары австриялык физик Л. ''Больцман'' иштеп чыккан. Анда идеалдык газдын бөлүкчөлөрүнүн бөлүнүшү импульс жана координата боюнча каралат. Буга молекулалары бири-бири менен начар байланышкан сейрек газдар баш ийет. Системадагы көп бөлүкчөлөрдүн ар биринин абалын так аныктоо мүмкүн эмес, бирок ар бир бөлүкчөнүн орточо кыймылы системанын жалпы абалын мүнөздөшү мүмкүн. Больцман статистикасында бөлүкчөлөр бири бирине көз карандысыз түрдүү абалга бөлүштүрүлөт жана алар бири биринен айырмаланат. Бул абалда алардын координаталары жана импульстары белгилүү мааниге ээ болот. Ал суюлтулган молекулалык газдарга жана газ разряддуу плазмага колдонулат. Тыгыз газдардагы бөлүкчөлөрдүн ич ара аракеттешүүсүндө ''Гиббс бөлүштүрүүсү'' пайдаланылат.
[[Category: 2-том]]

БОЛЬЦМАН Людвик

2026-06-03T04:06:09Z

Gulira:

'''БО́ЛЬЦМАН ''' Людвиг (20. 02. 1844, Вена –05. 09. 1906, Дуино) – австриялык физик, статикалык физикага жана физикалык кинетикага негиз салуучулардын бири. Вена ИАнын (1895) жана башка бир нече өлкөнүн академиясынын мүчөсү. 1866-жылы Вена университетин бүткөн. Ал ошол мезгилде эле физиканын бардык тармактары жана математиканын кээ бир бөлүмдөрү боюнча илимий иш жүргүзгөн. Анын ичинен маанилүүлөрү — газдардын кинетикалык теориясы жана термодинамиканын статикалык негизделиши. Ж. ''Максвеллдин'' газ молекулаларынын ылдамдыктарынын бөлүштүрүү законун сырткы күчтөр талаасындагы газдарга колдонуп, «Больцман бөлүштүрүүсү» деген формуланы аныктаган (кара: ''Больцман статистикасы''). Идеалдык газдардын кинетикалык теориясына статистикалык методдорду колдонуп, газдардын кинетикалык теориясынын негизги теӊдемесин чыгарган. Больцмандын эӊ негизги эмгектери кайталанбас процесстерди изилдөө жана термодинамиканын экинчи башталышын статистикалык жол менен түшүндүрүү маселелерине арналган.
[[Category: 2-том]]

БОЛУШТУК

2026-06-03T04:01:52Z

Gulira:

'''БОЛУШТУК ''' (орусча волость – аймактык башкаруу бирдиги) – падышалык Россиядагы аймактык-башкаруу бирдиги. Кыргызстан Россиянын курамына кошулгандан кийин 1867-жылы 11-июлда бекитилген «Жети-Суу жана Сыр-Дарыя облустарындагы абал жөнүндө» жобонун негизинде Кыргызстандын аймагы уезддерге, уезддер болуштуктарга бөлүнгөн. 1868-жылы алгачкы шайлоо өткөрүлгөн. Болуштуктар 1000–2000 түтүндөн турган. Мисалы, 1913-жылы Пишпек уездинде 50, Пржевальск уездинде 33 болуштук болгон. Жер которуп келгендерден өз алдынча жамааттар (общиналар) түзүлүп, аларды «кыштак болуштуктары» деп аташкан. Калкты аймакташтырып бөлүштүрүү кыргыздардагы ар түрдүү уруу топторунун бир аймактык башкаруу бирдикке биригишине жол ачып, кезегинде жергиликтүү отурукташкан жана көчмөн калктын арасындагы чыр-чатактын, кагылыштардын, барымталардын азайышына алып келген, көчмөн элдин отурукташына аздыр-көптүр шарт түзгөн. Болуштук бөлүнүш 1917-жылга чейин сакталып, Совет бийлиги орногондон кийин советтик негизде кайрадан уюштурулган. Алсак, Кыргызстанда 1926-жылы 4 округга баш ийген 72 болуштук болгон. СССР БАКы менен ЭКСтин 1930-жылы августтагы чечимине ылайык, жаӊы аймактык-бийликке бөлүү ишке ашырылып, райондор түзүлгөндүгүнө байланыштуу болуштуктар жоюлган; Кыргызстанда болуштукту башкаруучу адам ''болуш'' (волостной) деп аталган.
[[Category: 2-том]]

БОЛУШ

2026-06-03T03:57:15Z

Gulira:

'''БОЛУШ ''' (орусча волостной) – аймактык-башкаруу бирдиги – ''болуштуктун'' башкаруучусу. Болушту шайлоо жашыруун добуш берүү жолу менен ишке ашкан. Шайлоо эки баскычтан турган. Болушту шайлоодон мурун он башылар, элүү башылар, старчындар дайындалуучу. 50 түтүн шайлоочудан бир элүү башы шайланган. Болуш ошол элүү башылардын курултайында 3 жылдык мөөнөткө шайланып, аскер губернатору тарабынан бекитилген. Бул кызматка, адатта колунда бар адамдар көрсөтүлгөн. Болуштар өкмөттүн жарлыктары менен сот өкүмдөрүнүн аткарылышын көзөмөлдөп, жер чатагын чечүү, жер, чабынды бөлүп берүү, салык салуу, жыйноо сыяктуу иштерди аткарышкан. Болуштук башкаруучуларга – Болуш, болуштун кандидаты (болуш өлсө анын ордун баса турган киши), катчы (писарь) кирген. Ал ишинин көбүн катчы менен жүргүзгөн. Адатта катчылар орус улутунан болгон, ''кара: Болуштук.''
[[Category: 2-том]]

БОЛПОНОВА

2026-06-03T03:40:52Z

Gulira:

'''БОЛПОНОВА''' Асыл Бакытбековна (1974-жылы туулган, азыркы Бишкек) – тарыхчы, тарых илимдеринин доктору (2015), доцент (2011). 1996-жылы КМУУнун тарых факультетин бүткөн. 1996-жылдан К. Тыныстанов атындагы Ысык-Көл мамлекеттик университетинде окутуучу, доцент, кафедра башчысы, КРдин Президентине караштуу Мамлекеттик башкаруу академиясында доцент. 40тай илимий эмгектин (анын ичинен 2 монография) автору.
[[Category: 2-том]]

БОЛОТ ЭРИТҮҮ

2026-06-03T03:37:57Z

Gulira:

'''БОЛОТ ЭРИТҮҮ ''' – эритүүчү меште чоюнду жогорку температурада иштетип, курамындагы көмүртекти азайтуу менен болот куймаларын даярдоо. 1-жолу болот эритүүчү электрдик меш (электр дугалык) 1899-жылы француздук инженер П. Эру тарабынан сунушталган. Башка процесстерге салыштырганда бул учурда температура өтө жогорулап, мештин ичинде нейтралдык же калыбына келтирүүчү атмосфера пайда болуп, кээде вакуумга айландырууга шарт түзүп, сапаттуу легирленген болот алууга мүмкүндүк берет. Катуу шихтадан болот эритүү процесси электрдик же индукциялык меште электроддун жардамы менен жүргүзүлүп, 1 т болотту алууга 500–700 ''кВт·с''тан (көмүртектүү болот) 1000 ''кВт·с''ка (легирленген болот) чейин электр энергиясы жумшалат. Мындай эритүү өндүрүшүндө баштапкы материал катары мартен же конвертер болотунун эритилген продукциясы пайдаланылса, электр дугалык мештин өндүрүмдүүлүгү 2 эсе жогорулап, 1 т болотту алууга жумшалган электр энергиясы 300 ''кВт ·с''тан ашпайт.
[[Category: 2-том]]

БОЛОТ КОНСТРУКЦИЯЛАРЫ

2026-06-03T03:33:56Z

Gulira:

'''БОЛОТ КОНСТРУКЦИЯЛАРЫ ''' – болоттун ар кандай маркасынан даярдалган курулма түзүлмөлөр. Алардын элементтери ширетүү, бөрктөп чегелөө же бурама менен бириктирилет. Алар адатта күч келүүчү курулуш конструкциясы катары (имарат каркасы, көпүрөнүн аралык курулмасы, телекөрсөтүү мунарасы ж. б.) имарат, кеме жасоочу же оӊдоочу эллинг, самолёт туруучу ''ангар'' ж. б. курууда колдонулат. Болот конструкцияларынан курулуш краны, мунара, нефть чалгындоо мунарасы, чоӊ диаметрлүү түтүктөр, домналар ж. б. жасалат жана дат басуудан сактоо үчүн карапа, бетон ж. б. материалдар менен капталат. Болот конструкцияларын долбоорлоодо конструкциясынын бекем жана туруктуу болушун камсыз кылуу зарыл. Чоӊ болот конструкциялары көргөзмө павильондорун, спорт залдарын, самолёт жыйноочу цехтерди жабууда колдонулат. Алар көмүртек аз кошулган, аз легирленген жана өтө бекем болоттон жасалат.
[[Category: 2-том]]

БОЛОТ

2026-06-03T03:32:15Z

Gulira:

'''БОЛОТ ''' – темир менен көмүртекти, башка элементтерди (марганец, кремний, күкүрт, фосфор ж. б.) кошуп, эритип алынган элпек иштетилүүчү (деформациялануучу) куйма. Ал химиялык курамы боюнча көмүртектүү болот, ал эми курамына көмүртектен тышкары хром, никель, молибден кошулса, легирленген болот болуп айырмаланат. Болот алуунун көп процесси бар (кара: ''Болот эритүү''). Болот өндүрүшүнүн негизги агрегаттары: конвертор, ''мартен меши, электр меши.'' Жогорку сапаттагы болотту алыш үчүн тазартылган эритмелер колдонулат. Химиялык түзүлүшүнө карай ал көмүртектүү жана маӊыздалган деп бөлүнөт. Маӊыздалган болоттун түзүлүшүнө маӊыздоочу элементтер (хром, никель, молибден, вольфрам, титан ж. б.) кирип, анын сапатын жогорулатат. Маӊыздоочу элементтер тамга жана сан менен белгиленет. Мисалы, 3х13 деген болоттун тутумунда 0,3% көмүртек, 13% хром; 2х17 Н2де 0,2 % көмүртек, 17% хром, 2% никель бар. Эгерде тамгадан кийин сан жок болсо, маңыздоочу элементтин тутуму 1,5 %тен ашпаган болот. Болот структурасы кадимки (бөлмөдөгү) температурада бекемдик касиети төмөн, бирок жумшак феррит жана катуулук, бекемдик касиети өтө жогору цементитит бөлүкчөлөрүнөн туруп, механикалык, оптикалык, электрдик, жылуулук өткөргүчтүк касиеттери жакшы материал болгондуктан машина курууда кеңири колдонулат. Болоттун механикалык касиеттерин жакшыртуу максатында термиялык же химия-термиялык иштетүүлөр колдонулат. Пайдаланылышына жараша курулуштук, аспаптык жана өзгөчө физикалык-химиялык касиеттеги болот деген класстарга бөлүнөт (кара: ''Аспаптык болот''). Дат басуудан сактоо үчүн болоттун сырткы бети хром, цинк, коргошун ж. б. менен жалатылат. Болот өндүрүшүнүн өлчөм-ченеми мамлекеттин техника-экономикалык өнүгүү деңгээлин мүнөздөйт.
[[Category: 2-том]]

БОЛОНЬЯ

2026-06-03T03:25:14Z

Gulira:

'''БОЛОНЬЯ́ ''' – Түндүк Италиядагы шаар. Рено дарыясынын боюнда жайгашкан. Болонья провинциясынын жана Эмилия-Романья облусунун административдик борбору. Калкы 390 734 (2025). Маанилүү жолдор тоому. Кеме жүрүүчү канал аркылуу По дарыясы менен туташат. Машина куруу, кара металлургия, химия, фармацевтика, полиграфия, жеӊил, тамак-аш, текстиль өнөр жайы өнүккөн. Атом изилдөөнүн

Улуттук борбору, Ун-т (11-кылым; Европадагы байыркы университтердин бири), Улуттук пинакотека, Сан-Стефано, Сан-Доминико ж. б. музейлери бар. Биздин заманга чейин 6-кылымдын аягында Б. Этрусктардын (Фельсина) борбору болгон. Аты биздин заманга чейин 4-кылымдын орто ченинде шаарды басып алган бойлордун атынан аталган. Орто кылымда укук мектеби менен даӊкталган. Роман стилиндеги Сан-Стефано чиркөө комплекси (11–13-кылымдар.), жантайыӊкы курулган үй-мунаралар (11–12-кылым), готика стилиндеги палаццо (13–15-кылым.), Сан-Петронио чиркөөсү (14–17-кылым), ренессанс стилиндеги айкел порталдары (1425–38, скульптору Якопо делла Кверча), ренессанс (Бевилаква, 15-кылым) жана барокко стилиндеги сарайлар сакталган. Бул шаарда 1999-жылы бирдиктүү европалык билим берүү системасын түзүү боюнча эл аралык келишим алынган, кара: ''Болонья келишими''.
[[Category: 2-том]]

БОЛМУШ ЖАНА АӉСЕЗИМ

2026-06-03T03:15:02Z

Gulira:

'''БОЛМУШ ЖАНА АӉСЕЗИМ''' – философиянын борбордук башкы категориялары. Болмуш (бытие) – конкреттүү мейкиндикте жана убакытта жашаган бир реалдуулукту белгилөө үчүн колдонулган философиялык термин. Марксизмдин дүйнө тааным теориясында Болмуш (''материя, материализм'') жана Аңсезим (идея, идеализм) философиялык акыл-ойдун дүйнөлүк өнүгүү негизинде жаткан эки карама-каршы багыттардын (материализм–идеализм) концепциялары катары мүнөздөлөт. Материализм окуусунда болмуштун (Б.) негизин материя түзөт десе, идеализм, тескерисинче, болмуштун негизи идея (абсолюттук идея, рух) деп эсептейт. Болмуш түшүнүгү метафизиканын өзгөчө бөлүгү – онтологиянын (болмуш тууралуу окуунун) иликтөө айдыӊы (предмети). Болмуш – бул жашоо, ал – бар чындык, болгон реалдуулук. “Б.” түшүнүгү байыркы коомдо адамдар өздөрүн курчап турган дүйнө жөнүндө э ӊ ж а л п ы к ө з к а р а ш түзүү аракеттеринен улам келип чыкканын болжолдошот. Философтор Болмуштун мазмунун субстанция (дүйнө башат, бардыктын башталмасы, түпмаӊыз) менен бир катарда карашкан. Тарыхта болмуш идеясын алгач байыркы грек ойчулу Парменид алып чыккан. Ал болмушту «субстанция» менен окшош, төп маанилеш катары караган. Анын ою боюнча болмуш гана бар. Жок нерсе (небытие) деген жок нерсе. Аны аӊдоого болбойт, андай жок нерсе тууралуу элестөө да мүмкүн эмес. Болмуш жаралбайт, жок да болбойт. Демокрит болмуштун негизин атомдор түзөт десе, Платон идеялар дүйнөсү анын чыныгы (реалдуу), түбөлүк, өзгөрбөс касиети жана сапаты деп атаган. Жаӊы заман мезгилинде бул олуттуу түшүнүк башкача өӊүттөн карала баштаган. И. Канттын болмуш менен түп маӊызды (субстанцияны) өз-өзүнчө бөлүп карашы, адамдын иш аракетиндеги таанымды жана практикалык чөйрөлөрдү маани-маӊызына дейре ажырымдоого алып келген. Г. Гегелдин ырастоосунда болмуш жана ойлоо (мышление) категориялары маӊызы боюнча бирдей, окшош. Ойлоо такыр жок нерседен (небытие) башталып, өзүнүн карама-каршысы – болмуш категориясына өтөт. 18–19кылымдардагы материализм болмуш менен материяны бирдей, төп деп эсептеген. 20–21-кылымдын философиясынын Э. Гуссерль, М. Шелер, Н. Гартман, М. Хайдеггер сыяктуу өкүлдөрү болмушту жаӊы өӊүттөн, субстанция түшүнүгүнөн ажыратып карай башташты (кара: ''Экзистенциализм''). «Аӊ сезим» термини – философиянын башкы түшүнүгүнүн бири, метафизиканын жуп категориясынын (болмуш жана аӊ сезим) түгөйү. Классикалык мааниде «А.» адамдын субъективдүү тарабынын бардык жактарын (ишмердиги, эмоция, идеалдар, баалуулуктар, нормалар ж. б.) камтыйт, мына ушундай мазмунда караганда – ал идеалдуу дегенге жакын. Аӊдоо процессинде субъекттин аӊсезиминде объект гана чагылбастан, ошол нерсенин аӊдалып жатканы да кошо берилет. Тарыхтын түркүн-түрдүү циклдеринде А-дин ар аспекттеринин актуалдуулугу ар кандай болгон. 18–19-кылымдарда аңсезимди иликтөөнүн мааниси негизинен билим менен теӊелген. Ал – аңсезим менен мээнин, А. менен аӊсезимсиздиктин катышы тууралуу. Азыркы учурдагы философиянын көӊүлүнүн борборунда аңсезимдин онтологиялык жактары – Аңсезим менен тилдин карым-катышы тууралуу проблемалар турат. ''М. Эдилова.'' [[Category: 2-том]]

БОЛМУШ ЖАНА АӉСЕЗИМ

2026-06-02T05:46:53Z

Gulira:

''' БОЛМУШ ЖАНА АӉСЕЗИМ''' – философиянын борбордук башкы категориялары. Болмуш (бытие) – конкреттүү мейкиндикте жана убакытта жашаган бир реалдуулукту белгилөө үчүн колдонулган философиялык термин. Марксизмдин дүйнө тааным теориясында Болмуш (''материя, материализм'') жана Аңсезим (идея, идеализм) философиялык акыл-ойдун дүйнөлүк өнүгүү негизинде жаткан эки карама-каршы багыттардын (материализм–идеализм) концепциялары катары мүнөздөлөт. Материализм окуусунда болмуштун (Б.) негизин материя түзөт десе, идеализм, тескерисинче, болмуштун негизи идея (абсолюттук идея, рух) деп эсептейт. Болмуш түшүнүгү метафизиканын өзгөчө бөлүгү – онтологиянын (болмуш тууралуу окуунун) иликтөө айдыӊы (предмети). Болмуш – бул жашоо, ал – бар чындык, болгон реалдуулук. “Б.” түшүнүгү байыркы коомдо адамдар өздөрүн курчап турган дүйнө жөнүндө э ӊ ж а л п ы к ө з к а р а ш түзүү аракеттеринен улам келип чыкканын болжолдошот. Философтор Болмуштун мазмунун субстанция (дүйнө башат, бардыктын башталмасы, түпмаӊыз) менен бир катарда карашкан. Тарыхта болмуш идеясын алгач байыркы грек ойчулу Парменид алып чыккан. Ал болмушту «субстанция» менен окшош, төп маанилеш катары караган. Анын ою боюнча болмуш гана бар. Жок нерсе (небытие) деген жок нерсе. Аны аӊдоого болбойт, андай жок нерсе тууралуу элестөө да мүмкүн эмес. Болмуш жаралбайт, жок да болбойт. Демокрит болмуштун негизин атомдор түзөт десе, Платон идеялар дүйнөсү анын чыныгы (реалдуу), түбөлүк, өзгөрбөс касиети жана сапаты деп атаган. Жаӊы заман мезгилинде бул олуттуу түшүнүк башкача өӊүттөн карала баштаган. И. Канттын болмуш менен түп маӊызды (субстанцияны) өз-өзүнчө бөлүп карашы, адамдын иш аракетиндеги таанымды жана практикалык чөйрөлөрдү маани-маӊызына дейре ажырымдоого алып келген. Г. Гегелдин ырастоосунда болмуш жана ойлоо (мышление) категориялары маӊызы боюнча бирдей, окшош. Ойлоо такыр жок нерседен (небытие) башталып, өзүнүн карама-каршысы – болмуш категориясына өтөт. 18–19кылымдардагы материализм болмуш менен материяны бирдей, төп деп эсептеген. 20–21-кылымдын философиясынын Э. Гуссерль, М. Шелер, Н. Гартман, М. Хайдеггер сыяктуу өкүлдөрү болмушту жаӊы өӊүттөн, субстанция түшүнүгүнөн ажыратып карай башташты (кара: ''Экзистенциализм''). «Аӊ сезим» термини – философиянын башкы түшүнүгүнүн бири, метафизиканын жуп категориясынын (болмуш жана аӊ сезим) түгөйү. Классикалык мааниде «А.» адамдын субъективдүү тарабынын бардык жактарын (ишмердиги, эмоция, идеалдар, баалуулуктар, нормалар ж. б.) камтыйт, мына ушундай мазмунда караганда – ал идеалдуу дегенге жакын. Аӊдоо процессинде субъекттин аӊсезиминде объект гана чагылбастан, ошол нерсенин аӊдалып жатканы да кошо берилет. Тарыхтын түркүн-түрдүү циклдеринде А-дин ар аспекттеринин актуалдуулугу ар кандай болгон. 18–19-к-да А-ди иликтөөнүн мааниси негизинен билим менен теӊелген. Ал – А. менен мээнин, А. менен аӊсезимсиздиктин катышы тууралуу. Азыркы учурдагы философиянын көӊүлүнүн борборунда А-дин онтологиялык жактары – А. менен тилдин карым-катышы тууралуу проблемалар турат. ''М. Эдилова.'' [[Category: 2-том]]

БОЛМУШ

2026-06-02T05:04:36Z

Gulira:

'''БОЛМУШ ''' – объективдүү дүйнөнүн, материялык табияттын, ал эми коомдо адамдардын материалдык турмушунун аң-сезимге көз карандысыз жашап турушун белгилөөчү философиянын борбордук башкы категориялары. Болмуш (бытие) – конкреттүү мейкиндикте жана убакытта жашаган бир реалдуулукту белгилөө үчүн колдонулган философиялык термин. Материализм окуусунда болмуштун (Б.) негизин материя түзөт десе, идеализм, тескерисинче, Болмуштун негизи идея (абсолюттук идея, рух) деп эсептейт. Болмуш түшүнүгү метафизиканын өзгөчө бөлүгү – онтологиянын (Болмуш тууралуу окуунун) иликтөө айдыӊы (предмети). Болмуш – бул жашоо, ал – бар чындык, болгон реалдуулук. «Болмуш» түшүнүгү байыркы коомдо адамдар өздөрүн курчап турган дүйнө жөнүндө э ӊ ж а л п ы к ө з к а р а ш түзүү аракеттеринен улам келип чыкканын болжолдошот. Философтор Болмуштун мазмунун субстанция (дүйнө башат, бардыктын башталмасы, түпмаӊыз) менен бир катарда карашкан. Тарыхта Болмуш идеясын алгач байыркы грек ойчулу Парменид алып чыккан. Ал Болмушту «субстанция» менен окшош, төп маанилеш катары караган. Анын ою боюнча Болмуш гана бар. Жок нерсе (небытие) деген жок нерсе. Аны аӊдоого болбойт, андай жок нерсе тууралуу элестөө да мүмкүн эмес. Болмуш жаралбайт, жок да болбойт. Демокрит Болмуштун негизин атомдор түзөт десе, Платон идеялар дүйнөсү анын чыныгы (реалдуу), түбөлүк, өзгөрбөс касиети жана сапаты деп атаган. Жаӊы заман мезгилинде бул олуттуу түшүнүк башкача өӊүттөн карала баштаган. И. Канттын болмуш менен түпмаӊызды (субстанцияны) өз-өзүнчө бөлүп карашы, адамдын иш-аракетиндеги таанымды жана практикалык чөйрөлөрдү маани-маӊызына дейре ажырымдоого алып келген. Г. Гегелдин ырастоосунда Болмуш жана ойлоо (мышление) категориялары маӊызы боюнча бипбирдей, окшош. Ойлоо ныпым жок нерседен (небытие) башталып, өзүнүн карама-каршысы – Болмуш категориясына өтөт. 18–19-кылымдардагы материализм болмуш менен материяны бипбирдей, төп деп эсептеген. 20–21-кылымдардын философиясынын Э. Гуссерль, М. Шелер, Н. Гартман, М. Хайдеггер сыяктуу өкүлдөрү Болмушту жаӊы өӊүттөн, субстанция түшүнүгүнөн ажыратып карай башташты (кара: ''Экзистенциализм).''

''М. Эдилова.''
[[Category: 2-том]]

БОЛИВИЯЛЫКТАР

2026-06-02T04:39:36Z

Gulira:

'''БОЛИВИЯЛЫКТАР ''' (өздөрүн б о л и в и а н о с деп аташат) – Боливия Республикасынын негизги калкы. Аргентина жана башка өлкөлөрдө да жашашат. Жалпы саны 3200 миң (2019) киши, анын ичинен Боливияда 3 млн, Аргентинада 150 миӊ. Испан тилинде сүйлөшөт. Дини – католик, ошондой эле протестанттар да бар. Боливиялыктардын этностук негизин испан – индей метистери (чоло) менен бара-бара ассимиляцияланып бара жаткан индейлер (каничана, каювава жана башка) түзөт. 1952-жылдагы революция (агрардык реформа, кен чыга турган жерди улутташтыруу, индейлерге теӊ укуктарды берүү жана башкалар) Боливиялыктардын улуттук консолидацияланышына түрткү берди. Агрардык реформадан кийин община, айыл чарба кооперативдери, өнөр жайлардын өнүгүшү активдештирилди. Боливиялыктар дыйканчылык, мал чарбачылык менен кесип кылышат. Чолонун көбү соодагер, майда кызматчы жана адис жумушчулар. Тамак-ашы негизинен кофе, пуна (картошка, буудай, жүгөрү) жана эт азыктары. 
[[File:БОЛИВИЯЛЫКТАР68.png | thumb | none]]
[[Category: 2-том]]