Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору - Колдонуучунун салымы [ky]

БАЛАСАГУН ТООЛОРУ

2026-04-20T11:46:31Z

Gulira:

'''БАЛАСАГУН ТООЛОРУ''' – тарыхый топоним. Махмуд Кашкаринин «Китаб диван лугат аттүрк» сөздүгүндө (11-кылым) кезигет. Баласагун шаарынын (Бурана) географиялык ордуна карата Баласагун тоолору Кыргыз Ала-Тоосу менен салыштырылат. Аталган эмгекте «Кочнар баши» (Кочкор-Башы) менен Баласагундун ортосунда «Замбиарт» деген жер бар экени айтылат. В. В. Бартольд (1887) бул жерди Кыргыз Ала-Тоосундагы Шамшы ашуусуна туура келерин айткан, кара: ''Баласагун. С. Өмурзаков.''

''[[Category: 2-том, 1-69 бб]]''

БАЛАСАГУН

2026-04-20T11:44:01Z

Gulira:

'''БАЛАСАГУН '''– Чүй өрөөнүнөн орун алган орто кылымга таандык шаар; Караханиддер мамлекетинин борбору. Шаар жөнүндө алгач маалымат берген араб автору ал-Мукаддаси Баласагун шаарынын башка шаарлардан чоң болгондугун, эли өтө көп экендигин баяндайт (10-кылым). Махмуд Кашгаринин (11-кылым) «Китаб диван лугат ат-түрк» сөздүгүндө Баласагун шаары, ошондой эле Куз-Ордо, Куз-Улуш деп да берилген. Ушул эле автордун картасында Баласагун Тараз шаарынын түштүгүнө жайгаштырылып, тоолор менен курчалат. Ас-Самани (12-кылым) жана Якут (13-кылым) Баласагунду Кашкарга жакын жайгаштырат. 13-кылымдагы айрым авторлордун эмгектеринде шаар Чүй суусунун жээгинде жайгашкандыгы айтылат. Абу-л-Фиданын (14-кылым) эмгегинде бул шаардын астрономиялык көрсөткүчтөрү берилген. Мухаммед Хайдар (17-кылым) Чүй суусунун боюндагы чоң шаардын мунара, медресе сыяктуу калдыктары сакталган жерде имам Мухаммед Факих Баласагунинин мүрзөсүнүн үстүндө эстелик бар экендигин эскерген. Мунед Джим-Баши (17-кылым) Баласагунду Кашкардан алыс жерге жайгаштырып, анын астрономиялык көрсөткүчтөрүн берет. 11-кылымда Баласагун шаарында байыркы түрк жазма эстеликтеринин бири «Кутадгу билигдин» автору, акын, илимпоз, ойчул Жусуп ''Баласагуни'' туулуп-өскөндүгү белгилүү. Тарыхчылар В. Бартольд, А. Бернштам жана кыргыз окумуштуулары А. Абетеков, Ө. Караев, 3. Эралиев тарыхый жазуу маалыматтарга жана археологиялык табылгаларына таянышып, байыркы Баласагун азыркы Токмок шаарынын жанындагы Бурананын аймагында болгон, Акбешим шаарчасынын уранды калдыгы Баласагун шаарынын бир бөлүгү деп эсептешет. Шаардын ортосунда ири ак-сарай жана бийик мунаралуу жамы мечит, анын жанынан көрүстөн орун алган жана соода-сатык, мектеп, окуу жайлары, дүкөндөр, мончолор ж. б. болгон, ошондой эле элчиликтер жайгашкан. Шаар-

[[File:БАЛАСАГУН45.png | thumb | Баласагун шаар калдыгынын урандылары.]]
дын сырты чоподон согулган дубал менен курчалган. 14-кылымда ич ара узакка созулган согуштардын натыйжасында жок болушу ыктымал. Ад.: Материалы по истории киргизов и Киргизии. М., 1973; ''Горячева В. Д.'' Средневековые городские центры и архитектурные ансамбли Киргизии. Ф., 1982; ''Ө. Кара уулу.'' Көөнө түрктөр тарыхы. Б., 1994; ''Плоских В. М.'' Наш Кыргызстан. Б., 2004. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛАПАНДУУ КУШТАР

2026-04-20T11:36:04Z

Gulira:

'''БАЛАПАНДУУ КУШТАР '''(кызыл эт балапандуу куштар) – ''жөжөлүү куштардан'' айырмаланып жумурткасында сарысы (азык-заты) аз болгондуктан, эмбриондук өөрчүү мөөнөтү кыска болгон куштар тобу. Балапаны алсыз, булчуңу начар, сокур, денеси жүнсүз же сейрек тыбыт менен капталып, дене температурасы туруксуз болот. Алар көпкө чейин уяда болуп, ата-энелери аларды жылытып, тамак ташып багышат. Буларга калак буттуулар, көгүчкөндөр, күкүктөр, тоту куштар, тоңкулдак сымалдар, таранчылар ж. б. кирет. Айрым куштар, мисалы, үкүлөр, жырткыч куштар, жөжөлүү куштар менен балапандуу куштардын ортосундагы аралык орунду ээлейт. Алардын балапандары жумурткадан чыкканда эле калың тыбыт менен капталган болот, жырткыч куштардын балапандарынын көзү көрөт. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛАНЫН ШАЛ ООРУСУ

2026-04-20T11:34:44Z

Gulira:

'''БАЛАНЫН ШАЛ ООРУСУ''', кара: ''Полиомиелит.'' [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛАНЫН ТОНУ

2026-04-20T11:33:27Z

Gulira:

'''БАЛАНЫН ТОНУ''', п л а ц е н т а – түйүлдүктүн өрчүү мезгилинде эне менен бала организминин ортосундагы байланышты жана зат алмашууну камсыз кылуучу орган. Ал түйүлдүктүн түктүү сырткы чели менен жатын капталынын биригип өсүшүнөн пайда болот. Баланын тону жалпак келип, баланын ордунан, түйүлдүк челинен жана киндик боосунан турат. Баланын тону аркылуу киндик боосу менен энеден түйүлдүккө азык заттар жана кычкылтек келет. Ошодой эле андан зат алмашуу продуктулары чыгарылып, витаминдер, ферменттер, гормондор жана медиаторлор синтезделип, эне организминин кош бойлуулукка көнүшүнө түрткү берет. Эне организминен келүүчү тескери таасирди өткөрбөй, физиологиялык тосмо кызматын аткарат. Калыптанышы 3–4 айында токтолуп, бала төрөлөргө жакын жатындан бөлүнүп, баладан кийин түшөт. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛАНЫ ТАМАКТАНДЫРУУ

2026-04-20T11:30:59Z

Gulira:

'''БАЛАНЫ ТАМАКТАНДЫРУУ''' – баланын организмин керектүү азык заттар менен камсыздоо. Тамак-аш баланын жашына ылайык тандалат. Ашыкча же жетишсиз тамактандыруу баланын денесинин, акыл-эсинин өсүшүнө терс таасирин тийгизет жана түрдүү ооруга чалдыктырат. Баланын зат алмашуусу тез жүрүп, энергияны көп сарптайт, алар кыймылдуу болгондуктан, организм белок менен калориялуу азыкты арбын талап кылат. Ошондуктан балдар эт, балык, жумуртка, сүт азыктарын жетишерлик алуусу зарыл. Углевод энергия булагы болгондуктан, балага өтө керек. Баланы витаминдүү жана минералдуу тамак-аш менен тамактандыруу өтө маанилүү. Бир жашка чейинки баланын негизги тамагы – эне сүтү. Бала эч болбогондо 6 айга чейин эненин эмчегин эмүүсү зарыл. 4–6 айынан баштап башка кошумча тамак-ашка үйрөтүп, түрдүү жемиш ширелерин 1–2 тамчыдан баштап, 8–10 чай кашыкка жеткирилет; алманы эзип бир чай кашыктан, жумуртканын сарысын сүткө аралаштырып берсе болот, 6–7 айында түрдүү жашылча сорпосун, ботко, эт сорпосун бере баштоо сунуш кылынат. 9–10 айында балага кашык карматып тамактанууга үйрөтөт. Бала бир жаштан кийин түрдүү тамак-ашка көндүрүлөт. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛАНСТЫК ПАЙДА

2026-04-20T11:28:09Z

Gulira:

'''БАЛАНСТЫК ПАЙДА '''– бухгалтердик баланста чагылдырылуучу белгилүү мезгил үчүн пайданын жалпы суммасы. Баланстык пайдага түрдүү продукцияларды, жумуштарды, тейлөөлөрдү ишке ашыруудан жана андан тышкаркы операциялардан (алынган жана телөнгөн айыптардын, үстөктөрдүн ж. б. ортосундагы айырма, ижарага берилген мүлктөн алынуучу ижара төлөмү ж. б. ) түшкөн пайда кирет. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛАНС НАРКЫ

2026-04-20T11:26:24Z

Gulira:

'''БАЛАНС НАРКЫ '''– бухгалтериялык баланста негизги фонд менен айланма каражаттардын акчалай бааланышы. Баланс наркы өндүрүштү пландоо, өндүрүлгөн продукцияга кеткен чыгымдын эсебин чыгаруу, амортизациялык фондду пландоо жана ишкананын финансы ишинин жыйынтыгын чыгаруу үчүн колдонулат. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛАНС

2026-04-20T11:23:11Z

Gulira:

'''БАЛАНС '''(англ. bаlаncе) – 1) теңдем; 2) ''өндүрүш каражаттарынын'' абалын курамы боюнча (актив), ошондой эле алардын булактары, максаты жана кайтаруу мөөнөтү боюнча (пассив) белгилүү бир датага акча түрүндөгү көрсөткүчтөр системасы. Баланс топтомдор системасына жана ''бухгалтериялык баланска'' бөлүнөт. Топтомдор Балансына төлөм Балансы, соода, эсеп-кысап, эл аралык карыздар банкы ж. б. кирет. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛАЛАЙКА

2026-04-20T11:20:42Z

Gulira:

'''БАЛАЛАЙКА''' – орустун элдик үч кылдуу (мурда эки) чертме музыкалык аспабы. XVIII кылымдын башында жаралып, домбраны алмаштырган. Айрыкча жөнөкөй калктын арасында кеңири тарап, жеке, топтук (ансамблдик) аткарууда элдик ырларды, бийлерди, частушкаларды жана башка чыгармаларды коштойт. XIX

[[File:БАЛАЛАЙКА44.png | thumb | none|320x320px]]
кылымдын аягында музыкант В. Андреев С. Налимов жана башка музыкалык усталар менен бирдикте балалайканы өркүндөтөт, орустун тунгуч эл аспаптар оркестрин уюштурат. Башталгыч музыкалык мектептерде, окуу жайларда жана консерваторияларда балалайкада ойноо боюнча адистер даярдалат. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛАКИРЕВ

2026-04-20T11:15:26Z

Gulira:

'''БАЛАКИРЕВ''' Милий Алексеевич [21. 12. 1836 (02. 01. 1837), Нижний Новгород –16 (29) 5. 1910, Санкт-Петербург] – орус композитору, пианист, дирижёр, коомдук ишмер. Балакиревдин пианисттик жана дирижёрдук ишмердиги Петербургда башталган (1856). 1960-жылдарда «Орустун жаңы музыкалык мектеби», «Балакиревдин ийрими», «Кубаттуу топ» аттуу ийримдерди уюштурган. Ал «Орустун үч темасына увертюра» (1858, 2-редакциясы, 1881), «1000 жыл» аттуу орустун үч темасына экинчи увертюра (1862) менен чех увертюрасын (1867), 1-симфониясын (1864–1898) жазган (2-симфониясы 1908-жылы жазылган). Орустун эпикалык симфония жанрынын жаралышы Балакиревдин ысмы менен байланыштуу. Балакирев – орустун оригиналдуу фортепьяно стилин жаратуучулардын бири. Орус камералык-вокалдык музыкасында анын романстары менен ырлары өзгөчө орун ээлейт.

[[File:БАЛАКИРЕВ43.png | thumb | none]] [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛАГАН

2026-04-20T11:08:33Z

Gulira:

'''БАЛАГАН''' – 1) көчмө театр. Орто кылымдарда Балаган көчүп жүргөн артисттердин сахнасы катары пайдаланылган. Балаган деп мурда чатыр аталган, анын кичинекей сахнасында чакан пьесалар ойнолгон, ошондой эле жонглёрлор менен дарчылар да чыккан; 2) көңүл көтөрө турган оюн-зоок, комедиянын бир түрү. Көбүнчө циркте маскарапоздор ойнойт, мюзик-холлдо, кинодо да пайдаланылат. Азыркы мезгилде Балаган пантомима жанрында жана кээде кинофильмдерде кездешет.
[[Файл:1200px-Попов Балаганы-в-Туле 1873.jpg|thumb|441x441px]]
[[Файл:Балаган.jpg|center|thumb|366x366px]]
[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛА-ЧЫЧКАН ТЕМИР КЕНИ

2026-04-20T11:03:35Z

Gulira:

'''БАЛА-ЧЫЧКАН ТЕМИР КЕНИ '''Талас районунда, Талас Ала-Тоосунун этегинде, Бала-Чычкан суусунун сол капталында, деңиз деңгээлинен 2000–3000 ''м'' бийиктикте. 1967-жылы ачылган. Кен аймагын протерозой мезгилинин акиташ, филлит, сланец катмарлары, ордовик мезгилинин гранит, пироксенит, габбро тектери түзөт. Пироксениттин калыңдыгы 100–150 ''м'', аянты 2 ''км''2 болгон тулкусунда титан-магнетит топтолгон (1–20%). Негизги минералдары: титан-магнетит, азыраак магнетит, ильменит, гематит. Кен таштагы (рудадагы) Ғе2О3–16,42%, ТіО2–3,54% , V205–0,06%, СО–0,05% . Алардын болжолдуу запасы: Ғе2О3 –1100,7 млн ''т,'' ТіО2–237,2 млн ''т,'' V205– 4,02 млн ''т,'' СО–3,35 млн ''т''.
[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛА-ЧЫЧКАН

2026-04-20T10:54:09Z

Gulira:

'''БАЛА-ЧЫЧКАН''', К у й б ы ш е в – Жалал Абад облусунун Токтогул районундагы кыштак. Жаңы-Жол айыл өкмөтүнө караштуу. Аты окшош суунун боюнда, деңиз деңгээлинен 1370 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Токтогул шаарынан 3 ''км'', Таш-Көмүр темир жол бекетинен 186 ''км''. 1936-жылы отурукташкан. Калкы 3877 (2022); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, ФАП, китепкана бар. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛА-САРЫ

2026-04-20T10:52:26Z

Gulira:

'''БАЛА-САРЫ''' – Талас облусунун Манас районундагы кыштак. Покровка айыл өкмөтүнө караштуу. Талас суусунун боюнда, деңиз деңгээлинен 863 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Покровка кыштагынан 5 ''км'' түштүк тарапта, Жамбыл темир жол бекетинен 34 ''км''. 1910-жылы отурукташкан. Калкы 1959 (2022); негизинен тамекичиликте эмгектенет. Негизги мектеп, ФАП, китепкана, мончо бар. Улуу Ата Мекендик согушта курман болгондорго эстелик тургузулган. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛА САЛУУ

2026-04-20T10:50:39Z

Gulira:

'''БАЛА САЛУУ''', а б о р т – бооз малдын өлүү туушу же түйүлдүктүн жатында куурашы. Бала салуу толук (түйүлдүк жатында өспөй өлөт), толук эмес (бир же бир нече түйүлдүк өспөй калып, калгандары нормалдуу туулат), байкалбаган (өспөй калган түйүлдүк жатындан түшпөй тону менен кошо өсүп, билинбей кетет) болуп айырмаланат. Түйүлдүк өлгөндөн 2–3 суткадан кийин түшөт, кээде түшпөй, жатында калып чирип (эмфизематоздуу түйүлдүк), бооз мал көбүнчө өлүмгө учурайт. Жугушсуз жана жугуштуу (инфекциялуу жана инвазиялуу) ылаңдан да бала салуу болот. Жугушсуз ылаңдын кесепетинен (бооз малдын жүрөк, боор, бөйрөк, өпкө ылаңынан) жана чириген сапатсыз тоюттан, ошондой эле ичин катуу уруп алуу, жыгылуу, оор жумушка чегүү, үркүү, жугуштуу ылаң менен (паратиф, бруцеллёз, вибриоз, трихомоноз, сальмонеллёз, сибирь жарасы, шарп, туберкулёз) ылаңдаганда да болот. Айрым малдын жатынынын өсүп жетилбей калышы ж. б. себептерден да болуп, өнөкөт бала салуу деп аталат. Мындай мал өзүнчө бөлүнүп, мурда турган жери дезинфекцияланат, бала салуунун себеби изилденет. Өлүү түшкөн козу, кулун, музоо ж. б. ветеринариялык лабораторияда изилденет; тоюттун сапаты текшерилет ж. б.

 Ад.: ''Студенцов Л. П''. Ветеринарное акушерство и гинекология. 3-е изд., М., 1961. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛА БАКЧА

2026-04-20T10:34:25Z

Gulira:

'''БАЛА БАКЧА '''– мектепке чейинки курактагы балдарды тарбиялоочу мекеме. 1 жаштан 6–7 жашка чейинки балдар тарбияланат. Бала бакча төмөнкүдөй топко бөлүнөт: 1–2 жашка чейин – наристелердин экинчи тобу; 2–3 жашка чейин – биринчи кенже балдар тобу; 3– 4 жашка чейин – экинчи кенже балдар тобу; 4–5 жашка чейин – ортоңку курактагы балдар тобу; 5–6 жашка чейин – жогорку курактагы балдар тобу; 6–7 жашка чейин – мектепке даярдоо тобу. Окуу-тарбия иштери жогоркудай жаш курактарына, жекече жаш өзгөчөлүктөрүнө ылайык түзүлгөн программанын чегинде жүргүзүлөт. Ар бир топто 20–30га чейин бала болот, ага тарбиячы жана анын жардамчысы бекитилет. Бала бакчаны атайы педагогикалык билими бар, тажрыйбалуу педагог жетектейт. Окуу-тарбия иши КР билим берүү министрлиги тарабынан бекитилген мамлекеттик жана альтернативалык программалык документтер боюнча мамлекеттик, расмий тилде ж. б. улуттар басымдуу жайгашкан чөйрөдөгү ата-энелердин каалоосу боюнча тандалып алынган тилде жүргүзүлөт. Бала бакчалардын педагог, врачтары режимдик талаптардын так аткарылышына, балдардын ден соолугуна жана алардын дене-бой жагынан өнүгүшүнө көзөмөл жүргүзүшөт. Дидактикалык-өркүндөтүүчү жана кыймылдуу оюндарга өзгөчө көңүл бөлүнөт. Ал эми атайы уюштурулган сабактарда балдардын көңүлү эне тилине, эсептөөгө, сүрөт жана конструкциялоого, ырдоо-бийлөөгө, айлана-чөйрө менен тааныштырууга бурулат. Эмгекке тарбиялоо балдардын өзүн-өзү тейлөөгө, жаратылыш бурчунда, бакчанын короосунда өсүмдүктөргө жана жаныбарларга кам көрүү милдеттерин аткаруу аркылуу жүргүзүлөт. Ата-энелер, коомчулук Бала бакчада окуу-тарбия ишин уюштурууга, анын алдыңкы идеяларын эл арасында жайылтууга көмөк көрсөтүшөт. Ата-энелердин суроо-талаптарын аткаруу жана балдардын ден соолугуна кам көрүү, аларды колдоо максатында жер-жерлерде күнү-түнү иштөөчү, ден соолугу начар (мисалы, сокур, дүлөй) балдар үчүн санаторийлик типтеги Бала бакча уюштурулат. Коомдогу социалдык-экономикалык өзгөрүүлөргө байланыштуу бюджеттик Бала бакчалар менен бирге азыркы күндө альтернативалуу: үй-бүлөлүк Бала бакча , «Энелер мектеби», «Кошумча билим, тарбия кызматын көрсөтүүчү борборлор» ж. б. уюштурулууда.
[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛА АСЫРАП АЛУУ

2026-04-20T10:27:38Z

Gulira:

'''БАЛА АСЫРАП АЛУУ''', кара: ''Асырап алуу.'' [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛ ЧЕЛЕК

2026-04-20T10:26:13Z

Gulira:

'''БАЛ ЧЕЛЕК ''', кара: ''Бал аары''. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛ ТАРТКЫЧ

2026-04-20T10:24:40Z

Gulira:

'''БАЛ ТАРТКЫЧ''' – бал тартуучу курал. Аны чехословакиялык бал челекчи – конструктор Груш 1865-жылы ойлоп чыгарган. Анын бир нече түрү бар. Бал тарткыч кашектүү, айланган барабандуу челектен жана кыймылга келтиргичтен турат. Бал челектин уячаларынын оозу ачык балдуу рамкалары кашекке орнотулат. Барабан айланганда челектин бооруна бал чачырап, түбүнө жыйылат да, чоргодон тышка агат. Демейде челегинин бийиктиги 820 ''мм,'' диаметри 600 ''мм'', идишине 30 ''л'' бал батат. Азыр электр менен кыймылга келтирилүүчү бал тарткыч бар. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛ КАМЫШ

2026-04-20T10:22:06Z

Gulira:

'''БАЛ КАМЫШ''', кара: ''Тростник''. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛ АЧУУ

2026-04-20T10:20:50Z

Gulira:

'''БАЛ АЧУУ''', д а л ы а ч у у – койдун далысын, ташты, күзгү ж. б. пайдаланып, боло турган окуяны алдын ала көрө билүү ишеними. Тарыхый-этнографиялык маалыматтарга караганда кара кытайлар (кидандар) жортуулга жөнөрдө ак койдун далысын отко күйгүзгөн. Эгер далы жарылып кетсе жортуулга чыккан, жарылбаса чыккан эмес. Мындай ырым-жырым «Манас» эпосунда да кездешет. Анда кыргыздар далыны жөн эле карап көрүп, алдыда күтүп турган окуяларды билишкен делет. Бал ачуу ырым-жырымы чыгыш элдеринде (түрк, монгол, кытай жана калмак) кеңири таралган жана бөтөнчө өркүндөөгө, магия деңгээлине жеткен. Бүгүнкү күндө да кыргыздарда Бал ачуунун бир түрү – 41 таш менен төлгө салуу ырымы сакталып калган. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛ ААРЫ

2026-04-20T10:15:04Z

Gulira:

'''БАЛ ААРЫ '''(Аріs mеllifега), б а к м а а а р ы – жаргак канаттуулар түркүмүнө кирүүчү ''аарынын'' уюк-уюк болуп жашоочу түрү. Дүйнө жүзүндө түштүк кеңдиктен түндүккө чейин кеңири тараган. Аары уруусуна бакма аарынын 3 түрү (ири, кидик жана индия) кирет. Алар Түштүк Индия, Шри-Ланка жана Түштүк Азия аборигендери болуп эсептелет. Аары бакма түрүндө Индияда, Кытайда, Японияда, Ыраакы Чыгышта асырала баштаган. Алар эне аары (ургаачысы), эркеги – «жатып ичер» жана жумушчу (өрчүп жетилбеген ургаачы) болуп бөлүнөт. Ар уюкта бирден эне аары, эркеги (200гө чейин) жана 40–60 миң (кышында 10–15 миң) жумушчулары болот. Эне аарынын денеси 20–25 ''мм'', жыныс органы жакшы өөрчүгөн. Ал тукумдоо кызматын гана аткарат. Эне аары 5 жылдай жашайт, 3 жаштан кийин жумуртка таштоосу азаят, ошондуктан бал челекчи уюкту (бал челекти) жаш эне аары менен толуктап турат. Бал жыйноо, уюкту таза сактоо, тоюттандырууну жумушчусу аткарат. Бал аары түрдүү гүл ширесин чогултуп, аны жемсөөсүндө балга айландырат да, уюктагы мом чөнөктөргө жыйнайт. Аары Кыргызстанда эгилме жана жапайы өсүмдүктүн 200дөй түрүнөн (негизинен эспарцет, беде, акация, тал, кара жыгач, өрүк, кара өрүк, алма, алмурут, күн карама, пахта, четин ж. б.) бал ширесин чогултат. Кыргызстандын шартында ар уюктан сезондо 30–50 ''кг'' бал, 1 ''кг'' мом жана жаш уюк бөлүп алынат. Ал эми ар бир уюк кыш бою азык үчүн 20–25 ''кг'' бал керектейт. Чүй өрөөнү менен Ош облусунда жазда бал челектер бак ичине жайгаштырылып, кийин эспарцет жана пахта талааларына жакын өрөөнгө же жайытка коюлат. Кыргызстанда 73312 бал челек бар (2005). Республиканын шартында тоочул кавказ аарысын көбөйтүү ылайыктуу. Аарынын илдеттери: нозематоз, аспергиллез ж. б. Бал аарыдан балдан тышкары мом, прополис, аары уусу, аары сүтү алынат. Ош, Талас жана Ысы-Көл облустарында бал аарычылыгы жакшы өнүккөн. Ад.: ''Халифман'' И. Пчёлы. 4 изд. М., 1963; ''Караваева Р. П., Новиков В. Ф, Яковлев В. Г.'' Пчеловодство Киргизии, перспективы его развития. Ф., 1967; ''Махмашарипов'' С. Бал өстүрүүчүнүн справочниги. Ф., 1984. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЛ

2026-04-20T10:07:15Z

Gulira:

'''БАЛ''' – аары өсүмдүк нектарынан пайда кылуучу же таттуу ширеден иштетип чыгуучу илээшме суюктук; баалуу азык. Бал таттуу, жыты жакшы, түсү тунук, саргыч, узак сакталат, бара бара коюуланат. Балда 15 түрдүү органикалык кислота, фермент, 35дей минералдык зат, витамин болот. Анын курамында 80%тен ашык кургак зат жана 16–22%ке чейин суу, глюкоза, фруктоза, 2%тей сахароза, 3–4% декстрин, 0,3% белок заттары, фосфор жана туз кислоталары, калий, натрий, кальций, магний, темир, фосфор, бир аз марганец, коргошун, цинк бар. Балдын сапаты коюулугу, даамы, жыты, өңү ж. б. боюнча аныкталат. Анын 35%ин глюкоза (жүзүм канты) түзөт. Ал адамдын организмине тез сиңет. Инвертаза ферментинин таасиринен нектар сахарозасы глюкоза менен фруктозага ажырайт. Фруктоза менен глюкоза аралашмасынын дарылык жана диеталык касиети бар. Анын химиялык курамы өсүмдүк түрүнө, климаттык шарттарга, иштетилишине байланыштуу. Жаңы бал суюгураак, курамындагы суу бууланган сайын, ал илешкек болуп коюуланат. Уюктагы бал жетилгенде, бал тарткычтарда жыйналып алынат. Тартылган бал чыпкаланып, сорттолуп, сатууга жөнөтүлөт. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАКЫЯН

2026-04-20T10:04:38Z

Gulira:

'''БАКЫЯН''' – Талас облусунун Кара-Буура районундагы кыштак. Бейшеке айыл өкмөтүнө караштуу. Талас-Тараз (Казакстан) автомобиль жолунун жана Талас суусунун боюнда, деңиз деңгээлинен 887 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Бакай-Ата кыштагынан 55 ''км'' түндүк-батыш тарапта. Маймак (Казакстан) темир жол бекетинен 67 ''км.'' 1921-жылы негизделген. Калкы 2857 (2022); негизинен тамекичиликте жана мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, ФАП, клуб, китепкана, турмуш-тиричилик комбинатынын бөлүмдөрү бар. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАКЫТ этикалык түшүнүк

2026-04-20T10:03:06Z

Gulira:

'''БАКЫТ '''– адамдын иш-аракети натыйжалуу болуп, олуттуу каалоолору, көздөгөн максаты ишке ашып, өзү басып өткөн жолго, өз турмушуна алымсынуу абалын билгизген этикалык түшүнүк. Бакыттын маанисин туура түшүнүү адамдын өмүрүнүн мазмуну менен максатын тактоого байланыштуу. Байыркы грек ойчулдары (''Сократ, Платон, Эпикур,'' стоиктер) бакыттын теориялык мазмунун аныктоого аракеттенишкен. Бирок алар жеке адамдын коомдук өнүгүшкө байланышпаган бактысы жөнүндө жалпы эреже түзүүнү көздөшкөн. Ошондуктан бакытты айрымдары дене менен жандын жыргашы же керт башынын камын ойлоо десе (Гедонизм, Утилитаризм), кээ бирлери бул дүйнөнүн ыракатынан безип, өзүн тигил дүйнөгө багыштоо (кара: ''Аскетизм'') деп билген. XVIII кылымда француз материалисттери адамдын бактылуу болушун алардын материалдык мүдөөсүнүн канааттанышы менен, ал эми Л. Фейербах болсо бакытты махабат менен байланыштырган. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАКШЫ

2026-04-20T10:00:16Z

Gulira:

[[Файл:Бакшы.jpg|thumb]]
'''БАКШЫ''' – 1) өзбек, кара калпак, түркмөн элинде дутар менен өз ырларын жана элдик чыгармаларды аткарган ырчы. Алар музыка өнөрүн өнүктүрүүгө да салым кошкон; 2) түрк элдеринде эмчи-домчу киши. Эркек жана аял бакшылар эки башка – бакшы жана бүбү, же бүбү бакшы деп аталышкан. Бакшыны эл көзү ачык деп эсептешип, алардын бакшылык кыймыл-аракеттерине зор ишеним менен мамиле кылышкан. Кыргыздардын ичиндеги бакшылык, көпчүлүк учурда Сибирде жашаган түрк элдеринин, ошондой эле өзбек, казак, уйгурлардын бакшылыгына окшоп кетет. Ислам дининин тарашы менен бакшылык биротоло жоголуп кетпестен исламдын суфизм агымынын элементтери менен аралашып, синкретикалык татаал көрүнүшкө айланган. Бакшы бир жерде туруктуу жашабастан дубаналык кылган. Башына ак куунун жүнүнөн жасалган күлө же гүлө деп аталган баш кийим, үстүнө ар кандай түстөгү кездемеден иретсиз бычылып, этек, жеңи кенен тигилген чапан сыяктуу узун жабуу кийген. Алкагына темир шакекчелер илинген добулбасын ала жүрүп, добулбас кагып жин-шайтандарды кууган. Бакшыны ар кандай ооруларды дарылоодо, төрөттү жеңилдетет (кыйналып, эстен танган аялга, боз үйдү айлана чуркап, добулбасын каккылап, кыйкырып үн салган) деген ишенимде чакырышкан. Калк арасында бакшы өтө зор, бирок көзгө көрүнбөгөн күчтөр менен байланыш түзө алат жана алардын жардамы менен оорулуу адамдарды сакайтат, кырсыкты, жин оорулуулардын жинин, талмалуулардын талмасын, илешкени барлардын илешкенин кубалайт деген терең ишеним болгон. Зикир чалуу учурунда добулбас, камчы, бычак, тили жок коңгуроо, айрым мезгилде комуз, кыл кыяк, ооз комуз колдонушкан. Оорулууну көргөндө жиндерин, колдоочуларын чакырып чарк урган, жер-суудагы мазарлардын, олуя-машаяктардын аттарын кыйкырып атаган. Отту чоң жактырып, үстүнөн секирген. Отко орок, бычак салып, кыпкызыл болуп чыкканда тили менен жалаган, үй-кепелерди тегерене жүгүрүп, малдын үстүнө чыгып, астынан өткөн. Оорулуу кишини ары-бери аттап, аны ургулаган. Эмдөөнүн ыгына карай оорулуунун денесиндеги жамандык жинди кайсы бир жаныбарга же буюмга, малга, канаттууларга, куурчакка «көчүргөн». Бакшылар кара жиндүү жана ак жиндүү бакшы болуп бөлүнгөн. Бара-бара анын ролу төмөндөгөнү менен алардын эмчи-домчулук касиети бир топко чейин сакталган.

''А. Көчкүнов.''
[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАКЧЫЛЫК

2026-04-20T09:54:18Z

Gulira:

'''БАКЧЫЛЫК''', кара: ''Мөмө-жемиш багын өстуруу.'' [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАКЧА ӨСҮМДҮКТӨРҮ

2026-04-20T09:53:41Z

Gulira:

'''БАКЧА ӨСҮМДҮКТӨРҮ''' – ашкабактар тукумундагы эгилме өсүмдүк тобу (дарбыз, коон, ашкабак ж. б.). Азия, Африка жана Американын тропик, субтропик өлкөлөрүнөн алынып келинген. Алар төшөлүп же чырмалып өсөт. Жылуулукчул (25–30°С) өсүмдүктөр. Кыргызстанда которуштуруп айдоо жолу менен эгилет, дың жерге, кысыр аңызга айдаса көп түшүм берет. Алар бышканда желет (дарбыз, коон), куурулуп, бышырылат, маринаддалат (ашкабак, кабак, патиссон), кургатылат. Бакча өсүмдүктөрүнөн цукат, бал, пюре алынат. Тоют катары (ашкабак, тоют дарбызы, коон) жаңы кезинде же саман, жүгөрү ж. б. кошуп, силостолуп берилет. Дарбыз, коон, ашкабак данынан май алынат. Зыянкечтери: бакча бити, бакча эл кайда көчөтү, шалбаа көпөлөгү, дарбызчы чымын. Илдеттери: ''ак чирик'', кара чирик, ''фузариоз, антракноз.'' [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАКУНИН

2026-04-20T09:49:49Z

Gulira:

'''БАКУНИН''' Михаил Александрович (18(30). 05. 1814, Тверь губерниясы, Премухин кыштагы – 01. 07. 1876, Швейцария, Берн) – орус революционери, анархизмдин теоретиги, народниктердин идеологдорунун бири. 1848–1849-жылдарда Австрия революциясына катышкан. 1851-жылы австриялык бийлик тарабынан Россияга кайтарылган. Алгач Петропавловск, кийинчерээк Шлиссельбург чебинде түрмөгө камалган. 1857-жылы Сибирге сүргүнгө айдалган. 1861-жылы Сибирден качып, Япония, АКШ аркылуу Лондонго барган. Ал жактан А. И. ''Герцен'', Н. П. Огарёвдор менен кызматташкан. 1864–1865-жылдарда «Интернационалдык боордоштук» жашырын революциячыл коомун түзгөн. 1868-жылдан 1-Интернационалдын мүчөсү болгон. Ал К. ''Маркска'' жана анын жактоочуларына каршы чыккан. 1827-жылы Гаага конгрессинин чечими менен Интернационалдан чыгарылган. Бакуниндин «Мамлекеттүүлүк жана анархия» деген эмгеги Россиядагы народниктер кыймылынын өнүгүшүнө зор таасир тийгизген. Анын окуусу боюнча, тарых – адам баласынын «жаныбарлар дүйнөсүнөн» «көз карандысыздыкка» карай басып өткөн жолу; дин – коомдун аң-сезиминдеги адашуусу. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАКУ ХАНДЫГЫ

2026-04-20T09:45:18Z

Gulira:

'''БАКУ ХАНДЫГЫ '''– азыркы Азербайжандын аймагындагы 1740–1806-жылдардагы мамлекет. Апшерон жарым аралынан орун алган. Борбору – Баку. Аны Иран шахы Надирдин мурдагы жан-жөөкөрү Мирзо Мухамед-хан 1747-жылы негиздеп, 1768-жылга чейин хандык кылган. Чарбасынын негизин соода, жер иштетүү, туз жана нефть өндүрүү түзгөн. 1804–1813-жылдарда орус – перс согушунун жүрүшүндө Баку хандыгы орус аскерлери тарабынан басып алынып (1806), 1813-жылы Гүлистан тынчтыгы боюнча Россия империясынын курамына кирген. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАКУ ОКУЯЛАРЫ

2026-04-20T09:40:47Z

Gulira:

'''БАКУ ОКУЯЛАРЫ '''(1990) – [[Азербайжан]] менен [[Армения]]нын ортосундагы [[Тоолуу Карабак]] Автономия облусунун (ТКАО) айланасындагы талаш-тартыштарга байланыштуу келип чыккан улут аралык кагылышуулар. 1987-жылы ТКАОдо басымдуу көпчүлүктү түзгөн армяндардын облустун статусун өзгөртүү жана Азербайжан ССРинин курамынан чыгуу тууралуу талаптары армяндар менен азербайжандардын ортосундагы тирешүүлөргө алып келип, анын натыйжасында качкындардын массалык агымын пайда кылган. Азербайжандар Тоолуу Карабактан, ал эми Баку жана Азербайжандын башка шаарларынан армяндар кетүүгө аргасыз болгон. 1988-жылы 27– 29-февралда Сумгаиттеги армяндар көптөгөн курмандыктарга алып келген массалык талап тоноо, сабоолорду уюштурушкан. 1989-жылы Азербайжанда түзүлгөн Азербайжан Элдик фронту (АЭФ) ТКАОну республиканын курамында калтыруу, азербайжандарды ал жактан чыгарууга тийиштүү күнөөлүүлөрдү жазалоону талап кылып, өлкөнүн жетекчилигин коррупцияланган жана башкарууга жөндөмсүз деп айыптаган. 1990-жылдын башында өкмөттүк имараттардын алдында пикеттер уюштурулуп, жолдорго патрулдар коюлуп, аскердик гарнизондор блокадага алынган. 13–15-январда Бакуда армяндарды талап-тоноо, сабоо уюштурулган. 17–18-январда АЭФтин чакырыгы менен Азербайжан КП БКнын имаратынын алдында республиканын жетекчилигинин отставкасын талап кылган массалык митинг болуп өткөн. Москвадан келген СССР Жогорку Советинин Союздар Советинин төрагасы Е. М. Примаков, КПСС БКнын секретары А. Н. Гиренко, СССР Министрлер Советинин төрагасынын орун басары В. X. Догужиевдер өлкөдөгү абалдын оордугун билдиришкен соң, 19-январда СССР Жогорку Советинин чечими менен республикада «Өзгөчө кырдаал абалы» жарыяланып, аскерлер киргизилген. Шаардын комендантынын маалыматтары боюнча 19–20-январда Бакуда 83 киши курман болгон, айрым маалыматтарда 1800дөн ашык киши дайынсыз жоголгон. Советтик Армиянын бөлүктөрүнүн жардамы менен ички иштер министрлигинин атайын аскерлери республикадагы абалды көзөмөлгө алган. 24-январда Азербайжан КП БКнын Пленумунда БКнын 1-секретарлыгына А. Везировдун ордуна А. Муталибов шайланган.

''А. Орозов.''
[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАКУ КОММУНАСЫ

2026-04-20T09:36:02Z

Gulira:

'''БАКУ КОММУНАСЫ '''– Бакуда жана Азербайжандын айрым аймактарындагы Совет бийлигинин (1918-жыл, апрель – июль ) өкмөтүнүн аталышы. Өкмөттүн курамы большевиктерден жана солчул эсерлерден түзүлүп, Эл комиссарлар Советинин төрагасы С. Г. Шаумян болгон. Азербайжанда Совет бийлигин орнотуу аракети алгач ийгиликсиз аяктап, Баку коммунасы түрк жана англис аскерлери тарабынан кыйратылган жана анын 26 жетекчиси (Баку комиссарлары – С. Г. Шаумян, М. А. Азизбеков, П. А. Жапаридзе, И. Т. Фиолетов ж. б.) «Борбордук Каспий диктатурасы» өкмөтү тарабынан туткунга алынып, 1918-жылы 20-сентябрда Закаспийде атылган. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАКУ

2026-04-20T09:32:56Z

Gulira:

'''БАКУ''', Б а к ы – Азербайжан Республикасынын борбор шаары. Апшерон жарым аралынын түштүк -батышында, Каспий деңизинин батыш жээгинде жайгашкан. Калкы 2,3 млн (2021). Ири транспорт түйүнү. Тоңбогон порт.

[[File:БАКУ42.png | thumb | Шаардын жалпы көрүнүшү.]]
Паром аркылуу Түркмөнбашы, Бекдаш (Түркмөнстан), Актау (Казакстан) шаарлары менен байланышат. Эл аралык аэропорту бар. 1967-жылдан метрополитен иштейт. Баку шаары жөнүндө 5-кылымдагы жазмаларда, ошондой эле 9–10-кылымдардагы географтардын (аль-Истахри, аль-Масуди ж.б.) эмгектеринде айтылып, мында нефть алынары белгиленет. 12–15-кылымдарда Бакунун нефтиси Чыгыш өлкөлөрүнө чыгарыла баштаган. 12-кылымдын 2-жарымында Баку аз убакытка Ширван падышалыгынын борбору болуп турган. Бакуну 1540-жылы Сефевилер, 16-кылымдын 80-жылдарында түрктөр, 1723-жылы орус аскерлери караткан. 1735-жылы ал Иранга кайтарылган. 1747-жылдан Баку хандыгынын борбору болуп калган. 1804–1813-жылдарда орус – иран согушунун жүрүшүндө Баку Россияга кошулган (1806). 1917-жылы 31-октябрда (13-ноябрь) Бакуда Совет бийлиги жарыяланган. 1918-жылы 31-июлда ички жана тышкы контрреволюциячыл күчтөрдүн аракети менен Совет бийлиги кулатылат. 1920-жылы 28-апрелде Азербайжан ССРинин түзүлгөндүгү жарыяланып, Баку анын борборуна айланган. 1991-жылдан Азербайжан Республикасынын борбору.

Баку бухтасынын жээктеринде ширваншах капкасынын калдыктары (1235), шаардын байыркы бөлүгүндө Ичери-шехер чеби (12-кылым), чептин ички аймагында Мухаммед мечити жана Сынык-Кала минарети (1078–1079), Кыз-Кала мунарасы (12-кылымда кайрадан курулган), Ширваншах сарайлар ансамбли (15-кылым), Жума мечити (14-кылым), Диван-хан, Шемахин дарбазасы, Хажи-хаммали мончосу ж. б. сакталган. Чептен сырткары кербен-сарайлар, овдан (жер астындагы суу сактагыч), турак үйлөр ж. б. курулган. 1810-жылдан чепти айланта курулуштар башталган. 19–20-кылымдарда эллектизм жана модерн стилиндеги курулуштар ургаалдуу өнүккөн. 1920–1930-жылдарда шаардын эски райондору жаңыланып, бир топ аянт жана парктар пайда болгон. Шаардын азыркы көрүнүшүнө архитектор О. Дадашев менен М. Усейновдордун салымы чоң. С. Низами атындагы кинотеатр, Азербайжан политехникалык институту (1993-жылдан университет), Өкмөт үйү (1952), республикалык стадион (1952), аэровокзал (1964), мейманканалар («Интурист», «Азербайжан», 1969; «Москва», 1978), «Гүлстан» кубаныч сарайы (1980), метрополитен иштейт. «Бакунун 26 комиссарын атып өлтүрүү» горельефи (1924–1946, 1958-жыл) орнотулган. Баку – өлкөнүн илимий, маданий борбору. Азербайжан УИА (1945), 90дон ашык илимий мекемелер, (315 жалпы билим берүүчү мектеп, 36 ЖОЖ (филиалдары менен; анын ичинде 17си мамлекеттик), Баку (1919), Азербайжан педагогикалык (1921), Азербайжан медициналык (1930) университеттери, Азербайжан нефть (1920-жылдан), дене тарбия жана спорт, авиация (1992), мамлекеттик башкаруу (1999) академиялары, консерватория (1921, 1991-жылдан У. Гажибеков атындагы музыкалык академия), жогорку аскер окуу жайы ж. б. бар. М. Ф. Ахундов атындагы (1923), академиялык (1925) китепканалар, улуттук драма (1920-жылдан), орус драма (1923), М. Ф. Ахундов атындагы опера жана балет (1920), Ш. Курбанов атындагы музыкалык комедия (1938), куурчак (1931), «Йуг» (1993), «Пантомима» (2000) ж. б. театрлар, 26 музей (анын ичинде Азербайжандын көз каранды эместиги, Р. Мустафаев атындагы искусство, Низами атындагы Азербайжан адабияты, Л. Керимов атындагы Азербайжан килеми жана элдик жасалга-колдонмо искусство, Азербайжандын музыкалык маданияты) иштейт. Ошондой эле П. Бюль Бюль оглы, М. Магомаев, У. Гажибеков, С. Вургундун үй-музейлери, сүрөт галереясы, филармония (анын курамында У. Гажибеков атындагы симфониялык, камералык, улуттук аспаптар, мамлекеттик эстрада оркестрлери, хор капелласы иштейт), киностудия («Азербайжан фильм», 1923), цирк, балдардын белгилүү шахмат мектеби (Г. Каспаров, Т. Ражабов ж. б. окуган) ж. б. бар. Баку – Азербайжандын ири өнөр жай (республиканын өнөр жай өндүрүшүнүн 60%тен ашыгын, чыгарылган продукциянын 60%тен ашыгын берет) борбору. Нефть, газ, нефть ажыратуу, нефть-химия (шина, тиричилик химиясы), кара жана түстүү металлургия (болот, куюу, болот арматура өндүрүшү заводу), машина куруу (анын ичинде нефть өнөр жайына керектүү жабдуулар), радио электроника, жеңил (бут кийим, пахта фабрикасы), электротехника, тамак-аш (шампан, шарап, эт комбинаттары) өнөр жайлары бар. Ад.: ''Ашурбейли С. Б.'' Очерк истории средневекового Баку (VIII – начало XIX вв.). Баку, 1964; ''Бретаницкий Л. С.'' Баку. 2-е изд. Л.; М., 1970.

''Р. Карачалова, А. Орозов.''
[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАКТЫГУЛОВ

2026-04-20T09:07:58Z

Gulira:

'''БАКТЫГУЛОВ''' Жумадил Сапалович (1936, Тажикстан, Жерге-Тал району, Жерге-Тал айылы – 2000, Бишкек) – тарых илимдеринин доктору (1975), профессор (1978). 1962-жылы КМУнун тарых факультетин бүтүргөн. 1965–1974-жылдарда ошол эле университеттин тарых факультетинде окутуучу, доцент, 1974-жылдан Кыргыз ССР ИАнын тарых институтунда улук илимий кызматкер, Кыргыз мамлекеттик дене тарбия институтунда кафедра башчысы, Кыргызстан КП БКга караштуу партия тарыхы институтунун директорунун орун басары, 1983-жылдан КМУУда кафедра башчысы болуп эмгектенген. 450дөн ашык илимий эмгектин (анын ичинде 18 монография, 10 окуу китеби) автору. Анын илимий эмгектери көчмөн кыргыздарды отурукташтыруу проблемаларын, Кыргызстан тарыхынын историографиясынын маселелерин, кыргыз элинин калыптанышын ж. б. изилдөөгө арналган. КРдин илимге эмгек сиңирген ишмери (1991), эл агартуу отличниги (1986). Эмг.: Из истории перехода кыргызского крестьянства к оседлости. Ф., 1971; Историография дореволюционного Кыргызстана. Ф., 1988; Организационно-хозяйственное укрепление колхозов Киргизии. Ф., 1991. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАКТУУ-ДОЛОНОТУ

2026-04-20T09:05:24Z

Gulira:

'''БАКТУУ ДОЛОНОТУ''', X у т о р, П р о г р е с с – Ысык-Көл облусунун Ысык-Көл районундагы кыштак. Бостери айыл өкмөтүнө караштуу. Бишкек– Каракол автомобиль жолунун боюнда, деңиз деңгээлинен 1680 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Райондун борбору Чолпон-Ата шаарынан 3 ''км'' чыгыш тарапта. Балыкчы темир жол бекетинен 83 ''км''. Калкы 4218 (2022); негизинен мал чарбасында эмгектенет. Орто мектеп, клуб, китепкана, ашкана, үй бүлөлүк дарыгерлер тобу бар. Кыштактын четинде ипподром жайгашкан. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАКТРИЯ

2026-04-20T09:03:47Z

Gulira:

'''БАКТРИЯ''', Б а к т р и а н а – Аму дарыянын ортоңку жана жогорку агымындагы байыркы тарыхый аймак. Азыркы Өзбекстан менен Тажикстандын түштүк жана Афганстандын түндүк облустарын камтыган. Бактриянын түндүгү Согд аймагы, түштүгү жана түштүк -чыгышы Арахосия жана Гандхара, батышы ''Маргиана'' менен чектешкен. Бактрия – Орто Азиядагы дыйканчылык маданиятынын жана мамлекеттүүлүк келип чыккан цивилизациянын байыркы борборунун бири. Бактра анын негизги шаары болгон. Биздин заманга чейин 6–4-кылымдарда Б. ''Ахемениддер'' державасынын, андан соң ''Александр Македонскийдин'' империясынын курамына кирген. Анын империясы кыйраган соң Бактриянын аймагында ''Грек – Бактрия падышалыгы'' түзүлгөн. Кийинчерээк Бактрия жана Согд аймагында тохар уруулары тарабынан негизделген ''Кушан падышалыгы'' түптөлгөн. Тохарлардын атынан бул аймак кийин Тохарстан аталып калган. Бактрия – Азиядагы байыркы көркөм маданияттын өнүккөн борборунун бири. Мындан жергиликтүү жана алынып келинген көркөм буюмдардан турган ''Аму дарыя казынасы'' (биздин заманга чейин 4–2-кылымдар) табылган.
[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАКТЕРОИДДЕР

2026-04-20T08:59:34Z

Gulira:

'''БАКТЕРОИДДЕР '''(''бактериялар'' жана гр. ėidos – түр) – спора жана капсула пайда кылбоочу анаэробдуу бактериялар. Демейде кыймылсыз, өтө кичине таякчалар. Кишинин ооз көңдөйүндө, ичегилеринде, жыныс органдарында дайыма жолугат. Көп түрлөрү патогендүү – катуу сезгенүү процесстерин пайда кылат. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАКТЕРИЯЛЫК КУРАЛ

2026-04-20T08:56:59Z

Gulira:

'''БАКТЕРИЯЛЫК КУРАЛ''', б и о л о г и я л ы к к у р а л – адамдарды, жаныбарларды жана өсүмдүктөрдү массалык түрдө дартка чалдыктыруу же өлтүрүү максатында микроорганизмдердин оору козгоочу касиетине негизделген биологиялык каражат. Бактериялык куралдын негизги жабыркатуучулары – бактерия, вирус, рикетсия, козу карындар жана алардын тиричилигинен пайда болгон уулар – токсиндер. Алар согуштук максатта колдонулуп, курт-кумурска, кемирүүчү, кене жана башкалардын, жардамы менен, ошондой эле суспензия, күкүм түрүндө таратылат. Бактериялык каражаттарды таратууда атайын ракета, артиллериялык снаряд, авиациялык бомба ж. б. да пайдаланылат. Аз күч жана каражат жумшап, өтө чоң аянтты жабыркатууга болот. Ал организмге өтө аз өлчөмдө киргенде эле жабыркатат (оорутат). Айрым оору козгогучтардан пайда болгон жугуштуу оорулар, белгилүү шартта оорунун бир очогунан башка жерге тарап, көптөгөн адамга жугат (эпидемия). 1925-жылы Женева протоколу жана 1972-жылы БУУ конвенциясы менен Бактериялык куралды колдонууга тыюу салынган. Бактериялык куралды колдонуу адамзатка каршы эң чоң кылмыш болуп эсептелет. Ал жалпы кабыл алынган эл аралык укукту орой бузгандыкка жатат. Бактериялык куралды колдонуу коркунучу аскерлерди жана элди коргоо боюнча натыйжалуу чараларды даярдоону талап кылат. Аларга эпидемияга каршы санитария-гигиеналык жана дарылоо чаралары, элди жана армияны инфекциядан сактануу чаралары менен тааныштыруу (эмдөө, шашылыш алдын алуу, маска тагынуу), элди атайын жабдылган жабык жерлер менен камсыздоо, тамак-ашты, сууну, өсүмдүк жана жаныбарларды коргоо кирет.
[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАКТЕРИЯЛАР

2026-04-20T08:48:17Z

Gulira:

'''БАКТЕРИЯЛАР '''(гр. bactėron–таякча) – клеткасы прокариот тибиндеги (ядросу жок) бир клеткалуу организмдер. Голландиялык окумуштуу А. Левенгук өзү ойлоп тапкан микроскоп менен алгач бактерияларды жамгыр суусунда, тиш киринде, топуракта ж. б. болорун көрүп, сүрөттөп жазган. Франция окумуштуусу Л. Пастер бактериялардын зат алмашуусун изилдеп, алардын табияттагы чирүү, ажыроодогу маанисин, оору козгоочу касиеттерин ачкан. Бактериялар жөнөкөй түзүлүштө болуп, сыртынан клетка кабыкчасы менен капталат жана клетка ортосунан экиге бөлүнүү жолу менен көбөйөт. Ал тоголок (кокктор), таякча сымал (бациллалар, клостридиялар), ийри-буйру (вибриондор, спириллдер, спирохеталар) формада болот; диаметри 0, 1-10 ''мкм,'' узундугу 1–20 ''мкм'', ал эми күкүрт бактериялардын узундугу 5–100 ''мкм'' го жетет. Көбү шапалакчаларынын жардамы менен кыймылдайт. Алар ар түрдүү физиологиялык, биохимиялык касиеттерге ээ. Кээ бир түрлөрү ыңгайсыз шартта туруктуу спора пайда кылат. Кычкылтеги бар (аэробдор), ошондой эле ал жок жерде (анаэробдор) жашоого жөндөмдүү. Органикалык заттар (гетеротрофтор) же органикалык эмес заттардан органикалык заттарды түзүп (автотрофтор) азыктанышат. Космополиттер, бардык материкте жашайт; топуракта, сууда, абада кеңири тараган. Алардын саны жана түрдүк курамы экологиялык шартка жараша болот. Заттардын табиятта айланышында бактериялардын мааниси зор. Өсүмдүк жана жаныбарлардын калдыктарын толук минералдаштырып, тирүү клетканын курамына кирүүчү бардык химиялык элементтердин айланышына катышат. Көпчүлүгү - киши, мал жана өсүмдүктөрдүн оору, ылаң жана илдет козгогучтары. Бактериялар тамак-аш, микробиологиялык, химия ж. б. өнөр жай тармактарында колдонулат.

[[File:БАКТЕРИЯЛАР41.png | thumb | Бактериялар: 1 – Эль-Тор вибриону; 2 – дизентерия таякчасы; 3 – стафилококк; 4 – менингококк; 5 – пневмококк; 6 – стрептококк; 7 – кептөөр таякчасы; 8 – ботулизм таякчасы; 9 – туберкулёз таякчасы.]]

[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАКТЕРИЯ ЖЕР СЕМИРТКИЧТЕРИ

2026-04-20T08:31:33Z

Gulira:

'''БАКТЕРИЯ ЖЕР СЕМИРТКИЧТЕРИ '''– өсүмдүккө керек микроорганизмдери бар заттар. Ал топурактагы биохимиялык процессти күчөтүп, өсүмдүктүн азыктануусун жакшыртат. Микроорганизмдер өсүмдүктү көп илдеттен сактайт. Өсүмдүктүн азот, фосфор ж. б. микроэлементтер менен камсыз болушу жакшырат. Бактерия жер семирткичинен нитрагин, азот бактерини жана фосфор бактерини көп пайдаланылат. Нитрагин чанактуу өсүмдүктөргө чачылат. Ал чанактуу өсүмдүктөрдүн тамыр бактериясынан даярдалып, органикалык заты көп чөйрөдө көбөйтүлөт. Бир ''г'' нитрагинде 70–300 млн тамыр бактериясы болот. Люпин, соя, сераделла, жер жаңгак ж. б. өсүмдүктөргө үрөнү менен бирге, алдын ала сууга аралаштырып чаңдатуу, бүркүү менен колдонулат. Азотбактерин – азотбактерден даярдалган жер семирткич; органикалык заты көп түрдүү топуракта тез өөрчүйт. Стандарт боюнча 1 ''г'' азотбактеринде 50 млндон ашык азотбактер клеткасы болот. Ал өсүмдүктүн козу карын илдетинен жабыркашын азайтат. Минерал, азот жана органикалык жер семирткичин толук алмаштырбайт. Фосфорбактерин –курамында микроорганизм споралары (1 ''г'' да 8–16 млрд) бар боз түстөгү күкүм. Ал фосфорду өсүмдүк оңой сиңирүүчү түргө айландырат. Органикалык жана минералдык жер семирткич менен бирге колдонулса, жакшы натыйжа берет. Бактерия жер семирткичи үрөн менен кошо гектарына 400–500 ''г'' себилет. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАКТЕРИЦИДДЕР

2026-04-20T08:25:19Z

Gulira:

'''БАКТЕРИЦИДДЕР''' – ''бактерияларды'' ж. б. микроорганизмдерди жок кылуучу химиялык каражаттар. Алардын бактерияга көрсөткөн таасири ар түрдүү. Клетка кабыгын, клетканын бөлүнүү процессин бузат; цитоплазмадагы белокко таасир берет; белок денатурациясын, коагуляциясын пайда кылат. Дезинфекция каражаттары катары медицинада, тамак-аш өнөр жайында, ошондой эле айыл чарбада үрөндү, топуракты дезинфекциялоодо колдонулат. Буларга спирт, формалин, суутек өтө кычкылы, антибиотиктер ж. б. кирет. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАКТЕРИОФАГДАР

2026-04-20T08:23:44Z

Gulira:

'''БАКТЕРИОФАГДАР''', ф а г д а р (''бактерия'' жана гр. рһаgоs – жеп-жуткуч) – бактерия вирустары. Алар бактерия ж. б. микроорганизм клеткаларын ажыратып-бузуп жабыркатат. Бул кубулушту 1-жолу 1898-жылы орус микробиологу Н. Ф. Гамалея байкаган. «Бактериофаг» терминин Канада бактериологу Ф. Д. Эрелль киргизген (1917). Бактериофаг таякча түрүндө болуп, тоголок баштуу. Башы белоктуу кабыкча менен, таякчасы көңдөй өзөктөн туруп, жыйрылтуучу булчуң сымал белоктуу кабыкча менен капталган жана учунда тикенчелүү базаль пластинкасы болот (бул бактериофагдын ээсинин клеткасында жүрүүчү адсорбцияга таасир этет). Алар адам, жаныбар ичегисинде, өсүмдүк, топурак, кык, көлмө жана агын сууда, патогендүү, сапрофит бактерияларда болот. Айрымдары бир гана түрдү (монофаг), кээси микроорганизмдин ар кандай түрүн (полифаг) эритет. Айрым фагдар жугуштуу оору (дизентерия, келте, холера, чума ж. б.), ылаңдарды дарылоо жана алдын алуу, ылаң козгогучтарды диагноздоо, эпидемиялык анализ жүргүзүү, ошондой эле өсүмдүк илдеттерине каршы күрөшүүдө да пайдаланылат. Бактериофаг молекулалык биологияда гендин структурасын изилдөөдө, мутациянын молекулалык механизмин, генетикалык кодду чечмелөөдө пайдаланылат. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАКТЕРИОЛОГИЯ

2026-04-20T08:19:41Z

Gulira:

'''БАКТЕРИОЛОГИЯ '''(''бактериялар'' жана ''...логия) - микробиологиянын'' бактерияларды изилдөөчү бөлүмү. Ал өзүнчө бир катар тармактардан турат. Ж а л п ы б а к т е р и о л о г и я бактериялардын морфологиясын, физиологиясын, биохимиясын, өзгөргүчтүгүн, тукум куугучтугун, жаратылышта таралышын, ар кандай азык чөйрөдө өсүшүн, ошондой эле айлана-чөйрө факторлорунун аларга тийгизген таасирин ж. б. изилдейт. М е д и ц и н а жана в е т е р и н а р и я бактериологиясы патогендүү оору козгоочу бактериялардын биологиясын, касиетин, ошондой эле иммунитет, диагностика маселелерин изилдеп, киши жана жаныбардын жугуштуу ооруларын дарылоо, алдын алуу үчүн атайын заттарды иштеп чыгат. А й ы л ч а р б а б а к т е р и о л о г и я с ы кыртышты жакшыртууга жана түшүмдүүлүктү жогорулатууга, тоют даярдоого (силостоо, ачытуу, нымдоо ж. б.) катышуучу бактерияларды изилдейт. Т е х н и к а л ы к б а к т е р и о л о г и я спирт, органикалык жана амин кислотаталарын, фермент, антибиотик чыгарууда мааниси чоң. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАКТЕРЕК ГИПС КЕНИ

2026-04-20T08:17:38Z

Gulira:

'''БАКТЕРЕК ГИПС КЕНИ '''Нарын облусунда, Куланак кыштагынан 6–7 ''км'' түштүк-чыгышта, Бактерек суусунун башында, деңиз деңгээлинен 2000–2552 ''м'' бийиктикте. 1959–1960-жылдарда геологиялык чалгындоо жумуштары жүргүзүлүп, запасы эсептелген. Кен аймагын неогендин чөкмө тектери түзөт. Алардын арасындагы гипс катмарларынын калыңдыгы 1,5–14,5 ''м'', узундугу 5 ''км'' ге чейин. Гипсте катмарча жана линза сымал (калыңдыгы 0,5 ''м'' ге чейин) жаткан акиташ теги, чопо кездешет. Кендеги гипс 93,5%ке чейин. Ак, агыш боз, кызгылтым түстө. 1-сорттогу курулуш гипси алынат. Карьерден ачык казып алууга болот. Запасы А+В+С1 категориялары боюнча 1353 миң ''т.'' [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАКТЕКТЕР

2026-04-20T08:14:57Z

Gulira:

'''БАКТЕКТЕР''' – куштардын көгүчкөн сымалдар түркүмүнүн уруусу. Бактектер көгүчкөндөрдөн кичирээк (узундугу 14–30 ''см''), мойнунда кара тагы бар, куйругу узун. Түсү күрөң, аркасы кара көк, боору агыш, куйрук чалгындары көгүш. Алар Европанын борбордук, түштүк бөлүктөрүндө, Иран, Афганстанда кезигет. КМШ өлкөлөрүндө 5 түрү жашайт. Дарактар жана бадалдарга уя салып, эки ак жумуртка тууп, эркек жана ургаачысы басып чыгарат. Бактектер өсүмдүк уругу, мөмөсү, даны менен азыктанат. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАКСА

2026-04-20T08:13:00Z

Gulira:

'''БАКСА '''– саман кошулуп, атайын «уютулуп» ийленген ылайдан согулган дубал, кара: ''Пакса''. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАКМАЛАШТЫРУУ

2026-04-20T08:11:52Z

Gulira:

'''БАКМАЛАШТЫРУУ''', кара: ''Колго үйрөтүү''. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАКМАЛ

2026-04-20T08:11:16Z

Gulira:

'''БАКМАЛ '''– Ош облусунун Өзгөн районундагы кыштак. Дөң-Булак айыл өкмөтүнө караштуу. Райондун борбору Өзгөн шаарынан 7 ''км'' түштүк-чыгыш тарапта. Кара-Суу темир жол бекетинен 51 ''км''. Деңиз деңгээлинен 1060 ''м'' бийиктикте. Калкы 1831 (2022); негизинен тамекичиликте эмгектенет. Негизги мектеп бар. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАКЛАЖАН

2026-04-20T08:07:36Z

Gulira:

'''БАКЛАЖАН '''(Sоlаnum mеlоngепа) – ит жүзүмдөр тукумундагы көп жылдык өсүмдүк. Сабагы катуу, бийиктиги 1 ''м'' ден ашат. Жалбырагы чоң, гүлү манжа сымал, топ гүлү жалгыздан же чогулган,өңү кызгылтым көк.

[[File:БАКЛАЖАН39.png | thumb | none]]
Мөмөсү алмурут сымал сүйрү, салмагы 0,4-1 ''кг,'' ар кандай түрдө жана түстө. Баклажан жылуу жана нымдуу жерде жакшы өсөт. Жапайы түрү Түштүк Азияда (Индия, Бирма) кездешет. Европада адегенде дары өсүмдүк катары эгилип, 18-кылымдан гана тамакка колдонулган. Тропик жана субтропик алкактарында, КМШ өлкөлөрүндө – Закавказье, Украина, Молдова, Орто Азияда айдалат. Курамында кант, май, кальций тузу, фосфор, темир бар. Кыргызстанда эгилүүчү негизги сорттору: Деликатес-163, Дон-14, Симферополь-105. Зыянкечтери: талаа канталасы, ийин чегирткеси ж. б. Илдеттери: кургак чирик, фитофтороз, солуп калуу. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]