Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору - Колдонуучунун салымы [ky]

АЗЕРБАЙЖАН ТИЛИ

2026-04-16T04:15:45Z

Kadyrm:

'''АЗЕРБАЙЖАН ТИЛИ''' (азери) – Азербайжан Республикасынын мамлекеттик тили; жергиликтүү калктын жана Иран, Ирак, Афганистан, Грузия, Армения, Дагестан жана Орто Азия республикасында жашаган азербайжандардын тили. Түрк тилдеринин түштүк батыш же огуз тобуна кирет. 7–11‑кылымдарда түрк тилдүү уруулардын (огуз, селжук) Азербайжан жерине келиши менен жергиликтүү элдердин мурда колдонгон тилдери сүрүлүп, 11–13‑кылымдарда жергиликтүү элдердин оозеки тили түрк тили болуп, ал азербайжан адабий тили катары калыптана баштаган. Азербайжан тилинде 4 диалектилик топ белгиленет: чыгыш тобу, түштүк тобу, батыш тобу, түндүк тобу. Азербайжан адабий тили шемахи жана бакы диалектилеринин негизинде 19‑кылымда калыптанган. Азербайжан тилинин өзүнүн грамматикалык лексикалык белгилери боюнча азыркы түрк, түркмөн, гагауз, башкача айтканда, огуз тобундагы тилдерге жакын. Кээ бир фонетикалык өзгөчөлүктөрү боюнча ногой, кумык, өзбек тилдери менен да жакындашат. Азербайжан тилинде 9 үндүү, 23 үнсүз тыбыш бар. 1929‑жылга чейин араб графикасын колдонгон, ошол жылдан латын, э, ө, ү тамгаларын кошумчалап, 1940‑жылы орус графикасына өткөн. Азыр кайрадан латын графикасын колдонушат.
[[Категория:1-Том]]

АЗЕРБАЙЖАНДАР

2026-04-16T04:14:30Z

Kadyrm:

'''АЗЕРБАЙЖАНДАР''' (өздөрүн азербайжанлылар деп аташат) – Азербайжан жана Ирандын түндүк-батышындагы жергиликтүү калк. Ошондой эле азыркы Россия (Дагестан), Грузия (Борчалы), (Карс жана Ыгдыр) жана башка аймактарда да жашашат. Азербайжан тилинде сүйлөшөт.
[[File:АЗЕРБАЙЖАН ТИЛИ27.png | thumb|none]]

Жалпы саны 30–35 млн, анын ичинде Азербайжанда 8,2 млн (2009), Иранда 15 млн (2009). Кыргызстанда 17 миң (2009). Азербайжандар 19–20‑кылымдын башында расмий орус документтеринде түрктөр, татарлар деп аталган. Алар айрум, афшар, баят, карадаг, карапапах, падар, шахсеван жана башка субэтностук топторго бөлүнөт. Байыркы Ман мамлекетинин, кавказдык Албаниянын, Мидия, Атропатендин жергиликтүү элдери, кавказ тилдүү (албан, гаргар, ути, каспи, лег), иран тилдүү (курт, ман не, мидян), түрк тилдүү (хазар, болгар, печенег, огуз) урууларынын ассимиляцияланышы менен Азербайжандар 11–13‑кылымдарда өзүнчө эл болуп калыптанган. Дини – мусулман‑сунниттер (ирандык Азербайжандар – мусулман шииттер). Азербайжандар негизинен өнөр жайларда (нефть, газ, жана башкаларда) иштешет, ошондой эле мал чарбачылык, дыйканчылык менен да кесип кылышат. Азербайжандардын көпчүлүгү шаарда жашашат. Улуттук кийими кыска көйнөк, архалук (көкүрөгү оюлган кофта), кенен ыштан, булгаары бут кийим; кур, чуха (узун тыш кийим), жораб, эркектер папах, аялдар чадра (чүмбөт) кийишкен. Тамак‑ашы негизинен ун, эт, жашылча‑жемиш азыктарынан даярдалып, анын ичинде нан (тенур, тендирде бышырылган), говурма, басдырма, люля‑кебаб, долма жана башка (эттен даярдалган), күрүч (палоонун 50дөн ашык түрү), суусундук катары чай, шербет, айран кеңири пайдаланылат.

''Ш. Керимова''
[[Категория:1-Том]]

АЗЕРБАЙЖАНДАР

2026-04-16T04:13:57Z

Kadyrm:

АБДИРАИМ ШАМА (Шаматов)

2026-04-15T05:56:56Z

Kadyrm:

'''АБДИРАИМ''' Шама (Шаматов) [1892-жыл, [[Россия империясы]], [[Түркстан генерал-губернаторлугу]], Фергана облусу, Кокон уезди, [[Лейлек]] болуштугу (азыркы [[БАТКЕН ОБЛУСУ|Баткен облусу]], [[Лейлек району]], Кара-Дабан айылы, Шорек-Ата конушу) – 1953-жыл, Тажик CСРи Ленинабад (азыркы Согду) облусу, Жийдели айылы] – жазгыч жана төкмө акын. Абдираим Шама алгачкы билимди Замборучтагы (азыркы Ак-Суу айылы) медреседен алгандан кийин Маргалан медресесинде окуган. Медресени аяктаган соң Кожентте (мурдакы Ленинабад шаары, Тажикстан) орус-тузем мектебин артыкчылык баракчасы менен аяктаган. 1904-1913-жылдарда ошол эле Кожентте мусулманча билимин дагы тереңдеткен. Совет бийлиги орногондо 1918-жылы туулган жери Лейлек районуна кайтып келип, ошол учурдагы коомдук саясий иштерге, жаштарга билим берүүгө активдүү катышкан жана басмачыларга каршы күрөшкөн. Өз заманынын сабаттуу, билимдүү адамы болгон, беш- алты тилде сүйлөгөн жана жазган жаңы коомду курууда, колхоздоштурууну түптөөдө зор салым кошкон. Жаңы заман орногон алгачкы жылдарда жергиликтүү аймактагы агартуу кызматтарында жүргөндүгүнө байланыштуу ырлары окуу, тарбия иштерине арналган. Акындын [[санат, терме, насыят]] жанрындагы ырлары эл арасына кеңири тараган. Кыз-келиндерди окууга үндөп, теңдик заманды көп даңазалаган жана патриоттук мүнөздөгү ырларды жараткан. Ырларында турмуш, өмүр, аялдар эркиндигине көп кайрылган жана эски салттарды сындоо менен курч, ишенимдүү жогорку көркөмдүктө жазган. Бир топ ырлары араб тамгасында жазылган. Анын 1916–1929-жылдары жазган араб арибиндеги ыр дептери [[Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясы|Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер академиясы]]нын кол жазмалар фондунда сакталып калган. 1920-жылы РКП(б) нын мүчөлүгүнө кабыл алынып, 1924-1927-жылдарда Оштогу аймактык элге билим берүү бөлүмүндө,1927-жылы Сүлүктүдө райондук аткаруу комитетинин жооптуу катчысы болуп иштеп, 1928-жылдан ошол эле райондо жер бөлүмүнүн башчылыгына дайындалат. 1933-жылы «эл душманы» деген жалган жалаа менен камакка алынып, Мамлекеттик саясий башкармалык (ГПУ) тарабынан атууга өкүм чыккан. Бирок, орус, казак, өзбек, татар, тажик тилдерин мыкты билген билимдүү адам суракка алып тергеген орус тергөөчүлөргө котормочу катары абдан керек болгондуктан, абактын администрациясы аны атуудан алып калган. Өкүмү 12 жылдык сүргүн менен алмаштырылып, ал Казакстандын Карганды аймагына (КарЛаг) сүргүнгө айдалган. Ак жеринен абакка түшүп, туткун азабын тарткан акын:

«Жаштыктан эл бийледим журт аралап,

Туйлатып тулпар миндим жалын тарап,

Кудайдын кудурети картайганда

Жатамын караңгы тамда, күндү самап», – деп сүрөттөйт. Таланты толугу менен ачылып, чыгармачылыгы баралына келаткан чакта бийликтин кандуу жазалоосуна туш келген акын:

«Тоочак менен бууданга

Толубайдай сынчы элем,

Токтогулдай ырчы элем» – деп, ичке каткан арманын сыртка чыгарган.

Сүргүндөн 1945-жылы бошонуп, эркиндикке чыккандан кийин да куугунтук токтобой, акыры ал жер которууга мажбур болгон. Оболу Кыргызстан, кийин Тажикстандын курамына кирген Жийдели (Жигдели) айылына көчкөн. 1953-жылы ал ошол жерде каза болуп, сөөгү ушул кыштакта жерге берилген. Каза болгондон бир топ убакыт өткөндөн кийин 1992-жылы толук акталып, лейлектик педагог Гапыр Мадаминовдун демилгеси менен Абдираим Шаманын өмүрү жана чыгармачылыгы Лейлек районунун мектептеринин адабият боюнча окуу программасына киргизилип, окутула баштаган. Кийинчерээк Абдирайим Шама атындагы адабий сыйлыкты уюштуруу маселеси колго алынып, 2004-жылы акындын ысмы өзү туулуп өскөн Кара-Даван айылындагы орто мектепке берилген. Акын тууралуу «Азаттыктын» журналисттери өз алдынча изилдөө жүргүзүшкөн.Толук ырлар жыйнагы «Залкар акындар» сериясынын 9-томуна жарыяланган. (2016)

Ад.: «Лейлек_Булбулу» Түз. С. Дуулатава.

Б. Сурапбаева.
[[Категория:1-Том]]

АБДИРАИМ ШАМА (Шаматов)

2026-04-15T05:55:18Z

Kadyrm:

'''АБДИРАИМ''' Шама (Шаматов) [1892-жыл, [[Россия империясы]], [[Түркстан генерал-губернаторлугу]], Фергана облусу, Кокон уезди, [[Лейлек]] болуштугу (азыркы [[БАТКЕН ОБЛУСУ]], [[Лейлек району]], Кара-Дабан айылы, Шорек-Ата конушу) – 1953-жыл, Тажик CСРи Ленинабад (азыркы Согду) облусу, Жийдели айылы] – жазгыч жана төкмө акын. Абдираим Шама алгачкы билимди Замборучтагы (азыркы Ак-Суу айылы) медреседен алгандан кийин Маргалан медресесинде окуган. Медресени аяктаган соң Кожентте (мурдакы Ленинабад шаары, Тажикстан) орус-тузем мектебин артыкчылык баракчасы менен аяктаган. 1904-1913-жылдарда ошол эле Кожентте мусулманча билимин дагы тереңдеткен. Совет бийлиги орногондо 1918-жылы туулган жери Лейлек районуна кайтып келип, ошол учурдагы коомдук саясий иштерге, жаштарга билим берүүгө активдүү катышкан жана басмачыларга каршы күрөшкөн. Өз заманынын сабаттуу, билимдүү адамы болгон, беш- алты тилде сүйлөгөн жана жазган жаңы коомду курууда, колхоздоштурууну түптөөдө зор салым кошкон. Жаңы заман орногон алгачкы жылдарда жергиликтүү аймактагы агартуу кызматтарында жүргөндүгүнө байланыштуу ырлары окуу, тарбия иштерине арналган. Акындын [[санат, терме, насыят]] жанрындагы ырлары эл арасына кеңири тараган. Кыз-келиндерди окууга үндөп, теңдик заманды көп даңазалаган жана патриоттук мүнөздөгү ырларды жараткан. Ырларында турмуш, өмүр, аялдар эркиндигине көп кайрылган жана эски салттарды сындоо менен курч, ишенимдүү жогорку көркөмдүктө жазган. Бир топ ырлары араб тамгасында жазылган. Анын 1916–1929-жылдары жазган араб арибиндеги ыр дептери [[Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясы|Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер академиясы]]нын кол жазмалар фондунда сакталып калган. 1920-жылы РКП(б) нын мүчөлүгүнө кабыл алынып, 1924-1927-жылдарда Оштогу аймактык элге билим берүү бөлүмүндө,1927-жылы Сүлүктүдө райондук аткаруу комитетинин жооптуу катчысы болуп иштеп, 1928-жылдан ошол эле райондо жер бөлүмүнүн башчылыгына дайындалат. 1933-жылы «эл душманы» деген жалган жалаа менен камакка алынып, Мамлекеттик саясий башкармалык (ГПУ) тарабынан атууга өкүм чыккан. Бирок, орус, казак, өзбек, татар, тажик тилдерин мыкты билген билимдүү адам суракка алып тергеген орус тергөөчүлөргө котормочу катары абдан керек болгондуктан, абактын администрациясы аны атуудан алып калган. Өкүмү 12 жылдык сүргүн менен алмаштырылып, ал Казакстандын Карганды аймагына (КарЛаг) сүргүнгө айдалган. Ак жеринен абакка түшүп, туткун азабын тарткан акын:

«Жаштыктан эл бийледим журт аралап,

Туйлатып тулпар миндим жалын тарап,

Кудайдын кудурети картайганда

Жатамын караңгы тамда, күндү самап», – деп сүрөттөйт. Таланты толугу менен ачылып, чыгармачылыгы баралына келаткан чакта бийликтин кандуу жазалоосуна туш келген акын:

«Тоочак менен бууданга

Толубайдай сынчы элем,

Токтогулдай ырчы элем» – деп, ичке каткан арманын сыртка чыгарган.

Сүргүндөн 1945-жылы бошонуп, эркиндикке чыккандан кийин да куугунтук токтобой, акыры ал жер которууга мажбур болгон. Оболу Кыргызстан, кийин Тажикстандын курамына кирген Жийдели (Жигдели) айылына көчкөн. 1953-жылы ал ошол жерде каза болуп, сөөгү ушул кыштакта жерге берилген. Каза болгондон бир топ убакыт өткөндөн кийин 1992-жылы толук акталып, лейлектик педагог Гапыр Мадаминовдун демилгеси менен Абдираим Шаманын өмүрү жана чыгармачылыгы Лейлек районунун мектептеринин адабият боюнча окуу программасына киргизилип, окутула баштаган. Кийинчерээк Абдирайим Шама атындагы адабий сыйлыкты уюштуруу маселеси колго алынып, 2004-жылы акындын ысмы өзү туулуп өскөн Кара-Даван айылындагы орто мектепке берилген. Акын тууралуу «Азаттыктын» журналисттери өз алдынча изилдөө жүргүзүшкөн.Толук ырлар жыйнагы «Залкар акындар» сериясынын 9-томуна жарыяланган. (2016)

Ад.: «Лейлек_Булбулу» Түз. С. Дуулатава.

Б. Сурапбаева.
[[Категория:1-Том]]

АБДИРАИМШАМА, Абдираим Шаматов

2026-04-15T05:49:19Z

Kadyrm: Changed redirect target from АБДИРАИМ ШАМА, (Шаматов) to АБДИРАИМ ШАМА (Шаматов)

#REDIRECT [[АБДИРАИМ ШАМА (Шаматов)]]

__NONEWSECTIONLINK__

«АК МАКТЫМ»

2026-04-15T05:37:32Z

Kadyrm: Redirected page to «АК МАКТЫМ» дастаны

#REDIRECT [[«АК МАКТЫМ» дастаны]]

Айтикеев

2026-04-15T04:44:13Z

Kadyrm: Redirected page to АЙТЫКЕЕВ Асанкожо Арунович

#REDIRECT [[АЙТЫКЕЕВ Асанкожо Арунович]]

Файл:Түрксой медаль.jpg

2026-04-15T04:36:44Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

АЙТЫКЕЕВ Асанкожо Арунович

2026-04-15T04:36:26Z

Kadyrm:

'''АЙТЫКЕЕВ''' Асанкожо Арунович (01. 01. 1950-жыл, Ысык-Көл облусу, Ысык-Көл району, Чоң-Сары-Ой айылы) – театр жана кино режиссёру, Кыргыз Республикасынын эл артисти (2022), Кыргызстандын Улуттук кино академиясынын академиги (2010), Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер (2003), Кыргыз кинематографиясынын отличниги. Кыргыз Республикасынын кинематографисттер биримдигинин мүчөсү, Ленинград мамлекеттик театр, музыка жана кинематография институтун бүтүргөн (1981), Кыргыз кино искусствосунда даректүү жана кыска метраждуу көркөм тасмаларды кесиптик жогорку чебердикте жараткан режиссёр. 40 жылдык чыгармачылык жолунда 130дан ашык ар кандай жанрдагы даректүү, толук жана кыска метраждуу көркөм тасмаларды жаратты. Анын ичинен 60тан ашык кино тасманын сценарийин өзү жазган. Анын кино өнөрүндөгү чыгармачылык жолу 1971-жылы Советтик армияда кызмат өтөп келгенден кийин «Кыргызтелефильм» студиясынан башталган. Оператордун жардамчысы, режиссёрдун ассистенти, кино топтун администратору сыяктуу бул өнөрдүн тепкичтерин басып өтөт. Ошол жылдары ал кыргыз киносунун чеберлери Мелис Убукеев, Дооронбек Садырбаев, Аман Альпиев, Эльдор Орозбаев, Геннадий Базаров, Мар Байжиев менен бирге иштешип, алардан сабак алуу менен кино тартуунун технологиясын өздөштүрүп, даректүү тасмаларды тартууга катышат. Айрыкча ага көбүрөөк таасир берген Кубат Жусубалиев болгон. Устат катары ал көптү үйрөткөнүн азыркыга чейин унута албаганын өзү эскерип калат. Өзгөчө «Атадан калган туяк» кино тасмасына катышып калышы, анын кинорежиссердук кесипке кызыгуусун арттырат. 1976-жылы Ленинграддагы мамлекеттик театр, музыка жана кинематография институтуна өтүп, 1981-жылы аяктаган. Дипломдук иши болгон «Бешик» тасмасынан баштап, каармандары мугалимдер, окумуштуулар, жазуучулар, искусство ишмерлери жана маңдай тери менен эл баккан жөнөкөй адамдардын тагдырын ачып берүү ыкмасы көрүүчүлөрдү өзүнө тартып турган жылуулугу менен айырмаланат. А. Айтикеев кыргыз элинин тарыхын чагылдырып, жаратылышынын кооздугун көркөм көрсөтө алды. Бир күлдүрүп, бир кайгырткан «Сокур кемпир көрөгөч, «Той», «Суу» көркөм тасмалары кинокомедия жанрларына жакындашып, өзүнүн айта турган ою, көтөргөн көйгөйү көрүүчүнү терең ойлонткон элдик тасмалар. Балдар темасына да кайрылып, «Чек ара» тасмасында өспүрүмдөрдүн балалык сүйүүсүн көркөм ачса, «Үмүт» тасмасында майып болуп калган өспүрүмдүн тагдырдын сыноосуна туруштук берип, интернет аркылуу жаңы досторун таап, кыйынчылыкты жеңе алганын көрсөткөн. Анын кино тасмалары бир топ ийгиликтердин ээси катары республикалык жана эл аралык сыйлыктарга ээ болуп келет.

'''Фильмографиясы'''

· 1979 – «Бешик», автору-режиссёру, 10 мүнөт

· 1979 – «Ох, ушул аялдар», автору-режиссёру, 10 мүнөт

· 1979 – «Жашагым келет», сорежиссёр, 30 мүнөт

· 1980 – «Концерттик номерлер», режиссёру, 20 мүнөт

· 1981 – «Коробейниктер», режиссёру, 20 мүнөт

· 1981 – «Кыргызстандын курорттору», режиссёру, 20 мүнөт

· 1981 – «Ленин заводу», режиссёру, 20 мүнөт

· 1981 – «Форель», режиссёру, 10 мүнөт

· 1982 – «Мугалим», режиссёру, 20 мүнөт

· 1982 – «Жүрөгүңдүн согушу», режиссёру, 20 мүнөт

· 1983 – «Ак булак», режиссёру, 20 мүнөт

· 1983 – «Илбирстин изи менен», режиссёру, 20 мүнөт

· 1984 – «Октябрдын теңтушу», режиссёру, 20 мүнөт

· 1984 – «Прикосновение к вечности», 2-режиссёр, 59 мүнөт

· 1984 – «Муса Жангазиев», режиссёру, 20 мүнөт

· 1985 – «Кылымдарды аттап өтүү», режиссёру, 30 мүнөт

· 1985 – «Өмүр бою тапшырма», режиссёру, 20 мүнөт

· 1985 – «Мугалим болуу», режиссёру, 20 мүнөт

· 1986 – «Взлёт Калии», режиссёру, 20 мүнөт

· 1986 – «Талаа курулуп жатат», режиссёру, 20 мүнөт

· 1986 – «Агым», режиссёру, 10 мүнөт

· 1987 – «Ысык-Көлдүн жылуулугу», режиссёру, 20 мүнөт

· 1987 – «Эртең кимге себилет?», режиссёру, 20 мүнөт

· 1988 – «Жердин ээси ким?», режиссёру, 30 мүнөт

· 1988 – «Булак», режиссёру, 20 мүнөт

· 1989 – «Жашоонун артериясы», режиссёру, 20 мүнөт

· 1989 – «Кыргызстандын минерал суулары», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 1989 – «Ыйык жерлер», режиссёру, 10 мүнөт

· 1990 – «Концерт алдында» (Асанхан Жумахматов), режиссёру, 30 мүнөт

· 1990 – «Кыргызстандын токойлору», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 1990 – «Бийик жээк», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 1991 – «Ак жол», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 1992 – «Бурана», автору-режиссёру, 10 мүнөт

· 1992 – «Алай канышасы», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 1993 – «Кичинекей манасчы», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 1994 – «Таазим» (Аалы Токомбаев), автору-режиссёру, 30 мүнөт

· 1994 – «Театр менин өмүрүм», автору-режиссёру, 30 мүнөт

· 1995 – «Жазылбай калган ыр», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 1996 – «Ийгиликтүү ишкана», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 1997 – «Колунан түшпөй калеми», автору-режиссёру, 30 мүнөт

· 1997 – «Мелодиянын кайра жаралышы», автору-режиссёру, 10 мүнөт

· 1997 – «Закымдар ыры», автору-режиссёру, 30 мүнөт

· 1997 – «Ааламдын жаңырыгы», автору-режиссёру, 30 мүнөт

· 1997 – «Кадрда кинооператор», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 1998 – «Кыргыз жери», автору-режиссёру, 50 мүнөт

· 1998 – «Миң жылдар кийин да», автору-режиссёру, 30 мүнөт

· 1998 – «Кутман калаа Балыкчы», автору-режиссёру, 30 мүнөт

· 1999 – «Келечектин ээлери», автору-режиссёру, 30 мүнөт

· 1999 – «Телелекциялар» (КМУУ), автору-режиссёру, 6 саат

· 1999 – «Шабдан баатыр баяны», автору-режиссёру, 30 мүнөт

· 2000 – «Өнөрдөгү өмүр», автору-режиссёру, 30 мүнөт

· 2000 – «Биосфера аймагы» автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2000 – «Ак илбирстин тукумун кырбагыла», автору-режиссёру, 30 мүнөт

· 2001 – «Мугалим – билим булагы», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2001 – «Мусакемдин мурасы», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2001 – «Кыргызстан – топоздор өлкөсү» автору-режиссёру, 10 мүнөт

· 2001 – «Гүлдөгөн дельфиниум», автору-режиссёру, 15 мүнөт

· 2001 – «Турмуш булагы», автору-режиссёру, 15 мүнөт

· 2001 – «Сеп», автору-режиссёру, 15 мүнөт

· 2002 – «Жаратуу деми», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2002 – «Целитель», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2002 – «Бишкектен сүйлөйбүз», автору-режиссёру, 30 мүнөт

· 2002 – «Товардык белгилер», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2002 – «Автордук укук», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2002 – «Ойлоп табуулар жана жаңычылдык», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2003 – «Атуул», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2003 – «Жети өлүм күнөөсү. Жалкоолук», автору-режиссёру, 5 мүнөт

· 2003 – «Сокур кемпир көрөгөч», автору-режиссёру көркөм телетасмасы, 30 мүнөт

· 2003 – «Жаратуунун он жылдыгы», автору-режиссёру, 30 мүнөт

· 2004 – «Оттой жанган өмүр», автору-режиссёру, 15 мүнөт

· 2004 – «Мекенге арналган өмүр», автору-режиссёру, 15 мүнөт

· 2004 – «Дил сыры», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2005 – «Чебер», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2005 – «Ак толкундар шоокуму», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2005 – «Мен шайлайм» ролиги, автору-режиссёру, 30 секунда

· 2005 – «Чакырык», автору-режиссёру, 10 мүнөт

· 2005 – «Ысык-Көл», автору-режиссёру, 10 мүнөт

· 2005 – «Кырчын», автору-режиссёру, 10 мүнөт

· 2005 – «Окуя» көркөм тасмасы, режиссёру, 56 мүнөт

· 2006 – «Сагындым сени, Теңир Тоо», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2006 – «Той», автору-режиссёру, 30 мүнөт

· 2007 – «Ишкер», автор-режиссёр, 20 мүнөт

· 2007 – «Илимге салым кошкон өмүр», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2007 – «Кинооператор», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2008 – «Асылзат энелер баяны», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2008 – «Элдик телекөрсөтүүгө 50жыл», автору-режиссёру, 30 мүнөт

· 2008 – «Илимге чыйыр салган», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2008 – «Эскерүү», Б. Айткулиев жөнүндө, автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2009 – «Курултайдан Жогорку Кеңешке чейин», автору-режиссёру, 30 мүнөт

· 2009 – «Улуу инсан», автору-режиссёру, 15 мүнөт

· 2009 – «Эскерүү», Д. Садырбаев жөнүндө, автору-режиссёу, 20 мүнөт

· 2010 – «Эскерүү», Т. Раззаков жөнүндө, автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2010 – «Келечектин адистери», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2010 – «Эскерүү», С. Асанбеков жөнүндө, автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2010 – «Эскерүү», Ж. Ниязалиев жөнүндө, автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2011 – «Эскерүү», Ж. Садыков жөнүндө, автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2011 – «Эскерүү», М. Эшимканов жөнүндө, автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2011 – «Чек ара» көркөм тасмасы, автору-режиссёру, 25 мүнөт

· 2011 – «Эскерүү», Т. Дайырбеков жөнүндө, автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2012 – «Устат Манас Мусаев», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2012 – «Аксы окуясы», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2012 – «Эскерүү», С. Коңурбаев жөнүндө, автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2012 – «КТРКга 55 жыл», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2013 – «Үмүт» көркөм тасмасы, автору-режиссёру, 50 мүнөт

· 2013 – «Эскерүү», Ш. Турдакунова жөнүндө, автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2013 – «Тагдырлар талабы», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2013 – «Эскерүү», С. Төлөкова жөнүндө, автору-режиссёру, 25 мүнөт

· 2013 – «Байыркы күүлөр ыргагы», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2014 – «Эскерүү», Б. Алиев жөнүндө, автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2014 – «Аалыке», А. Токомбаев жөнүндө, автору-режиссёру, 30 мүнөт

· 2015 – «Эскерүү», Б. Керимбаев жөнүндө, автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2015 – «Бообек Ибраев», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2015 – «Эскерүү», Ж. Кадыралиев жөнүндө, автору-режиссёру, 25 мүнөт

· 2015 – «Суу» көркөм тасмасы, 30 мүнөт

· 2016 – «Эскерүү», М. Токтобаев жөнүндө, автору-режиссёру, 25 мүнөт

· 2016 – «Бийиктикке карай жол», автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2016 – «Эскерүү», М. Ботбаев жөнүндө, автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2016 – «Эскерүү», Н. Кытаев жөнүндө, автору-режиссёру, 20 мүнөт

· 2016 – «Китеп билим булагы», автору-режиссёру, 20 мүнөт

'''Байгелери'''

«Илбирстин изи менен» кыска метраждуу тасмасы үчүн Кыргызстан кинематографисттер союзунун Ардак грамотасы, Бишкек шаары (1985), «Талаа курулуп жатат» тасмасы үчүн Казакстан кинематографисттеринин алгачкы «Бастау» диплому, Алма-Ата шаары, Казакстан (1987), «Жердин ээси ким?» тасмасы үчүн Бүткүл Союздук 2-телефестивалдын «Эң мыкты фильми» сыйлыгы, Бишкек шаары (1988), «Бийик жээк» тасмасы үчүн «Ачык Россия» кинофестивалынын, Свердлов шаары, Россия (1991), «Дүйнө элдеринин жылы» эл аралык кино фестивалынын, Москва шаары, Россия (1993), «Cinema du reel» 23-эл аралык фестивалынын, Париж шаары, Франция (2001) 1-даражадагы дипломдору, «Колунан түшпөй калеми» тасмасы үчүн 1-улуттук телефестивалдын «Күмүш үзөңгү» сыйлыгы, Бишкек шаары (1998), «Ак илбирстин тукумун кырбагыла» тасмасы үчүн Биринчи Орто Азиялык «Экологиялык журналистика» фестивалынын 2-орун үчүн диплому, Алма-Ата шаары, Казакстан (2001), «Экологиялык Кыргызстан» фестивалынын» 1-орун үчүн диплому, Бишкек шаары (2001) «Сеп» тасмасы үчүн IV Евразиялык телефорум сыйлыгы, Москва шаары, Россия (2002) «Түптүн айымдары» Бейөкмөт уюмунун диплому менен сыйлыгы (2001), «Сокур кемпир көрөгөч» тасмасы үчүн Азия мамлекеттеринин эл аралык телефестивалынын «Хрусталь глобус» баш байгеси, КТРК «Хабар» телеберүүсүнүн «Алтын апорт» сыйлыгы, Алматы шаары, Казакстан (2004) «Мен шайлайм» телеролиги ПРООНдун 1-орун үчүн диплому жана акчалай сыйлыгы, «Той» көркөм тасмасы КМШ өлкөлөрүнүн IV эл аралык кино фестивалынын диплому, Нижний Новгород шаары, Россия, Шанхай кызматташтыгы өлкөлөрүнүн Ысык-Көл эл аралык кинофестивалынын «Эң мыкты комедиялык тасма үчүн» диплому, Бишкек шаары (2006), «Суу» көркөм тасмасы Кыргызстан кыска метраждуу фильмдердин өлкөсү эл аралык фестивалында жюринин өзгөчө сыйлыгы, Бишкек шаары (2015).
[[Файл:Jорден.jpg|none|thumb|200x200px]]
[[File:Түрксой_медаль.jpg|thumb|none]]

{|
!
!
|-
|'''Сыйлыктары'''

1993 – Кыргыз Республикасынын Ардак грамотасы

2003 – «Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер» ардактуу наамы

2009 – Кыргыз Республикасынын маданият жана маалымат министрлигинин «Маданияттын мыкты кызматкери» төш белгиси

2009 – Кыргыз Республикасынын Жогорку кеңешинин төрагасынын «Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешине 70 жыл» юбилейлик медалы

2010 – «Кыргыз киносунун отличниги» төш белгиси

2010 – Кыргызстан улуттук киноакадемиясынын академиги

2017 – Кыргызстан кинематографисттер уюмунун башкармалыгынын «Кыргыз керемети» медалы

2022 – Кыргыз Республикасынын эл артисти
|<gallery>
Файл:9af4788d-15b5-488c-8a59-ce8d9d569a32.jpg
Файл:2b7e87aa-99e3-42f4-b3cf-335a3122195e.jpg
Файл:00a1d80c-7554-416b-a81e-3727faa4c6d8.jpg
Файл:АЙТЫКЕЕВ_Асанкожо Медаль.jpg
</gallery>
|}
[[Категория:1-Том]]
[[Категория:Жаңы макалалар]]

Файл:АЙТЫКЕЕВ Асанкожо Медаль.jpg

2026-04-15T04:33:48Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:АВТОЛИТОГР АФИЯ23.png

2026-04-15T04:30:28Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

БЕЛЬГИЯ

2026-04-13T04:36:06Z

Kadyrm:

'''БЕ́ЛЬГИЯ''' , Б е л ь г и я К о р о л д у г у (фр. Royaume de Belgique, фламандча Koninkrijk Belgiё) – Батыш Европадагы мамлекет. Түндүгүнөн Нидерланд, чыгышынан Германия, түштүк-чыгышынан Люксембург, түштүгүнөн ж-а түштүк-батышынан Франция м-н чектешет. Түндүк-батышын Түндүк деңизи чулгайт. Аянты 30,5 миң ''км''2. Калкы 11,7 млн (2023). Борбору – Брюссель шаары. Расмий тилдери: француз, нидерланд, немис
[[File:БЕЛЬГИЯ53.png | thumb | none]] тилдери. Бельгия-федерациялык мамлекет болгондуктан үч аймакка: Вавилон, Фламанд ж-а Брюссель административдик аймактык жактан Брюссель агломерациясына ж-а 10 провинцияга бөлүнөт. Акча бирдиги – евро. Бельгия – БУУнун (1945), Европалык экономикалык

[[File:БЕЛЬГИЯ54.png | thumb | none]] Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2005)

уюмунун (1957), Европа кеңешинин (1949), ЕККУнун (1975), Эларалык валюта фондунун (1945), Эл аралык реконструкция ж-а өнүгүү банкынын мүчөсү.
=='''Мамлекеттик түзүлүшү.'''==
Бельгия – федерациялык мамлекет. [Конституциясы 1831-жылы 7-февралда кабыл алынган, (1994-жылы 17-февралда өзгөртүүлөр киргизилген)]. Башкаруу формасы – конституциялык монархия. Мамлекет башчысы – король. Аткаруу бийлигин король м-н премьер-министр жетектеген Министрлер кабинети ишке ашырат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – эки палаталуу парламент (Өкүлдөр палатасы ж-а Сенат). Саясий партиялары: Либералдык реформалар партиясы (франкофондор), Социалисттик партия (франкофондор), Социал-христиан партиясы, Фламанд либералдар ж-а демократтар партиясы, Социалисттик партия (фламандыктар), Христиан Элдик партиясы, Фламанд блогу.

=='''Табияты.'''==
Өлкөнүн басымдуу бөлүгүн түздүк ээлейт; ал түндүк-батыштан, Түндүк деңиздин жээгинен түш-чыгышты карай бийиктейт. Эң бийик жери – Арденна тоосу, 694 ''м'' (Ботранж чо-[[File:БЕЛЬГИЯ55.png | thumb | Польдерлер]]. кусу). Жээк бойлой жайгашкан дюналар улам
өрдөгөн сайын польдерлер (кургатылган саздак жерлер) тилкеси, Фландрия, Кампин жайпак түздүктөрү м-н алмашат. Өлкөнүн борбордук бөлүгүндө дөңсөөлүү түздүктөр басымдуу. Климаты мелүүн деңиздик. Январдын орточо темппературасы Арденнада –1°Сден деңиз жээгинде 3°Сге чейин, июлдуку 14°Сден 19°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны түздүктөрдө 700–900 ''мм'', тоолордо (Арденна) 1500 ''мм''ге чейин.
[[File:БЕЛЬГИЯ56.png | thumb | none]]
Негизги дарыялары – Мёз (Маас), куймалары Урт. Самбра; Шельда, куймалары Лейе, Дандр. Кен байлыктарынан көмүргө бай, ошондой эле темир, коргошун, цинк, жез, сурьма кендери, гранит, мрамор ж. б. курулуш материалдары бар. Өлкөнүн басымдуу бөлүгүн маданий ландшафттар ээлейт. Бокаж (токой тилкелери м-н бөлүнгөн эгин талаалары ж-а шалбаа жерлер) мүнөздүү. Өлкөнүн аймагынын 24%ин жазы жалбырактуу токой – бук, эмен, граб, кайың ж. б. ээлейт (негизинен Арденнада). Польдерлерде ж-а дарыя жайылмаларында шалбаа, дюналарда верещатниктер өсөт. Жалпы аянты 78,4 миң ''га'' болгон 4 кайтарылуучу жаратылыш аймагы, анын ичинде От-Фань жаратылыш паркы бар.

=='''Калкы.'''==
Негизинен фламанддар (56%), валлондор (32%), ошондой эле немистер м-н француздар да жашайт. Динге ишенгендеринин 57% католиктер, 1,7% протестанттар, еврейлер, мусулмандар ж. б. Дүйнөдөгү калк эң жыш жайгашкан өлкөнүн бири. Орточо жыштыгы 1 ''км''2 жерге 342 киши. (Европада 2-орунда; Нидерланддан кийин). Калкынын жашынын орточо узактыгы: эркектериники – 75,4, аялдарыныкы – 81,9 жаш. Шаар калкы 96,7%. Ири шаарлары: Антверпен, Гент, Шарлеруа, Льеж, Брюгге.

=='''Тарыхы.'''== Байыркы замандан өлкөнүн аймагын белг уруулары мекендеген (өлкөнүн аты ушундан улам келип чыккан). Б. з. ч. 57-жылы Цезарь тарабынан басып алынып, Рим империясынын курамына кошулган. Б. з. 3–5-кылымдарында Бельгиянын аймагына герман франк уруулары көчүп келишет. 5–9-кылымдарда Бельгия Франк мамлекетинин курамында болот. 10–12-кылымдарда аймакта шаар куруу, жүндөн кездеме токуу, металл иштетүү, соода өнүгөт. 12-кылымда Бельгия Европанын «өнөрканасына» ж-а эл аралык соода түйүнүнүн борборуна айланат. 14–15-кылымдардын акырында Бельгиянын аймагы (1384-жылы Фландрия, 1430-жылы Брабант) ''Бургундия'' мамлекетине кирет. Бургундия мамлекети кыйрагандан кийин, Бельгияда Габсбургдар династиясынын (1477, толугу м-н 1482) бийлиги орнойт. 15-кылымдын башында Нидерланд деп аталган 17 провинциянын бир аймагы катары ( Бельгиянын азыркы аймагы, Нидерланд, Люксембург ж-а Түндүк Франциянын бир бөлүгү) анын курамына кирген. Европадагы өлкөлөрдө капиталисттик мамилелер өнүгө баштаганда, Нидерланд алдыңкы орунга чыккан. 1576-жылдагы көтөрүлүш Бельгиянын провинцияларында испаниялык бийликти жок кылуу м-н аяктаган, Нидерланддын түндүк провинциялары м-н келишим түзгөн. Бирок Бельгиядагы феодалдык-католиктик реакция Испания м-н союз түзүп, кыймылды баскан. Түндүк Нидерланд (Голландия Республикасы) ж-а Түштүк Нидерланд ( Бельгиянын аймагы) саясий, экономикалык жактан эки түрдүү жол м-н өнүккөн. Көз каранды эмес Голландия Республикасынын экономикасы гүлдөп, Испаниянын колунда калган Түштүк Нидерланддын экономикасы төмөндөгөн, капитализмдин өнүгүшү токтогон. Испандык мурас үчүн болгон согуштардын натыйжасында Бельгия австриялык Габсбургдардын (1714-жыл) бийлигине карап калат. 1794-жылы Наполеон империясынын курамына кирип, ал кулаган соң, Вена конгрессинин чечими боюнча, Голландия м-н Вильгельм I башкарган Нидерланд королдугуна биригет. Бул мезгилде өнөр жайы бир кыйла өнүгүп, темир жолдор салынган, банктар ачылган. 1830-жылы Голландия үстөмдүгүнө каршы чыккан Бельгия революциясы жеңишке жетишип, Улуттук конгресс тарабынан Бельгия королдугунун көз каранды эместиги жарыяланган, ошол эле жылы беш улуу держава (Улуу Британия, Россия, Франция, Австрия ж-а Пруссия) Лондондо өткөн конференцияда Бельгиянын көз каранды эместигин таанып, аны 1831-жылы түбөлүк бейтарап өлкө катары жарыялашкан. 1831-жылы Улуттук конргессте кабыл алынган конституция өлкөдө конституциялык монархиянын орногондугун белгиледи. Дүйнөлүк биринчи ж-а экинчи согуш мезгилинде Бельгия немис армиясы тарабынан оккупацияланган. 1940–1944-жылдары Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда немецтер Белгияны басып алышкан. Өкмөт Англияга качып кетет, падыша Леопольд III Германияга сүргүнгө айдалган, ал 1940-жылы 28-майда Багынып берүү жөнүндө актыга кол койгон. 1944-жылы 3-сентябрда Брюссель англия аскерлери тарабынан бошотулган. 1945-жылы королдук бийликтин легитимдүүлүгү жөнүндө маселе көтөрүлүп, 1940-жылы багынып берүү жөнүндө актыга кол койгондугуна байланыштуу король Леопольд IIIнү өлкөнүн тургундары айыпташкан. Натыйжада, королдук такты Леопольд IIIнүн уулу Бодуэнге (1993-жылы король Бодуэн көз жумган соң, анын иниси Альберт II такты мураска ээ болгон) өткөн. 1949-жылы Бельгия НАТОго, 1957-жылы Бельгия Европа эконономикалык шериктештигине (ЕЭС) кошулган. 1967-жылы НАТОнун баш кеңсеси Бельгияга көчүп келген.

1960-жылдардын башында «улуттук-лингвистикалык» карама-каршылыктардын курчушу этностор аралык жаңжалга айланып, мамлекеттин кыйрап калуу коркунучун туудурган. Кырдаалдын олуттуулугунан улам Бельгиянын башкаруучу чөйрөлөрү өлкөнү унитардык мамлекеттен федералдык мамлекетке айландырууга багытталган реформаларды баштоого аргасыз болгон. 1963-жылы августта француз, фламанд жана немец тилдеринин жайылышынын чектерин кайра карап чыгуу боюнча мыйзам кабыл алынып, Брюссель шаарынын атайын (эки тилде) макамы бекитилген. 1970-жылы декабрда мамлекттик реформа башталган, анын максаты Бельгия мамлекетинин жаңы субъектилерин түзүү жана аларга кеңири маселелерди өз алдынча чечүүгө мүмкүнчүлүк берүү болгон. 1988-ж. ал конституциялык реформа менен толукталган. Бельгияны мамлекеттик кайра куруу процесси 1994-ж. февралда, король Альберт II тарабынан Конституциянын жаңы редакциясына кол коюлушу менен аяктаган. Бельния федералдык мамлекетке айланып, төрт лингвистикалык (тилдик) облуска (фламанд, валлон, немец жана эки тилдүү Брюссель) бөлүнгөн, анда эки типтеги федералдык субъекттер – экономикалык региондор (фламанд, валлон жана брюссель) жана этникалык жамааттар (фламанд, француз жана немец тилдүү) параллелдүү иштеген. Ошондой эле эле өкмөттү түзүү процессинде ар кандай лингвистикалык топтордун тең укуктуулук принциби орнотулган. Региондор жана жамааттар өздөрүнүн мыйзам чыгаруучу жана аткаруучу бийлик органдарын түзүү укугуна жана экономикалык, маданият, билим берүү ж. б. маселелерде автономияга ээ болушкан. 1970–90-ж-дагы реформалар Бельгияны негизинен консолидациялоого мүмкүндүк берген.

2003-ж. Бельгия бир жыныстагы никени мыйзамдаштырган дүйнөдөгү экинчи мамлекет болуп калды (Нидерландыдан кийин). 2006-ж. Бельгия - Европадагы Коопсуздук жана кызматташтык уюмунун (ЕККУ) төрагасы. 2008-ж. Бельгиянын премьер-министри Ив Летерм ири бельгиялык «Fortis» финансы компаниясынын сатылышына байланыштуу ызы-чуудан улам кызматтан кетип, анын ордун фландриялык христиан-демократия партиясынын лидери Херман ван Ромпёй ээлеген. Херман ван Ромпёйдин жаңы өкмөтүнө мурунку президент жетектеген, ошол эле беш саясий партиянын өкүлдөрү кирген. 2010-жылы кезексиз парламенттик шайлоо болуп, бирок өкмөт түзүлгөн эмес. Бельгия өкмөтсүз 540 күндү белгилеп, ошону менен дүйнөлүк рекорд койгон. 2011-ж. Элио ди Рупо башында турган жаңы министрлер кабинети королго ант берген. 2012-жылдын октябрь айында Бельгияда региондук шайлоо өткөрүлүп, радикалдык маанайдын өсүшүн көрсөткөн. 2013-ж. король Альберт II тактыдан баш тартып, анын уулу Филипп тактыга отурган. 2014-ж. мамлекеттик реформаларды жүргүзүү жөнүндө мыйзам күчүнө кирип, ага ылайык аймактарды каржылоо тутумуна өзгөртүүлөр киргизилген. 2015-ж. өсүп жаткан террордук коркунучтардан улам Бельгияда коопсуздукту күчөтүү чаралары киргизилген. 2019-ж. Бельгиянын федеративдик өкмөтүнүн тарыхында биринчи аял премьер-министр С. Вилмес шайланган. 2019–20 жылдардагы COVID-19 пандемиясы учурунда Вильмес өкмөтү оппозициянын колдоосуна ээ болуп, санитардык кризистен чыгуу үчүн федералдык деңгээлде атайын ыйгарым укуктарга ээ болгон. 2020-ж. 17-мартта Вильмес өкмөтүнүн ыйгарым укуктарын король Филипп бекиткен.Согуштан кийин өлкөнү кезек м-н социалисттик ж-а католиктик партиялар башкарган. 1960-жылы Конгого, 1962-жылы Руанда-Урундиге эгемендикти берген. Бельгия НАТОнун (Түндүк Атлантикалык Келишим Уюмунун) мүчөсү. Брюсселде НАТО Кеңешинин ж-а Европадагы бириккен куралдуу күчтөрдүн жогорку башкы командачысынын штабквартирасы жайгашкан. 1958-жылы Нидерланд ж-а Люксембург м-н союз түзүү жөнүндөгү келишимге (Бенилюкс) кол койгон. 20-кылымдын 60–70-жылдарында Бельгияда фламанддыктар (нидерланд тилинде сүйлөшкөндөр) м-н валлондуктар (франк тилдүүлөр) ортосунда оор мамилелерден улам абал татаалдашып кеткен. Жаңжалдан улам 1994-ж. өлкөнүн конституциясына өзгөртүүлөр киргизилип, Бельгия федерациялык мамлекет катары, ал эми Фландрия м-н Валлонияда өз алдынча өкмөттөр түзүлгөн. 2003-жылы өткөрүлгөн парламенттик шайлоолордон кийин Г. Верховстад жетектеген жаңы өкмөт шайланган. '''Экономикасы.''' Европадагы экономикасы жогорку деңгээлде өнүккөн индустриялуу өлкө. Ички дүң продукциясынын көлөмү 316,2 млрд доллар, аны киши башына бөлүштүргөндө 30 600 доллардан (2004; АКШ) туура келет. Ички дүң про-[[File:БЕЛЬГИЯ57.png | thumb | Эно провинциясы. Айыл пейзажы.]]
дукциясында өнөржай м-н курулуштун үлүшү 25,7%, айыл, токой ж-а балык чарбасыныкы 1,3% (2004). Өлкөнүн экономикалык структурасынын негизги өзгөчөлүгү банк капиталынын басымдуулугу. Бельгия минералдык сырьёлорго жарды. Көмүр казылып алынат (учурда токтотулган). 2002-жылы 76,6 млрд ''кВт · с'' электр энергиясы өндүрүлгөн, анын 58% – АЭСке туура келет ( Бельгия дүйнөдө 2- орунда, Франциядан кийин). Өлкөнүн түндүгүндө Мол шаарында эл аралык ядро изилдөөчү ири борбор (тез нейтрондуу 3 реактору м-н), ошондой эле Евратом атом изилдөө бюросу, ядро отунун кайра иштетүүчү (Батыш Европа өлкөлөрү үчүн) ишканасы жайгашкан. Болот өндүрүү боюнча Европа шериктештиги өлкөлөрүнүн ичинен, алдыңкы катарда турат (2001-ж. 11,3 млн т'').''

Өнөр жайынын негизги тармактары: тамак-аш, химия (пластмасса, жасалма була, каучук), кара металлургия, металл иштетүү ж-а машина куруу (анын ичинде автомобиль куроочу тармагы өнүккөн), текстиль, айнек (айнек м-н күзгүнү экспортко чыгаруу боюнча дүйнөдө 1-орунда), кыймылдаткыч, жүк жүктөөчү транспорт жабдуулары, текстиль машиналарын куруу. Түстүү телевизор (көпчүлүгү
[[File:БЕЛЬГИЯ58.png | thumb | Бельгиядагы ички суу жолу.]] экспорттолот), илгертен курал-жабдыктарды
чыгаруу өнүккөн. Сода, жер семирткич ж-а пластмасса синтездөө үчүн органикалык сырьё, кинофотоматериалдар, медикаменттер чыгаруучу заводдору бар. Кебез-кездеме, кылторко, жасалма жибек өндүрүшү иштейт. Алмаз кырдалат (Антперпенде). Бриллиант соодалоонун борбору. Килем токуу, кийим тигүү, булгаары-бут кийим, мебель өнөр жай ишканалары иштейт. Айыл чарбасынын негизги тармагы – эт-сүт багытындагы мал чарбачылыгы. Бельгиянын аймагынын 1/2 нен ашыгы айыл чарбага жарактуу, анын 45% шалбаа ж-а чабынды, 55%ин дан эгиндери ээлейт. Айыл чарбасында калкынын 3% гана эмгектенгени м-н, өлкө айыл чарба продуктусуна болгон ички керектөөсүн толугу м-н камсыздайт. Кант кызылчасы, жашылча жемиш, дан эгиндери өстүрүлөт. Бодо мал, чочко асыралат. Бельгия сүт продукцияларын өндүрүү боюнча Европадагы эң ири мамлекеттерден болуп саналат. Темир жолунун узундугу 3,5 миң ''км'' (анын ичинде 2,6 миң ''км''и электрлештирилген; анын жыштыгы боюнча дүйнөдө алдыңкы орунда). Автомобиль жолунуку – 149,0 миң ''км''. Дарыяларында (Шельда, Маас) кеме жүрөт. Деңиз соода флотунун тоннажы 1146,3 миң ''рег. бр.-''т (2005). Башкы деңиз порту – Антверпен, андан башка ири порттору – Брюгге, Гент, Остенде, Брюссель. Сыртка автомобиль ж-а өнөр жай жабдууларын, кара ж-а түстүү металлдар, химия, текстиль продуктуларын, зергерчиликке колдонулуучу алмаз чыгарат. Сырттан энергетикалык сырьёну, азык-
[[File:БЕЛЬГИЯ59.png | thumb | Бельгия акчасы.]] түлүк, машина ж-а жабдууларды алат. Негизги соода шериктештери: Германия, Франция, Нидерланд, Улуу Британия, АКШ.

=='''Маданияты.'''==
Бельгиядагы алгачкы чиркөө мектептери орто кылымда уюшулган. XVIII кылымдын аягында менчик мектептер пайда болгон. 1914-жылдан негизги окуу жөнүндө (6–14 жаш) мыйзам кабыл алынган. Башталгыч жана орто мектептерде окуу фламанд жана француз тилдеринде жүргүзүлөт. Билим берүүнүн мамлекеттик секторун билим берүү министрлиги, менчик мектептер католиктик окуунун секретариаты тарабынан көзөмөлдөнөт. Билим берүү системасы – мектепке чейинки мекемелерден (3–6 жаш), башталгыч (6-жылдык) мектептерден турат. Билим берүүнүн негизги принциптери О. Декороли тарабынан иштелген. Орто мектепте 6 жылдык мөөнөт менен окулуп, 2 баскычка (3 жылдан) бөлүнөт. Биринчи баскычы 3 бөлүмдөн – классикалык, азыркы жана орто билим алганга чейинки, 2-баскыч классикалык бөлүм – латын-грек, латын-математика, латын-табигый, учурдагы окуу бөлүмү – табигый-илимий, коммерциялык болуп бөлүнөт. Атайын билим берүү атайын жана техникалык мектептерден туруп (6 жыл), башталгыч мектептин базасында иштейт. Техникалык мектептерде 1-баскычты бүтүргөндөн окулуп, андан кийин жогорку техникалык мектептерге жолдомо алышат. Бельгияда 21 жогорку окуу жайы (анын ичинде 5 университет) бар. Ири китепканалары: Бельгия улуттук (1837), университеттик (1846). Музейлери: Король азем өнөр искусство (Антверпенде, 1890; анын ичинде байыркы жана заманбап искусство), Король азем өнөр жана тарых (1835), Тервюрендеги Борбордук Америкалык королдор (1897), Муниципалдык сүрөт галереясы (1930, Брюгге). 1924-жылдан радио уктуруу, 1953-жылдан телекөрсөтүү иштейт. Учурда массалык маалымат каражаттары (33 күнүгө, 28 аптасына) француз, немис, нидерланд тилдеринде чыгат. Коомдук (3 теле, 5 радио каналы; француз тилинде), жана менчик (30дан ашык теле, 800 радиостанция) телерадио компаниялары иштейт. Бельгиянын француз тилиндеги алгачкы ж а з м а э с т е л и к т е р и XII кылымга таандык. Орто кылымдагы бельгиялык адабияттын негизги жанры – тарыхый хроника жана крест жортуулу тууралуу эпикалык айтымдар. «Окассен жана Николет» аноним ыр-жомогу Фландрияда түзүлгөн. XIII–XIV кылымдарда куртуза адабияты (фабльо, повесть, ыр, рыцарь романдары) өнүккөн. Белгилүү менестрелдери (эшик ырчылары) – Ж. де Конде, В. де Кувен. «Түлкүнү такка отургузуу» аттуу аноним романы 1280-жылы ченде жарык көрсө, XIV кылымга «Фландрия хроникасы» (Ж. Фруассара) таандык. XV кылымдан новелла жанры («Жаңы 100 новелла», А. де. ла Саля) пайда болгон. Француз акындарынан таасирленип А. дю Эке, Л. де Мазюр жана башкалар «Плеяданын» таасиринде жазышкан. XVIII кылымдын ортосунан Бельгиянын адабиятында трактат пайда болгон. Жаңы агымдын борбору Льеж шаары болуп, Вольтердин чыгармалары, «Энциклопедиялык журнал» басылган жана адабият коомдору, ийримдер уюшулган. XIX кылымдын башында романтика духундагы чыгармалар пайда болуп, бирок бельгиялык романтиктер Ж. Байронду, кийинчерээк В. Гюгону туурашкан. XX кылымдын 20–30-жылдарында Ф.Элленс М. Горькийдин чыгармаларынан таасирленип, роман жараткан. Фламанд тилиндеги адабиятыты XVIII кылымдын башына чейин Нидерланд адабиятынын бир бөлүгү болгон. XVI кылымдын аягында нидерланддык маданият Бельгиянын түндүгүндө жайгашса да Нидерланд тилинде өнүккөн, бирок XVII кылымдан фламанд адабияты аталган. XIX кылымдын 2-жарымында сын реализмине жакын адабият өнүгөт. XX кылымдын башында декадент чыгармалары жазыла баштаган. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин тынчтыкты, демократияны жактаган жазуучулар: М. Дейзе, П. ван Акен. Бельгиянын аймагында кельт жана байыркы Рим искусствосунун эстеликтери сакталган. Орто кылымда тез байып келаткан соода өнөр жай шаарлары Бельгиянын феодалдык ээликтерине майдаланып бөлүнүп кетишине байланыштуу көркөм маданияттын роман (XI–XII кылымдар), готика стилиндегилери пайда болгон. 1566–1609-жылдарда Бельгиянын искусствосунда өзүнчө мектеп пайда болуп, ал XVIII кылымдын акырына чейин фламанд искусствосу аталып, анда барокко стили эски салттуу Нидерланд маданияты менен бирдикте өнүккөн. XVII кылымдагы фламанд сүрөт өнөрүндө П. П. Рубенс көрүнүктүү орун ээлейт. Анын көптөгөн жолун жолдоочулардан А. ван Дейк, Я. Йорданс өзгөчөлөнүшкөн. Ф. Снейдерс ири көлөмдөгү натюрморт жаратса, Л. Ван Уден пейзаж тарткан. Италия сүрөтчүлөрүнөн таасирленишкендер: Караважо, А. Янсинс, Г. Сегерс, Т. Ромбаутс. Фламанд сүрөтүнүн көчүрмөлөрү жезге (гравюра), жыгачка, шпалерага түшүрүлгөн.

[[File:БЕЛЬГИЯ60.png | thumb | Брюгге шаарындагы Райен каналы.]]
[[File:БЕЛЬГИЯ61.png | thumb | Лёвендеги ратуша 1448–1459.]] Фландрия, Брабант колго токулган торлору менен даңталган. XIX кылымдын 80- жылдарында архитектуранын модерн стили калыптанган. Кийинчерээк турак ж-а коомдук жайларды курууда учурдагы архитектуранын принциптери колдонулган. Музыкасы улуттук каада-салттын негизинде түзүлгөн. Өлкөнүн түндүк бөлүгүндөгү фламанддар нидерланддык маданий салттары менен, түштүгүндөгү валлондор Франциянын маданиятынан таасирленишкен. Бул улуттук өзгөчөлүктөр фольклордо да, профессионал музыкалык искусстводо да байкалат. Бельгия музыкасы франко-фламанд Нидерланд мектебинен (XV–XVI кылымдар), ''Кайра жаралуу'' доорунда пайда болгон полифония искусствосу Батыш Европанын композиторлор мектебинен таасирленген. Анын көрүнүктүү өкүлдөрү: Я. Обрехт, А. Вилларт, Жоскен Депре, Орландо Лассо. XVII кылымда Бельгиянын музыкасынын авангарддык ролу төмөндөйт, анткени эң белгилүү композиторлору Францияга иштеп кеткен. Скрипка боюнча улуттук мектеп ачылган. Бельгиянын белгилүү музыкалык ишмерлери: Ж. Абсиль, Р. Дефоссе, Ф. Кине, А. Сури, М. Пот ж. б.; дирижёрлору: Ф. Андре, Д. Дефо; скрипачтары: А. Грюлью, К. ван Несто. Брюссель ири музыкалык борбор, анда «Де Ла Монне» театры, концерт коому, симфониялык оркестр жана башкалар бар. Эл аралык конкурстар: Брюсселде королева Елизавета атындагы музыкант-аткаруучулардын (1951-жылдан, дүйнөлүк атакка ээ), Гентте И. С. Бах атындагы органчылардын (1958- жылдан), Льежде кылдуу аспапчылар квартеттеринин (1951-жылдан) конкурстары өткөрүлүп турат. Антверпенде (1893), Гентте (1900) опера театры иштейт. Бельгиянын театр маданияты француз жана фламанд тилинде өнүккөн. XIII–XV кылымдарда литургиялык (латын тилинде), морамит жана мистерия (француз жана фламанд тилинде) драмалары коюлуп келген. XVI–XVII кылымдарда театр искусствосу диний куугунтуктоонун натыйжасында токтогон. [[File:БЕЛЬГИЯ62.png | thumb | Д. Харровердин «Тоок союучу бычак» спектаклинен көрүнүш. «Дю Ридо» театры (Брюссель).]] XIX кылымдын аягы – XX кылымдын башында Бельгия театр искусствосунун өнүгүшүнө драматургдар М. Метерлинк, Ш. ван Лерберга, Ж. Роденбаха, М. Дютерм зор салым кошкон. Бельгиянын залкар драматургдары – Ф.Краммелинк, М. Гельдерод, Х. Клоссон, Х. Трейлинг, Г. Мартенс. Сахна өнөрүнүн улуттук мектеби калыптана албады, анткени Бельгиянын көрүнүктүү актёрлору, режиссёрлору четке кетишкен. Эски театрлары менен катар жаңы театрлар пайда болуп, мамлекеттик труппалар түзүлгөн. Театр ишмерлерин Брюсселдеги королдук консерватория даярдайт. 1908-жылы Харревелде алгачкы киностудия уюшулуп, 1-тасмасы тартылган. 1919-жылы Бельгия кинокомпаниясы, 1922-жылы «Бельгия фильми» киностудиясы ачылган. 1920-жылдардын аягынан кинорежиссёрлор Ш. Декёкелер, А. Строк, А. Ковен, кийинчерээк П. Хасартс этнография, искусство таануу жана башка тасмаларды тартып, кинонун ушул жаатында ири жетишкендиктерге ээ болушкан. Брюсселде Бельгия синематикасы иштейт, анда 1962-жылы музей ачылган. Бельгияда бир нече кинематография институттары бар. Брюссель менен Гент шаарларында эл аралык кинофестивалдар өткөрүлүп турат. Бельгияда көптөгөн карнавалдар өткөрүлөт. Белгилүүлөрү: Бинштегл карнавалы, Ыйык Канн (май, Брюгеде), Ыйык Николай күнү балдар карнавалы (6-декабрь). Король азем искусство (Антверпен; П. П. Рубенстин жана башка Фламанд сүрөтчүлөрүнүн белгилүү коллекциялары коюлган), валлон искусство музейлери (Льежде), XIII кылымга таандык базар аянты (бийиктиги 108 ''м'' коңгуроолуу мунарасы менен), Ыйык Сальватор собору (XIII– XIV кылымдар), чиркөөлөр, ратуша (XIV кылым), Ымыркай көтөргөн Мадоннанын капка, цитадель, готика стилиндеги Нотр-Дам собору (1211-жыл; Ван Дейктин сүрөттөрү сакталган), Ыйык Бавон собору (Х кылымдын күмбөздөрү жана даңктуу «Гент алтары» менен), бийиктиги 121,9 ''м'' шпиль (шиш найза) сакталган. Ошондой эле Льежде Ыйык Павел чиркөөсү (Х кылым), сот сарайы (XVI кылым), Брюссель готика стилиндеги борбордук аянт (XV кылым), королдор сарайы, Ыйык Михаил чиркөөсү (XIII кылым) бар.

Ад.: ''Аксенова Л. А.'' Бельгия. М., 1982; ''Пантелеева С. В.'' Нидерланды и Бельгия. СПб., 1905; Малые страны Западной Европы. М., 1972; Деловая Бельгия: Экономика и связи с Россией: Справочник. М., 2002– 2004 –. Т. 1–3. [[Category: 2-том, 146-225 бб]]

Талкуу:АЙВАЗОВСКИЙ, Иван Константинович

2026-04-12T05:22:23Z

Kadyrm: Created page with "'''АЙВАЗОВСКИЙ,''' Га й в а з о в с к и й Иван (Ованес) Константинович [17 (29). 07. 1817, Феодосия – 19. 04 (2. 5). 1900, ошол эле жерде] – орус сүрөтчүсү, none деңиз пейзажынын чебери. 1833–1837‑жылдары Петербург сүрөт академиясында окуган. 1844‑жылдан Башкы д..."

'''АЙВАЗОВСКИЙ,''' Га й в а з о в с к и й Иван (Ованес) Константинович [17 (29). 07. 1817, Феодосия – 19. 04 (2. 5). 1900, ошол эле жерде] – орус сүрөтчүсү, [[File:АЙВАЗОВСКИЙ45.png | thumb|none]]
деңиз пейзажынын чебери. 1833–1837‑жылдары Петербург сүрөт академиясында окуган. 1844‑жылдан Башкы деңиз штабынын сүрөтчүсү. 1845‑жылдан Феодосияда жашап, өзүнүн өнөрканасында сабак берген (1986) жана сүрөт галереясын негиздеген (1880). 1845‑жылы академик, 1847‑жылы профессор, 1887‑жылы Сүрөт академиясынын ардактуу мүчөсү, европалык бир нече сүрөт академиясына мүчө болуп шайланган. Алгачкы иштеринде Айвазовский өзүнүн окутуучуларынын салтын улантып, «Петербургдун чет жакасындагы деңиз жээгинин көрүнүшү» (1835) деген сүрөтүн тарткан. 1840‑жылы өз мезгилинин эң көрүнүктүү маринисти деген европалык атакка ээ болгон. Аны замандаштары К. П. Брюллов, В. Д. Жуковский, У. Тёрнер жогору баалашкан. Сүрөтчү 1836‑жылы А. С. Пушкин менен таанышып, ага бир нече картиналарын арнаган. Айвазовскийдин бүткүл өмүрүндөгү искусствосунун негизги темасы дайым өзгөрүлмөлүү, каардуу деңиз болуп кала берген. Чыгармалары талкаланган кемелердеги деңиздин толкуну менен күрөшкөн адамдарды романтикалык эффектте чагылтып, таасирдүү эргүүнү пайда кылат. «Тогузунчу вал» (1850), «Чесмен согушу», Наваррин согушу» (1848), «Кара деңиз» (1881), «Толкундар арасында» (1898) деген шедеврлердин, ошондой эле 6 миңге жакын картина, сүрөт жана акварелдин автору. Ад.: Пилипенко В. Н., Айвазовский И. К. М., 1980.

[[Категория:1-Том]]

Башкы бет

2026-04-01T15:53:48Z

Kadyrm: Кайра 76979 жокко Kadyrm (сюзюу)

=4-том=
== Жаңыдан кошулуп, каралып жаткан макалалар==
* 1. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_1-50_бб 4-том,_1-50_бб]
* 2. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_51-100_бб 4-том,_51-100_бб]
* 3. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_101-153_бб 4-том,_101-153_бб]
* 4. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_154-203_бб 4-том,_154-203_бб]
* 5. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_204-256_бб 4-том,_204-256_бб]
* 6. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_257-306_бб 4-том,_257-306_бб]
* 7. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_307-352_бб 4-том,_307-352_бб]
* 8. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_353-402_бб 4-том,_353-402_бб]
* 9. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_403-452_бб 4-том,_403-452_бб] Бег., Гул.
* 10. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_453-496_бб 4-том,_453-496_бб] Бат.
* 11. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_497-546_бб 4-том,_497-546_бб] K
* 12. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_547-596_бб 4-том,_547-596_бб] Тем.
* 13. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_597-656_бб 4-том,_597-656_бб] Л.
* 14. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_657-736_бб 4-том,_657-736_бб] Л.
* 15. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_737-822_бб 4-том,_737-822_бб] K.
== PDF варианты бул жерде ==
[https://drive.google.com/drive/folders/1iFVfQ3B6vBMunKOF19CzD6EvJi6cbJEp Бул шилтемени бас]

=3-том=
== '''Үчүнчү томдун''' макалалары==
* 1. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_5-85_бб 3-том,_5-85_бб]
* 2. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_86-170_бб 3-том,_86-170_бб]
* 3. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_172-214_бб 3-том,_172-214_бб]
* 4. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_215-326_бб 3-том,_215-326_бб]
* 5. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_327-448_бб 3-том,_327-448_бб]
* 6. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=Категория:3-том,_449-543_бб&pageuntil=ИДЕНТИФИКАЦИЯ#mw-pages 3-том,_449-543_бб]
* 7. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_544-607_бб 3-том,_544-607_бб]
* 8. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_607-672_бб 3-том,_607-672_бб]
* 9. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_673-784_бб 3-том,_673-784_бб]
==PDF варианты==
бул жерде: [https://drive.google.com/drive/folders/1EgBrFk96l8tcxdpaFXCcSpdcxyylE8N0?usp=drive_link 3-том pdf файлдары]

=2-том=
== Экинчи томдун каралган макалалары: [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:2-том 2-Том]==

== Карала элек макалалар==
2-томдун серверге мурда киргизилбей калган макалалары:

* 1. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_1-69_%D0%B1%D0%B1 1-69 бб]
* 2. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:2-том,_146-225_бб 146-225 бб]
* 3. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_500-554_%D0%B1%D0%B1 500-554 бб]

== Жаңы макалалар==
[http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC._%D0%96%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2-том. Жаңы макалаларга шилтеме]

==Олуттуу түрдө өзгөргөн макалалар==
[http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:%D0%9E%D0%BB%D1%83%D1%82%D1%82%D1%83%D1%83_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%B4%D3%A9_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D3%A9%D1%80%D0%B3%D3%A9%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 Олуттуу түрдө өзгөргөн макалаларга шитлтеме]

==PDF вариант==
бул жерде: [https://drive.google.com/drive/folders/1e8j22381UYSRbwieU3SZ5-IuWU-z-cGN?usp=sharing 2-том pdf файлдары]

= 1-Том =

== 1-томдун макалалары ==
* [https://encyclopedia.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=Категория:1-Том 1-Том]

== 1-томго кошумча маалымат катары киргизилген макалалар ==
* [http://encyclopedia.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=Категория:Жаңы_макалалар 1-томго кошумча киргизилген макалалар]]

=Аткарылып жаткан жумуш, мониторинг=

== [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD:ListUsers Жалпы редакторлордун тизмеси жана салымдары] ==
==[http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Атайын:ActiveUsers?username=&wpFormIdentifier=specialactiveusers Акыркы 30 күндүн ичинде редакторлордун салымдары, шилтеме]==

'''Жогорку шилтеме аркылуу берилген маалыматты кантип түшүнүү керек, түшүндүрмө'''

1. Шилтеме аркылыуу веб барака өтүңүз

2. Баракта берилген маалымат төмөнкү мисалдагыдай болот

''Мисал:'' Жибек ([[#|талкуу]] | [[#|салымы]]) [10 action in the last 30 days]

Муну мындай түшүнсө болот: көрсөтүлгөн Жибек аттуу колдонуучу(редактор) акыркы 30 күндө 10 өзгөртүү жасагандыгын билгизет. Деталдуу салымдарын көрүү үчүн [[#|салымы]] шилтемесин басуу керек.

АЛА-ТОО ОКРУГУ

2026-03-16T05:13:02Z

Kadyrm: Created page with "'''АЛА-ТОО (АЛАТАУ, АЛАТАВ) ОКРУГУ''' – 1856-жылы Россия империясына караштуу «Чоң ордо» (Улуу жүз) приставчылыгынын ордуна уюшулган административдик-аймактык бирдик. Округдун түзүлүшүнө негизинен ошол кездеги саясий кырдаалдын курчуп чыгышы себеп болгон. 1846-жы..."

'''АЛА-ТОО (АЛАТАУ, АЛАТАВ) ОКРУГУ''' – 1856-жылы Россия империясына караштуу «Чоң ордо» (Улуу жүз) приставчылыгынын ордуна уюшулган административдик-аймактык бирдик. Округдун түзүлүшүнө негизинен ошол кездеги саясий кырдаалдын курчуп чыгышы себеп болгон. 1846-жылы [[Иле дарыясы]]нын чыгышындагы Улуу жүз урууларынын атынан казак султандары орус бийлигине толук баш ийгенин билдирип, ант беришкен. 1847-жылы [[Кенесары Касымов]] башында турган казак элинин көтөрүлүшүн басуу жана Улуу жүз урууларын андан коргоп туруу шылтоосу менен Иле дарыясынын оң жээгине Капал чеби курулган. Бул чептин курулушу Иле – Чүй дарыяларын камтыган аймактарда жергиликтүү кыргыз-казактарга салыштырмалуу күч-кубаттуу үч чоң өлкө – падышалык [[Россия]], [[Кокон хандыгы]] жана [[Цин империясы]]нын ортолорундагы саясий атааңдашдыкты курчутуп жиберген. Алматы суусунун Кашкелеңге куйган жеринде «Тойчубектин (Касаболот уулу) чеби» деген кокондуктардын коргону болуп, 1848-жылы жазында Аккулу башындагы 3000 кокондук аскер [[Пишпек]] чебинен аттанып, Иленин чыгышындагы Улуу жүзгө караштуу айрым султандарды Кокон хандыгына баш ийүүгө чакырган жана аларды каапыр орустар жана тоолук кыргыздардан коргоп турууга убада берип, зекет талап кылган. Аны менен бирге Ташкенттин кушбеги (1845–1847, 1849–1853, 1858–1864) Нар-Мухаммед (Нармат) Иленин чыгышындагы жерлерге доо коюп, Омскдеги орус акимчилигине бир нече жолу кат жиберген. Ушундай абалда орус бийлигинин кысымына кабылып, алардан жабыр көргөн казактар 1850-жылдары кокондуктарды пааналап, Иленин батышына көчө башташкан. Орус бийлиги аларды артка, б. а. мурунку конушуна кайтарууга аракет жасап, таасирдүү бийлерди аманатка алган, бирок андан майнап чыкпай, көчкөндөр көбөйө берген. Натыйжада 1851-жылы май айында 6-Сибирь казак-орус полкунун командири полковник И. С. Карбышевдин күчтүү куралчан (2 ракета станогу, 2 жеңил жана 6 батареялык миномет, жарым буттук 4 мортир ж.б.) экспедициялык отряды Иледен өтүп, Тойчубектин чебин биротоло талкалап кеткен. 1849-жылы Цин императорунун атайын жарлыгы менен Кулжа – Кашкар жолу курула баштап, аскерлеринин санын көбөйткөн жана өз кол алдымда деп эсептеген [[Боромбай]]га княздык наам берип, жылына он жамбы акы чегерген. Иле дарыясынын айланасында саясий жагдай ушундай курчуп жатканына байланыштуу 1851-жылы декабрь айында [[Ормон хан]] (1842–1855) Көлдүн башынан 6000 түтүнгө чамалаш эли менен Түргөн, Талгар суулары аркылуу Кашкелеңден конуш алган. Келер замат орус падышасы (1826–1855) Николай Iге кат жаздырып, Улуу жүздөгү дуулат, албандардын бир бөлүгү Россиядан качып, кыпчактарга (Коконго) өтүп жатканын, [[Ала-Тоо]]нун чыгышы – Иленин сол жээги, ага куйган Чарын (документте Нарын) Кашкелең сууларынын аралыгы бош калганын угуп, акылга ий эли менен кеңешип, бош калган жайлоо-кыштоолорго көчүп келгенин айтып, Иле жана Чүй сууларынын араларынан конуш берүүнү өтүнгөн. Аны менен бирге Ормон хан падышага өзүнчө сунушунда Ормон хан өз максатын ачык билдирип, казактар эгин эгүүгө тоскоол кылып, малын уурдап жатканын, ошондуктан Иленин оң жагына казак, сол жээгинде кыргыздарга конуш берилсе, [[Жумгал]], [[Кочкор]], [[Нарын]], [[Кетмен-Төбө]] кыргыздарын көчүрүп келерин маалымдап, ал жерде тынччылык орнорун эскерткен. Батыш Сибирдин генерал-губернатору (1850–1961) Г. Х. Гасфорт Ормон хандын жогорудагы сунушуна макул көргөн, бирок, Россия империясынын Тышкы иштер министрлиги (Азия департаменти) кыргыздардын Иле боюнан орун алышына каршы болгон. Алар Ормон ханды Россия империясынын карамагына кабыл алууга аракет кылууну гана сунуштайт. Анткени 1850–1851-жылдары Батыш Сибирь генерал-губернаторлугун текшерип чыккан генерал-адъютант Н. Н. Анненков чек ара линиясын Иленин сол жээгиндеги Курттуу жана Курбанак суулары аркылуу Чүй суусунун аягындагы кумдарга чейин жеткирип, андан Ташкентке багыт алууну, ал үчүн канча аскер, канча курал-жарак керек болорун билдирип, 1852-жылы май айында орус өкмөтүнө атайын доклад жиберген. Анда «тоолук жапайы кыргыздардын сол канаты» менен кагылышуу мүмкүн болорун, ага алдын-ала даярдык керектигин эскертет. Н. Анненковдун сунушуна орус падышасы макул болуп, 19-майда кол коет. Натыйжада Ормон хандан жөн гана ант алуу жана Иле дарыясынын батыш жээгине туруктуу чеп салууга ыңгайлуу орун караштыруу үчүн 1853-жылы 2-июлда Чоң ордонун приставы майор М. Д. Перемышльский башындагы 2 замбирекчен 467 казак-орустан турган атайы аскер экспедициясы Капалдан чыгат. Бирок өтүнүчү аткарылбай турганын уккан Ормон хан мындан бир аз мурун (1853, май-июнь) Кеминге көчүп кетет. Тыңчы Ф. Ногоев аркылуу орус бийлигине берген жообунда Ормон хан алардын Россиянын карамагына өтүү сунушун жалпы элге салып чечерин, эл кандай чечим кабыл алса ошондой болорун билдирген. 19-май 1854-жылы «Семей (Семипалатинск) облусун түзүү» жөнүндө жобо бекитилип, Аягөз тышкы округу жана Иле дарыясынын эки жээгин бириктирген Капал жаңы аскер округу анын карамагына өткөн. 1854-жылы күзүндө Верный чеби курулуп бүткөндө, ал чеп борбор болгон Аскер министрлигине караштуу «өзгөчө Ала-Тоо округу түзүү» сунушталат. Ага «Иле дарыясынын сол жээгин (Заилийский край) каратуу үчүн» даярдалган 1848-жылдын 10 январындагы өтө жашыруун көрсөтмө негиз болгон. 1855-жылы 17-январда бугу уруусунун Россия империясынын букаралагына өтүшү менен Чоң Ордо приставчылыгы мурунку аталышына жооп бербей калган. Башкача айтканда ушул учурдан баштап аймакты каратуу өтө тездик менен жүргөн. Жаңы ачылган округ алгач Иле дарыясынын чыгышындагы Кичи (Жуңгар) Ала-Тоодон Ысык-Көл өрөөнүн камтып, Чүй суусуна чейин жеткен. Натыйжада 3-ноябрь 1856-жылы Сенат тарабынан Иле дарыясынын батышын кошо камтыган жаңы, «өзгөчө Ала-Тоо округун ачуу тууралуу» жобо кабыл алынат. Анын башчылыгына Чоң ордонун приставы подполковник М. Д. Перемышльский дайындалып, ушундан баштап ал «Ала-Тоо округунун начальниги »деген аталышка ээ болот. Округдун башчылары болуп М. Д. Перемышльскийден (1856) кийин полковник М. М. Хоментовский (1856–57, анан кайра М. Д. Перемышльский (1857–58), майор Колпаковский Г. А. (1858–1865) дайындалышкан. 1857-жылга карай Семей облусуна чыгыштан батышка карай үч округ – «тышкы Аягөз» (Лепси суусуна чейин), «Капал аскер» (Лепсиден Каратал – Көк-Сууга чейин), «өзгөчө Ала-Тоо» (Каратал – Көк-Суудан чексиз батышка чейин) карап калган. 1859-жылы 24-январда Петербургда орус падышасы (1855–1881) [[Александр II]] өзү катышкан жашыруун кеңешме жүрүп, анда чек араны дагы кеңейтүү маселеси талкуланган. Аны иш жүзүнө ашыруу аракети менен 1860-жылы август айынын аягында полковник А. Э. Циммерман 15 замбирек куралданган 1750 орус аскерин жетектеп Чүй суусунан өтүп, кокондуктардын чеби [[Токмок]] менен Пишпекти толук талкалап кайткан. Бирок кокондуктар Пишпек чебин тез оңдоп, ошол эле жылы октябрь айында 20 миңдей кол менен орус аскерине каршы жүрүшкө чыккан. Чечүүчү салгылашуу Узун-Агач чебине жакын жерде болуп, кокондуктар жеңилип калган. 1862-жылы октябрь айында А. Г. Колпаковский жеңил артиллериялуу дивизион, тоого ылайык замбирекчен 2 взвод, 8 рота жөө аскер, 200 атчан казак-орус менен Пишпек чебин тып-тыйпыл талкалагандан кийин кокондуктар бул тараптан кол салуусун токтоткон. 1862–1863-жылдардагы капитан А. П. Проценконун Ысык-Көл, Нарын өрөөндөрүнө жасаган аскер экспедициясынын жыйынтыгында Ала-Тоо округу түштүктө Кашкар өрөөнү менен чектешип калган. Полковник М. Г. Черняев жетектеген көп сандуу (8 рота жөө, төмөнкү чиндеги 2571 аскер), мыкты куралчан (8 талаа, 2 тоо замбиреги, ракеталуу 2 станок), 789 ат, 3981 төөгө коштолгон орус аскери 1864-жылы май-июнь айларында Мерке, Олуя-Ата чептерин, 1865-жылы Ташкентти алышы менен Арал деңизинен Ысык-Көлгө чейин созулган Жаңы-Кокон линиясы пайда болуп, аны башкаруу үчүн Россиянын аскер министрлигинин карамагында Батыш жана Чыгыш Сибирь аскер округдары түзүлгөн. Буга ылайык Семей облусу жана ага караган Сергиополь (мурунку Аягөз), Капал жана Ала-Тоо округдары Батыш Сибирь аскер округунун карамагына өткөн. 1867-жылы 11-июлда орус падышасы Түркстан генерал-губернаторлугун түзүү тууралуу атайын жобо бекиткен. Ушул жобонун негизинде жаңы дайындалган Түркстан крайынын генерал-губернатору фон-Кауфман 27-октябрь 1867-жылы мурунку Ала-Тоо округунун ордуна Токмок уездин камтыган Жети-Суу облусун түзүлүү жөнүндө буйругун чыгарган.

Э. Турганбаев

Ад.: Сборник узаконений о киргизах степных областей //Сост. ст. советник Тург. обл. правл. И. И. Крафт. Оренбург, 1898; Сборник материалов для истории завоевания 1864 г.; Собр. полк. А. Г. Серебренников. Таш., 1914; Туркестанский край. Сборник материалов для истории его завоевания. 1866 г. Таш., 1915; Венюков М. Очерки Заилийского края и Причуйской страны. //ЗИРГО, 1861. Кн. 3. Джамгерчинов Б. Присоединение Киргизии к России, М., 1959; Ошонуку эле. Очерки политической истории Киргизии XIX века, Фр., 1966; Горячева А. А., Фришман Л. С. Заря над Семиречьем. А..-А., 1987; Ормон хан илимий эмгектерде жана архивдик материалдарда. Б., 2002; Хасанов А. Избранные труды. Очерки по истории Киргизии. Б.– М. 2004.

Категория:Кыргыз Республикасынын жазуучулары

2026-03-10T11:33:36Z

Kadyrm: Created blank page

Файл:Юбилейде.jpg

2026-03-10T11:31:44Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Эстелиги.jpg

2026-03-10T11:31:44Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Эски.jpg

2026-03-10T11:31:43Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Элмирбек.jpg

2026-03-10T11:31:42Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Эл артисттери.jpg

2026-03-10T11:31:42Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Экинчи.jpg

2026-03-10T11:31:41Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Ыры.jpg

2026-03-10T11:31:41Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Ырчы.jpg

2026-03-10T11:31:40Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Ы. Кадыров.jpg

2026-03-10T11:31:40Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Чуйков1.jpg

2026-03-10T11:31:34Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Чөлмөк.jpg

2026-03-10T11:31:33Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Чоң комузчу.jpg

2026-03-10T11:31:32Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Чокморов.jpg

2026-03-10T11:31:32Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Чио-чио.jpg

2026-03-10T11:31:31Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Чек арада.jpg

2026-03-10T11:31:31Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Чебер аткаруучу.jpg

2026-03-10T11:31:30Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Фото.jpg

2026-03-10T11:31:30Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Фонду.jpg

2026-03-10T11:31:29Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Финлян.jpg

2026-03-10T11:31:29Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Үчөө.jpg

2026-03-10T11:31:28Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Үңкүр.jpg

2026-03-10T11:31:28Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Үй бүлө.jpg

2026-03-10T11:31:27Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Устат.jpg

2026-03-10T11:31:26Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Урпагыбы.jpg

2026-03-10T11:31:26Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Уркуя 1.jpg

2026-03-10T11:31:25Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Тянь-шань.jpg

2026-03-10T11:31:25Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Тууганбай.jpg

2026-03-10T11:31:24Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Туристтер.jpg

2026-03-10T11:31:23Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Тоголок.jpg

2026-03-10T11:31:23Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Ташкенттеги музейи.jpg

2026-03-10T11:31:22Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Таш-Рабат.jpg

2026-03-10T11:31:22Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Тасма ак кеме.jpg

2026-03-10T11:31:21Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload

Файл:Тарткан тасмалары.jpg

2026-03-10T11:31:21Z

Kadyrm: File uploaded with MsUpload

File uploaded with MsUpload