http://212.24.105.57:9989/api.php?action=feedcontributions&feedformat=atom&user=Kadyrm 2026-06-04T19:47:14Z Колдонуучунун салымы MediaWiki 1.40.0 http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%95%D0%9A%D0%A1%D0%95%D0%95%D0%92_%D0%9C%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D0%BC_%D0%9D%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%BB%D0%B0%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&diff=80899 2026-06-01T16:48:24Z

<p>Kadyrm: Created page with &quot;&#039;&#039;&#039;АЛЕКСЕ́ЕВ Макси́м Никола́евич&#039;&#039;&#039; – [23. 05. (05. 06) 1911, Россия империясы, Таганрог округу, Голодаевск болуштугу – 25. 10. 1986, Кыргыз ССРи, Фрунзе (азыркы Бишкек) шаары] – Советтер Союзунун Баатыры (27. 07. 1943). Советтик Армиянын катарына 1933-жылы чакырылып, 1938-жылы Х...&quot;</p> <hr /> <div>'''АЛЕКСЕ́ЕВ Макси́м Никола́евич''' – [23. 05. (05. 06) 1911, [[Россия империясы]], Таганрог округу, Голодаевск болуштугу – 25. 10. 1986, [[Кыргыз ССРи]], [[Фрунзе]] (азыркы Бишкек) шаары] – [[Советтер Союзунун Баатыры]] (27. 07. 1943). Советтик Армиянын катарына 1933-жылы чакырылып, 1938-жылы Харьковдогу аскер-аба училищасын бүтүргөн. Совет-фин согушуна (1939 – 1940) катышып, Улуу Ата Мекендик согуштун биринчи күнүнөн алыска учуучу 2-гвардиялык аба корпусунун 8-гвардиялык аба дивизиясынын 19-гвардиялык аба полкунда штурман катары согушка кирген. 1943-жылдын июнь айына чейин душмандын терең тылына (алардын ичинде [[Берлин]], Кёнисберг, Варшава, Данциг, [[Бухарест]] ж.б.) 209 жолу аскердик учуш жасап, бул эрдиктери үчүн Советтер Союзунун баатыры (№ 1052) деген наамга ээ болгон. 1951-жылы штурмандардын Жогорку аскер аба мектебин бүтүрүп, 1955-жылы подполковник М. Н. Алексеев эс алууга чыккан. 2 жолу Ленин, 2 жолу Кызыл Туу, Кызыл Жылдыз жана башка ордендер менен сыйланган.<br /> <br /> Ад.: Алымкулов Н. А. Кыргызстанцы – герои Советского Союза и полные кавалеры Ордена Славы: новые факты, имена. Б., 2025.<br /> [[Категория:Жаңы макалалар]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A0%D0%95%D0%95%D0%92_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD_%D0%9F%D0%B0%D0%B2%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&diff=80898 2026-06-01T16:46:42Z

<p>Kadyrm: Э.Турганбай</p> <hr /> <div>'''АНДРЕЕВ Константин Павлович''' [айы, күнү белгисиз, 1923. [[Түркстан АССРи]], [[Жети-Суу]] (азыркы [[Ысык-Көл]]) облусу, Пржевальск уезди (азыркы [[Түп району]]), [[Түп айылы]] – 18. 02. 1945, [[СССР]], [[Латвия ССР]]и (азыркы Латвия), Лиепай уезди] – Даңк орденин толук кавалери. Советтик Армиянын катарына 1942-жылы Саратов шаарынын Сталин районунун аскер комиссариаты тарабынан чакырылып, 46-гвардиялык аткычтар дивизиясынын 139-гвардиялык аткычтар полкунда чалгынчы болуп кызмат өтөгөн. 17. 09. 1944-жылы гвардиянын кенже сержанты К. П. Андреев Латвияны бошотуу үчүн жүргөн салгылашууда Прусен кыштагына жакын жерден душмандын ок атуучу жерин аныктап, алардын үчөөнү жайлап, баалуу документтерди колго түшүргөн. Бул эрдиги үчүн ага 27. 10. 1944-жылы 3-даражадагы Даңк ордени ыйгарылган. Яунземьи кыштагына жакын биринчилерден болуп душмандын траншеясына кирип барып, пулемётун жок кылып бир нече солдатын өлтүргөнү үчүн 12. 12. 1944-жылы 2-, ал эми 25. 01. 1945-жылы Адужи кыштагына жакын жерден душмандын блиндажын ээлеп алган эрдиги үчүн 29. 06. 1945-жылы 1-даражадагы Даңк ордени менен сыйланган. Сөөгү Динздурбе айлына (азыркы Эмбут болуштугу, Вайнёд крайы, Латвия) жакын жерге коюлган.  <br /> <br /> Ад.: Алымкулов Н. А. Кыргызстанцы – герои Советского Союза и полные кавалеры Ордена Славы: новые факты, имена. Б., 2025.<br /> [[Категория:Жаңы макалалар]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%A0%D0%95%D0%95%D0%92_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%93%D1%80%D0%B8%D0%B3%D0%BE%D1%80%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B8%D1%87&diff=80897 2026-06-01T16:44:03Z

<p>Kadyrm: Э. Турганбай</p> <hr /> <div>'''АНДРЕЕВ Иван Григорьевич''' [31. 01 (жаңы стиль менен 11. 02). 1744, [[Россия империясы]], [[Сибирь]] губерниясы, Тобол (Тобольск) шаары – 29.04.1824, Россия империясы, [[Батыш Сибирь]] генерал-губернаторлугу, Семипалатинск чеби] – аскер инженер-топографы, край таануучу, этнограф, жазуучу, чыгыш таануучу. 1750-жылы Тоболдогу жеке мектептен окуй баштап, 1755-жылдан аны [[монастыр]]да уланткан. 1757-жылдан драгун полкунда кызмат өтөп жүрүп, гарнизондук мектепти бүтүргөн. 1758-жылдан капрал, 1763-жылдан подпрапорщик, 1766-жылдан прапорщик, 1768-жылдан подпоручик. 1772-жылы капитан чинин алып, Петропавл чебине которулган. 1776-жылы Семипалатинск чебине которулуп, 1797-жылдан өмүрүнүн аягына чейин инженер-топограф болуп кызмат кылган. 1784-жылы Сибирь корпусунун командири генерал-поручик Н. Г. Огаревдун буйругу менен кыргыз-кайсактардын ([[казактар]]) тарыхын жазууга киришкен. 1784-жыл ичинде Тюмень, Тобол, Семипалатинск, Петропавл чептериндеги [[архив]] маалыматтары менен толук таанышып чыгып, ошол эле жылы «Орто жүздөгү кыргыз-кайсактары тууралуу баян» деген чоң эмгегинин алгачкы вариантын бүтүргөн. Бирок ал эмгектин маанисин толук түшүнө албаган генерал Огарев көп жерин кыскартууну буюрган. Толук түрүндө «Описание средней орды киргиз-кайсаков с принадлежащими и касающимися до сего народа дополнениями, прилежащих к российской границе сибирской линии по части колыванской и тобольской губерний к крепостям, собранное 1785 года капитаном Андреевым» деп аталган капиталдык бул эмгектин аягына 1790-жылы 14-апрелде чыккан. Анда И. Г. Андреев алгачкылардан И. Миллер П. Рычков, В. Н. Татищевдин эмгектерин пайдаланып, «кыргыз» деген аталыштын [[этимология]]сын, алар жашаган жер, урууларга бөлүнүшү тууралуу кененирээк маалымат берген. Мисалы, «Жапайы, кара же таш (тоо) кыргыздар жөнүндө» («О диких, черных или закаменных киргизах») деген бөлүмүндө [[кыргыздар]] менен казактарды (кайсак) эки элге ажыратууга аракет жасаган. Булардан тышкары Андреевдин аталган эмгегинен ошол мезгилдеги кыргыз-казак (кара: [[Бердикожо баатыр]]), кыргыз-кытай чек аралары, алардын өз ара мамилеси тууралуу сыяктуу баалуу маалыматтарды табууга болот. <br /> <br /> Ад.: Русские путешственники и исследователи о киргизах. Фр., 1975; Аристов Н. А. Усуни и киргизы или Кара-киргизи. Б., 200; Алымбаев Ж. Кыргызтаану маселелери орус тарыхнаамасында (XVIII к. экинчи жарымы – XX к. башы). //Кыргыздар.14 томдук. Т. 7. Б., 2011.<br /> [[Категория:Жаңы макалалар]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%94%D0%A0%D0%90%D0%A5%D0%9C%D0%90%D0%9D%D0%9E%D0%92_%D0%91%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D1%82%D0%B1%D0%B5%D0%BA&diff=80896 2026-06-01T16:41:51Z

<p>Kadyrm: Э.Турганбай</p> <hr /> <div>'''АБДРАХМАНОВ Болотбек Джумашович''' [31. 05. 1958-жылы туулган, [[Кыргыз ССРи]], [[Ысык-Көл облусу]], Балыкчы (азыркы Ысык-Көл) району, Тамчы айлы] – коопсуздук кызматынын ардактуу ардагери, он томдук «Кыргызстандагы саясий репрессиянын курмандыктары (1920–1953)» аттуу китепти түзүүнүн демилгечиси, редактору; тарых илимдеринин доктору (2022). 1980-жылы [[Фрунзе шаары]]ндагы политехникалык институттун механикалык факультетин бүтүрүп, 1980–1982-жылдары Советтик Армиянын катарында кызмат өтөгөн. 1982–1984-жылдары автомобилди техникалык тейлөө тармагында инженер, 1984–1985-жылдары Фрунзе шаарынын Октябрь районунда комсомол комитетинин 2-катчысы, 1985–1987-жылдары [[Москва шаары]]ндагы Ф. Дзержинский атындагы [[СССР]]дин Мамлекеттик коопсуздук комитетинин жогорку мектебинин угуучусу. 1987–2006-жылдары [[Кыргыз Республикасы]]нын Улуттук коопсуздук мамлекеттик комитетинде, анын ичинде 1994–1998-жылдары КРдин улуттук коопсуздук кызматынын алдындагы маалыматтык-аналитика борборунун башчысы, 1998–2002-жылдары КР Улуттук коопсуздук кызматынын Ысык-Көл, 2002–2006-жылдары [[Чүй]] облустук башкармалыктарынын башчысы. 2006–2009-жылдары КРдин Баңгизаттарды көзөмөлдөө агенттигинде жооптуу кызматтарды аткарып, 2010–2011-жылдары КРдин Дин иштери боюнча мамлекеттик комиссиясынын директору, 2011–2013-жылдары Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнө караштуу Баңгизаттарды контролдоо боюнча мамлекеттик кызматынын (БКМК) ыкчам анализдөө башкармалыгынын башчысы, 2013–2017-жылдары Кыргыз Республикасынын Улуттук коопсуздук боюнча мамлекеттик комитетинин (УКМК) алдындагы генерал-лейтенант А. К. Бакаев атындагы Кесиптик кайра даярдоо жана квалификацияны жогорулатуу институтунун башчысы кызматтарын аткарган. 2017–2019-жылдары [[И. Арабаев атындагы Кыргыз мамлекеттик педагогикалык университети]]нде доценттин милдетин аткаруучу, 2017–2019-жылдары КР Өкмөтүнө караштуу Жазаларды аткаруу мамлекеттик кызматынын (ЖАМК)  кызматчыларын даярдоо жана квалификациясын жогорулатуу окуу борборунун башчысы. 2023-жылдын январь айынан «[[А]][[та-Бейит]]» – Улуттук тарыхый-мемориалдык комплексинин илимий кызматкери, 2023-жылдын август айынан кийин анын директору. Негизинен 30–40-жылдардагы жана 50-жылдардын башындагы [[репрессия]]лардын курмандыктарына карата адилеттүүлүктү калыбына келтирүү боюнча кошумча иш-чаралар жөнүндө [[СССР Жогорку Совети]]нин Президимунун 1989-жылдын 16-январындагы указына ылайык Кыргызстанда жүргөн саясий репрессия тууралуу архивдик ж.б. маалыматтарды жыйноо-тактоо жана жалган жалаа менен куугунтукталгандарды актоо үстүндө иш жүргүзгөн. 1991-жылы апрель айында Бүбүра Кыдыралиеванын (1928–2024) бала кездеги маалыматтарынын негизинде 1938-жылы 5–8-ноябрында өлүм жазасына тартылган 137 адамдын сөөгү көмүлгөн жерди аныктап, казуу иштеринин демилгечиси болгон жана алардын ар биринин аты-жөнүн тактап чыккан. 7 монографиянын, окуу колдонмолордун, окуу китептердин жана 60тан ашык илимий макалалардын автору.<br /> <br /> Эмг.: Политика ликвидации кулачества как класса в 20-30-е годы в Кыргызстане (на материалах ОГПУ-НКВД). Б.,2017; Деятельность ЧК-ОГПУ-НКВД-МГБ-КГБ Кыргызстана 1918-1991гг. Б., 2017: О деятельности первых руководителей органов ОГПУ-ВЧК-НКВД Туркестанского края и Кыргызстана. Б., 2020; Репрессивные меры, осуществленные карательными органами Кыргызстана в 1918-1938гг. Б., 2021.<br /> [[Категория:Жаңы макалалар]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%C2%AB%D0%90%D0%9D%D0%A1%D0%90%D0%91_%D0%90%D0%A1-%D0%A1%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%A2%D0%98%D0%9D_%D0%92%D0%90_%D0%A2%D0%90%D0%92%D0%90%D0%A0%D0%98%D0%A5_%D0%90%D0%9B-%D0%A5%D0%90%D0%92%D0%90%D0%9A%D0%98%D0%9D%C2%BB&diff=80895 2026-06-01T16:39:42Z

<p>Kadyrm: Э. Турганбай</p> <hr /> <div>'''«АНСАБ АС-САЛАТИН ВА ТАВАРИХ АЛ-ХАВАКИН»''' («Султандардын ата-теги жана хандардын тарыхы») – Кокон хандарына арналган молдо Мирза Алимдин тарыхый эмгеги. Эмгек эмир [[Тимур]]дун (1336–1405) заманынан 1875-жылдарга чейинки мезгилди камтыйт. Бирок 1840-жылдарга чейинки маалыматтарды Бабур, Мирхонд, Аваз Мухаммад Аттар сыяктуу ж.б. авторлордон кыскача, үзүл-кесил түрдө пайдаланып, негизинен [[Миң династиясы]]нын бийликке келишин «актоого» жасаган аракети байкалат. Натыйжада көптөгөн жаңылууларга жол берилген, ал эми анын негизги бөлүгү автордун өзү күбө болгон окуяларга арналып, ушул мезгилди камтыган белгилүү эмгектерде (мис., «Мунтахаб ат-таварих») жок айрым фактылар жолугат. Өзгөчө [[Шераалы]]нын такка отурушу (1842), [[Нүзүп бий]]дин ордодогу бийликке келип-кетиши, ич-ара араздашуулар, Иса-бек менен Абдылда-бектер башчылык кылган Кокондогу 1851–52-жылдардагы көтөрүлүш, М[[ала хан]] (1858–62), Султан Сайид хан (1863–66), [[Кудаяр хан]] (1844–58; 1862–63; 1866–75) тушундагы айрым окуялар башка тарыхый булактарда сейрек кездешет. Бул эмгекке алгач 1913-жылы тарыхый маалыматтарды жыйноо үчүн атайын Ферганага келген  А. 3. Валидов көңүл буруп, кыскача баяндама жасаган. Кийинчерээк «Ансаб-ас салатин» кененирээк изилденип, айрым окумуштуулар (мис., Т. Кененсариев, Р. Набиев ж.б.) кеңири колдонушкан. Аталган эмгек Кокон хандыгынын тарыхы, анын ичинде кыргыздардын тарыхын окутууда өтө маанилүү булактардын бири болуп эсептелет. <br /> <br /> Ад.: Ансаб-ас салатин. //Набиев.Р. Н. Из истории Кокандского ханства (Приложения).Таш.,1973; Бабаджанов. Б. М. Кокандское ханство: власть, политика, религия. Токио–Ташкент, 2010.<br /> [[Категория:Жаңы макалалар]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%90%D0%97_%D0%9C%D0%A3%D0%A5%D0%90%D0%9C%D0%9C%D0%90%D0%94&diff=80894 2026-06-01T16:32:03Z

<p>Kadyrm: Э.Турганбай</p> <hr /> <div>'''АВАЗ МУХАММАД СУФИ АТТАР-И ХУКАНДИ''' (18-кылымдын аягы – 19-кылымдын 70-жылдары) – Кокон хандыгынын тарыхчысы, «Тарих-и жаханнама-йи» (кыргызча мааниси «Ааламды көрсөтүүчү тарых»), айрым учурда «Тухфат ат-таварихи хани» («Хандарга белек кылынган тарых») деп аталган эмгектин автору. Бул эмгектин биринчи бөлүмү мифологиялык Адам атанын жаралуу тарыхынан башталат. Экинчи бөлүгү негизинен Орто Азия, анын ичинен Фергана аймагынын XVII кылымдан – XIX кылымдын 70-жылдарына чейинки тарыхын камтыйт. Аваз Мухаммаддын бул эмгегиндеги Кокон хандыгы, ал хандыкты бийлеген хандар, алардын өмүрү тууралуу маалыматтар Орто Азиянын тарыхын изилдөөдө баалуу булактардын бири болуп саналат. Артыкча өзү жолугуп, өз көзү менен көргөн [[Мадали хан]] (1822–1842), [[Шералы хан]] (1842–1844/1845), [[Мала хан]] (1858–1862), Султан Сайид хан (1863–1866), [[Кудаяр хан]] (1844–1858; 1862–1863; 1866–1875) ж.б., ошондой эле [[Алымкул]] 1832/1833–1865) [['''АТАЛЫК,'''|аталык]] жана өзү күбө болгон орус аскеринин Олуя-Ата, Чымкент (1864), Ташкент (1865) шаарларына жасаган чабуулу жөнүндө кызыктуу кабарлар кезигет. Учурунда В. П. Наливкин өзүнүн орус тилинде жарыяланган белгилүү «Кокон хандыгынын кыскача тарыхы» (Краткая история Кокандского ханства, Казань, 1886) деген тарыхый эмгегинде Аваз Мухаммаддын аталган эмгегин кеңири пайдаланган. Бирок В. П. Наливкин кандайдыр бир себептер менен аталган эмгекти «Джаан-нама», ал эми анын авторун «Аттардын уулу молдо Аваз Мата» деп атайт. Кийинчерээк аталган эмгекти белгилүү кыргыз тарыхчылары В. Плоских, А. Мокеев, Д. Сапаралиев, ошондой эле өзбек (Ш. Вахидов, Б. Бабажанов, Р. Набиев), казак (Т. Бейсембиев) жана башка сыяктуу окумуштуу-илимпоздор изилдеп, тактап чыгышкан. 2004-жылы Бишкек  шаарынын тургуну, [[Шабдан баатыр]]дын урпактарынын бири, эл агартуунун ардагери А. Кызаев ата-бабаларынан бери сакталып келе жаткан чепкендин (халат) этек-жеңдерине саймаланып жазылган сөздөрдү окумуштууларга окуткан. Жыйынтыгында ал сөздөрдү саймалап жазган жазуунун автору Аваз Мухаммад болуп чыккан жана ал чепкенди 1826/1827-жылы Мадали ханга белек кылып,  анын бетине бир нече мактоо сөздөрүн арнаганы такталган. <br /> <br /> Ад.: Наливкин В. П. Краткая история Кокандского ханства. Казань, 1886; Набиев Р.Н. Из истории Кокандского ханства (феодальное хозяйство Худояр хана). Таш., 1973; Плоских В. М. Киргизы и Кокандское ханство. Фр., 1977; Бейсембиев Т. К. Неизвестный источник по истории Кокандского ханства в ХIХ в. (анонимная биография Алимкула амир-и лашкара) //Бартольдские чтения 1987 г. Тезисы докладов и сообщений. М., 1987; Вахидов Ш.  Аваз  Мухаммад Аттор  Хуканди. Тарихи жахоннамойи //Шарк юлдузи. № 8. 1991; Бабаджанов, Б. М. Кокандское ханство: власть, политика, религия. Таш., Токио. 2010.<br /> <br /> [[Категория:Жаңы макалалар]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%96%D0%90%27%D0%98%D0%91_%D0%90%D0%9B-%D0%91%D0%A3%D0%9B%D0%94%D0%90%D0%9D&diff=80893 2026-06-01T16:29:34Z

<p>Kadyrm: Э. Турганбай</p> <hr /> <div>'''АЖА'ИБ АЛ-БУЛДАН''' («Ажайып өлкөлөр») – XV кылымдын аягы – XVI кылымдын биринчи чейрегинде жашаган хорасандык белгилүү [[астроном]], [[математик]] Низам ад-Дин Абд ал-Али ибн Мухаммад ибн Хусайн ал-Биржандинин тарыхый-географиялык эмгеги. Алгач бул эмгек кимге тиешелүү экени белгисиз болуп, кийинчерээк башка кол жазмаларга (мисалы, XVI кылымда Султан-Мухаммад ибн Дарвиш Мухаммад ал-Муфти ал-Балхинин «Маджмаг ал-гара'иб» аттуу эмгеги) салыштыруу менен автору аныкталган. Ал-Биржанди башка араб-перс авторлору сыяктуу өз эмгегинде өлкөлөрдү жети географиялык климатка (иклим) бөлгөн. [[Түрктөр]] жашаган аймактарды 6-климатка киргизип, анын түштүк тарабы 2908, түндүгү 2715 [[фарсах]]ка (1 фарсах – 6–8 чакырым) барабар экенин көрсөтөт. Анда түрк уруулары «[[чигил]]», «котондуктар» (хотан) жана башкалар менен катар «[[кыргыздар]]» (хырхыз) тууралуу кыскача маалыматтар жолугат. Ал боюнча кыргыздар түрк элдеринин бири болуп, [[намаз]]ды түштүккө карап окушкан жана сүйлөгөн сөздөрү бири-бирине уйкашып, ыргактуу угулган. Мындан тышкары алар үчүн [[Марс]] [[планета]]сы жаман жөрөлгө катары саналып, [[Чолпон]] менен [[Сатурн]]ду [[ыйык]] тутуп, аларга сыйынышканы айтылат. Бул эмгек жалпы [[Борбордук Азия]], ошондой эле [[Кыргызстан]] жана кыргыздарын тарыхын окууда маанилүү булактардын бири болуп саналат. <br /> <br /> Ад.: Миклухо-Маклай Н. Д. Описание таджикских и персидских рукописей. М.-Л., 1955; Кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхый булактары.Т. 1. /Котор. М.Кожобеков, Т.Абдиев Б., 2002.<br /> [[Категория:Жаңы макалалар]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%9B-%D0%91%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%97%D0%A3%D0%A0%D0%98&diff=80892 2026-06-01T16:27:59Z

<p>Kadyrm: Э. Турганбай</p> <hr /> <div>'''АЛ-БАЛАЗУРИ''' [толук аты-жөнү Абу-л-Хасан Ахмад ибн Йахйа ибн Жабир ибн Дауд ал-Балазури (туулган жылы жана жери белгисиз – болжол менен 892-жыл)] – персиялык (фарси) [[мусулман]] тарыхчысы, «Китаб футух ал-булдан» (Өлкөлөрдү жеңип алуу тууралуу китеп) аттуу белгилүү эмгектин автору. Ал-Балазуринин өмүрү толук белгисиз, негизинен [[Багдад]]да жана азыркы Сириянын шаарларында билим алып, [[Аббасиддер]]дин династиясына таандык [[халиф]]тер менен жакын мамиледе болгон. Автор аталган эмгегин 820–892-жылдар аралыгында жазган жана анда [[Мухаммед пайгамбар]]дын мезгилинен баштап, арабдардын Түндүк [[Африка]], [[Испания]]га жасаган жүрүштөрүн баяндап, кийин [[Ирак]], [[Иран]], [[Орто Азия]]ны каратып алышы менен аяктайт. Бирок «Китаб футух ал-булдандын» толук варианты сакталып калган эмес, бизге автордун өзү түзгөн анын кыскача варианты гана жеткен. Анда автор ар бир аймакты өзүнчө бөлүмдөргө бөлүп, тарыхый окуяларды хронологиялык тартипке салып, иреттүү берген. Өзгөчө [[Араб халифаты]]нын түзүлүшү, [[арабдар]]дын [[Хорасан]], [[Мавераннахр]], Шаш, Испиджабга жасаган жортуулдары, башында Низак тархан турган түрктөрдүн арабдарга каршылык көрсөтүшү тууралуу башка эмгектерде жолукпаган айрым маалыматтар бар. Ошондой эле арабдардын аскер башчысы [[Кутейба ибн Муслим]]дин (669–715) Фергана өрөөнү жана [[Сыр-Дарыя]]нын чыгышына жасаган жортуулдары айтылат. Аталган эмгек арабдардын Орто Азияны басып алуу мезгилиндеги тарыхый баалуу булактардын бири болуп саналат. <br /> <br /> Ад.: Материалы по истории туркмен и Туркмении, Т. I. VII—XV вв. Арабские и персидские источники. М.-Л., 1939.<br /> [[Категория:Жаңы макалалар]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%9A%D0%98%D0%9C%D0%A3%D0%A8%D0%9A%D0%98%D0%9D&diff=80891 2026-06-01T16:23:32Z

<p>Kadyrm: Э. Турганбай</p> <hr /> <div>'''АКИМУШКИН''' '''Олег Федорович''' (17. 02. 1929, Ленинград, СССР – 31. 10. 2010, Санкт-Петербург, Россия) – чыгыш таануучу, иран тили боюнча белгилүү адис, 1992-жылдан Кыргыз мамлекеттик университетинин профессору. Ленинград мамлекеттик университетин бүтүргөндөн кийин (1953), СССР Илимдер академиясынын чыгыш таануу институнун Ленинграддагы бөлүмүндө илимий кызматкер болуп иштеген. 1970-жылдан филология илимдеринин кандидаты, 1971-жылдан Ортоңку Чыгыш секторуна бөлүм башчы болуп дайындалган. Негизинен мусулман кол жазмалары, сопучулук, мусулман диний мистицизми, текст таануу боюнча темалардын үстүндө иштеген. 1993-жылы анын жетекчилиги менен «Чыгыш таануу институнун перс жана тажик кол жазмаларынын сүрөттөлүшүнүн» («Описания персидских и таджикских рукописей Института востоковедения») 10-жыйнагы жарык көргөн. 1999-жылдан Россия Илимдер академиясынын тарабынан даярдалган «Чыгыш адабияты» («Восточная литература») басмасынын «Чыгыш жазма эстеликтери» сериясынын редакциялык кеңешинин төрагасы болгон. 1994-жылдан Борбордук Азия жана Кавказ кафедрасында иштеп, «Иран менен Борбордук Азиянын булак таануу жана историографиясы» («Источниковедение и историография Ирана и Центральной Азии») «Перс кол жазма адабиятынын тарыхы» (История персидской рукописной книги») курстарынан сабак берген. Перс жазма булактарындагы Борбордук Азия, анын ичинде Кыргызстан жана кыргыздарга тиешелүү жазма маалыматтарды изилдеп, тактоого чоң салым кошкон. О. Ф. Акимушкин тарабынан перс тилиндеги Абд ар-Раззак Самаркандинин «Матла ас-са дайн ва Мажма ал-Бахрайн», Низам ад-Дин Шаминин «Зафар наме», ушундай эле аталыштагы Шараф ад-Дин Али Йезди жана «Искендердин аноними» сыяктуу эмгектер орус тилине которулуп, 1973-жылы Москвада жарык көргөн «Материалы по истории кыргызов и Кыр­гызстана» (Кыргыздардын жана Кыргызстандын тарыхый булактары) деген жыйнакка кирген.<br /> <br /> Эмгектери: К вопросу о внешнеполитических связях Могольского государства с узбеками и казахами в 30-х годах XVI в. - 60-х годах XVIII в. //Палестинский сборник, 1970, вып. 21, (84); Фрагменты документов с Восточного Памира. //Письменные памятники Востока. Историко-филологические исследования. Ежегодник, М., 1972; Средневековый Иран Культура, история, филология. СПб., 2004.<br /> <br /> Котормолору: Шах-Махмуд ибн мирза Фазил Чурас. «Хроника» /Крит. текст, пер. с перс, комментарии, исследование и указатели О. Ф. Акимушкина. М.: «Наука», 1976; Тарих-и Кашгар: Тюркоязычная хроника владетелей Восточного Туркестана по конец XVII в. /Изд. текста факсимиле, введение и указатели О. Ф. Акимушкина. СПб., 2001.<br /> <br /> [[Категория:Жаңы макалалар]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%9C%D0%98%D0%A2%D0%98%D0%9D-%D0%A8%D0%90%D0%9F%D0%98%D0%A0%D0%9E&diff=80890 2026-06-01T16:21:49Z

<p>Kadyrm: Э. Турганбай</p> <hr /> <div>'''АМИТИН-ШАПИРО''' Залман Львович (1899, Сосница кыштагы, Чернигов губерниясы, [[Россия империясы]]  – 1968, [[Фрунзе шаары]], [[Кыргыз ССРи]]) – чыгыш таануучу, этнограф, кыргыз илимий библиографиясынын башкы адистеринин бири. 1916-жылы [[Москва шаары]]ндагы А. Л. Шанявский атындагы Элдик университетти бүтүргөндөн кийин Смоленск шаарында мугалим болуп иштеп баштаган. 1917-жылдан [[Орто Азия]]га келип, алгач [[Ташкент]], [[Самарканд]], [[Бухара]] шаарларынын мектептеринде балдарды окуткан. 1927-жылы Ташкенттеги Орто Азия мамлекеттик университетинин чыгыш таануу факультетин бүтүрүп, бир катар жогорку окуу жайларында сабак берген. 1937-жылы Кыргызстанга келип, Фрунзе (азыркы [[Бишкек]]) шаарындагы педогокалык институтта профессор болуп орношуп, [[кыргыз таануу]] илиминин үстүндө иштей баштаган. 1924-жылдан [[СССР]] географиялык коомунун анык мүчөлүгүнө кабыл алынып, ал коомдун филиалынын Кыргызстанда ачылышына (1947) жетекчилик кылган. 1938-жылы [[еврей]] калкын «колдоочу» (сионизм) жана «фашисттик-буржуазиялык көз карашты жактайт» деген жалган жалаа менен 8 жылга камалган. Орто Азияда жашаган түпкү жана майда [[этнос]]тордун тарыхы, маданияты, [[этнография]]сы, [[библиография]]сы жана булак таануу боюнча 80ден ашык илимий-публистикалык эмгек, анын ичинде 19 монографиянын  автору болуп саналат. [[Кыргызстандын тарыхы]]н, географиясын изилдөөдө көп иштерди жүргүзгөн, ошондой эле  библиографиясын түзүүгө чоң салым кошкон.<br /> <br /> Эмгектери: Очерк правового быта среднеазиатских евреев. Таш., 1931; К истории изучения дунган //Труды Института языка, литературы и истории Киргизского Филиала АН СССР. 1948. Вып. 3; Краткий библиографический указатель советской литературы по истории, археологии и этнографии Киргизии //Труды Киргизского государственного педагогического института им. М. В. Фрунзе. 1948. Т. 1. Вып. 2; К истории библиографического изучения киргизского народа и Киргизии //Труды Пржевальского учительского института. 1952. Вып. 1; «Туркестанские ведомости» как источник по истории Киргизии //Труды Института истории АН КиргССР. 1955. Вып. 1. (совместно с О. Д. Морозовым); Библиографический указатель советской литературы по археологии Киргизии (1918-1954 гг.) //Труды Института истории АН Киргизской ССР. 1956. Вып. 2; Библиография Киргизии. Т. 2, ч. 1: Литература о Киргизии (1925—1936). Аннотированный указатель. Фр., 1965; Библиография Киргизии. Т. 1: Литература о Киргизии (1918—1924). Аннотированный указатель. Фр., 1968.<br /> [[Категория:Жаңы макалалар]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%91%D0%90%D0%A0%D0%94%D0%90%D0%A8%D0%95%D0%92&diff=80889 2026-06-01T16:19:22Z

<p>Kadyrm: Э.Турганбай</p> <hr /> <div>'''БАРДАШЕВ''' Иван Андреевич (1831, туулган жери белгисиз – 1868, Омск, Россия империясы) – тилмеч, катчы (коллегалык регистратор). Атасы Сибирь казак-орус аскеринин урядниги чининде кызмат өтөгөн. Алгач Омск чебиндеги казак-орус аскер мектебинде окуп, кийин ошол эле жердеги кадеттер корпусунун  котормочулар бөлүмүн аяктаган. Айрым маалыматтарда жаңылыштыктан улам Г. («господин» деген сөздүн баш тамгасы) Бардашев деп берилет. 1848-жылы Россия империясынын кол алдындагы Улуу жүз казактарын бириктирген Чоң Ордо (1856-жылдан Ала-Тоо округу) деп аталган атайын башкармалык ачылган. Борбору жаңы курулган Капал чеби болгон бул округдун приставына барон М. М. Врангель, ал эми тилмечтигине И. Бардашев дайындалган. Ал түрк тилин жакшы билгендигине байланыштуу бул жерден алгач казактардын макал-ылакаптарын чогултуп, аны орусчага которо баштаган. 1856-жылы бугу-сарыбагыш урууларынын чабышын токтотуу үчүн Ысык-Көлгө жасаган М. М. Хоментовскийдин  жүрүшүнө Ч. Валиханов менен бирге И. Бардашев да катышкан. Ошол эле жылы Кулжа чебинде орус-кытай чек арасын тактоодо тилмечтин милдетин аткарып, ушул сыяктуу ж.б. жүрүштөрдө эл ичинен кыргыз уруулары, алардын каада-салт, курал жарактары, негизги уруулар жайгашкан жер-суулардын аталышы, кербендер жүргөн жолдор ж.б. тууралуу маалмыматтарды чогулткан. И. Бардашевдин бул маалыматтарынын негизинде кийин Ч. Валиханов өзүнүн Верный чебинен Кытайдын Турпан, Аксу, Кашкарга чейинки жолдору, алардын аралыгы тууралуу атайын көрсөтмө (орусчасы «Описание караванных путей от укрепления Верного до городов: Турпана, Аксу, Кашгара, Яркенда, Хотана») даярдаган. Мындан тышкары И. Бардашев 1859-жылы Верный – Пишпек (Пишкек) –Ташкент – Кокон – Наманган жолдорунун аралыктарын тактап, кечүү, ашуу-белдерине мүнөздөмө берип, ал жолдорго жакын жерлерди конуштап, көзөмөл кылган уруулар тууралуу маалыматтарды жыйнактап чыккан (орусча аталышы «Расспросное описание путям, лежащим от укрепления Верного чрез Пишкек в Ташкенд, Коканд, Наманган и прочим, лежащим на этих путях крепостям, составленное переводчиком, состоящим при начальнике Алатавского округа и киргизов Большой орды коллежским регистратором И. А. Бардашевым в 1859 г.»). 1860-жылы полковник А. Э. Циммермандын кол башчылыгы менен Кокон хандыгы курган Чүй өрөөнүндөгү Токмок, Пишпек чептерин талкалоо үчүн жасалган атайын жүрүштө орус аскерлери менен бирге келип, маалымат жыйнап, бул чептердин картасын чийүүгө катышкан. 1851-жылы Орус географиялык коомунун («Записки Русского географического общества») журналына жарыяланган Тоолуу кыргыздар тууралуу маалыматтар («Сведения о дикокаменных киргизах») узак убакыт бою И. А. Бардашевге таандык деп эсептелип келген. Кийинки окумуштуулар (мисалы, С. Умурзаков, Ж. Алымбаев) ал макала топограф Т. Ф. Нифантьев тарабынан чогултулганын аныкташкан.   <br /> <br /> Ад.: Алымбаев Ж. Общественно-политическая жизнь кыргызов в Российской историографии второй половины XVIII - начала XIX в. Б., 2009; Плоских В.М. Собр. соч. Т.1. Б., 2020; Умурзаков C. Географическая изученность Кыргызстана до середины XIX века. Б., 2021.<br /> [[Категория:Жаңы макалалар]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A2%D0%90%D0%91%D0%95%D0%9A_%D0%94%D0%90%D0%A2%D0%9A%D0%90&diff=80888 2026-06-01T16:15:58Z

<p>Kadyrm: Created page with &quot;&#039;&#039;&#039;АТАБЕК ДАТКА&#039;&#039;&#039; (туулган жылы белгисиз – 1875-жылдан кийин) – Кокон хандыгынын хандарына кызмат кылган белгилүү датка. Ата-теги тууралуу так маалыматтар азырынча жокко эсе. Айрым кабарларда ылайлык кыргыздардын ичиндеги баарын, экинчи бирөөндө Чаткал өр...&quot;</p> <hr /> <div>'''АТАБЕК ДАТКА''' (туулган жылы белгисиз – 1875-жылдан кийин) – [[Кокон хандыгынын]] хандарына кызмат кылган белгилүү датка. Ата-теги тууралуу так маалыматтар азырынча жокко эсе. Айрым кабарларда ылайлык кыргыздардын ичиндеги [[баарын]], экинчи бирөөндө Чаткал өрөөнүндөгү [[саруу]] урууларынан чыкканы айтылат. [[Мадали хан]]дын (1822–1842) тушунда 13 жыл бою [[Олуя-Ата]] чебин бийлеп, [[Шераалы хан]]дын учурунда (1842–1845) [[ордо]]нун өзүндө кызмат аткарган. Кокондун кезектеги ханы (1858–1862) [[Мала хан]] 1858-жылы Атабек датканы кайрадан Олуя-Ата чебинин башчысы кылып дайындап, [[Чүй]] – [[Ысык-Көл]]  өрөөндөрүн анын карамагына берген. Ошол эле жылы май айында Атабек датка 5000 кокондук аскер (сыпай) менен [[Чүй суусу]]н бойлоп келип, [[солто]] жана [[сарыбагыш]] урууларынын [[манап]]тарын кокон ханына баш ийүүгө чакырган. Бирок Верный чебинен куралчан орус аскери чыкканы угулганда, [[Пишпек чеби]]не кайтып кеткен. Бул жерден Кокон ханынын кол алдындагы [[мусулмандар]]ды коргоо үчүн жакында [[каапыр]]ларга каршы ыйык казатка чыга турганын эскертип, [[Ала-Тоо округу]]нун башчысы подполковник М. Д. Перемышльскийге бир нече кат жолдогон. 1960-жылы июль айынын башында Атабек өзү, Алишер датка (Мерке коргонунун башчысы), Үрүстөмбек парваначылар кол башчылык кылган 3 миң кокондук аскер орустар аскери турган Каштек чебине кол салган. Бул салгылашууда кыргыздын солтонун талкан уруусунан [[Байтик]], Султанбай, бөлөкбайдан Абайылда бий, сарыбагыштан [[Жантай]] сыяктуу манаптар кокондуктарга чоң жардам берген. Чепти ала албай кайтып бара жатканда Атабек датка [[Шабдан баатыр]]ды өзү менен [[Ташкент]]ке ала кеткен. Шабдан ал жакта Мала ханга эки жылдай кызмат кылган. 1860-жылы август айында кокондуктарга жооп катары полковник А. Э. Циммерман кол башчылык кылган 15 замбирек менен куралданган 1750 орус аскери [[Токмок]], Пишпек чептерин талкалоо үчүн атайын жүрүшкө аттанган. Пишпек чебинин башчысы Атабек датка орус аскери Чүй боюна келгенин кабарлоо үчүн аны жашыруун тапшырма менен Ташкентке чабарман жиберет. Олуя-Атага жеткенде, чептин башчысы Шадыбек датка орус аскеринин аттанып чыкпай калганы тууралуу кабар келгенин айтып, чабарманды токтотуп калган. Ошону менен Ташкенттен аскер жардамы келбей Токмок, Пишпек чептери талкаланып, Ханкулу (Токмок чебинин башчысы) жана  Пишпек чебин коргоп жаткан Атабек, Алишер даткалар туткунга алынып, Верныйга жиберилген. Ал жерден Ч. [[Валиханов]]дун жеке кийлигишүүсү менен бир жылга жетпей Атабек, Алишер даткалар бошотулуп, өз элине кайтып кетишкен. Кайтып келгенден кийин Атабек датка кайрадан Олуя-Ата чебинин беги болуп дайындалган. Ал жерден Чүй жана Т[[алас өрөөнү]]ндөгү кыргыздарды бириктирип, орус бийлигине каршы көтөрүүгө аракет жасаган, бирок андан майнап чыккан эмес. 1863-жылы августта Ташкенттин бектигине бекитилген Шадман кожо Атабек датканы өз алдына чакыртып алып, Олуя-Ата чебин Шадыбек даткага берген. Ушул жылдан баштап Кокон хандыгына үч жолу хан болгон (1844–1858; 1862–1863; 1865–1875) [[Кудаяр]]дын ордосуна келип, анын эң жакын кеңешчисине айланган. Ал ошол кезден баштап мыкты куралчан орус аскерине каршы туруу мүмкүн эместигин түшүнүп, муну менен кошо Кокон хандыгын сактап калууга жасаган аракетин уланта берген. Кудаяр ханга да дал ушундай кеңеш берип, орус элчилерин тосууларга катышкан. Ошол эле учурда кокондук жөө аскер жана [[артиллерия]]га башчылык кылып, 1871-жылы эрте жазда Сох өрөөнүндө жашаган кыргыздар Кудаяр ханга каршы көтөрүлүшкө чыкканда аны басуу үчүн Атабек башында турган 2 миң сарбаз жөнөтүлгөн. Бирок көтөрүлүш чыгаргандар бийик тоолорго чегинип кетип, колго түшкөн 12 кыргыз дарга асылган. 1875-жылдагы орус жазма маалыматтарында Атабек датка Кудаяр хандын жанында жүргөнү айтылат.<br /> <br /> Э. Турганбаев<br /> <br /> Ад.: Описание военных действий в Заилийском крае в 1860 г. и журнал осады хокандской крепости Пишпек. СПб. 1861; Очерки Коканскаго ханства //Туркестанский сборник. №7, 1868 год; Алибеков М. Домашняя жизнь последнего кокандского хана Худаяр-хана //Ежегодник Ферганской области. Т. 2. Новый Маргелан, 1903; Джамгерчинов Б. Присоединение Киргизии к России, М., 1959; Хасанов А. Избранные труды. Очерки по истории Киргизии. Б.– М. 2004.<br /> <br /> [[Категория:Жаңы макалалар]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A2%D0%90%D0%9C%D0%91%D0%90%D0%95%D0%92_%D0%90%D0%BB%D0%BC%D0%B0%D0%B7%D0%B1%D0%B5%D0%BA_%D0%A8%D0%B0%D1%80%D1%88%D0%B5%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&diff=80887 2026-06-01T16:04:35Z

<p>Kadyrm: Created page with &quot;&#039;&#039;&#039;АТАМБАЕВ&#039;&#039;&#039; Алмазбек Шаршенович  (17. 09. 1956, Кыргыз ССРи, Фрунзе облусу, Арашан айылы – мамлекеттик саясий ишмер, Кыргызстан социал-демократиялык партиясынын (СДПК) төрагасы (1994–2011, 2018–2019), Кыргыз Республикасынын Президенти (2011–2017), Кыргыз Республи...&quot;</p> <hr /> <div>'''АТАМБАЕВ''' Алмазбек Шаршенович  (17. 09. 1956, [[Кыргыз ССРи]], [[Фрунзе облусу]], [[Арашан айылы]] – мамлекеттик саясий ишмер, [[Кыргызстан социал-демократиялык партиясы]]нын (СДПК) төрагасы (1994–2011, 2018–2019), [[Кыргыз Республикасынын Президенти]] (2011–2017), [[Кыргыз Республикасынын баатыры]] (2017). 1980-жылы [[Москва шаары]]ндагы С. Орджоникидзе атындагы Башкаруу институтун (азыркы «Мамлекеттик Башкаруу университети») бүтүргөндөн кийин Кыргыз ССРинин Байланыш министрлигинде инженер болуп иштеген. 1983-жылдан [[Кыргызстан]] жана [[СССР жазуучулар союзу]]нун мүчөсү, 1991-жылы Кыргыз жазуучулар союзунун башкармасынын катчылыгына шайланган. 1983–1987-жылдары [[Кыргыз ССР Жогорку Совети]]нин президиумунда [[редактор]], улук [[референт]], 1987–1989-жылдары [[Фрунзе]] (азыркы [[Бишкек]]) шаардык 1-май аткаруу комитетинин төрагасынын орун басары, 1989–1997-жылдары «Форум» илимий-өндүрүш фирмасынын директору, 1995–2000-жылдары 1-чакырылыштагы [[Эл өкүлдөр жыйыны]]нын депутаты, 2000-жылдагы Кыргыз Республикасынын президенттин шайлоодо өз кандидатурасын коюп, 6,2% добуш менен үчүнчү орунду алган. 1997–1999-жылдары «[[Кыргызавтомаш]]» [[акционердик коому]]нун башкы [[директор]]у, 1999–2004-жылдары «Форум» өнөр жай бирикмесинин директорлор кеңешинин төрагасы, 2004–2005-жылдары «Кыргызавтомаш» [[корпорация]]сынын директорлор кеңешин башкарган. 2005–2006-жылдары [[КР Өкмөтү]]нүн Экономикалык өнүгүү, өнөр жай жана соода министринин милдетин аткаруучу, Өнөр жай, соода жана туризм министри. 2007-жылы 30-мартта [[Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңеши]] берген сунуштун негизинде [[премьер-министр]]ликке дайындалып, көп өтпөй 28-ноябрда өз эрки менен ал кызматтан баш тарткан. 2009-жылы жалпы [[оппозиция]][[лык кыймыл]]дын төрагалыгына шайланган жана ошол эле жылдагы президенттик шайлоодо анын атынан жалгыз талапкер болуп, 8,41% добуш менен К. Бакиевден кийин экинчи орунду ээлеген. 2010-жылы 7-апрелде [[Убактылуу өкмөт]]түн төрагасынын 1-орун басарылыгына дайындалып, ошол эле жылы 10-октябрда Социал-демократтар партиясынын атынан Жогорку Кеңештин 5-чакырылышынын депутаттыгына шайланган. Жогорку Кеңештеги көпчүлүк депутаттардын колдоосу менен 17-декабрда Кыргыз Республикасынын премьер-министрлигине дайындалган. 2011-жылы 30-октябрда өткөн президенттик шайлоодо жалпы шайлоочулардын 62,52% добушуна ээ болуп,  2011-жылы 1-декабрдан Президенттик ишине киришкен. Кыргыз Республикасынын 1-класстагы мамлекеттик кеңешчиси, «[[Данакер]]» (2007), 2-даражадагы «[[Манас]]» (2011), [[Казак Республикасы]]нын 1-даражадагы «Достык» (2014), [[Россия Федерациясы]]нын А. Невский (2016) ордендери менен сыйланган. 2017-жылы Президенттик мөөнөтү аяктагандан кийин 2018-жылдан кайрадан СДПК партиясын жетектеп, бирок Кыргыз Республикасынын мурунку президентинин саясий партиялардын ишмердүүлүгүнө тыюу салган мыйзамга байланыштуу 2019-жылы ал кызматын таштап, партиядан чыккан. 2019-жылдын 13-июнунда Кыргызстандын экс-президенти А. Атамбаевдин кол тийбестигин алып салуу боюнча атайын депутаттык [[комиссия]] түзүлүп, бир жумадан кийин текшерүүнүн жыйынтыгы [[Кыргыз Республикасынын Башкы прокуратурасы]]на жөнөтүлгөн. Анын негизинде 25-июнда А. Атамбаев [[Ысык-Көл облусу]]ндагы жер тилкелерин өзгөртүү, Бишкек Электр жылуулук борборун жана [[Тарых музейи]]н реконструкциялоо [[Кой-Таш айылы]]ндагы турак-жайды менчикке чыгаруу сыяктуу жана башка мыйзам бузуунун беш эпизодуна катыштыгы бар деген корутунду чыккан. 2019-жылы 27-июнда Жогорку Кеңештин депутаттары А. Атамбаевди [[кылмыш жоопкерчилиги]]не тартуу үчүн кол тийбестиктен жана экс-президент деген статустан ажыратуу тууралуу көпчүлүк добуш (103 макул, алты каршы) менен макулдук беришкен. Анын негизинде Ички иштер министрлигинин Тергөө кызматы А. Атамбаевге коюлган кылмыш иштерине күбө катары көрсөтмө берүү үчүн үч жолу чакыруу кагазын жиберген, бирок ал суракка келүүдөн баш тарткан. Натыйжада 2019-жылы 8-августта Чүй облусунун Кой-Таш айылынан күч колдонуу менен кармалаган. Ал окуя учурунда [[Улуттук Коопсуздук Мамлекеттик Комитети]]нин бир офицери каза болуп, бир нече ондогон кызмат адамдары жаракат алышкан. Анын негизинде А. Атамбаевге карата бир нече кылмыш иши (жапырт баш аламандыкты уюштуруу, коомдук тартипти бузуу, мамлекеттик күч органдарына курал колдонуп каршылык көрсөтүү) козголуп, 2020-жылы 23-июндагы [[Бишкек]] шаардык Биринчи Май райондук сотунун өкүмүнө ылайык үй-мүлкүн [[конфискация]]лоо менен 11 жыл 2 айга эркинен ажыратылган. 2020-жылы 6-октябрда Кыргызстанда өткөн парламенттик шайлоонун жыйынтыгына каршы Бишкек шаарындагы башталган массалык нааразылык учурунда талапташтары тарабынан камактан бошотулган. 10-октябрда борбор шаардагы массалык баш аламандык уюштурган деген айып менен кайрадан камакка алынган. Бир нече жолку соттук териштүүлөрдөн кийин 2023-жылы 14-февралда Кыргызстандын [[Жогорку сот]]унун чечимине ылайык А. Атамбаев камактан бошотулган. 2025-жылы 17-апрелде Бишкек шаардык 1-май райондук соту абактагы А. Батукаевдин мыйзамсыз бошотулушуна байланыштуу А. Атамбаев 11 жылга эркинен ажыратууга өкүм чыгарып, бирок мөөнөтүнүн эскирип кетишине ылайык жазадан бошоткон. Мындан кийин Кой-Таш окуясы, Бишкек шаардык жылуулук электр борборундагы коррупциялык иштерге жол берүү, «Дастан» заводуна тиешелүү 2,7 гектар жердин мыйзамсыз сатылышы боюнча кылмыш иштерин териштирүү кайрадан уланган. Анын жыйынтыгына ылайык Бишкек шаардык Биринчи май райондук соту 2025-жылы 3-июнда А. Атамбаевди 11 жыл 6 айга эркинен ажыратуу жана анын мүлкүн мамлекетке өткөрүү, ошондой эле бардык мамлекеттик сыйлыктарынан ажыратуу тууралуу өкүм чыгарган. Ал өкүмдүн негизине ылайык 29. 12. 2025-жылы Кыргыз Республикасынын президенти С. [[Жапаров]] А. Ш. Атамбаевди жогорку даражадагы «Кыргыз Республикасынын Баатыры», 2-даражадагы «Манас», «Данакер» ордендери, «Даңк» медалы сыяктуу сыйлыктарынан ажыратуу тууралуу чечимге кол койгон. 2021-жылы А. Ш. Атамбаевдин «Волшебные сады детства» («Балалыктын сыйкырдуу бакчалары») деген аталыштагы китеби орус тилинде жарык көргөн.<br /> [[Категория:Жаңы макалалар]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%A2%D0%AB-%D0%A8%D0%90%D0%90%D0%A0&diff=80865 2026-06-01T03:50:48Z

<p>Kadyrm: Created page with &quot;&#039;&#039;&#039;АЛТЫ-ШААР&#039;&#039;&#039; – Чыгыш Түркстандагы тарыхый аймак. Могол хандарынын (кара: Моголстан) тушунда Манглай Субе деген аталыш менен белгилүү болгон. Кийин майдаланып, бытырап, 1678–1683-жылдары Галдан Бошоктунун хандын (1671–1697) учурунда Жуңгар хандыгынына көз к...&quot;</p> <hr /> <div>'''АЛТЫ-ШААР''' – Чыгыш Түркстандагы тарыхый аймак. Могол хандарынын (кара: [[Моголстан]]) тушунда [[Манглай Субе]] деген аталыш менен белгилүү болгон. Кийин майдаланып, бытырап, 1678–1683-жылдары [[Галдан Бошокту]]нун хандын (1671–1697) учурунда [[Жуңгар хандыгы]]нына көз каранды болуп калган. Алгач Мухаммад Садык Кашкаринин «Тазкира-ий азизанында» («Азиз инсандардын баяны») «Төрт шаар» («түрт шэхэр») түрүндө формасында кезигет. Галдан Бошокту хан Кашкар, Жаңы-Ысар (Гиссар), Жаркент (Йаркенд), Котон (Хотан), Аксуу жана Куча шаарларын мусулман кожолордун бийлигине берип (кара: Аппак кожо), ушул шаарлар жалпысынан Алты-Шаар аталып калган. [[Жакыпбек]] Баадөөлөттүн («Йакуббек  бадавлат», «бай  дөөлөт» – дөөлөт ээси) тушунда буларга Карашаар кошулуп (1867), ушундан кийин [[Жети-Шаар]] деп атала баштайт.<br /> <br /> Ад.: Думан Л. И. Аграрная политика цинского (манчжурского) правительства в Синьцзяне в конце XVIII века. М.-Л., 1936; Исиев Д. А. Уйгурское государство Йетти­шар. М., 1981.<br /> [[Категория:Жаңы макалалар]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%9F%D0%9F%D0%90%D0%9A_%D0%9A%D0%9E%D0%96%D0%9E&diff=80859 2026-06-01T02:52:30Z

<p>Kadyrm: Created page with &quot;&#039;&#039;&#039;АППАК КОЖО&#039;&#039;&#039; [толук аты-жөнү Идаятулла Aппак («Жарык дүйнө» же «Нур ээси») кожо ибн кожо Мухаммед Жусуп (1625/26, Комул, Чыгыш Түркстан – 1694/95, Кашкар аймагы)] – ислам динин, анын ичинде сопучулук агымын жайылтуучулардын бири; Чыгыш Түркстандагы Жаркент хандыгынын...&quot;</p> <hr /> <div>'''АППАК КОЖО''' [толук аты-жөнү Идаятулла Aппак («Жарык дүйнө» же «Нур ээси») кожо ибн кожо Мухаммед Жусуп (1625/26, Комул, Чыгыш Түркстан – 1694/95, Кашкар аймагы)] – ислам динин, анын ичинде сопучулук агымын жайылтуучулардын бири; Чыгыш Түркстандагы Жаркент хандыгынын тагына ээ болгон биринчи кожо. Белгилүү диний ишмер Махдум Азамдын (сейит Жалал ад-дин Ахмад ал-Касани ад-Дахбеди, 1461–1542) жети уулу болуп, алардын эң улуусу эшен Калан (Мухаммед-Амин) жана эң кичүүсү (айрым маалыматтарда төртүнчү) Исхак Вали атасынын жолун уланткан. Кийинчерээк диний көз караштарга байланыштуу катуу араздашып, натыйжада Чыгыш Түркстанда (кара: [[Алты-Шаар]]) «ак тоолуктар» (кара: [[Ышкиййа тарыкаты]]) жана «кара тоолуктар» (кара: [[Исхакийа тарыкаты]]) деген бири-бирине карама-каршы эки диний агым пайда болгон. Аппак кожо «ак тоолук» Эшен Каландын небереси болуп, мунун тушунда диний араздашуу өтө жогорку деңгээлге жеткен. XVII кылымдын аяк чендердинде Аппак кожонун атасы Мухаммед Жусуп могол ханы (1638–1668) [[Абдылда хан]] менен каршылашып, 1663-жылы Жаркентте козголоң чыгарган. Бирок күчү жетпей, Абылданын уулу Жолборсту өз жагына тартууга аргасыз болгон. Жолборс атасынын ордун алгандан (1668) кийин 1670-жылы ага каршы «кара тоолук» Шады кожо көтөрүлүш уюштуруп, тоолук кыргыздардын жардамы менен Кашкар шаарын курчоого алган. Ал шаарды коргоп жаткан Мухаммед Жусупка уу бердирип өлтүргөндөн кийин Жолборс ханды тактан түшүрүп, анын ордуна Жолборстун бир тууганы Исмаилди отургузган. Натыйжада «ак тоолуктар» куугунтукка учурап, Аппак кожо адегенде Самаркандка, андан Бадахшан, кийин Кашмирге барып, 1678-жылы Тибетке келип, 2 жылдай жашап, ал жактан [[Далай лама]]нын колдоосу менен [[Жуңгар хандыгы]]ны ханы (1671–1697) [[Галдан Бошокту]]га алдына барган.  1680–1683-жылдары Бошокту Алты-Шаарды каратып, Жаркент хандыгынын тагына Аппак кожону отургузуп, анын уулу Жаханга (Йахийа) Кашкарды берген. Ушул учурдан баштап Чыгыш Түркстан Жуңгар хандыгына көз каранды болуп, жылына 100 000 теңге салык төлөп туруу милдети тагылган. Кийинчерээк Аппак кожонун урпактары (кара: [[Жааңгер кожо]]) Чыгыш Түркстандын (Алты-Шаар, [[Жети-Шаар]]) тарыхында чоң ролдорду ойношкон. Сөөгү Кашкар шаарына жакын 1640-жылдары атасы Мухаммед Жусуп курган бейиттин жанына коюлган. Кийин анын көрүстөнү «Азирет Аппак кожонун күмбөзү» деген аталыш менен мусулмандар зыярат кылуучу жайга айланган. Уйгурлардын тарыхында Аппак кожого терс баа берилген. <br /> <br /> Ад.: Думан Л. И. Аграрная политика цинского (манчжурского) правительства в Синьцзяне в конце XVIII века. М.-Л., 1936; История Кашгарии /Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков. (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). А.-А., 1969; Кузнецов В. С. Империя Цин и Му­сульман­ский мир. Новосибрск, 1990.<br /> [[Категория:Жаңы макалалар]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%AB%D0%9C%D0%91%D0%95%D0%9A%D0%A2%D0%98%D0%9D_%D0%A1%D0%90%D0%9D%D0%96%D0%AB%D0%A0%D0%90%D0%A1%D0%AB&diff=80858 2026-06-01T02:50:35Z

<p>Kadyrm: Created page with &quot;&#039;&#039;&#039;АЛЫМБЕКТИН САНЖЫРАСЫ&#039;&#039;&#039; – XVII-XVIII кылымдардагы кыргыз-калмак (кара: Жуңгар хандыгы, Кыргыз-калмак согуштары), кыргыз-казак мамилелери (кара: Абылай хандын кыргыздарга жортуулдары, Жайыл кыргыны); кыргыздардын Чүй, Иле өрөөндөрүнө кайтып келиши (ка...&quot;</p> <hr /> <div>'''АЛЫМБЕКТИН САНЖЫРАСЫ''' – XVII-XVIII кылымдардагы кыргыз-калмак (кара: [[Жуңгар хандыгы]], [[Кыргыз-калмак согуштары]]), кыргыз-казак мамилелери (кара: [[Абылай хандын кыргыздарга жортуулдары]], [[Жайыл кыргыны]]); кыргыздардын [[Чүй]], [[Иле]] өрөөндөрүнө кайтып келиши (кара: [[Кыргыздардын Чүйгө келиши]]), уруу-уруулардын жер-жерлерден орун алышы, [[Кокон хандыгы]]нын тушундагы элдин турмушу камтылган кол жазма. Анын автору [[Акылбек уулу Алымбек]] (1862–1930) болуп эсептелет, бирок айтылгандар толук бойдон [[Түлөберди баатыр]]дан калган сөздөр экенин өзү эскертип кетет. Мындан тышкары белгилүү манасчы [[Балыкооз]] (1799–1887) менен өтө жакын болуп, андан уккандарын жатка билген жана аларды жазып калууну уулдарына тапшырган. Анын негизинде уулу Алымбеков Тургунбек айтылгандарды бир нече дептерге көчүрүп алып, 1947-жылы «Кыргыз урууларынын чыгышы» деген шарттуу аталыш менен [[СССР Илимдер академиясы]]нын Кыргыз филиалына өткөрүп берген. Кол жазма «казак Букар, кыргыз Ысар кирип, актаман чуурунду болгондон кийинки» учурлардан башталып,  кыргыздын атактуу бийлери [[Маматкул]], [[Кошой]], ошондой эле [[Эсенкул]], [[Жайыл]], [[Кебек]], [[Момокон]], [[Эр Солтоной]], [[Садыр]] сыяктуу жана башка баатырларынын чечкиндүү иштери тууралуу уланат. Анын ичинде калмактардын чыгышка (Ички Жуңгария) чегиниши, кыргыздардын Ферганадан [[Талас]] – Чүй – Илеге чейин орун алышына байланыштуу ушул аймактардагы геосаясий абалдын өзгөрүшү, [[Абылай хан]]дын кол салышына негизги себептер, кыргыз-казактын чек ара маселеси, анын чечилиши, казак Бердикожону (кара: [[Бердикожо баатыр]]) колго түшүрүп, өлтүрүлүшү сыяктуу окуялар иреттүү баяндалат. Өзгөчө жер-суу аталыштарына тиешеси бар тарыхый окуялар кенен жана өтө так сүрөттөлүп, ар уруудан чыккан кыргыз бийлеринин саясий ишмердүүлүгүнө да ар тараптуу калыс баа берүүгө аракет жасалган. Ошондой эле кол жазманда Кокон хандыгынын тушундагы кыргыздардын каада-салты, күнүмдүк чарбачылыгына байланыштуу маалыматтар жолугат. Санжыраны кыргыздардын XVII-XVIII кылымдардагы тарыхын, саясий абалын жана каада-салт, үрп-адат, маданиятын окуп-үйрөнүүдө баалуу булактардын бири катары саноого болот. <br /> <br /> Ад.: Алымбектин санжырасы. Б., 2007.<br /> [[Категория:Жаңы макалалар]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%91%D0%95%D0%A0%D0%94%D0%98%D0%9A%D0%9E%D0%96%D0%9E_%D0%91%D0%90%D0%90%D0%A2%D0%AB%D0%A0&diff=80857 2026-06-01T02:48:38Z

<p>Kadyrm: </p> <hr /> <div>'''БЕРДИКОЖО БААТЫР''' [каз. Бердіқожа батыр (болжол менен 1708-жылдар – 1786-жыл, январь айы, [[Иле дарыясы]]нын оң жээги)] – [[казак эли]]нин баатырларынын бири, [[Улуу жүз]]дөгү уйсун уруусуна караштуу чанчкулу (каз. шанышқылы) уругунун кол башчысы. Ата-теги жөнүндө маалыматтар азырынча жарыялана элек. Өмүрүнүн аягына чейин Иле бою, [[Ысык-Көл]], [[Чүй суусу]]нун жээгиндеги [[кыргыздар]]га тынчтык бербей келген. 18-кылымдын орто ченине карай [[Жуңгар хандыгы]] саясий-экономикалык кризиске учурап, алсырай баштаганына байланыштуу [[Фергана өрөөнү]]нө ооп (кара: [[Кыргыз-калмак согуштары]]), чачылып кеткен кыргыздардын кайтып, кайрадан биригүүсүнө ыңгайлуу шарт түзүлгөн. Адегенде [[Чүй өрөөнү]] (кара: [[Кыргыздардын Чүйгө келиши]]), андан Иле дарыясынын боюна келишкенден кийин И. Андреев боюнча кыргыз-казак чек арасы «[[Ташкент шаары]]на сексен [[чакырым]] жетпей, Кукан (Икан) шаарына жакын Цуй (Чүй) суусунан имерилип, Иле дарыясынын таралмасынан ылдый, [[Балхаш көлү]]нө жүз чакырым жетпей чектелген. Бул, Иле дарыясы [[кайсактар]] менен бөлгөн сыяктуу эле кыргыздарды кытай мамлекетинен да бөлүп турган». Натыйжада бир жагынан кыргыз-казак, экинчи тараптан кыргыз-цин мамилеси курчуп чыккан. Мисалы, 1763–1764-жылдары Абылпеиз султан казактардан 2000 кол жыйнап келип, Иленин жээгине жортуул уюштурганда, кыргыздар аларга жооп кылып, казакты катары менен үч жолу чаап кайткан. 1765-жылы жай, күз айларында Абылай султан дагы Илеге эки жолу жүрүш кылып, анын биринде өзү кыргыздардын колуна түшүп калган. 1766-, 1769-, 1773-, 1779–80-жылдары [[Абылай хан]] кайрадан [[Кара-Балта]], [[Олуя-Ата]] тараптан бир нече жолу жасаган жортуулдарынан (кара: [[Абылай хандын кыргыздарга жортуулдары]], [[Жайыл кыргыны]], [[Кыргыздар]]) кийин кыргыз-казактардын аттуу-баштуу бийлеринин атынан эки элдин ортосунда тынчтык келишими түзүлгөн (кара: [[Түлөберди баатыр]]). Ал бүтүмгө карабай, казактардын чанчкылы уруусунун баатыры Бердикожо Иле дарыясынын оң жээги, Егенсуунун (Каратал менен Лепси сууларынын аралыгы) башынан конуш алып, кыргыздарга каршы жортуулун уланта берген. 1783-жылы 13-июлда Семипалатинск чебине биринчи жолу барган Бердикожо өзүлөрүнүн тоолук (түп нускада – жапайы) кыргыздар менен 18 жылдан бери чогуу, кошуна турганын айткан. Орус аскер кызматчыларынын маалыматы боюнча кандайдыр бир жаңжал чыкса «Жидысу» тарапка чегинип кеткен. 1785-жылы октябрь айында Бердикожо жети болуштан баш-аягы 500 киши менен кыргыздарды чабууга аттанып келе жатып, 1500 цин аскерине жолуккан. Ал жерден цин аскеринин башчылары өзүлөрүнө караштуу элди кыргыздар чаап, 2500 жылкысын олжо кылып кеткенин айтып, аны кайтарып алуу үчүн Бердикожодон жардам сураган. Натыйжада алар биригип, Бердикожо Аягөз, цин аскери Иле тараптан жортуул жасап, кыргыздарды катуу чапкан. Бердикожонун тынч жүрбөгөнү, ошондой эле мойну узун болгондуктан аны [[Эсенкул баатыр]] «казык моюн казак» атыктырганы тууралуу оозеки маалыматтарда көп жолугат. Алардын биринде чанчкулу Бердикожо баатыр көп аскер менен келип, Чүй суусунун жээгинен солто уруусуна кол салып, асылбаш уругунан 83 жаштагы [[Ныша]] баатырды өлтүргөн. Кийинки жылы Нышанын кунун куумак болгон Эсенкул баатыр кол жыйнап, Үч-Алматыдан аттанып, Ысык-Көлдүн башындагы токойлордон Бердикожо колу менен эс алып жатканын көрүшөт. Аңдып туруп, түн киргенде кол салып, көбүн колго түшүрүшкөн. Бердикожо качып бара жатканда [[сарыбагыш]]тын жантай уругунан Боктурбай уулу Кудайбакты деген аны кармап алган. Бирок достошуп, ат-тон берип, узатып жиберген. Анысы кийин билинип калып, ушул себептен бүткүл арка кыргызы «Кудайбактыны кудай какты» деп жектешкени айтылат. Башка бир [[фольклор]]дук маалыматта Эсенкул баатыр Бердикожонун дайнын билип келүү үчүн солтодон Бөрүбай баатыр, бөлөкбайдан Мырза, сарыбагыштан 2 адамды баш кылып, 80 кишини чалгынга жибергени айтылат. Алар топ-топ болуп, күндүзү бекинип, түнкүсүн жол жүрүп баратканда Бөрүбайдын алдынан Бердикожонун өзү чыгып, аны колго түшүрүп алат. Аны айылына алып барып, кыл чылбырлап колун байлап коет. Бир убакта Бөрүбай чылбырды тиши менен кыйып алып, Бердикожонун Көкчолок деген күлүгүн мине качат. Ошондо Бердикожо «сени кууган менен Көкчолок жеткирбейт, куттуу болсун күлүгүң» деп кала берген. Чалгынчылар [[Кордой]]догу элине келип, Бердикожонун так дайынын билдиришет. Эсенкул баатыр жанына таңдамалуу 500 киши менен түн ичинде келип, Бердикожо баатырдын айылын курчап калган. Ал туюп калып, үйүнүн эшигин ачып, найза-кылычын алып, карап турган болот. Эсенкул үйдү көтөрө салып, аңтарып жибергенде, Бөрүбай баатыр байлап алган. Көп казак туткунга түшкөн, бирок Эсенкул баатыр, башкалардын «бүчү-бүлдүргүсүнө» да тийдирбей коё бердирип, «биздин издегенибиз Бердикожо болчу» деп, анын башын алышкан. Бердикожонун кыргыздар менен болгон акыркы салгылашуусу тууралуу тоболдук [[татар]], [[тилмеч]] жана молдо Киленей Мамлимден 1786-жылы 13-февралда укканын орус аскер кызматкери И. Андреев да эскерип кеткен. Ал негизинен кыргыз санжыраларынан анча  айырмаланбай, болгону колго түшкөн Бердикожонун өлүмү бир аз башкача баяндалат. Аны бир кыргыз атына учкаштырып алып, башчысы Эсенкулга (Исенгильди) алып бара жатканда, акыры соо калбасын билген Бердикожо кончуна катып жүргөн бычагын алып, алдындагы кыргызды сайып өлтүргөн. Ага ачуусу келген кыргыздар ошол жерден Бердикожонун башы кесип алган. И. [[Андреев]]дин маалыматында бул окуя 1786-жылы январь айында болуп, анын артында Секолян бир тууганы, ошондой эле Лепес, Чок жана экөөнүн аты белгисиз – төрт баласы калган. Кийин Бердикожонун кунун кууган туугандары кыргыздарга бир жолу кол салып, «Исенгильдынын» бир баласын (айрым санжыраларда ал Эсенкулдун Найман деген уулу болгон) колго түшүрүп, айылына алып барып, бычактап өлтүрүшкөн. Бердикожонун өлүмүнөн кийин кыргыз-казак мамилеси акырындык менен оңоло баштаган.<br /> <br /> Ад.: Цинская империя и казахские ханства (вторая половина XVIII–первая треть XIX в.) 2 часть. А., 1989; Бала Айылчынын санжырасы //Кыргыз санжырасы (Ала-Тоо журналынын тиркемеси). Б., 1994; Левшин А. И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. А., 1996; Солотоноев Б. Кыргыз тарыхы. Б., 2003; Андреев И. Г. Описание Средней орды киргиз-кайсаков. Астана, 2007; Алымбектин санжырасы. Б., 2007; Шанышкылы Бердикожа батыр. Астана. 2009.<br /> <br /> Э. Турганбаев<br /> [[Категория:Жаңы макалалар]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%91%D0%95%D0%A0%D0%94%D0%98%D0%9A%D0%9E%D0%96%D0%9E_%D0%91%D0%90%D0%90%D0%A2%D0%AB%D0%A0&diff=80856 2026-06-01T02:47:52Z

<p>Kadyrm: Created page with &quot;&#039;&#039;&#039;БЕРДИКОЖО БААТЫР&#039;&#039;&#039; [каз. Бердіқожа батыр (болжол менен 1708-жылдар – 1786-жыл, январь айы, Иле дарыясынын оң жээги)] – казак элинин баатырларынын бири, Улуу жүздөгү уйсун уруусуна караштуу чанчкулу (каз. шанышқылы) уругунун кол башчысы. Ата-теги жөнүндө маал...&quot;</p> <hr /> <div>'''БЕРДИКОЖО БААТЫР''' [каз. Бердіқожа батыр (болжол менен 1708-жылдар – 1786-жыл, январь айы, [[Иле дарыясы]]нын оң жээги)] – [[казак эли]]нин баатырларынын бири, [[Улуу жүз]]дөгү уйсун уруусуна караштуу чанчкулу (каз. шанышқылы) уругунун кол башчысы. Ата-теги жөнүндө маалыматтар азырынча жарыялана элек. Өмүрүнүн аягына чейин Иле бою, [[Ысык-Көл]], [[Чүй суусу]]нун жээгиндеги [[кыргыздар]]га тынчтык бербей келген. 18-кылымдын орто ченине карай [[Жуңгар хандыгы]] саясий-экономикалык кризиске учурап, алсырай баштаганына байланыштуу [[Фергана өрөөнү]]нө ооп (кара: [[Кыргыз-калмак согуштары]]), чачылып кеткен кыргыздардын кайтып, кайрадан биригүүсүнө ыңгайлуу шарт түзүлгөн. Адегенде [[Чүй өрөөнү]] (кара: [[Кыргыздардын Чүйгө келиши]]), андан Иле дарыясынын боюна келишкенден кийин И. Андреев боюнча кыргыз-казак чек арасы «[[Ташкент шаары]]на сексен [[чакырым]] жетпей, Кукан (Икан) шаарына жакын Цуй (Чүй) суусунан имерилип, Иле дарыясынын таралмасынан ылдый, [[Балхаш көлү]]нө жүз чакырым жетпей чектелген. Бул, Иле дарыясы [[кайсактар]] менен бөлгөн сыяктуу эле кыргыздарды кытай мамлекетинен да бөлүп турган». Натыйжада бир жагынан кыргыз-казак, экинчи тараптан кыргыз-цин мамилеси курчуп чыккан. Мисалы, 1763–1764-жылдары Абылпеиз султан казактардан 2000 кол жыйнап келип, Иленин жээгине жортуул уюштурганда, кыргыздар аларга жооп кылып, казакты катары менен үч жолу чаап кайткан. 1765-жылы жай, күз айларында Абылай султан дагы Илеге эки жолу жүрүш кылып, анын биринде өзү кыргыздардын колуна түшүп калган. 1766-, 1769-, 1773-, 1779–80-жылдары [[Абылай хан]] кайрадан [[Кара-Балта]], [[Олуя-Ата]] тараптан бир нече жолу жасаган жортуулдарынан (кара: [[Абылай хандын кыргыздарга жортуулдары]], [[Жайыл кыргыны]], [[Кыргыздар]]) кийин кыргыз-казактардын аттуу-баштуу бийлеринин атынан эки элдин ортосунда тынчтык келишими түзүлгөн (кара: [[Түлөберди баатыр]]). Ал бүтүмгө карабай, казактардын чанчкылы уруусунун баатыры Бердикожо Иле дарыясынын оң жээги, Егенсуунун (Каратал менен Лепси сууларынын аралыгы) башынан конуш алып, кыргыздарга каршы жортуулун уланта берген. 1783-жылы 13-июлда Семипалатинск чебине биринчи жолу барган Бердикожо өзүлөрүнүн тоолук (түп нускада – жапайы) кыргыздар менен 18 жылдан бери чогуу, кошуна турганын айткан. Орус аскер кызматчыларынын маалыматы боюнча кандайдыр бир жаңжал чыкса «Жидысу» тарапка чегинип кеткен. 1785-жылы октябрь айында Бердикожо жети болуштан баш-аягы 500 киши менен кыргыздарды чабууга аттанып келе жатып, 1500 цин аскерине жолуккан. Ал жерден цин аскеринин башчылары өзүлөрүнө караштуу элди кыргыздар чаап, 2500 жылкысын олжо кылып кеткенин айтып, аны кайтарып алуу үчүн Бердикожодон жардам сураган. Натыйжада алар биригип, Бердикожо Аягөз, цин аскери Иле тараптан жортуул жасап, кыргыздарды катуу чапкан. Бердикожонун тынч жүрбөгөнү, ошондой эле мойну узун болгондуктан аны [[Эсенкул баатыр]] «казык моюн казак» атыктырганы тууралуу оозеки маалыматтарда көп жолугат. Алардын биринде чанчкулу Бердикожо баатыр көп аскер менен келип, Чүй суусунун жээгинен солто уруусуна кол салып, асылбаш уругунан 83 жаштагы [[Ныша]] баатырды өлтүргөн. Кийинки жылы Нышанын кунун куумак болгон Эсенкул баатыр кол жыйнап, Үч-Алматыдан аттанып, Ысык-Көлдүн башындагы токойлордон Бердикожо колу менен эс алып жатканын көрүшөт. Аңдып туруп, түн киргенде кол салып, көбүн колго түшүрүшкөн. Бердикожо качып бара жатканда [[сарыбагыш]]тын жантай уругунан Боктурбай уулу Кудайбакты деген аны кармап алган. Бирок достошуп, ат-тон берип, узатып жиберген. Анысы кийин билинип калып, ушул себептен бүткүл арка кыргызы «Кудайбактыны кудай какты» деп жектешкени айтылат. Башка бир [[фольклор]]дук маалыматта Эсенкул баатыр Бердикожонун дайнын билип келүү үчүн солтодон Бөрүбай баатыр, бөлөкбайдан Мырза, сарыбагыштан 2 адамды баш кылып, 80 кишини чалгынга жибергени айтылат. Алар топ-топ болуп, күндүзү бекинип, түнкүсүн жол жүрүп баратканда Бөрүбайдын алдынан Бердикожонун өзү чыгып, аны колго түшүрүп алат. Аны айылына алып барып, кыл чылбырлап колун байлап коет. Бир убакта Бөрүбай чылбырды тиши менен кыйып алып, Бердикожонун Көкчолок деген күлүгүн мине качат. Ошондо Бердикожо «сени кууган менен Көкчолок жеткирбейт, куттуу болсун күлүгүң» деп кала берген. Чалгынчылар [[Кордой]]догу элине келип, Бердикожонун так дайынын билдиришет. Эсенкул баатыр жанына таңдамалуу 500 киши менен түн ичинде келип, Бердикожо баатырдын айылын курчап калган. Ал туюп калып, үйүнүн эшигин ачып, найза-кылычын алып, карап турган болот. Эсенкул үйдү көтөрө салып, аңтарып жибергенде, Бөрүбай баатыр байлап алган. Көп казак туткунга түшкөн, бирок Эсенкул баатыр, башкалардын «бүчү-бүлдүргүсүнө» да тийдирбей коё бердирип, «биздин издегенибиз Бердикожо болчу» деп, анын башын алышкан. Бердикожонун кыргыздар менен болгон акыркы салгылашуусу тууралуу тоболдук [[татар]], [[тилмеч]] жана молдо Киленей Мамлимден 1786-жылы 13-февралда укканын орус аскер кызматкери И. Андреев да эскерип кеткен. Ал негизинен кыргыз санжыраларынан анча  айырмаланбай, болгону колго түшкөн Бердикожонун өлүмү бир аз башкача баяндалат. Аны бир кыргыз атына учкаштырып алып, башчысы Эсенкулга (Исенгильди) алып бара жатканда, акыры соо калбасын билген Бердикожо кончуна катып жүргөн бычагын алып, алдындагы кыргызды сайып өлтүргөн. Ага ачуусу келген кыргыздар ошол жерден Бердикожонун башы кесип алган. И. [[Андреев]]дин маалыматында бул окуя 1786-жылы январь айында болуп, анын артында Секолян бир тууганы, ошондой эле Лепес, Чок жана экөөнүн аты белгисиз – төрт баласы калган. Кийин Бердикожонун кунун кууган туугандары кыргыздарга бир жолу кол салып, «Исенгильдынын» бир баласын (айрым санжыраларда ал Эсенкулдун Найман деген уулу болгон) колго түшүрүп, айылына алып барып, бычактап өлтүрүшкөн. Бердикожонун өлүмүнөн кийин кыргыз-казак мамилеси акырындык менен оңоло баштаган.<br /> <br /> Ад.: Цинская империя и казахские ханства (вторая половина XVIII–первая треть XIX в.) 2 часть. А., 1989; Бала Айылчынын санжырасы //Кыргыз санжырасы (Ала-Тоо журналынын тиркемеси). Б., 1994; Левшин А. И. Описание киргиз-казачьих, или киргиз-кайсацких орд и степей. А., 1996; Солотоноев Б. Кыргыз тарыхы. Б., 2003; Андреев И. Г. Описание Средней орды киргиз-кайсаков. Астана, 2007; Алымбектин санжырасы. Б., 2007; Шанышкылы Бердикожа батыр. Астана. 2009.<br /> <br /> Э. Турганбаев</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%9A%D0%95%D0%9C%D0%91%D0%A0%D0%98%D0%99%D0%93%D0%95_%D0%A7%D0%95%D0%99%D0%98%D0%9D%D0%9A%D0%98_%D0%9C%D0%95%D0%97%D0%93%D0%98%D0%9B&diff=80667 2026-05-26T09:47:33Z

<p>Kadyrm: </p> <hr /> <div>&lt;b type='title'&gt;КЕМБРИЙГЕ ЧЕЙИНКИ МЕЗГИЛ&lt;/b&gt; – жер кыр&amp;shy;тышынын геологиялык өсүп-өнүгүү тарыхындагы эң ал&amp;shy;гачкы мезгил; [[КЕМБРИЙ МЕЗГИЛИ (СИСТЕМАСЫ)|кембрий мезгилине]] чейин пайда болгон байыркы тектердин катмарлары. Азыр&amp;shy;кы күндөн 570–3500 млн жыл мурдагы геологиялык өсүп-өнүгүүлөрдү кучагына алып, узактыгы 2,9 млрд жылдан ашат. Эң байыркы тектердин пайда болуу жашы 3,5 млрд жылга жетет. Бул мезгил өз ичинен архей ж-а протерозой заман&amp;shy;дарынан турат. Алардын чек арасы 2,5–2,7 млрд жыл илгери болуп өткөн ири бүктөлүү циклде&amp;shy;ри ж-а граниттешүү процесстери м-н аныкталат. Кембрийге чейинки мезгилдин эл аралык стратигрологиялык ж-а геохронологиялык бирдиктүү шкаласы азырынча кабыл алына элек. Архей заманында пайда болгон тектер ба&amp;shy;йыркы платформалардын астыңкы бөлүгүн (фундаментин) түзөт. Алар өтө метаморфизмдел&amp;shy;ген тектерден (гнейс, амфиболит, мегматит, кристаллдуу сланец, кээде жеспилит, кварцит, мрамор ж. б.) турат. Андан кийин пайда бол&amp;shy;гон тектер байыркы платформалардын жабуу&amp;shy;су болуп эсептелет. Мында өтө метаморфизм&amp;shy;делбеген кристаллдуу сланецтер, кварцтуу кум&amp;shy;дук, кварцит, чополуу сланец, филлит ж-а ар кандай жанартоо тектери орун алган. Тектер&amp;shy;дин арасында органикалык калдыктар жокко эсе. Ске&amp;shy;леттүү организм жолукпайт. Строматолиттер (көгүш жашыл балырлар), онколиттер (бакте&amp;shy;риялар), акретархтар, сабелидиттер, байыркы курттар (аннелиттер), медуза сыяктуулар кез&amp;shy;дешет. Темир, алюминий, марганец, алтын, мра&amp;shy;мор, жез, никель, кобальт, коргошун, сейрек учуроочу металлдар ж. б. топтолгон. Тоо текте&amp;shy;ри бардык материктерде: Чыгыш Европа, Си&amp;shy;бирь, Кытай-Корей, Түштүк Кытай, Индстан, Түндүк Америка, Түштүк Америка, Африка, Австралия, Антарктида, Кыргызстанда (Түндүк ж-а Ортоңку Теңир-Тоодо) жолугат.<br /> <br /> Ад.: &lt;i&gt;Салоп Л. И.&lt;/i&gt; Общая стратиграфическая шкала докембрия. М., 1973; &lt;i&gt;Семихагов М. А.&lt;/i&gt; Стратиграфия и геохронология протерозоя. М., 1974; &lt;i&gt;Хаин В. Е., Божко Н. А.&lt;/i&gt; Историческая геотектоника: Докембрий. М., 1988; &lt;i&gt;Хаин В. Е.&lt;/i&gt; Тектоника континентов и океанов (год 2000), М., 2001; &lt;i&gt;Жамойда А. П.&lt;/i&gt; Современные проблемы международной (общей) стратиграфической шкалы//Литосфера. 2005. ¹ 1 (22).<br /> [[Категория:4-том, 204-256 бб]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%AF&diff=80486 2026-05-14T05:16:17Z

<p>Kadyrm: /* Табияты */</p> <hr /> <div>[[File:АВСТРАЛИЯ46.png| thumb|right]]<br /> '''АВСТРАЛИЯ''' (''Australia'') – Австралия материгиндеги мамлекет. Материкке жакын жайгашкан Тасмания аралында Австралиянын курамына кирет. Түндүгүн Тимор, Арафура деңиздери &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Торрес кысыгы, чыгышын Коралл &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Тасман деңиздери, түштүгүн Басс кысыгы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Инди океаны чулгап жатат. Чет жакасындагы Флиндерс, Кинг, Кенгуру жана башка майда аралдарды, ошондой эле Картье, Эшмор, Рождество, Кокостуу (Киллинг), Херд, Макдональд, Норфолк аралдары да Австралияга карайт. Аянты 7,7 млн ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Калкы 27012300 (2024). Борбору – Канберра шаары. Расмий тили – англис тили. Акча бирдиги – Австралия доллары.<br /> ==Мамлекеттик түзүлүшү== <br /> Австралия – Улуу Британия шериктештигинин курамына кирген федерациялык мамлекет. 6 штаттан, 2 аймактан (Түндүк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Федерациялык Борбор) турат. Конституциясы 1900-жылы 9-июлда кабыл алынган, Башкаруу формасы – конституциялык монархия. Мамлекет башчысы – Британия монархы, өлкөнү анын өкүлү генерал-губернатор башкарат (аны Австралиянын премьер-министринин сунушу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; монарх 5 жылга дайындайт). Мыйзам чыгаруу бийлигинин Жогорку органы – парламент, ал монархтан &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; 2 палатадан – Сенат &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Өкүлдөр палатасынан турат. Сенат (бардыгы 76 депутат; ар бир штаттан 12ден, 1974-жылдан ар бир аймактан 2ден депутат) – пропорциялык өкүлдөр системасы боюнча 6 жылга шайланып, ар бир 3 жылда жарымы жаңыланып турат. Төмөнкү палата (148 депутат) мажоритардык система боюнча (альтернативдүү добуш берүү аркылуу) 3 жылга шайланат. Генерал-губернатор конституциялык органды – Федерациялык аткаруу советин дайындайт. Айрым учурларда генерал-губернатор Өкүлдөр палатасын &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Сенатты таратууга укуктуу. Өкүлдөр палатасынын полномочиесинин бүтөөрүнө 6 ай калганда аларды тарата албайт. Ар бир штатка монарх тарабынан губернатор дайындалат. Бардык штат (Квинслендден башкасы) эки палаталуу (Мыйзам чыгаруу совети &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Мыйзам чыгаруу жыйыны же Жыйын палатасы) легислатурага ээ. Штат өкмөтүн премьер-министр жетектейт. Штаттар – графтыкка, графтык – муниципалитеттерге бөлүнөт. Союздук эки аймакты бир палаталуу легислатура &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; өкмөт башкарат.<br /> ==Табияты==<br /> [[АВСТРАЛИЯ материги | ''к. Австралия материги.'']]<br /> <br /> ==Калкы==<br /> Калкынын негизин австралиялыктар (31,13%), англичандар (29,65%), ирланддар (9,08%) ж. б. түзөт (2006). Ал эми антропогендик курамы ар түрдүү. Жергиликтүү калкы – австр. аборигендер 2,5%. Алардын англ. колониялоо мезгилинде (18-кылымдын аягы) массалык кыргындан калгандары өлкөнүн ички аймактарында гана жашайт. Калгандары ар кыл антропогендик типтерге, көбүнчө европеоид расасына кирет. Австралия дүйнөдөгү калк эң сейрек отурукташкан өлкө. Калкынын орточо жыштыгы 1 ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'' жерге 2,8 туура келет.<br /> [[File:АВСТРАЛИЯ89.png | thumb|none]]<br /> <br /> ==Тарыхы ==<br /> Австралиянын жергиликтүү калкынын ата-бабалары Түштүк Азиядан 50 миӊ жылдай илгери эле көчүп келишкен. Климаттын жылый башташы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; деӊиз кысыктары Жаӊы Гвинеяны (20 миӊ жыл мурда) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Тасманияны (12 миӊ жыл илгери) Австралиядан бөлүп таштаган. Англия колониялаштыра баштаганга чейин (18-кылымдын аягы) болжол &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; 250‒300 тилде сүйлөгөн, 300‒500 миӊдей жергиликтүү калк (австралиялыктар) (500‒700 уруулар) жашаган. Алар аӊ уулап, өсүмдүктөрдү, жер-жемиштерди чогултуп күн көрүшкөн. Европалыктардан Австралиянын жээгине алгач 1606-жылы голландиялык капитан В. Янсзон, кийин А. Тасман келген. 1770-жылы Австралиянын жээктерин Ж. Кук изилдеп, бул жерлерди Британиянын ээлиги деп жарыялап, Түштүк Уэльс деп атаган. 1788-жылы англиялык кыштак (азыркы Сидней шаары) пайда болгон. 1868-жылга чейин Улуу Британия Австралияны сүргүнгө айдай турган жер катары пайдаланган. Колониялаштыруу жергиликтүү калкты кырып-жоюу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; кошо жүргүзүлгөн (18-кылымдын аягы ‒ 20-кылымдын ортосуна чейин алардын саны 5‒6 эсеге азайган). Англия Австралияда негизинен кой чарбачылыгын өнүктүргөн. 19-кылымдын 2-жарымында жеӊил, тамак-аш &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; тоо-кен иштетүү өнөр жайы бир кыйла өнүккөн. 19-кылымдын орто ченинен тартып алтын кендери табылгандан кийин иммиграция абдан өскөн (1900-жылы өлкөнүн калкы 3756 миӊден ашкан). Узак убакыт күрөш жүргүзүү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жер которуп келгендер 19-кылымдын 50-жылдарында ич ара өзүн-өзү башкаруу укугун алышкан. 1901-жылы 1-январда Австралиянын түзүлүшү тууралуу салтанаттуу жарыяланган &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; колониялар биригип, доминион укугуна жетишкен. Союздун (федерация өкмөтүнүн) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; штаттын укуктары белгиленип, королдук бийликтин өкүлү ‒ генерал-губернаторго коргонуу иштерин уюштуруу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; эл аралык байланыштарды жүргүзүү милдети, ал эми ички иштерде жоопкерчилик толугу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; өкмөткө &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; штаттардын парламентине берилген. 1906-жылы Улуу Британия Папуа колониясын Австралия Союзуна өткөрүп берет. 1911-жылы Союзга өз алдынча бирдик катары Түндүк Территория &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Жаӊы Түштүк Уэльстин бир бөлүгү кошулган. Биринчи дүйнөлүк согуштан кийин Австралия Жаӊы Гвинея аралынын түндүк бөлүгүн, Науру аралын башкарууга мандат алат. Экинчи дүйнөлүк согушта Улуу Британия тарапта болуп, антигитлердик коалициянын курамында Тынч океан, Батыш Европа, Түндүк Африка &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Жакынкы Чыгыштагы согуш аракеттерине (900 миӊдей аскер) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Вьетнам согушунда АКШ тарабында согушка катышат. Согуштан кийин Австралия АНЗЮС &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; СЕАТО сыяктуу эл аралык уюмдардын толук кандуу мүчөсү болуп калган. 1967-жылы аборигендерге бардык граждандык укуктар берилген (1930-жылы аборигендерди резервациялоо иш-чаралары уюштурулган). 1968-жылы Науру Республикасы көз карандысыздыкка ээ болгон. 1971-жылы Австралия &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Жаңы Зеландия жакынкы коңшуларына жардам берүү үчүн Тынч океандын түштүк форумун – консультациялык саясий-экономикалык уюм түзүшүп, өлкөнүн тышкы саясатында жаңы, аймактык бурулушту белгилешкен. 1972-жылдагы шайлоодо Э. Г. Уитлам жетектеген Австралия либералдык партиясы (ЛПА) жеңип чыгып, социалдык программаларды бир кыйла кеңейткен; Тышкы саясий чөйрөдө Азия-Тынч океан регионунун (АТР) иштеринде Австралия Союзунун (АС) ролу күчөп, КНР &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; дипломатиялык мамилелер түзүлгөн. 1975-жылы Папуа-Жаңы Гвинея (ПЖГ) көз карандысыздыкка жетишкен. 1975-жылы оппозиция лидери М. Фрейзер жеңип, анын өкмөтү жеке бизнести колдоого алып, субсидияларды берип, үнөмдөө режимин киргизген. Социалдык программалар кыскартылган. 1983-жылдагы шайлоодо Р. Хоук башында турган Австралия либералдык партиясы (ЛПА) кайрадан бийликке келген. Анын өкмөтү банк системасын жөнгө салып, ири ишкерлерге жеңилдиктерди берген, салык реформасы жүргүзүлгөн. 1986-жылы Австралия жөнүндө мыйзам кабыл алынып, Австралия Союзунун (АС) мамлекеттик суверенитети бекемделген. Тышкы саясатта АКШ &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; болгон мамилелер өнүккөн. Хоук ''Кувейт кризиси'' ''(1990–1991)'' учурунда Кувейтке колдоо көрсөтүү боюнча АКШ өкмөтүнүн чечимин жактырган. Жаңы Зеландия Австралиянын негизги өнөктөштөрүнөн болуп калган. 1985-жылы Австралия Түштүк-Тынч океан аймагында (ЮТР) ядросуз зона түзүү планын колдогон. 1989-жылы Хоук ''Азия-Тынч океан экономикалык кызматташтык'' (АТЭС) уюмун түзүү демилгесин көтөргөн. 1990-жылы өкмөт Вануату Республикасында &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Бугенвиль провинциясында (Папуа-Жаңы Гвинея) сепаратисттердин аракеттерин басуу, ошондой эле Намибия, Перс булуңу, Батыш Сахара, Сомали, Босния &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Герцеговина жана башка мамлекеттердеги БУУнун операцияларына катышып, өз аскерлерин жиберген. Мурдагы социалисттик лагердин өлкөлөрү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; мамилелери жакшырган.1996–2007-жылдары Дж. Говард жетектеген Австралия Улуттук партиясы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Австралия либералдык коалициясы (ЛПА) бийлик жүргүзүп, рынок экономикасына өтүүнү аяктаган. Ал өзүнүн идеяларынын багытын &quot;экономикалык радикал&quot; &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; социалдык консерватор атаган программасында аныктаган: экономикалык саясатты кескин өзгөртүү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; австралиялык коомдун салттуу баалуулуктарын максималдуу сактоо. АКШ Австралиянын негизги экономикалык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; аскердик союздашы болгон. 2001-жылдын 11-сентябрында Нью-Йорктогу теракттан кийин эл аралык терроризмге каршы өнөктүккө кошулуп, Австралия Союзу (АС) АКШнын Афганистандагы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Ирактагы аскерий аракеттерин колдогон. 2004-жылы АКШ &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; эркин соода келишимине кол коюлган. Австралиянын маанилүү экономикалык шериктештери: Япония, Корея Республикасы, Тайвань &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; КНР. Австралиянын тарыхында биринчи аял премьер-министр Жулия Гиллард (2010–2013) башкарган. 2013-жылы бийлик Э. Дж. Абботт баштаган коалициялык партияларга (ЛПА &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; НПА) өткөн. Алар Австралиянын түндүк чек араларындагы мыйзамсыз качкындардын агымын токтотуу, тоо-кен корпорацияларына салынган салыктарды алып салуу, бюджеттин тең салмактуулугун сактоо жана башка программаларды ишке ашырууга аракеттенишкен. Австралия армиясынын Ирак &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Сириядагы ИГИЛге (эл аралык террористтик уюм) каршы согуштук аракеттерге катышуусу Австралия аймагындагы ислам радикалдарынын террордук чабуулдарына айланган. <br /> ==Экономикасы==<br /> Австралия ‒ жогорку деӊгээлде өнүккөн агрардык өлкө. Ички дүӊ продукциянын (ИДП) көлөмү 819 миллиард доллар (2009, АКШ), аны киши башына бөлүштүргөндө 38,5 миӊ доллардан туура келет. ИДПнын 71,3%ин тейлөө чөйрөсү (финансы, соода, транспорт, байланыш, курулуш, саламаттыкты сактоо жана башка), 24,9%ин өнөр жай, 3,8%ин айыл чарбасы түзөт. Байланыш сектору тез темп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; өсүүдө. Экономикасы чет өлкөлүк (АКШ, Улуу Британия, Япония) инвестицияга көз каранды. Эмгектин эл аралык бөлүнүшүндө минералдык сырьёну &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; айыл чарба азыктарын өндүрүү үлүшү тийген. Бул эки тармак экспорттун көп бөлүгүн түзөт. Ири корпорациялары: «Телстра» (телекоммуникация), «Броккен-Хилл пропрайетери компани» (энергетика), «Кока-Кола ‒ Аматил» (суусундук), «Рио-Тинто» (түстүү металлургия) жана башка. Ар түрдүү кендери көп. Негизги энергиялык отуну ‒ таш көмүр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; күрөӊ көмүр. Отун казып алуу боюнча индустриалык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдүн ичинен 1-орунда. Нефть &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; газ казып алуу өнүгүүдө. Нефть Квинсленд (Муни), Баррау аралдарында (Батыш Австралия штатында), Басс кысыгынын тайыз жерлеринде (Виктория штаты), газ ‒ Квинсленд, Түштүк Австралия, Батыш Австралия, Виктория штаттарында &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Түндүк аймагында өндүрүлөт. Темир, боксит, титандуу минералдар (ильменит, рутил), висмут кендерин казып алуу боюнча 1-орунда, коргошун казып алуу боюнча 2-орунда (АКШдан кийин) турат. Дүйнөдөгү уран рудасынын запасынын 24%и Австралияда. Олимпик-Дам &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Рейнджер кендери иштетилүүдө. Боксит, чопо, алюминий казып алуу боюнча дүйнөдө 5-орун, цинк боюнча 2-орун, никель боюнча 3-орунда (Россия, Канададан кийин) туруп, никелден платина &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; палладий алынат. Жер астынан казып алуу ыкмасы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; алтын, күмүш (6-орунда), асыл таштар (опал, сапфир жана башка) казып алынат. Дүйнөдөгү казып алынган алмаздын (5-орунда) 30%и Австралияга туура келет. 2007-жылы 239,9 млрд ''кВт.с'' электр энергиясы өндүрүлгөн. Кара &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; түстүү металлургия (рафинацияланган цинк, жез, алюминий), нефть ажыратуу, химиялык,<br /> [[File:АВСТРАЛИЯ45.png| thumb|Австралиянын чыгыш жээги.]]<br /> (күкүрт кислотасын өндүрүү, суперфосфат, жасалма каучук, пластмасса), машина куруу (автомобиль &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; локомотив, станок куруу, электр-техника, радиоэлектроника), металл иштетүү, тамак-аш (эт, ун, сүт консервалары, май ж. б.), полиграфия өнөр жайлары өнүккөн. Өлкө айыл чарба азык-түлүгүн өндүрүү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; сыртка чыгаруу боюнча дүйнөдө алдыңкы орунда. Ири жер ээлөөчүлүк өнүккөн. Өлкөнүн жер фондунун 59%и айыл чарбасында пайдаланылат. Аймагынын 5%и айдоо аянты, 5%и жайыт &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; чабынды. Айыл чарба өндүрүшүнүн негизги үлүшү мал чарбасына туура келет. Койдун саны (2002-жылы 106 млн) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; жүн кыркуу боюнча (дүйнөдөгү өндүрүлгөн жүндүн 30%и) дүйнөдө 1-орунда. Буудай, бал камыш, пахта, шалы, тамеки, жүгөрү, ак жүгөрү (сорго), май алынчу өсүмдүктөр өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; жемиш өстүрүү өнүккөн. Балык (136 миӊ ''т,'' 2001), рак (55 миӊ ''т''), моллюска (38 миӊ ''т'') кармалат. Ички жүктөрү негизинен темир жол &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; ташылат; ошондой эле автомобиль (28%), деӊиз транспорттору да өнүккөн. Темир жолунун узундугу 37,9 миӊ ''км ''(автомобиль жолунуку 813,0 миӊ ''км''). Ири улуттук &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; эл аралык аэропорттору (Конгсфорд – Смит) бар. Нефть куурунун узундугу 2,5 миӊ ''км'', газ куурунуку ‒ 5,6 миӊ ''км''. Австралияда 70ке жакын деӊиз порту иштейт. Ирилери: Сидней, Порт-Хедленд, Фримантл, Мельбурн, Ньюкасл, Брисбен. Деӊиз-соода флотунун тоннажы 2324 миӊ ''т'' детвейт (1764 ''рег бр.-т''). Сыртка айыл чарба продуктуларын (жүн, буудай, эт, май, сыр), минералдык сырьёлорду (түстүү металл, таш көмүр, темир, боксит) чыгарат. Негизги сырткы соода шериктери: АКШ, Улуу Британия, Япония, Кытай. <br /> ==Маданияты ==<br /> <br /> Австралияда билим берүү системасы XIX кылымда Британия модели боюнча калыптанган. Өлкөнүн азыркы билим берүү системасы мектепке чейинки мекемелерди, 12 жылдык жалпы билим берүүчү мектептерди (милдеттүү 10 жылдык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; 2 жылдык толук орто мектепти), кесиптик &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; жогорку окуу жайларды камтыйт. Аларга (мамлекеттик, жеке) штаттардын билим берүү министрлиги жетекчилик кылып көзөмөлдөйт. <br /> [[File:АВСТРАЛИЯ43.png| thumb|Акча бирдиги ‒ австралия доллары.]]<br /> Учурда Австралияда 41 университет (анын ичинен 3 жеке), Австралия Илимдер академиясы, Гуманитариялык академия, Технологиялык илимдер &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; инженерия академиясы, Түштүк Уэльстин тарых илимдеринин королдук коому, көптөгөн колледждер жана башка илимий мекемелер бар. Өлкөдө негизинен Мельбурндан чыгуучу «Острейлиан» («The Australian») &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; «Сидней Mорнинг Геральд» («The Sidneу Mоrning Herald») гезиттери белгилүү. Телекөрсөтүү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; радиоуктуруу иштерин «Острейлиан бродкастинг корпорейшен» («Australian Broadcasting Corporation») корпорациясы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; коммерциялык компаниялар тейлейт. «Жетинчи канал» (Сhannel 7), «Тогузунчу канал» (Сhannel 9) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; «Онунчу канал» (Сhannel 10) деген ири коммерциялык телестанциялары, ошондой эле өлкөнүн бардык аймактарын тейлеген коммерциялык радиостанциялар бар. Австралиянын адабияты XIX кылымдан англис тилинде өнүгө баштаган. Колониялык доордо (XIX кылымдын аягына чейин) Улуу Британиянын адабий салттарынын таасиринде болгон. <br /> [[File:АВСТРАЛИЯ42.png| thumb|Коредеги аборигендердин сүрөттөрү. Аборигендер дин аскадагы живописи.]]<br /> Алгач ирет Б. Филддин ыр жыйнагы 1819-жылы, эӊ ири алгачкы прозалык чыгарма Г. Сейверинин «Квинтус Сервинтон» романы 1830‒1831-жылдары жарык көргөн. XIX кылымдын аягы XX кылымдын башында гана австралиялык жазуучулардын чыгармаларында улуттук өзгөчөлүктөр пайда боло баштаган. Мисалы, Г. Лоусондун ыр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; аӊгемелер жыйнагы, С. Радда &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; П. Уорунгдун новеллалары, Э. Б. Патерсондун балладасы жана башкалар. 1917‒1929-жылдары Г. Х. Ричардсондун «Ричард Маэнинин тагдыры» аттуу алгачкы роман-эпопеясы жарык көргөн. Жазуучулар К. С. Причард, А. Маршалл, В. Палмер, Д. Кьюзектин чыгармалары дүйнөгө белгилүү боло баштаган. XX кылымдын акырында драматург Д. Уильямсон, жазуучулар К. Маккалоу, Р. Уолес Крэб, Д. Малуф, акын Л. Ларринин, аборигендердин арасынан чыккан акын-жазуучулардын, &lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; акындар К. Уокер, Л. Фогорти, драматургдар Ж. Дейвис, Р. Меррит, С. Морган жана башкалар Австралиянын адабиятын байытууда ролу зор. Абориген-жазуучулар көркөм чыгармаларда өз элинин турмушун чагылдырууда классикалык<br /> [[File:АВСТРАЛИЯ41.png| thumb|Дарактын кабыгына түшүрүлгөн кенгурунун сүрөтү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; ырым-жырымдар ды аткаруу учуру.]]<br /> реализмди гана өздөштүрбөстөн, ошондой эле магиялык реализмдин стилистикасын колдонуп, элдик мифологияны пайдаланууда. Учурда австралиялык абориген жазуучуларынын ичинен А. Уэллер («Алтын булуттардын өлкөсү» философиялык антиутопиялык чыгарманын автору) кеӊири белгилүү. Австралиялыктардын көркөм өнөр башаты жергиликтүү австралиялык-аборигендердин үӊкүрлөрдүн бетине, калкан, бумеранг жана башка магиялык мүнөздө тартылган сүрөттөрдөн башталат. XVIII кылымдын аягынан европалыктардын келиши &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; шаарлар көбөйүп, англиялык неоклассикалык, неоготикалык түрдөгү таштан курулган имараттар пайда болгон. Сүрөт искусствосунун башталышы XVIII‒XIX кылымдардагы К. Мартенстин, С. Т. Гиллдин чыгармалары &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; мүнөздөлөт. Кийин улуттук колорит &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; коштолгон живопистик чыгармалар жарала баштаган (алардын көрүнүктүү өкүлдөрү: Ч. Кондер, Т. Робертс, Ф. Маккаббин жана башкалар). XXI кылымдын башында Азиядан келген эммигранттардын таасири &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; чыгыш маданиятына таандык белгилер байкалат. Австралиянын элдеринин музыкасы жергиликтүү калктын, англавстралиялыктар, европалык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; азиялык келгиндердин салттуу музыкалык маданияты &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; мүнөздөлөт.<br /> [[File:АВСТРАЛИЯ40.png| thumb|Сиднейдеги опера театры. 1959‒1966. Архитектор Й. Утзон.]]<br /> Аборигендердин маданиятында музыка ырым-жырымдардын бир бөлүгү катары болгон. Түндүк Австралияда аборигендердин музыкасы Жаӊы Гвинеянын, XIV‒XV кылымдарда азиялык келгиндердин (Малайя архипелагы жана башкалардын) таасири &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; өнүксө, XVIII кылымдын аяк ченинде европалык мүнөздөгү маданият калыптана баштаган. 1833-жылы Сидней филармониялык коому, кийинчерээк алгачкы музыкалык окуу жайлары, жеке опералык компаниялар, 1906-жылы симфониялык оркестр түзүлгөн. 1847-жылы Сиднейде биринчи жолу А. Натандын «Дон Джон Австрийский» аттуу операсы коюлган. 1935-жылы Композиторлор гильдиясы, 1951-жылы Сиднейде улуттук опералык компания түзүлгөн. Ошол учурда композиторлор: А. Хилл, П. Грейнджер, К. Дуглас, Н. Мил, Л. Сицки, аткаруучулардын ичинен ырчы Ж. Сазерленд кеӊири белгилүү болгон. Учурда өлкөдө «Сидней-Опера-Хаус» музыкалык-театр комплекси (опера &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; балет театры &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бирге), Мельбурндагы мамлекеттик театр (1985), Аделаидадагы мамлекеттик операсы (1974), музыкалык борбор, консерваториялар жана башкалар бар. Театрда алгачкы оюн көрсөтүүлөр келгиндердин демилгеси &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; 1780-жылдар ченде эле башталган. 1830‒1840-жылдары Сидней, Хобарт, Мельбурнда театрлар ачылган. Аларда өздүк көркөм чыгармачыл жамааттар эмгектенип, негизинен австралиялык авторлордун, ошондой эле европалык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; америкалык классикалык чыгармаларды театрлаштырышкан. 1954-жылы Елизавета мамлекеттик театр трести уюшулуп, ал негизинен профессионалдык театрды өнүктүрүүнү көздөгөн. Улуттук драматургиянын өнүгүшүнө Р. Лоулер, П. Уайт, Д. Уильямсон жана башкалар омоктуу салым кошкон. 1960-жылдан аборигендердин театры бир топ өнүгө баштаган, 1987-жылы 1-жолу абориген-драматургдардын улуттук конференциясы өткөрүлүп, анда аборигендердин улуттук театр фонду түзүлгөн. Кино өндүрүшү Австралияда 1900-жылдан башталат. 1906‒1914-жылдары 90го жакын кино тартылса, кийин ал кескин кыскарып, кинодогу бул кризис 1960-жылга чейин созулган. Мындай узакка созулган кризистин башкы себеби америкалык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; англиялык прокат компаниялары тарабынан дүйнөлүк кино рыногун басып алышы болгон. 1970‒1980-жылдары мамлекеттин колдоо көрсөтүүсү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Австралия кинематографисттик комиссиянын түзүлүшү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; киноискусствосунда бир топ ийгиликтер башталган. Ошол мезгилде Д. Кромбинин «Кадди» (1976), Ф. Шепизинин «Жимми Блэксмиттин ыры» (1977), П. Феймандын «Крокодил аталган Данди» (1986) жана башка көркөм тасмалар дүйнөгө белгилүү болгон. Америкалык компаниялар Голливудга Австралиянын көрүнүктүү кинематографисттерин (&lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; Б. Браун, М. Гибсон, Д. Дэвис, Н. Кидман, Э. Морс, Ж. Раш) ишке тартып, чакыртышкан. Австралиянын Жаӊы Зеландия &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Франция &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; биргелешип тартышкан «Пианино» (1993, режиссёру Ж. Кэмпион) тасмасы 3 ирет «Оскар» сыйлыгына татыктуу болуп, акыркы он жылдыктын киношедеври катары таанылган. Жыл сайын Австралияда 10‒15ке жакын кино тартылып турат. Адистер негизинен Австралия кино &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; телекөрсөтүү мектеби тарабынан даярдалат. <br /> <br /> Ад.: Страны и народы. М., 1981. Т.: Австралия и Океания. Антарктида; ''Воляновский Л.'' Материк, переставший быть легендой. М., 1990; ''Антонова И. Ф. ''Экономическая география Австралии. М., 1996; Социально-экономическая география зарубежного мира: 2-е изд. / Под ред. В. В. Вольского, М., 2003; ''Максаковский В. П''. Географическая картина мира. М., 2004. ч.2.<br /> <br /> ''Ө. Бараталиев, А. Кубатова, А. Орозов, Ш. Керимова.''<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%90%D0%92%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%AF45.png&diff=80479 2026-05-14T05:05:33Z

<p>Kadyrm: File uploaded with MsUpload</p> <hr /> <div>File uploaded with MsUpload</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%90%D0%92%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%AF42.png&diff=80478 2026-05-14T05:05:29Z

<p>Kadyrm: File uploaded with MsUpload</p> <hr /> <div>File uploaded with MsUpload</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%90%D0%92%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%AF40.png&diff=80477 2026-05-14T05:05:25Z

<p>Kadyrm: File uploaded with MsUpload</p> <hr /> <div>File uploaded with MsUpload</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%AF&diff=80459 2026-05-14T04:23:50Z

<p>Kadyrm: /* Мамлекеттик түзүлүшү */</p> <hr /> <div>[[File:АВСТРАЛИЯ46.png| thumb|right]]<br /> '''АВСТРАЛИЯ''' (''Australia'') – Австралия материгиндеги мамлекет. Материкке жакын жайгашкан Тасмания аралында Австралиянын курамына кирет. Түндүгүн Тимор, Арафура деңиздери &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Торрес кысыгы, чыгышын Коралл &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Тасман деңиздери, түштүгүн Басс кысыгы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Инди океаны чулгап жатат. Чет жакасындагы Флиндерс, Кинг, Кенгуру жана башка майда аралдарды, ошондой эле Картье, Эшмор, Рождество, Кокостуу (Киллинг), Херд, Макдональд, Норфолк аралдары да Австралияга карайт. Аянты 7,7 млн ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Калкы 27012300 (2024). Борбору – Канберра шаары. Расмий тили – англис тили. Акча бирдиги – Австралия доллары.<br /> ==Мамлекеттик түзүлүшү== <br /> Австралия – Улуу Британия шериктештигинин курамына кирген федерациялык мамлекет. 6 штаттан, 2 аймактан (Түндүк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Федерациялык Борбор) турат. Конституциясы 1900-жылы 9-июлда кабыл алынган, Башкаруу формасы – конституциялык монархия. Мамлекет башчысы – Британия монархы, өлкөнү анын өкүлү генерал-губернатор башкарат (аны Австралиянын премьер-министринин сунушу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; монарх 5 жылга дайындайт). Мыйзам чыгаруу бийлигинин Жогорку органы – парламент, ал монархтан &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; 2 палатадан – Сенат &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Өкүлдөр палатасынан турат. Сенат (бардыгы 76 депутат; ар бир штаттан 12ден, 1974-жылдан ар бир аймактан 2ден депутат) – пропорциялык өкүлдөр системасы боюнча 6 жылга шайланып, ар бир 3 жылда жарымы жаңыланып турат. Төмөнкү палата (148 депутат) мажоритардык система боюнча (альтернативдүү добуш берүү аркылуу) 3 жылга шайланат. Генерал-губернатор конституциялык органды – Федерациялык аткаруу советин дайындайт. Айрым учурларда генерал-губернатор Өкүлдөр палатасын &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Сенатты таратууга укуктуу. Өкүлдөр палатасынын полномочиесинин бүтөөрүнө 6 ай калганда аларды тарата албайт. Ар бир штатка монарх тарабынан губернатор дайындалат. Бардык штат (Квинслендден башкасы) эки палаталуу (Мыйзам чыгаруу совети &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Мыйзам чыгаруу жыйыны же Жыйын палатасы) легислатурага ээ. Штат өкмөтүн премьер-министр жетектейт. Штаттар – графтыкка, графтык – муниципалитеттерге бөлүнөт. Союздук эки аймакты бир палаталуу легислатура &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; өкмөт башкарат.<br /> ==Табияты==<br /> к. ''Австралия'' материги.&lt;br&gt;<br /> ==Калкы==<br /> Калкынын негизин австралиялыктар (31,13%), англичандар (29,65%), ирланддар (9,08%) ж. б. түзөт (2006). Ал эми антропогендик курамы ар түрдүү. Жергиликтүү калкы – австр. аборигендер 2,5%. Алардын англ. колониялоо мезгилинде (18-кылымдын аягы) массалык кыргындан калгандары өлкөнүн ички аймактарында гана жашайт. Калгандары ар кыл антропогендик типтерге, көбүнчө европеоид расасына кирет. Австралия дүйнөдөгү калк эң сейрек отурукташкан өлкө. Калкынын орточо жыштыгы 1 ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'' жерге 2,8 туура келет.<br /> [[File:АВСТРАЛИЯ89.png | thumb|none]]<br /> <br /> ==Тарыхы ==<br /> Австралиянын жергиликтүү калкынын ата-бабалары Түштүк Азиядан 50 миӊ жылдай илгери эле көчүп келишкен. Климаттын жылый башташы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; деӊиз кысыктары Жаӊы Гвинеяны (20 миӊ жыл мурда) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Тасманияны (12 миӊ жыл илгери) Австралиядан бөлүп таштаган. Англия колониялаштыра баштаганга чейин (18-кылымдын аягы) болжол &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; 250‒300 тилде сүйлөгөн, 300‒500 миӊдей жергиликтүү калк (австралиялыктар) (500‒700 уруулар) жашаган. Алар аӊ уулап, өсүмдүктөрдү, жер-жемиштерди чогултуп күн көрүшкөн. Европалыктардан Австралиянын жээгине алгач 1606-жылы голландиялык капитан В. Янсзон, кийин А. Тасман келген. 1770-жылы Австралиянын жээктерин Ж. Кук изилдеп, бул жерлерди Британиянын ээлиги деп жарыялап, Түштүк Уэльс деп атаган. 1788-жылы англиялык кыштак (азыркы Сидней шаары) пайда болгон. 1868-жылга чейин Улуу Британия Австралияны сүргүнгө айдай турган жер катары пайдаланган. Колониялаштыруу жергиликтүү калкты кырып-жоюу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; кошо жүргүзүлгөн (18-кылымдын аягы ‒ 20-кылымдын ортосуна чейин алардын саны 5‒6 эсеге азайган). Англия Австралияда негизинен кой чарбачылыгын өнүктүргөн. 19-кылымдын 2-жарымында жеӊил, тамак-аш &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; тоо-кен иштетүү өнөр жайы бир кыйла өнүккөн. 19-кылымдын орто ченинен тартып алтын кендери табылгандан кийин иммиграция абдан өскөн (1900-жылы өлкөнүн калкы 3756 миӊден ашкан). Узак убакыт күрөш жүргүзүү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жер которуп келгендер 19-кылымдын 50-жылдарында ич ара өзүн-өзү башкаруу укугун алышкан. 1901-жылы 1-январда Австралиянын түзүлүшү тууралуу салтанаттуу жарыяланган &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; колониялар биригип, доминион укугуна жетишкен. Союздун (федерация өкмөтүнүн) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; штаттын укуктары белгиленип, королдук бийликтин өкүлү ‒ генерал-губернаторго коргонуу иштерин уюштуруу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; эл аралык байланыштарды жүргүзүү милдети, ал эми ички иштерде жоопкерчилик толугу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; өкмөткө &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; штаттардын парламентине берилген. 1906-жылы Улуу Британия Папуа колониясын Австралия Союзуна өткөрүп берет. 1911-жылы Союзга өз алдынча бирдик катары Түндүк Территория &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Жаӊы Түштүк Уэльстин бир бөлүгү кошулган. Биринчи дүйнөлүк согуштан кийин Австралия Жаӊы Гвинея аралынын түндүк бөлүгүн, Науру аралын башкарууга мандат алат. Экинчи дүйнөлүк согушта Улуу Британия тарапта болуп, антигитлердик коалициянын курамында Тынч океан, Батыш Европа, Түндүк Африка &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Жакынкы Чыгыштагы согуш аракеттерине (900 миӊдей аскер) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Вьетнам согушунда АКШ тарабында согушка катышат. Согуштан кийин Австралия АНЗЮС &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; СЕАТО сыяктуу эл аралык уюмдардын толук кандуу мүчөсү болуп калган. 1967-жылы аборигендерге бардык граждандык укуктар берилген (1930-жылы аборигендерди резервациялоо иш-чаралары уюштурулган). 1968-жылы Науру Республикасы көз карандысыздыкка ээ болгон. 1971-жылы Австралия &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Жаңы Зеландия жакынкы коңшуларына жардам берүү үчүн Тынч океандын түштүк форумун – консультациялык саясий-экономикалык уюм түзүшүп, өлкөнүн тышкы саясатында жаңы, аймактык бурулушту белгилешкен. 1972-жылдагы шайлоодо Э. Г. Уитлам жетектеген Австралия либералдык партиясы (ЛПА) жеңип чыгып, социалдык программаларды бир кыйла кеңейткен; Тышкы саясий чөйрөдө Азия-Тынч океан регионунун (АТР) иштеринде Австралия Союзунун (АС) ролу күчөп, КНР &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; дипломатиялык мамилелер түзүлгөн. 1975-жылы Папуа-Жаңы Гвинея (ПЖГ) көз карандысыздыкка жетишкен. 1975-жылы оппозиция лидери М. Фрейзер жеңип, анын өкмөтү жеке бизнести колдоого алып, субсидияларды берип, үнөмдөө режимин киргизген. Социалдык программалар кыскартылган. 1983-жылдагы шайлоодо Р. Хоук башында турган Австралия либералдык партиясы (ЛПА) кайрадан бийликке келген. Анын өкмөтү банк системасын жөнгө салып, ири ишкерлерге жеңилдиктерди берген, салык реформасы жүргүзүлгөн. 1986-жылы Австралия жөнүндө мыйзам кабыл алынып, Австралия Союзунун (АС) мамлекеттик суверенитети бекемделген. Тышкы саясатта АКШ &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; болгон мамилелер өнүккөн. Хоук ''Кувейт кризиси'' ''(1990–1991)'' учурунда Кувейтке колдоо көрсөтүү боюнча АКШ өкмөтүнүн чечимин жактырган. Жаңы Зеландия Австралиянын негизги өнөктөштөрүнөн болуп калган. 1985-жылы Австралия Түштүк-Тынч океан аймагында (ЮТР) ядросуз зона түзүү планын колдогон. 1989-жылы Хоук ''Азия-Тынч океан экономикалык кызматташтык'' (АТЭС) уюмун түзүү демилгесин көтөргөн. 1990-жылы өкмөт Вануату Республикасында &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Бугенвиль провинциясында (Папуа-Жаңы Гвинея) сепаратисттердин аракеттерин басуу, ошондой эле Намибия, Перс булуңу, Батыш Сахара, Сомали, Босния &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Герцеговина жана башка мамлекеттердеги БУУнун операцияларына катышып, өз аскерлерин жиберген. Мурдагы социалисттик лагердин өлкөлөрү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; мамилелери жакшырган.1996–2007-жылдары Дж. Говард жетектеген Австралия Улуттук партиясы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Австралия либералдык коалициясы (ЛПА) бийлик жүргүзүп, рынок экономикасына өтүүнү аяктаган. Ал өзүнүн идеяларынын багытын &quot;экономикалык радикал&quot; &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; социалдык консерватор атаган программасында аныктаган: экономикалык саясатты кескин өзгөртүү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; австралиялык коомдун салттуу баалуулуктарын максималдуу сактоо. АКШ Австралиянын негизги экономикалык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; аскердик союздашы болгон. 2001-жылдын 11-сентябрында Нью-Йорктогу теракттан кийин эл аралык терроризмге каршы өнөктүккө кошулуп, Австралия Союзу (АС) АКШнын Афганистандагы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Ирактагы аскерий аракеттерин колдогон. 2004-жылы АКШ &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; эркин соода келишимине кол коюлган. Австралиянын маанилүү экономикалык шериктештери: Япония, Корея Республикасы, Тайвань &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; КНР. Австралиянын тарыхында биринчи аял премьер-министр Жулия Гиллард (2010–2013) башкарган. 2013-жылы бийлик Э. Дж. Абботт баштаган коалициялык партияларга (ЛПА &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; НПА) өткөн. Алар Австралиянын түндүк чек араларындагы мыйзамсыз качкындардын агымын токтотуу, тоо-кен корпорацияларына салынган салыктарды алып салуу, бюджеттин тең салмактуулугун сактоо жана башка программаларды ишке ашырууга аракеттенишкен. Австралия армиясынын Ирак &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Сириядагы ИГИЛге (эл аралык террористтик уюм) каршы согуштук аракеттерге катышуусу Австралия аймагындагы ислам радикалдарынын террордук чабуулдарына айланган. <br /> ==Экономикасы==<br /> Австралия ‒ жогорку деӊгээлде өнүккөн агрардык өлкө. Ички дүӊ продукциянын (ИДП) көлөмү 819 миллиард доллар (2009, АКШ), аны киши башына бөлүштүргөндө 38,5 миӊ доллардан туура келет. ИДПнын 71,3%ин тейлөө чөйрөсү (финансы, соода, транспорт, байланыш, курулуш, саламаттыкты сактоо жана башка), 24,9%ин өнөр жай, 3,8%ин айыл чарбасы түзөт. Байланыш сектору тез темп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; өсүүдө. Экономикасы чет өлкөлүк (АКШ, Улуу Британия, Япония) инвестицияга көз каранды. Эмгектин эл аралык бөлүнүшүндө минералдык сырьёну &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; айыл чарба азыктарын өндүрүү үлүшү тийген. Бул эки тармак экспорттун көп бөлүгүн түзөт. Ири корпорациялары: «Телстра» (телекоммуникация), «Броккен-Хилл пропрайетери компани» (энергетика), «Кока-Кола ‒ Аматил» (суусундук), «Рио-Тинто» (түстүү металлургия) жана башка. Ар түрдүү кендери көп. Негизги энергиялык отуну ‒ таш көмүр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; күрөӊ көмүр. Отун казып алуу боюнча индустриалык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдүн ичинен 1-орунда. Нефть &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; газ казып алуу өнүгүүдө. Нефть Квинсленд (Муни), Баррау аралдарында (Батыш Австралия штатында), Басс кысыгынын тайыз жерлеринде (Виктория штаты), газ ‒ Квинсленд, Түштүк Австралия, Батыш Австралия, Виктория штаттарында &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Түндүк аймагында өндүрүлөт. Темир, боксит, титандуу минералдар (ильменит, рутил), висмут кендерин казып алуу боюнча 1-орунда, коргошун казып алуу боюнча 2-орунда (АКШдан кийин) турат. Дүйнөдөгү уран рудасынын запасынын 24%и Австралияда. Олимпик-Дам &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Рейнджер кендери иштетилүүдө. Боксит, чопо, алюминий казып алуу боюнча дүйнөдө 5-орун, цинк боюнча 2-орун, никель боюнча 3-орунда (Россия, Канададан кийин) туруп, никелден платина &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; палладий алынат. Жер астынан казып алуу ыкмасы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; алтын, күмүш (6-орунда), асыл таштар (опал, сапфир жана башка) казып алынат. Дүйнөдөгү казып алынган алмаздын (5-орунда) 30%и Австралияга туура келет. 2007-жылы 239,9 млрд ''кВт.с'' электр энергиясы өндүрүлгөн. Кара &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; түстүү металлургия (рафинацияланган цинк, жез, алюминий), нефть ажыратуу, химиялык,<br /> [[File:АВСТРАЛИЯ45.png| thumb|Австралиянын чыгыш жээги.]]<br /> (күкүрт кислотасын өндүрүү, суперфосфат, жасалма каучук, пластмасса), машина куруу (автомобиль &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; локомотив, станок куруу, электр-техника, радиоэлектроника), металл иштетүү, тамак-аш (эт, ун, сүт консервалары, май ж. б.), полиграфия өнөр жайлары өнүккөн. Өлкө айыл чарба азык-түлүгүн өндүрүү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; сыртка чыгаруу боюнча дүйнөдө алдыңкы орунда. Ири жер ээлөөчүлүк өнүккөн. Өлкөнүн жер фондунун 59%и айыл чарбасында пайдаланылат. Аймагынын 5%и айдоо аянты, 5%и жайыт &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; чабынды. Айыл чарба өндүрүшүнүн негизги үлүшү мал чарбасына туура келет. Койдун саны (2002-жылы 106 млн) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; жүн кыркуу боюнча (дүйнөдөгү өндүрүлгөн жүндүн 30%и) дүйнөдө 1-орунда. Буудай, бал камыш, пахта, шалы, тамеки, жүгөрү, ак жүгөрү (сорго), май алынчу өсүмдүктөр өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; жемиш өстүрүү өнүккөн. Балык (136 миӊ ''т,'' 2001), рак (55 миӊ ''т''), моллюска (38 миӊ ''т'') кармалат. Ички жүктөрү негизинен темир жол &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; ташылат; ошондой эле автомобиль (28%), деӊиз транспорттору да өнүккөн. Темир жолунун узундугу 37,9 миӊ ''км ''(автомобиль жолунуку 813,0 миӊ ''км''). Ири улуттук &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; эл аралык аэропорттору (Конгсфорд – Смит) бар. Нефть куурунун узундугу 2,5 миӊ ''км'', газ куурунуку ‒ 5,6 миӊ ''км''. Австралияда 70ке жакын деӊиз порту иштейт. Ирилери: Сидней, Порт-Хедленд, Фримантл, Мельбурн, Ньюкасл, Брисбен. Деӊиз-соода флотунун тоннажы 2324 миӊ ''т'' детвейт (1764 ''рег бр.-т''). Сыртка айыл чарба продуктуларын (жүн, буудай, эт, май, сыр), минералдык сырьёлорду (түстүү металл, таш көмүр, темир, боксит) чыгарат. Негизги сырткы соода шериктери: АКШ, Улуу Британия, Япония, Кытай. <br /> ==Маданияты ==<br /> <br /> Австралияда билим берүү системасы XIX кылымда Британия модели боюнча калыптанган. Өлкөнүн азыркы билим берүү системасы мектепке чейинки мекемелерди, 12 жылдык жалпы билим берүүчү мектептерди (милдеттүү 10 жылдык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; 2 жылдык толук орто мектепти), кесиптик &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; жогорку окуу жайларды камтыйт. Аларга (мамлекеттик, жеке) штаттардын билим берүү министрлиги жетекчилик кылып көзөмөлдөйт. <br /> [[File:АВСТРАЛИЯ43.png| thumb|Акча бирдиги ‒ австралия доллары.]]<br /> Учурда Австралияда 41 университет (анын ичинен 3 жеке), Австралия Илимдер академиясы, Гуманитариялык академия, Технологиялык илимдер &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; инженерия академиясы, Түштүк Уэльстин тарых илимдеринин королдук коому, көптөгөн колледждер жана башка илимий мекемелер бар. Өлкөдө негизинен Мельбурндан чыгуучу «Острейлиан» («The Australian») &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; «Сидней Mорнинг Геральд» («The Sidneу Mоrning Herald») гезиттери белгилүү. Телекөрсөтүү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; радиоуктуруу иштерин «Острейлиан бродкастинг корпорейшен» («Australian Broadcasting Corporation») корпорациясы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; коммерциялык компаниялар тейлейт. «Жетинчи канал» (Сhannel 7), «Тогузунчу канал» (Сhannel 9) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; «Онунчу канал» (Сhannel 10) деген ири коммерциялык телестанциялары, ошондой эле өлкөнүн бардык аймактарын тейлеген коммерциялык радиостанциялар бар. Австралиянын адабияты XIX кылымдан англис тилинде өнүгө баштаган. Колониялык доордо (XIX кылымдын аягына чейин) Улуу Британиянын адабий салттарынын таасиринде болгон. <br /> [[File:АВСТРАЛИЯ42.png| thumb|Коредеги аборигендердин сүрөттөрү. Аборигендер дин аскадагы живописи.]]<br /> Алгач ирет Б. Филддин ыр жыйнагы 1819-жылы, эӊ ири алгачкы прозалык чыгарма Г. Сейверинин «Квинтус Сервинтон» романы 1830‒1831-жылдары жарык көргөн. XIX кылымдын аягы XX кылымдын башында гана австралиялык жазуучулардын чыгармаларында улуттук өзгөчөлүктөр пайда боло баштаган. Мисалы, Г. Лоусондун ыр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; аӊгемелер жыйнагы, С. Радда &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; П. Уорунгдун новеллалары, Э. Б. Патерсондун балладасы жана башкалар. 1917‒1929-жылдары Г. Х. Ричардсондун «Ричард Маэнинин тагдыры» аттуу алгачкы роман-эпопеясы жарык көргөн. Жазуучулар К. С. Причард, А. Маршалл, В. Палмер, Д. Кьюзектин чыгармалары дүйнөгө белгилүү боло баштаган. XX кылымдын акырында драматург Д. Уильямсон, жазуучулар К. Маккалоу, Р. Уолес Крэб, Д. Малуф, акын Л. Ларринин, аборигендердин арасынан чыккан акын-жазуучулардын, &lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; акындар К. Уокер, Л. Фогорти, драматургдар Ж. Дейвис, Р. Меррит, С. Морган жана башкалар Австралиянын адабиятын байытууда ролу зор. Абориген-жазуучулар көркөм чыгармаларда өз элинин турмушун чагылдырууда классикалык<br /> [[File:АВСТРАЛИЯ41.png| thumb|Дарактын кабыгына түшүрүлгөн кенгурунун сүрөтү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; ырым-жырымдар ды аткаруу учуру.]]<br /> реализмди гана өздөштүрбөстөн, ошондой эле магиялык реализмдин стилистикасын колдонуп, элдик мифологияны пайдаланууда. Учурда австралиялык абориген жазуучуларынын ичинен А. Уэллер («Алтын булуттардын өлкөсү» философиялык антиутопиялык чыгарманын автору) кеӊири белгилүү. Австралиялыктардын көркөм өнөр башаты жергиликтүү австралиялык-аборигендердин үӊкүрлөрдүн бетине, калкан, бумеранг жана башка магиялык мүнөздө тартылган сүрөттөрдөн башталат. XVIII кылымдын аягынан европалыктардын келиши &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; шаарлар көбөйүп, англиялык неоклассикалык, неоготикалык түрдөгү таштан курулган имараттар пайда болгон. Сүрөт искусствосунун башталышы XVIII‒XIX кылымдардагы К. Мартенстин, С. Т. Гиллдин чыгармалары &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; мүнөздөлөт. Кийин улуттук колорит &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; коштолгон живопистик чыгармалар жарала баштаган (алардын көрүнүктүү өкүлдөрү: Ч. Кондер, Т. Робертс, Ф. Маккаббин жана башкалар). XXI кылымдын башында Азиядан келген эммигранттардын таасири &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; чыгыш маданиятына таандык белгилер байкалат. Австралиянын элдеринин музыкасы жергиликтүү калктын, англавстралиялыктар, европалык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; азиялык келгиндердин салттуу музыкалык маданияты &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; мүнөздөлөт.<br /> [[File:АВСТРАЛИЯ40.png| thumb|Сиднейдеги опера театры. 1959‒1966. Архитектор Й. Утзон.]]<br /> Аборигендердин маданиятында музыка ырым-жырымдардын бир бөлүгү катары болгон. Түндүк Австралияда аборигендердин музыкасы Жаӊы Гвинеянын, XIV‒XV кылымдарда азиялык келгиндердин (Малайя архипелагы жана башкалардын) таасири &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; өнүксө, XVIII кылымдын аяк ченинде европалык мүнөздөгү маданият калыптана баштаган. 1833-жылы Сидней филармониялык коому, кийинчерээк алгачкы музыкалык окуу жайлары, жеке опералык компаниялар, 1906-жылы симфониялык оркестр түзүлгөн. 1847-жылы Сиднейде биринчи жолу А. Натандын «Дон Джон Австрийский» аттуу операсы коюлган. 1935-жылы Композиторлор гильдиясы, 1951-жылы Сиднейде улуттук опералык компания түзүлгөн. Ошол учурда композиторлор: А. Хилл, П. Грейнджер, К. Дуглас, Н. Мил, Л. Сицки, аткаруучулардын ичинен ырчы Ж. Сазерленд кеӊири белгилүү болгон. Учурда өлкөдө «Сидней-Опера-Хаус» музыкалык-театр комплекси (опера &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; балет театры &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бирге), Мельбурндагы мамлекеттик театр (1985), Аделаидадагы мамлекеттик операсы (1974), музыкалык борбор, консерваториялар жана башкалар бар. Театрда алгачкы оюн көрсөтүүлөр келгиндердин демилгеси &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; 1780-жылдар ченде эле башталган. 1830‒1840-жылдары Сидней, Хобарт, Мельбурнда театрлар ачылган. Аларда өздүк көркөм чыгармачыл жамааттар эмгектенип, негизинен австралиялык авторлордун, ошондой эле европалык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; америкалык классикалык чыгармаларды театрлаштырышкан. 1954-жылы Елизавета мамлекеттик театр трести уюшулуп, ал негизинен профессионалдык театрды өнүктүрүүнү көздөгөн. Улуттук драматургиянын өнүгүшүнө Р. Лоулер, П. Уайт, Д. Уильямсон жана башкалар омоктуу салым кошкон. 1960-жылдан аборигендердин театры бир топ өнүгө баштаган, 1987-жылы 1-жолу абориген-драматургдардын улуттук конференциясы өткөрүлүп, анда аборигендердин улуттук театр фонду түзүлгөн. Кино өндүрүшү Австралияда 1900-жылдан башталат. 1906‒1914-жылдары 90го жакын кино тартылса, кийин ал кескин кыскарып, кинодогу бул кризис 1960-жылга чейин созулган. Мындай узакка созулган кризистин башкы себеби америкалык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; англиялык прокат компаниялары тарабынан дүйнөлүк кино рыногун басып алышы болгон. 1970‒1980-жылдары мамлекеттин колдоо көрсөтүүсү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Австралия кинематографисттик комиссиянын түзүлүшү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; киноискусствосунда бир топ ийгиликтер башталган. Ошол мезгилде Д. Кромбинин «Кадди» (1976), Ф. Шепизинин «Жимми Блэксмиттин ыры» (1977), П. Феймандын «Крокодил аталган Данди» (1986) жана башка көркөм тасмалар дүйнөгө белгилүү болгон. Америкалык компаниялар Голливудга Австралиянын көрүнүктүү кинематографисттерин (&lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; Б. Браун, М. Гибсон, Д. Дэвис, Н. Кидман, Э. Морс, Ж. Раш) ишке тартып, чакыртышкан. Австралиянын Жаӊы Зеландия &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Франция &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; биргелешип тартышкан «Пианино» (1993, режиссёру Ж. Кэмпион) тасмасы 3 ирет «Оскар» сыйлыгына татыктуу болуп, акыркы он жылдыктын киношедеври катары таанылган. Жыл сайын Австралияда 10‒15ке жакын кино тартылып турат. Адистер негизинен Австралия кино &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; телекөрсөтүү мектеби тарабынан даярдалат. <br /> <br /> Ад.: Страны и народы. М., 1981. Т.: Австралия и Океания. Антарктида; ''Воляновский Л.'' Материк, переставший быть легендой. М., 1990; ''Антонова И. Ф. ''Экономическая география Австралии. М., 1996; Социально-экономическая география зарубежного мира: 2-е изд. / Под ред. В. В. Вольского, М., 2003; ''Максаковский В. П''. Географическая картина мира. М., 2004. ч.2.<br /> <br /> ''Ө. Бараталиев, А. Кубатова, А. Орозов, Ш. Керимова.''<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%AF&diff=80458 2026-05-14T04:22:15Z

<p>Kadyrm: /* Мамлекеттик түзүлүшү */</p> <hr /> <div>[[File:АВСТРАЛИЯ46.png| thumb|right]]<br /> '''АВСТРАЛИЯ''' (''Australia'') – Австралия материгиндеги мамлекет. Материкке жакын жайгашкан Тасмания аралында Австралиянын курамына кирет. Түндүгүн Тимор, Арафура деңиздери &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Торрес кысыгы, чыгышын Коралл &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Тасман деңиздери, түштүгүн Басс кысыгы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Инди океаны чулгап жатат. Чет жакасындагы Флиндерс, Кинг, Кенгуру жана башка майда аралдарды, ошондой эле Картье, Эшмор, Рождество, Кокостуу (Киллинг), Херд, Макдональд, Норфолк аралдары да Австралияга карайт. Аянты 7,7 млн ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Калкы 27012300 (2024). Борбору – Канберра шаары. Расмий тили – англис тили. Акча бирдиги – Австралия доллары.<br /> ==Мамлекеттик түзүлүшү== <br /> Австралия – Улуу Британия шериктештигинин курамына кирген федерациялык мамлекет. 6 штаттан, 2 аймактан (Түндүк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Федерациялык Борбор) турат. Конституциясы 1900-жылы 9-июлда кабыл алынган, Башкаруу формасы – конституциялык монархия. Мамлекет башчысы – Британия монархы, өлкөнү анын өкүлү генерал-губернатор башкарат (аны Австралиянын премьер-министринин сунушу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; монарх 5 жылга дайындайт). Мыйзам чыгаруу бийлигинин Жогорку органы – парламент, ал монархтан &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; 2 палатадан – Сенат &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Өкүлдөр палатасынан турат. Сенат (бардыгы 76 депутат; ар бир штаттан 12ден, 1974-жылдан ар бир аймактан 2ден депутат) – пропорциялык өкүлдөр системасы боюнча 6 жылга шайланып, ар бир 3 жылда жарымы жаңыланып турат. Төмөнкү палата (148 депутат) мажоритардык система боюнча (альтернативдүү добуш берүү аркылуу) 3 жылга шайланат. Генерал-губернатор конституциялык органды – Федерациялык аткаруу советин дайындайт. Айрым учурларда генерал-губернатор Өкүлдөр палатасын &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Сенатты таратууга укуктуу. Өкүлдөр палатасынын полномочиесинин бүтөөрүнө 6 ай калганда аларды тарата албайт. Ар бир штатка монарх тарабынан губернатор дайындалат. Бардык штат (Квинслендден башкасы) эки палаталуу (Мыйзам чыгаруу совети &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Мыйзам чыгаруу жыйыны же Жыйын палатасы) легислатурага ээ. Штат өкмөтүн премьер-министр жетектейт. Штаттар – графтыкка, графтык – муниципалитеттерге бөлүнөт. Союздук эки аймакты бир палаталуу легислатура &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; өкмөт башкарат.<br /> '''Табиятын''' к. ''Австралия'' материги.&lt;br&gt;'''Калкынын''' негизин австралиялыктар (31,13%), англичандар (29,65%), ирланддар (9,08%) ж. б. түзөт (2006). Ал эми антропогендик курамы ар түрдүү. Жергиликтүү калкы – австр. аборигендер 2,5%. Алардын англ. колониялоо мезгилинде (18-кылымдын аягы) массалык кыргындан калгандары өлкөнүн ички аймактарында гана жашайт. Калгандары ар кыл антропогендик типтерге, көбүнчө европеоид расасына кирет. Австралия дүйнөдөгү калк эң сейрек отурукташкан өлкө. Калкынын орточо жыштыгы 1 ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;'' жерге 2,8 туура келет.<br /> [[File:АВСТРАЛИЯ89.png | thumb|none]]<br /> <br /> ==Тарыхы ==<br /> Австралиянын жергиликтүү калкынын ата-бабалары Түштүк Азиядан 50 миӊ жылдай илгери эле көчүп келишкен. Климаттын жылый башташы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; деӊиз кысыктары Жаӊы Гвинеяны (20 миӊ жыл мурда) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Тасманияны (12 миӊ жыл илгери) Австралиядан бөлүп таштаган. Англия колониялаштыра баштаганга чейин (18-кылымдын аягы) болжол &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; 250‒300 тилде сүйлөгөн, 300‒500 миӊдей жергиликтүү калк (австралиялыктар) (500‒700 уруулар) жашаган. Алар аӊ уулап, өсүмдүктөрдү, жер-жемиштерди чогултуп күн көрүшкөн. Европалыктардан Австралиянын жээгине алгач 1606-жылы голландиялык капитан В. Янсзон, кийин А. Тасман келген. 1770-жылы Австралиянын жээктерин Ж. Кук изилдеп, бул жерлерди Британиянын ээлиги деп жарыялап, Түштүк Уэльс деп атаган. 1788-жылы англиялык кыштак (азыркы Сидней шаары) пайда болгон. 1868-жылга чейин Улуу Британия Австралияны сүргүнгө айдай турган жер катары пайдаланган. Колониялаштыруу жергиликтүү калкты кырып-жоюу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; кошо жүргүзүлгөн (18-кылымдын аягы ‒ 20-кылымдын ортосуна чейин алардын саны 5‒6 эсеге азайган). Англия Австралияда негизинен кой чарбачылыгын өнүктүргөн. 19-кылымдын 2-жарымында жеӊил, тамак-аш &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; тоо-кен иштетүү өнөр жайы бир кыйла өнүккөн. 19-кылымдын орто ченинен тартып алтын кендери табылгандан кийин иммиграция абдан өскөн (1900-жылы өлкөнүн калкы 3756 миӊден ашкан). Узак убакыт күрөш жүргүзүү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жер которуп келгендер 19-кылымдын 50-жылдарында ич ара өзүн-өзү башкаруу укугун алышкан. 1901-жылы 1-январда Австралиянын түзүлүшү тууралуу салтанаттуу жарыяланган &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; колониялар биригип, доминион укугуна жетишкен. Союздун (федерация өкмөтүнүн) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; штаттын укуктары белгиленип, королдук бийликтин өкүлү ‒ генерал-губернаторго коргонуу иштерин уюштуруу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; эл аралык байланыштарды жүргүзүү милдети, ал эми ички иштерде жоопкерчилик толугу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; өкмөткө &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; штаттардын парламентине берилген. 1906-жылы Улуу Британия Папуа колониясын Австралия Союзуна өткөрүп берет. 1911-жылы Союзга өз алдынча бирдик катары Түндүк Территория &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Жаӊы Түштүк Уэльстин бир бөлүгү кошулган. Биринчи дүйнөлүк согуштан кийин Австралия Жаӊы Гвинея аралынын түндүк бөлүгүн, Науру аралын башкарууга мандат алат. Экинчи дүйнөлүк согушта Улуу Британия тарапта болуп, антигитлердик коалициянын курамында Тынч океан, Батыш Европа, Түндүк Африка &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Жакынкы Чыгыштагы согуш аракеттерине (900 миӊдей аскер) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Вьетнам согушунда АКШ тарабында согушка катышат. Согуштан кийин Австралия АНЗЮС &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; СЕАТО сыяктуу эл аралык уюмдардын толук кандуу мүчөсү болуп калган. 1967-жылы аборигендерге бардык граждандык укуктар берилген (1930-жылы аборигендерди резервациялоо иш-чаралары уюштурулган). 1968-жылы Науру Республикасы көз карандысыздыкка ээ болгон. 1971-жылы Австралия &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Жаңы Зеландия жакынкы коңшуларына жардам берүү үчүн Тынч океандын түштүк форумун – консультациялык саясий-экономикалык уюм түзүшүп, өлкөнүн тышкы саясатында жаңы, аймактык бурулушту белгилешкен. 1972-жылдагы шайлоодо Э. Г. Уитлам жетектеген Австралия либералдык партиясы (ЛПА) жеңип чыгып, социалдык программаларды бир кыйла кеңейткен; Тышкы саясий чөйрөдө Азия-Тынч океан регионунун (АТР) иштеринде Австралия Союзунун (АС) ролу күчөп, КНР &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; дипломатиялык мамилелер түзүлгөн. 1975-жылы Папуа-Жаңы Гвинея (ПЖГ) көз карандысыздыкка жетишкен. 1975-жылы оппозиция лидери М. Фрейзер жеңип, анын өкмөтү жеке бизнести колдоого алып, субсидияларды берип, үнөмдөө режимин киргизген. Социалдык программалар кыскартылган. 1983-жылдагы шайлоодо Р. Хоук башында турган Австралия либералдык партиясы (ЛПА) кайрадан бийликке келген. Анын өкмөтү банк системасын жөнгө салып, ири ишкерлерге жеңилдиктерди берген, салык реформасы жүргүзүлгөн. 1986-жылы Австралия жөнүндө мыйзам кабыл алынып, Австралия Союзунун (АС) мамлекеттик суверенитети бекемделген. Тышкы саясатта АКШ &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; болгон мамилелер өнүккөн. Хоук ''Кувейт кризиси'' ''(1990–1991)'' учурунда Кувейтке колдоо көрсөтүү боюнча АКШ өкмөтүнүн чечимин жактырган. Жаңы Зеландия Австралиянын негизги өнөктөштөрүнөн болуп калган. 1985-жылы Австралия Түштүк-Тынч океан аймагында (ЮТР) ядросуз зона түзүү планын колдогон. 1989-жылы Хоук ''Азия-Тынч океан экономикалык кызматташтык'' (АТЭС) уюмун түзүү демилгесин көтөргөн. 1990-жылы өкмөт Вануату Республикасында &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Бугенвиль провинциясында (Папуа-Жаңы Гвинея) сепаратисттердин аракеттерин басуу, ошондой эле Намибия, Перс булуңу, Батыш Сахара, Сомали, Босния &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Герцеговина жана башка мамлекеттердеги БУУнун операцияларына катышып, өз аскерлерин жиберген. Мурдагы социалисттик лагердин өлкөлөрү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; мамилелери жакшырган.1996–2007-жылдары Дж. Говард жетектеген Австралия Улуттук партиясы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Австралия либералдык коалициясы (ЛПА) бийлик жүргүзүп, рынок экономикасына өтүүнү аяктаган. Ал өзүнүн идеяларынын багытын &quot;экономикалык радикал&quot; &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; социалдык консерватор атаган программасында аныктаган: экономикалык саясатты кескин өзгөртүү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; австралиялык коомдун салттуу баалуулуктарын максималдуу сактоо. АКШ Австралиянын негизги экономикалык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; аскердик союздашы болгон. 2001-жылдын 11-сентябрында Нью-Йорктогу теракттан кийин эл аралык терроризмге каршы өнөктүккө кошулуп, Австралия Союзу (АС) АКШнын Афганистандагы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Ирактагы аскерий аракеттерин колдогон. 2004-жылы АКШ &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; эркин соода келишимине кол коюлган. Австралиянын маанилүү экономикалык шериктештери: Япония, Корея Республикасы, Тайвань &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; КНР. Австралиянын тарыхында биринчи аял премьер-министр Жулия Гиллард (2010–2013) башкарган. 2013-жылы бийлик Э. Дж. Абботт баштаган коалициялык партияларга (ЛПА &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; НПА) өткөн. Алар Австралиянын түндүк чек араларындагы мыйзамсыз качкындардын агымын токтотуу, тоо-кен корпорацияларына салынган салыктарды алып салуу, бюджеттин тең салмактуулугун сактоо жана башка программаларды ишке ашырууга аракеттенишкен. Австралия армиясынын Ирак &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Сириядагы ИГИЛге (эл аралык террористтик уюм) каршы согуштук аракеттерге катышуусу Австралия аймагындагы ислам радикалдарынын террордук чабуулдарына айланган. <br /> ==Экономикасы==<br /> Австралия ‒ жогорку деӊгээлде өнүккөн агрардык өлкө. Ички дүӊ продукциянын (ИДП) көлөмү 819 миллиард доллар (2009, АКШ), аны киши башына бөлүштүргөндө 38,5 миӊ доллардан туура келет. ИДПнын 71,3%ин тейлөө чөйрөсү (финансы, соода, транспорт, байланыш, курулуш, саламаттыкты сактоо жана башка), 24,9%ин өнөр жай, 3,8%ин айыл чарбасы түзөт. Байланыш сектору тез темп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; өсүүдө. Экономикасы чет өлкөлүк (АКШ, Улуу Британия, Япония) инвестицияга көз каранды. Эмгектин эл аралык бөлүнүшүндө минералдык сырьёну &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; айыл чарба азыктарын өндүрүү үлүшү тийген. Бул эки тармак экспорттун көп бөлүгүн түзөт. Ири корпорациялары: «Телстра» (телекоммуникация), «Броккен-Хилл пропрайетери компани» (энергетика), «Кока-Кола ‒ Аматил» (суусундук), «Рио-Тинто» (түстүү металлургия) жана башка. Ар түрдүү кендери көп. Негизги энергиялык отуну ‒ таш көмүр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; күрөӊ көмүр. Отун казып алуу боюнча индустриалык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдүн ичинен 1-орунда. Нефть &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; газ казып алуу өнүгүүдө. Нефть Квинсленд (Муни), Баррау аралдарында (Батыш Австралия штатында), Басс кысыгынын тайыз жерлеринде (Виктория штаты), газ ‒ Квинсленд, Түштүк Австралия, Батыш Австралия, Виктория штаттарында &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Түндүк аймагында өндүрүлөт. Темир, боксит, титандуу минералдар (ильменит, рутил), висмут кендерин казып алуу боюнча 1-орунда, коргошун казып алуу боюнча 2-орунда (АКШдан кийин) турат. Дүйнөдөгү уран рудасынын запасынын 24%и Австралияда. Олимпик-Дам &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Рейнджер кендери иштетилүүдө. Боксит, чопо, алюминий казып алуу боюнча дүйнөдө 5-орун, цинк боюнча 2-орун, никель боюнча 3-орунда (Россия, Канададан кийин) туруп, никелден платина &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; палладий алынат. Жер астынан казып алуу ыкмасы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; алтын, күмүш (6-орунда), асыл таштар (опал, сапфир жана башка) казып алынат. Дүйнөдөгү казып алынган алмаздын (5-орунда) 30%и Австралияга туура келет. 2007-жылы 239,9 млрд ''кВт.с'' электр энергиясы өндүрүлгөн. Кара &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; түстүү металлургия (рафинацияланган цинк, жез, алюминий), нефть ажыратуу, химиялык,<br /> [[File:АВСТРАЛИЯ45.png| thumb|Австралиянын чыгыш жээги.]]<br /> (күкүрт кислотасын өндүрүү, суперфосфат, жасалма каучук, пластмасса), машина куруу (автомобиль &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; локомотив, станок куруу, электр-техника, радиоэлектроника), металл иштетүү, тамак-аш (эт, ун, сүт консервалары, май ж. б.), полиграфия өнөр жайлары өнүккөн. Өлкө айыл чарба азык-түлүгүн өндүрүү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; сыртка чыгаруу боюнча дүйнөдө алдыңкы орунда. Ири жер ээлөөчүлүк өнүккөн. Өлкөнүн жер фондунун 59%и айыл чарбасында пайдаланылат. Аймагынын 5%и айдоо аянты, 5%и жайыт &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; чабынды. Айыл чарба өндүрүшүнүн негизги үлүшү мал чарбасына туура келет. Койдун саны (2002-жылы 106 млн) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; жүн кыркуу боюнча (дүйнөдөгү өндүрүлгөн жүндүн 30%и) дүйнөдө 1-орунда. Буудай, бал камыш, пахта, шалы, тамеки, жүгөрү, ак жүгөрү (сорго), май алынчу өсүмдүктөр өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; жемиш өстүрүү өнүккөн. Балык (136 миӊ ''т,'' 2001), рак (55 миӊ ''т''), моллюска (38 миӊ ''т'') кармалат. Ички жүктөрү негизинен темир жол &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; ташылат; ошондой эле автомобиль (28%), деӊиз транспорттору да өнүккөн. Темир жолунун узундугу 37,9 миӊ ''км ''(автомобиль жолунуку 813,0 миӊ ''км''). Ири улуттук &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; эл аралык аэропорттору (Конгсфорд – Смит) бар. Нефть куурунун узундугу 2,5 миӊ ''км'', газ куурунуку ‒ 5,6 миӊ ''км''. Австралияда 70ке жакын деӊиз порту иштейт. Ирилери: Сидней, Порт-Хедленд, Фримантл, Мельбурн, Ньюкасл, Брисбен. Деӊиз-соода флотунун тоннажы 2324 миӊ ''т'' детвейт (1764 ''рег бр.-т''). Сыртка айыл чарба продуктуларын (жүн, буудай, эт, май, сыр), минералдык сырьёлорду (түстүү металл, таш көмүр, темир, боксит) чыгарат. Негизги сырткы соода шериктери: АКШ, Улуу Британия, Япония, Кытай. <br /> ==Маданияты ==<br /> <br /> Австралияда билим берүү системасы XIX кылымда Британия модели боюнча калыптанган. Өлкөнүн азыркы билим берүү системасы мектепке чейинки мекемелерди, 12 жылдык жалпы билим берүүчү мектептерди (милдеттүү 10 жылдык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; 2 жылдык толук орто мектепти), кесиптик &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; жогорку окуу жайларды камтыйт. Аларга (мамлекеттик, жеке) штаттардын билим берүү министрлиги жетекчилик кылып көзөмөлдөйт. <br /> [[File:АВСТРАЛИЯ43.png| thumb|Акча бирдиги ‒ австралия доллары.]]<br /> Учурда Австралияда 41 университет (анын ичинен 3 жеке), Австралия Илимдер академиясы, Гуманитариялык академия, Технологиялык илимдер &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; инженерия академиясы, Түштүк Уэльстин тарых илимдеринин королдук коому, көптөгөн колледждер жана башка илимий мекемелер бар. Өлкөдө негизинен Мельбурндан чыгуучу «Острейлиан» («The Australian») &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; «Сидней Mорнинг Геральд» («The Sidneу Mоrning Herald») гезиттери белгилүү. Телекөрсөтүү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; радиоуктуруу иштерин «Острейлиан бродкастинг корпорейшен» («Australian Broadcasting Corporation») корпорациясы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; коммерциялык компаниялар тейлейт. «Жетинчи канал» (Сhannel 7), «Тогузунчу канал» (Сhannel 9) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; «Онунчу канал» (Сhannel 10) деген ири коммерциялык телестанциялары, ошондой эле өлкөнүн бардык аймактарын тейлеген коммерциялык радиостанциялар бар. Австралиянын адабияты XIX кылымдан англис тилинде өнүгө баштаган. Колониялык доордо (XIX кылымдын аягына чейин) Улуу Британиянын адабий салттарынын таасиринде болгон. <br /> [[File:АВСТРАЛИЯ42.png| thumb|Коредеги аборигендердин сүрөттөрү. Аборигендер дин аскадагы живописи.]]<br /> Алгач ирет Б. Филддин ыр жыйнагы 1819-жылы, эӊ ири алгачкы прозалык чыгарма Г. Сейверинин «Квинтус Сервинтон» романы 1830‒1831-жылдары жарык көргөн. XIX кылымдын аягы XX кылымдын башында гана австралиялык жазуучулардын чыгармаларында улуттук өзгөчөлүктөр пайда боло баштаган. Мисалы, Г. Лоусондун ыр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; аӊгемелер жыйнагы, С. Радда &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; П. Уорунгдун новеллалары, Э. Б. Патерсондун балладасы жана башкалар. 1917‒1929-жылдары Г. Х. Ричардсондун «Ричард Маэнинин тагдыры» аттуу алгачкы роман-эпопеясы жарык көргөн. Жазуучулар К. С. Причард, А. Маршалл, В. Палмер, Д. Кьюзектин чыгармалары дүйнөгө белгилүү боло баштаган. XX кылымдын акырында драматург Д. Уильямсон, жазуучулар К. Маккалоу, Р. Уолес Крэб, Д. Малуф, акын Л. Ларринин, аборигендердин арасынан чыккан акын-жазуучулардын, &lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; акындар К. Уокер, Л. Фогорти, драматургдар Ж. Дейвис, Р. Меррит, С. Морган жана башкалар Австралиянын адабиятын байытууда ролу зор. Абориген-жазуучулар көркөм чыгармаларда өз элинин турмушун чагылдырууда классикалык<br /> [[File:АВСТРАЛИЯ41.png| thumb|Дарактын кабыгына түшүрүлгөн кенгурунун сүрөтү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; ырым-жырымдар ды аткаруу учуру.]]<br /> реализмди гана өздөштүрбөстөн, ошондой эле магиялык реализмдин стилистикасын колдонуп, элдик мифологияны пайдаланууда. Учурда австралиялык абориген жазуучуларынын ичинен А. Уэллер («Алтын булуттардын өлкөсү» философиялык антиутопиялык чыгарманын автору) кеӊири белгилүү. Австралиялыктардын көркөм өнөр башаты жергиликтүү австралиялык-аборигендердин үӊкүрлөрдүн бетине, калкан, бумеранг жана башка магиялык мүнөздө тартылган сүрөттөрдөн башталат. XVIII кылымдын аягынан европалыктардын келиши &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; шаарлар көбөйүп, англиялык неоклассикалык, неоготикалык түрдөгү таштан курулган имараттар пайда болгон. Сүрөт искусствосунун башталышы XVIII‒XIX кылымдардагы К. Мартенстин, С. Т. Гиллдин чыгармалары &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; мүнөздөлөт. Кийин улуттук колорит &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; коштолгон живопистик чыгармалар жарала баштаган (алардын көрүнүктүү өкүлдөрү: Ч. Кондер, Т. Робертс, Ф. Маккаббин жана башкалар). XXI кылымдын башында Азиядан келген эммигранттардын таасири &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; чыгыш маданиятына таандык белгилер байкалат. Австралиянын элдеринин музыкасы жергиликтүү калктын, англавстралиялыктар, европалык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; азиялык келгиндердин салттуу музыкалык маданияты &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; мүнөздөлөт.<br /> [[File:АВСТРАЛИЯ40.png| thumb|Сиднейдеги опера театры. 1959‒1966. Архитектор Й. Утзон.]]<br /> Аборигендердин маданиятында музыка ырым-жырымдардын бир бөлүгү катары болгон. Түндүк Австралияда аборигендердин музыкасы Жаӊы Гвинеянын, XIV‒XV кылымдарда азиялык келгиндердин (Малайя архипелагы жана башкалардын) таасири &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; өнүксө, XVIII кылымдын аяк ченинде европалык мүнөздөгү маданият калыптана баштаган. 1833-жылы Сидней филармониялык коому, кийинчерээк алгачкы музыкалык окуу жайлары, жеке опералык компаниялар, 1906-жылы симфониялык оркестр түзүлгөн. 1847-жылы Сиднейде биринчи жолу А. Натандын «Дон Джон Австрийский» аттуу операсы коюлган. 1935-жылы Композиторлор гильдиясы, 1951-жылы Сиднейде улуттук опералык компания түзүлгөн. Ошол учурда композиторлор: А. Хилл, П. Грейнджер, К. Дуглас, Н. Мил, Л. Сицки, аткаруучулардын ичинен ырчы Ж. Сазерленд кеӊири белгилүү болгон. Учурда өлкөдө «Сидней-Опера-Хаус» музыкалык-театр комплекси (опера &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; балет театры &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бирге), Мельбурндагы мамлекеттик театр (1985), Аделаидадагы мамлекеттик операсы (1974), музыкалык борбор, консерваториялар жана башкалар бар. Театрда алгачкы оюн көрсөтүүлөр келгиндердин демилгеси &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; 1780-жылдар ченде эле башталган. 1830‒1840-жылдары Сидней, Хобарт, Мельбурнда театрлар ачылган. Аларда өздүк көркөм чыгармачыл жамааттар эмгектенип, негизинен австралиялык авторлордун, ошондой эле европалык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; америкалык классикалык чыгармаларды театрлаштырышкан. 1954-жылы Елизавета мамлекеттик театр трести уюшулуп, ал негизинен профессионалдык театрды өнүктүрүүнү көздөгөн. Улуттук драматургиянын өнүгүшүнө Р. Лоулер, П. Уайт, Д. Уильямсон жана башкалар омоктуу салым кошкон. 1960-жылдан аборигендердин театры бир топ өнүгө баштаган, 1987-жылы 1-жолу абориген-драматургдардын улуттук конференциясы өткөрүлүп, анда аборигендердин улуттук театр фонду түзүлгөн. Кино өндүрүшү Австралияда 1900-жылдан башталат. 1906‒1914-жылдары 90го жакын кино тартылса, кийин ал кескин кыскарып, кинодогу бул кризис 1960-жылга чейин созулган. Мындай узакка созулган кризистин башкы себеби америкалык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; англиялык прокат компаниялары тарабынан дүйнөлүк кино рыногун басып алышы болгон. 1970‒1980-жылдары мамлекеттин колдоо көрсөтүүсү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Австралия кинематографисттик комиссиянын түзүлүшү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; киноискусствосунда бир топ ийгиликтер башталган. Ошол мезгилде Д. Кромбинин «Кадди» (1976), Ф. Шепизинин «Жимми Блэксмиттин ыры» (1977), П. Феймандын «Крокодил аталган Данди» (1986) жана башка көркөм тасмалар дүйнөгө белгилүү болгон. Америкалык компаниялар Голливудга Австралиянын көрүнүктүү кинематографисттерин (&lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; Б. Браун, М. Гибсон, Д. Дэвис, Н. Кидман, Э. Морс, Ж. Раш) ишке тартып, чакыртышкан. Австралиянын Жаӊы Зеландия &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Франция &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; биргелешип тартышкан «Пианино» (1993, режиссёру Ж. Кэмпион) тасмасы 3 ирет «Оскар» сыйлыгына татыктуу болуп, акыркы он жылдыктын киношедеври катары таанылган. Жыл сайын Австралияда 10‒15ке жакын кино тартылып турат. Адистер негизинен Австралия кино &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; телекөрсөтүү мектеби тарабынан даярдалат. <br /> <br /> Ад.: Страны и народы. М., 1981. Т.: Австралия и Океания. Антарктида; ''Воляновский Л.'' Материк, переставший быть легендой. М., 1990; ''Антонова И. Ф. ''Экономическая география Австралии. М., 1996; Социально-экономическая география зарубежного мира: 2-е изд. / Под ред. В. В. Вольского, М., 2003; ''Максаковский В. П''. Географическая картина мира. М., 2004. ч.2.<br /> <br /> ''Ө. Бараталиев, А. Кубатова, А. Орозов, Ш. Керимова.''<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%AF&diff=80457 2026-05-14T04:02:13Z

<p>Kadyrm: </p> <hr /> <div>[[File:АВСТРАЛИЯ46.png| thumb|right]]<br /> '''АВСТРАЛИЯ''' (''Australia'') – Австралия материгиндеги мамлекет. Материкке жакын жайгашкан Тасмания аралында Австралиянын курамына кирет. Түндүгүн Тимор, Арафура деңиздери &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Торрес кысыгы, чыгышын Коралл &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Тасман деңиздери, түштүгүн Басс кысыгы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Инди океаны чулгап жатат. Чет жакасындагы Флиндерс, Кинг, Кенгуру жана башка майда аралдарды, ошондой эле Картье, Эшмор, Рождество, Кокостуу (Киллинг), Херд, Макдональд, Норфолк аралдары да Австралияга карайт. Аянты 7,7 млн ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Калкы 27012300 (2024). Борбору – Канберра шаары. Расмий тили – англис тили. Акча бирдиги – Австралия доллары.<br /> ==Мамлекеттик түзүлүшү== <br /> Австралия – Улуу Британия шериктештигинин курамына кирген федерациялык мамлекет. 6 штаттан, 2 аймактан (Түндүк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Федерациялык Борбор) турат. Конституциясы 1900-жылы 9-июлда кабыл алынган, Башкаруу формасы – конституциялык монархия. Мамлекет башчысы – Британия монархы, өлкөнү анын өкүлү генерал-губернатор башкарат (аны Австралиянын премьер-министринин сунушу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; монарх 5 жылга дайындайт). Мыйзам чыгаруу бийлигинин Жогорку органы – парламент, ал монархтан &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; 2 палатадан – Сенат &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Өкүлдөр палатасынан турат. Сенат (бардыгы 76 депутат; ар бир штаттан 12ден, 1974-жылдан ар бир аймактан 2ден депутат) – пропорциялык өкүлдөр системасы боюнча 6 жылга шайланып, ар бир 3 жылда жарымы жаңыланып турат. Төмөнкү палата (148 депутат) мажоритардык система боюнча (альтернативдүү добуш берүү аркылуу) 3 жылга шайланат. Генерал-губернатор конституциялык органды – Федерациялык аткаруу советин дайындайт. Айрым учурларда генерал-губернатор Өкүлдөр палатасын &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Сенатты таратууга укуктуу. Өкүлдөр палатасынын полномочиесинин бүтөөрүнө 6 ай калганда аларды тарата албайт. Ар бир штатка монарх тарабынан губернатор дайындалат. Бардык штат (Квинслендден башкасы) эки палаталуу (Мыйзам чыгаруу совети &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Мыйзам чыгаруу жыйыны же Жыйын палатасы) легислатурага ээ. Штат өкмөтүн премьер-министр жетектейт. Штаттар – графтыкка, графтык – муниципалитеттерге бөлүнөт. Союздук эки аймакты бир палаталуу легислатура &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; өкмөт башкарат.<br /> <br /> ==Тарыхы ==<br /> Австралиянын жергиликтүү калкынын ата-бабалары Түштүк Азиядан 50 миӊ жылдай илгери эле көчүп келишкен. Климаттын жылый башташы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; деӊиз кысыктары Жаӊы Гвинеяны (20 миӊ жыл мурда) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Тасманияны (12 миӊ жыл илгери) Австралиядан бөлүп таштаган. Англия колониялаштыра баштаганга чейин (18-кылымдын аягы) болжол &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; 250‒300 тилде сүйлөгөн, 300‒500 миӊдей жергиликтүү калк (австралиялыктар) (500‒700 уруулар) жашаган. Алар аӊ уулап, өсүмдүктөрдү, жер-жемиштерди чогултуп күн көрүшкөн. Европалыктардан Австралиянын жээгине алгач 1606-жылы голландиялык капитан В. Янсзон, кийин А. Тасман келген. 1770-жылы Австралиянын жээктерин Ж. Кук изилдеп, бул жерлерди Британиянын ээлиги деп жарыялап, Түштүк Уэльс деп атаган. 1788-жылы англиялык кыштак (азыркы Сидней шаары) пайда болгон. 1868-жылга чейин Улуу Британия Австралияны сүргүнгө айдай турган жер катары пайдаланган. Колониялаштыруу жергиликтүү калкты кырып-жоюу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; кошо жүргүзүлгөн (18-кылымдын аягы ‒ 20-кылымдын ортосуна чейин алардын саны 5‒6 эсеге азайган). Англия Австралияда негизинен кой чарбачылыгын өнүктүргөн. 19-кылымдын 2-жарымында жеӊил, тамак-аш &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; тоо-кен иштетүү өнөр жайы бир кыйла өнүккөн. 19-кылымдын орто ченинен тартып алтын кендери табылгандан кийин иммиграция абдан өскөн (1900-жылы өлкөнүн калкы 3756 миӊден ашкан). Узак убакыт күрөш жүргүзүү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жер которуп келгендер 19-кылымдын 50-жылдарында ич ара өзүн-өзү башкаруу укугун алышкан. 1901-жылы 1-январда Австралиянын түзүлүшү тууралуу салтанаттуу жарыяланган &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; колониялар биригип, доминион укугуна жетишкен. Союздун (федерация өкмөтүнүн) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; штаттын укуктары белгиленип, королдук бийликтин өкүлү ‒ генерал-губернаторго коргонуу иштерин уюштуруу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; эл аралык байланыштарды жүргүзүү милдети, ал эми ички иштерде жоопкерчилик толугу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; өкмөткө &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; штаттардын парламентине берилген. 1906-жылы Улуу Британия Папуа колониясын Австралия Союзуна өткөрүп берет. 1911-жылы Союзга өз алдынча бирдик катары Түндүк Территория &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Жаӊы Түштүк Уэльстин бир бөлүгү кошулган. Биринчи дүйнөлүк согуштан кийин Австралия Жаӊы Гвинея аралынын түндүк бөлүгүн, Науру аралын башкарууга мандат алат. Экинчи дүйнөлүк согушта Улуу Британия тарапта болуп, антигитлердик коалициянын курамында Тынч океан, Батыш Европа, Түндүк Африка &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Жакынкы Чыгыштагы согуш аракеттерине (900 миӊдей аскер) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Вьетнам согушунда АКШ тарабында согушка катышат. Согуштан кийин Австралия АНЗЮС &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; СЕАТО сыяктуу эл аралык уюмдардын толук кандуу мүчөсү болуп калган. 1967-жылы аборигендерге бардык граждандык укуктар берилген (1930-жылы аборигендерди резервациялоо иш-чаралары уюштурулган). 1968-жылы Науру Республикасы көз карандысыздыкка ээ болгон. 1971-жылы Австралия &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Жаңы Зеландия жакынкы коңшуларына жардам берүү үчүн Тынч океандын түштүк форумун – консультациялык саясий-экономикалык уюм түзүшүп, өлкөнүн тышкы саясатында жаңы, аймактык бурулушту белгилешкен. 1972-жылдагы шайлоодо Э. Г. Уитлам жетектеген Австралия либералдык партиясы (ЛПА) жеңип чыгып, социалдык программаларды бир кыйла кеңейткен; Тышкы саясий чөйрөдө Азия-Тынч океан регионунун (АТР) иштеринде Австралия Союзунун (АС) ролу күчөп, КНР &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; дипломатиялык мамилелер түзүлгөн. 1975-жылы Папуа-Жаңы Гвинея (ПЖГ) көз карандысыздыкка жетишкен. 1975-жылы оппозиция лидери М. Фрейзер жеңип, анын өкмөтү жеке бизнести колдоого алып, субсидияларды берип, үнөмдөө режимин киргизген. Социалдык программалар кыскартылган. 1983-жылдагы шайлоодо Р. Хоук башында турган Австралия либералдык партиясы (ЛПА) кайрадан бийликке келген. Анын өкмөтү банк системасын жөнгө салып, ири ишкерлерге жеңилдиктерди берген, салык реформасы жүргүзүлгөн. 1986-жылы Австралия жөнүндө мыйзам кабыл алынып, Австралия Союзунун (АС) мамлекеттик суверенитети бекемделген. Тышкы саясатта АКШ &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; болгон мамилелер өнүккөн. Хоук ''Кувейт кризиси'' ''(1990–1991)'' учурунда Кувейтке колдоо көрсөтүү боюнча АКШ өкмөтүнүн чечимин жактырган. Жаңы Зеландия Австралиянын негизги өнөктөштөрүнөн болуп калган. 1985-жылы Австралия Түштүк-Тынч океан аймагында (ЮТР) ядросуз зона түзүү планын колдогон. 1989-жылы Хоук ''Азия-Тынч океан экономикалык кызматташтык'' (АТЭС) уюмун түзүү демилгесин көтөргөн. 1990-жылы өкмөт Вануату Республикасында &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Бугенвиль провинциясында (Папуа-Жаңы Гвинея) сепаратисттердин аракеттерин басуу, ошондой эле Намибия, Перс булуңу, Батыш Сахара, Сомали, Босния &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Герцеговина жана башка мамлекеттердеги БУУнун операцияларына катышып, өз аскерлерин жиберген. Мурдагы социалисттик лагердин өлкөлөрү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; мамилелери жакшырган.1996–2007-жылдары Дж. Говард жетектеген Австралия Улуттук партиясы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Австралия либералдык коалициясы (ЛПА) бийлик жүргүзүп, рынок экономикасына өтүүнү аяктаган. Ал өзүнүн идеяларынын багытын &quot;экономикалык радикал&quot; &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; социалдык консерватор атаган программасында аныктаган: экономикалык саясатты кескин өзгөртүү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; австралиялык коомдун салттуу баалуулуктарын максималдуу сактоо. АКШ Австралиянын негизги экономикалык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; аскердик союздашы болгон. 2001-жылдын 11-сентябрында Нью-Йорктогу теракттан кийин эл аралык терроризмге каршы өнөктүккө кошулуп, Австралия Союзу (АС) АКШнын Афганистандагы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Ирактагы аскерий аракеттерин колдогон. 2004-жылы АКШ &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; эркин соода келишимине кол коюлган. Австралиянын маанилүү экономикалык шериктештери: Япония, Корея Республикасы, Тайвань &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; КНР. Австралиянын тарыхында биринчи аял премьер-министр Жулия Гиллард (2010–2013) башкарган. 2013-жылы бийлик Э. Дж. Абботт баштаган коалициялык партияларга (ЛПА &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; НПА) өткөн. Алар Австралиянын түндүк чек араларындагы мыйзамсыз качкындардын агымын токтотуу, тоо-кен корпорацияларына салынган салыктарды алып салуу, бюджеттин тең салмактуулугун сактоо жана башка программаларды ишке ашырууга аракеттенишкен. Австралия армиясынын Ирак &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Сириядагы ИГИЛге (эл аралык террористтик уюм) каршы согуштук аракеттерге катышуусу Австралия аймагындагы ислам радикалдарынын террордук чабуулдарына айланган. <br /> ==Экономикасы==<br /> Австралия ‒ жогорку деӊгээлде өнүккөн агрардык өлкө. Ички дүӊ продукциянын (ИДП) көлөмү 819 миллиард доллар (2009, АКШ), аны киши башына бөлүштүргөндө 38,5 миӊ доллардан туура келет. ИДПнын 71,3%ин тейлөө чөйрөсү (финансы, соода, транспорт, байланыш, курулуш, саламаттыкты сактоо жана башка), 24,9%ин өнөр жай, 3,8%ин айыл чарбасы түзөт. Байланыш сектору тез темп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; өсүүдө. Экономикасы чет өлкөлүк (АКШ, Улуу Британия, Япония) инвестицияга көз каранды. Эмгектин эл аралык бөлүнүшүндө минералдык сырьёну &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; айыл чарба азыктарын өндүрүү үлүшү тийген. Бул эки тармак экспорттун көп бөлүгүн түзөт. Ири корпорациялары: «Телстра» (телекоммуникация), «Броккен-Хилл пропрайетери компани» (энергетика), «Кока-Кола ‒ Аматил» (суусундук), «Рио-Тинто» (түстүү металлургия) жана башка. Ар түрдүү кендери көп. Негизги энергиялык отуну ‒ таш көмүр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; күрөӊ көмүр. Отун казып алуу боюнча индустриалык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдүн ичинен 1-орунда. Нефть &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; газ казып алуу өнүгүүдө. Нефть Квинсленд (Муни), Баррау аралдарында (Батыш Австралия штатында), Басс кысыгынын тайыз жерлеринде (Виктория штаты), газ ‒ Квинсленд, Түштүк Австралия, Батыш Австралия, Виктория штаттарында &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Түндүк аймагында өндүрүлөт. Темир, боксит, титандуу минералдар (ильменит, рутил), висмут кендерин казып алуу боюнча 1-орунда, коргошун казып алуу боюнча 2-орунда (АКШдан кийин) турат. Дүйнөдөгү уран рудасынын запасынын 24%и Австралияда. Олимпик-Дам &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Рейнджер кендери иштетилүүдө. Боксит, чопо, алюминий казып алуу боюнча дүйнөдө 5-орун, цинк боюнча 2-орун, никель боюнча 3-орунда (Россия, Канададан кийин) туруп, никелден платина &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; палладий алынат. Жер астынан казып алуу ыкмасы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; алтын, күмүш (6-орунда), асыл таштар (опал, сапфир жана башка) казып алынат. Дүйнөдөгү казып алынган алмаздын (5-орунда) 30%и Австралияга туура келет. 2007-жылы 239,9 млрд ''кВт.с'' электр энергиясы өндүрүлгөн. Кара &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; түстүү металлургия (рафинацияланган цинк, жез, алюминий), нефть ажыратуу, химиялык,<br /> [[File:АВСТРАЛИЯ45.png| thumb|Австралиянын чыгыш жээги.]]<br /> (күкүрт кислотасын өндүрүү, суперфосфат, жасалма каучук, пластмасса), машина куруу (автомобиль &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; локомотив, станок куруу, электр-техника, радиоэлектроника), металл иштетүү, тамак-аш (эт, ун, сүт консервалары, май ж. б.), полиграфия өнөр жайлары өнүккөн. Өлкө айыл чарба азык-түлүгүн өндүрүү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; сыртка чыгаруу боюнча дүйнөдө алдыңкы орунда. Ири жер ээлөөчүлүк өнүккөн. Өлкөнүн жер фондунун 59%и айыл чарбасында пайдаланылат. Аймагынын 5%и айдоо аянты, 5%и жайыт &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; чабынды. Айыл чарба өндүрүшүнүн негизги үлүшү мал чарбасына туура келет. Койдун саны (2002-жылы 106 млн) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; жүн кыркуу боюнча (дүйнөдөгү өндүрүлгөн жүндүн 30%и) дүйнөдө 1-орунда. Буудай, бал камыш, пахта, шалы, тамеки, жүгөрү, ак жүгөрү (сорго), май алынчу өсүмдүктөр өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; жемиш өстүрүү өнүккөн. Балык (136 миӊ ''т,'' 2001), рак (55 миӊ ''т''), моллюска (38 миӊ ''т'') кармалат. Ички жүктөрү негизинен темир жол &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; ташылат; ошондой эле автомобиль (28%), деӊиз транспорттору да өнүккөн. Темир жолунун узундугу 37,9 миӊ ''км ''(автомобиль жолунуку 813,0 миӊ ''км''). Ири улуттук &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; эл аралык аэропорттору (Конгсфорд – Смит) бар. Нефть куурунун узундугу 2,5 миӊ ''км'', газ куурунуку ‒ 5,6 миӊ ''км''. Австралияда 70ке жакын деӊиз порту иштейт. Ирилери: Сидней, Порт-Хедленд, Фримантл, Мельбурн, Ньюкасл, Брисбен. Деӊиз-соода флотунун тоннажы 2324 миӊ ''т'' детвейт (1764 ''рег бр.-т''). Сыртка айыл чарба продуктуларын (жүн, буудай, эт, май, сыр), минералдык сырьёлорду (түстүү металл, таш көмүр, темир, боксит) чыгарат. Негизги сырткы соода шериктери: АКШ, Улуу Британия, Япония, Кытай. <br /> ==Маданияты ==<br /> <br /> Австралияда билим берүү системасы XIX кылымда Британия модели боюнча калыптанган. Өлкөнүн азыркы билим берүү системасы мектепке чейинки мекемелерди, 12 жылдык жалпы билим берүүчү мектептерди (милдеттүү 10 жылдык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; 2 жылдык толук орто мектепти), кесиптик &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; жогорку окуу жайларды камтыйт. Аларга (мамлекеттик, жеке) штаттардын билим берүү министрлиги жетекчилик кылып көзөмөлдөйт. <br /> [[File:АВСТРАЛИЯ43.png| thumb|Акча бирдиги ‒ австралия доллары.]]<br /> Учурда Австралияда 41 университет (анын ичинен 3 жеке), Австралия Илимдер академиясы, Гуманитариялык академия, Технологиялык илимдер &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; инженерия академиясы, Түштүк Уэльстин тарых илимдеринин королдук коому, көптөгөн колледждер жана башка илимий мекемелер бар. Өлкөдө негизинен Мельбурндан чыгуучу «Острейлиан» («The Australian») &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; «Сидней Mорнинг Геральд» («The Sidneу Mоrning Herald») гезиттери белгилүү. Телекөрсөтүү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; радиоуктуруу иштерин «Острейлиан бродкастинг корпорейшен» («Australian Broadcasting Corporation») корпорациясы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; коммерциялык компаниялар тейлейт. «Жетинчи канал» (Сhannel 7), «Тогузунчу канал» (Сhannel 9) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; «Онунчу канал» (Сhannel 10) деген ири коммерциялык телестанциялары, ошондой эле өлкөнүн бардык аймактарын тейлеген коммерциялык радиостанциялар бар. Австралиянын адабияты XIX кылымдан англис тилинде өнүгө баштаган. Колониялык доордо (XIX кылымдын аягына чейин) Улуу Британиянын адабий салттарынын таасиринде болгон. <br /> [[File:АВСТРАЛИЯ42.png| thumb|Коредеги аборигендердин сүрөттөрү. Аборигендер дин аскадагы живописи.]]<br /> Алгач ирет Б. Филддин ыр жыйнагы 1819-жылы, эӊ ири алгачкы прозалык чыгарма Г. Сейверинин «Квинтус Сервинтон» романы 1830‒1831-жылдары жарык көргөн. XIX кылымдын аягы XX кылымдын башында гана австралиялык жазуучулардын чыгармаларында улуттук өзгөчөлүктөр пайда боло баштаган. Мисалы, Г. Лоусондун ыр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; аӊгемелер жыйнагы, С. Радда &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; П. Уорунгдун новеллалары, Э. Б. Патерсондун балладасы жана башкалар. 1917‒1929-жылдары Г. Х. Ричардсондун «Ричард Маэнинин тагдыры» аттуу алгачкы роман-эпопеясы жарык көргөн. Жазуучулар К. С. Причард, А. Маршалл, В. Палмер, Д. Кьюзектин чыгармалары дүйнөгө белгилүү боло баштаган. XX кылымдын акырында драматург Д. Уильямсон, жазуучулар К. Маккалоу, Р. Уолес Крэб, Д. Малуф, акын Л. Ларринин, аборигендердин арасынан чыккан акын-жазуучулардын, &lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; акындар К. Уокер, Л. Фогорти, драматургдар Ж. Дейвис, Р. Меррит, С. Морган жана башкалар Австралиянын адабиятын байытууда ролу зор. Абориген-жазуучулар көркөм чыгармаларда өз элинин турмушун чагылдырууда классикалык<br /> [[File:АВСТРАЛИЯ41.png| thumb|Дарактын кабыгына түшүрүлгөн кенгурунун сүрөтү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; ырым-жырымдар ды аткаруу учуру.]]<br /> реализмди гана өздөштүрбөстөн, ошондой эле магиялык реализмдин стилистикасын колдонуп, элдик мифологияны пайдаланууда. Учурда австралиялык абориген жазуучуларынын ичинен А. Уэллер («Алтын булуттардын өлкөсү» философиялык антиутопиялык чыгарманын автору) кеӊири белгилүү. Австралиялыктардын көркөм өнөр башаты жергиликтүү австралиялык-аборигендердин үӊкүрлөрдүн бетине, калкан, бумеранг жана башка магиялык мүнөздө тартылган сүрөттөрдөн башталат. XVIII кылымдын аягынан европалыктардын келиши &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; шаарлар көбөйүп, англиялык неоклассикалык, неоготикалык түрдөгү таштан курулган имараттар пайда болгон. Сүрөт искусствосунун башталышы XVIII‒XIX кылымдардагы К. Мартенстин, С. Т. Гиллдин чыгармалары &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; мүнөздөлөт. Кийин улуттук колорит &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; коштолгон живопистик чыгармалар жарала баштаган (алардын көрүнүктүү өкүлдөрү: Ч. Кондер, Т. Робертс, Ф. Маккаббин жана башкалар). XXI кылымдын башында Азиядан келген эммигранттардын таасири &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; чыгыш маданиятына таандык белгилер байкалат. Австралиянын элдеринин музыкасы жергиликтүү калктын, англавстралиялыктар, европалык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; азиялык келгиндердин салттуу музыкалык маданияты &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; мүнөздөлөт.<br /> [[File:АВСТРАЛИЯ40.png| thumb|Сиднейдеги опера театры. 1959‒1966. Архитектор Й. Утзон.]]<br /> Аборигендердин маданиятында музыка ырым-жырымдардын бир бөлүгү катары болгон. Түндүк Австралияда аборигендердин музыкасы Жаӊы Гвинеянын, XIV‒XV кылымдарда азиялык келгиндердин (Малайя архипелагы жана башкалардын) таасири &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; өнүксө, XVIII кылымдын аяк ченинде европалык мүнөздөгү маданият калыптана баштаган. 1833-жылы Сидней филармониялык коому, кийинчерээк алгачкы музыкалык окуу жайлары, жеке опералык компаниялар, 1906-жылы симфониялык оркестр түзүлгөн. 1847-жылы Сиднейде биринчи жолу А. Натандын «Дон Джон Австрийский» аттуу операсы коюлган. 1935-жылы Композиторлор гильдиясы, 1951-жылы Сиднейде улуттук опералык компания түзүлгөн. Ошол учурда композиторлор: А. Хилл, П. Грейнджер, К. Дуглас, Н. Мил, Л. Сицки, аткаруучулардын ичинен ырчы Ж. Сазерленд кеӊири белгилүү болгон. Учурда өлкөдө «Сидней-Опера-Хаус» музыкалык-театр комплекси (опера &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; балет театры &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бирге), Мельбурндагы мамлекеттик театр (1985), Аделаидадагы мамлекеттик операсы (1974), музыкалык борбор, консерваториялар жана башкалар бар. Театрда алгачкы оюн көрсөтүүлөр келгиндердин демилгеси &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; 1780-жылдар ченде эле башталган. 1830‒1840-жылдары Сидней, Хобарт, Мельбурнда театрлар ачылган. Аларда өздүк көркөм чыгармачыл жамааттар эмгектенип, негизинен австралиялык авторлордун, ошондой эле европалык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; америкалык классикалык чыгармаларды театрлаштырышкан. 1954-жылы Елизавета мамлекеттик театр трести уюшулуп, ал негизинен профессионалдык театрды өнүктүрүүнү көздөгөн. Улуттук драматургиянын өнүгүшүнө Р. Лоулер, П. Уайт, Д. Уильямсон жана башкалар омоктуу салым кошкон. 1960-жылдан аборигендердин театры бир топ өнүгө баштаган, 1987-жылы 1-жолу абориген-драматургдардын улуттук конференциясы өткөрүлүп, анда аборигендердин улуттук театр фонду түзүлгөн. Кино өндүрүшү Австралияда 1900-жылдан башталат. 1906‒1914-жылдары 90го жакын кино тартылса, кийин ал кескин кыскарып, кинодогу бул кризис 1960-жылга чейин созулган. Мындай узакка созулган кризистин башкы себеби америкалык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; англиялык прокат компаниялары тарабынан дүйнөлүк кино рыногун басып алышы болгон. 1970‒1980-жылдары мамлекеттин колдоо көрсөтүүсү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Австралия кинематографисттик комиссиянын түзүлүшү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; киноискусствосунда бир топ ийгиликтер башталган. Ошол мезгилде Д. Кромбинин «Кадди» (1976), Ф. Шепизинин «Жимми Блэксмиттин ыры» (1977), П. Феймандын «Крокодил аталган Данди» (1986) жана башка көркөм тасмалар дүйнөгө белгилүү болгон. Америкалык компаниялар Голливудга Австралиянын көрүнүктүү кинематографисттерин (&lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; Б. Браун, М. Гибсон, Д. Дэвис, Н. Кидман, Э. Морс, Ж. Раш) ишке тартып, чакыртышкан. Австралиянын Жаӊы Зеландия &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Франция &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; биргелешип тартышкан «Пианино» (1993, режиссёру Ж. Кэмпион) тасмасы 3 ирет «Оскар» сыйлыгына татыктуу болуп, акыркы он жылдыктын киношедеври катары таанылган. Жыл сайын Австралияда 10‒15ке жакын кино тартылып турат. Адистер негизинен Австралия кино &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; телекөрсөтүү мектеби тарабынан даярдалат. <br /> <br /> Ад.: Страны и народы. М., 1981. Т.: Австралия и Океания. Антарктида; ''Воляновский Л.'' Материк, переставший быть легендой. М., 1990; ''Антонова И. Ф. ''Экономическая география Австралии. М., 1996; Социально-экономическая география зарубежного мира: 2-е изд. / Под ред. В. В. Вольского, М., 2003; ''Максаковский В. П''. Географическая картина мира. М., 2004. ч.2.<br /> <br /> ''Ө. Бараталиев, А. Кубатова, А. Орозов, Ш. Керимова.''<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%92%D0%A1%D0%A2%D0%A0%D0%90%D0%9B%D0%98%D0%AF&diff=80456 2026-05-14T04:01:14Z

<p>Kadyrm: /* Акча бирдиги – Австралия доллары. */</p> <hr /> <div>[[File:АВСТРАЛИЯ46.png| thumb|right]]<br /> '''АВСТРАЛИЯ''' (''Australia'') – Австралия материгиндеги мамлекет. Материкке жакын жайгашкан Тасмания аралында Австралиянын курамына кирет. Түндүгүн Тимор, Арафура деңиздери &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Торрес кысыгы, чыгышын Коралл &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Тасман деңиздери, түштүгүн Басс кысыгы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Инди океаны чулгап жатат. Чет жакасындагы Флиндерс, Кинг, Кенгуру жана башка майда аралдарды, ошондой эле Картье, Эшмор, Рождество, Кокостуу (Киллинг), Херд, Макдональд, Норфолк аралдары да Австралияга карайт. Аянты 7,7 млн ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Калкы 27012300 (2024). Борбору – Канберра шаары. Расмий тили – англис тили.<br /> ==Мамлекеттик түзүлүшү== <br /> Австралия – Улуу Британия шериктештигинин курамына кирген федерациялык мамлекет. 6 штаттан, 2 аймактан (Түндүк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Федерациялык Борбор) турат. Конституциясы 1900-жылы 9-июлда кабыл алынган, Башкаруу формасы – конституциялык монархия. Мамлекет башчысы – Британия монархы, өлкөнү анын өкүлү генерал-губернатор башкарат (аны Австралиянын премьер-министринин сунушу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; монарх 5 жылга дайындайт). Мыйзам чыгаруу бийлигинин Жогорку органы – парламент, ал монархтан &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; 2 палатадан – Сенат &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Өкүлдөр палатасынан турат. Сенат (бардыгы 76 депутат; ар бир штаттан 12ден, 1974-жылдан ар бир аймактан 2ден депутат) – пропорциялык өкүлдөр системасы боюнча 6 жылга шайланып, ар бир 3 жылда жарымы жаңыланып турат. Төмөнкү палата (148 депутат) мажоритардык система боюнча (альтернативдүү добуш берүү аркылуу) 3 жылга шайланат. Генерал-губернатор конституциялык органды – Федерациялык аткаруу советин дайындайт. Айрым учурларда генерал-губернатор Өкүлдөр палатасын &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Сенатты таратууга укуктуу. Өкүлдөр палатасынын полномочиесинин бүтөөрүнө 6 ай калганда аларды тарата албайт. Ар бир штатка монарх тарабынан губернатор дайындалат. Бардык штат (Квинслендден башкасы) эки палаталуу (Мыйзам чыгаруу совети &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Мыйзам чыгаруу жыйыны же Жыйын палатасы) легислатурага ээ. Штат өкмөтүн премьер-министр жетектейт. Штаттар – графтыкка, графтык – муниципалитеттерге бөлүнөт. Союздук эки аймакты бир палаталуу легислатура &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; өкмөт башкарат.<br /> <br /> ==Тарыхы ==<br /> Австралиянын жергиликтүү калкынын ата-бабалары Түштүк Азиядан 50 миӊ жылдай илгери эле көчүп келишкен. Климаттын жылый башташы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; деӊиз кысыктары Жаӊы Гвинеяны (20 миӊ жыл мурда) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Тасманияны (12 миӊ жыл илгери) Австралиядан бөлүп таштаган. Англия колониялаштыра баштаганга чейин (18-кылымдын аягы) болжол &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; 250‒300 тилде сүйлөгөн, 300‒500 миӊдей жергиликтүү калк (австралиялыктар) (500‒700 уруулар) жашаган. Алар аӊ уулап, өсүмдүктөрдү, жер-жемиштерди чогултуп күн көрүшкөн. Европалыктардан Австралиянын жээгине алгач 1606-жылы голландиялык капитан В. Янсзон, кийин А. Тасман келген. 1770-жылы Австралиянын жээктерин Ж. Кук изилдеп, бул жерлерди Британиянын ээлиги деп жарыялап, Түштүк Уэльс деп атаган. 1788-жылы англиялык кыштак (азыркы Сидней шаары) пайда болгон. 1868-жылга чейин Улуу Британия Австралияны сүргүнгө айдай турган жер катары пайдаланган. Колониялаштыруу жергиликтүү калкты кырып-жоюу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; кошо жүргүзүлгөн (18-кылымдын аягы ‒ 20-кылымдын ортосуна чейин алардын саны 5‒6 эсеге азайган). Англия Австралияда негизинен кой чарбачылыгын өнүктүргөн. 19-кылымдын 2-жарымында жеӊил, тамак-аш &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; тоо-кен иштетүү өнөр жайы бир кыйла өнүккөн. 19-кылымдын орто ченинен тартып алтын кендери табылгандан кийин иммиграция абдан өскөн (1900-жылы өлкөнүн калкы 3756 миӊден ашкан). Узак убакыт күрөш жүргүзүү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жер которуп келгендер 19-кылымдын 50-жылдарында ич ара өзүн-өзү башкаруу укугун алышкан. 1901-жылы 1-январда Австралиянын түзүлүшү тууралуу салтанаттуу жарыяланган &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; колониялар биригип, доминион укугуна жетишкен. Союздун (федерация өкмөтүнүн) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; штаттын укуктары белгиленип, королдук бийликтин өкүлү ‒ генерал-губернаторго коргонуу иштерин уюштуруу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; эл аралык байланыштарды жүргүзүү милдети, ал эми ички иштерде жоопкерчилик толугу &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; өкмөткө &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; штаттардын парламентине берилген. 1906-жылы Улуу Британия Папуа колониясын Австралия Союзуна өткөрүп берет. 1911-жылы Союзга өз алдынча бирдик катары Түндүк Территория &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Жаӊы Түштүк Уэльстин бир бөлүгү кошулган. Биринчи дүйнөлүк согуштан кийин Австралия Жаӊы Гвинея аралынын түндүк бөлүгүн, Науру аралын башкарууга мандат алат. Экинчи дүйнөлүк согушта Улуу Британия тарапта болуп, антигитлердик коалициянын курамында Тынч океан, Батыш Европа, Түндүк Африка &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Жакынкы Чыгыштагы согуш аракеттерине (900 миӊдей аскер) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Вьетнам согушунда АКШ тарабында согушка катышат. Согуштан кийин Австралия АНЗЮС &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; СЕАТО сыяктуу эл аралык уюмдардын толук кандуу мүчөсү болуп калган. 1967-жылы аборигендерге бардык граждандык укуктар берилген (1930-жылы аборигендерди резервациялоо иш-чаралары уюштурулган). 1968-жылы Науру Республикасы көз карандысыздыкка ээ болгон. 1971-жылы Австралия &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Жаңы Зеландия жакынкы коңшуларына жардам берүү үчүн Тынч океандын түштүк форумун – консультациялык саясий-экономикалык уюм түзүшүп, өлкөнүн тышкы саясатында жаңы, аймактык бурулушту белгилешкен. 1972-жылдагы шайлоодо Э. Г. Уитлам жетектеген Австралия либералдык партиясы (ЛПА) жеңип чыгып, социалдык программаларды бир кыйла кеңейткен; Тышкы саясий чөйрөдө Азия-Тынч океан регионунун (АТР) иштеринде Австралия Союзунун (АС) ролу күчөп, КНР &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; дипломатиялык мамилелер түзүлгөн. 1975-жылы Папуа-Жаңы Гвинея (ПЖГ) көз карандысыздыкка жетишкен. 1975-жылы оппозиция лидери М. Фрейзер жеңип, анын өкмөтү жеке бизнести колдоого алып, субсидияларды берип, үнөмдөө режимин киргизген. Социалдык программалар кыскартылган. 1983-жылдагы шайлоодо Р. Хоук башында турган Австралия либералдык партиясы (ЛПА) кайрадан бийликке келген. Анын өкмөтү банк системасын жөнгө салып, ири ишкерлерге жеңилдиктерди берген, салык реформасы жүргүзүлгөн. 1986-жылы Австралия жөнүндө мыйзам кабыл алынып, Австралия Союзунун (АС) мамлекеттик суверенитети бекемделген. Тышкы саясатта АКШ &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; болгон мамилелер өнүккөн. Хоук ''Кувейт кризиси'' ''(1990–1991)'' учурунда Кувейтке колдоо көрсөтүү боюнча АКШ өкмөтүнүн чечимин жактырган. Жаңы Зеландия Австралиянын негизги өнөктөштөрүнөн болуп калган. 1985-жылы Австралия Түштүк-Тынч океан аймагында (ЮТР) ядросуз зона түзүү планын колдогон. 1989-жылы Хоук ''Азия-Тынч океан экономикалык кызматташтык'' (АТЭС) уюмун түзүү демилгесин көтөргөн. 1990-жылы өкмөт Вануату Республикасында &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Бугенвиль провинциясында (Папуа-Жаңы Гвинея) сепаратисттердин аракеттерин басуу, ошондой эле Намибия, Перс булуңу, Батыш Сахара, Сомали, Босния &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Герцеговина жана башка мамлекеттердеги БУУнун операцияларына катышып, өз аскерлерин жиберген. Мурдагы социалисттик лагердин өлкөлөрү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; мамилелери жакшырган.1996–2007-жылдары Дж. Говард жетектеген Австралия Улуттук партиясы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Австралия либералдык коалициясы (ЛПА) бийлик жүргүзүп, рынок экономикасына өтүүнү аяктаган. Ал өзүнүн идеяларынын багытын &quot;экономикалык радикал&quot; &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; социалдык консерватор атаган программасында аныктаган: экономикалык саясатты кескин өзгөртүү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; австралиялык коомдун салттуу баалуулуктарын максималдуу сактоо. АКШ Австралиянын негизги экономикалык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; аскердик союздашы болгон. 2001-жылдын 11-сентябрында Нью-Йорктогу теракттан кийин эл аралык терроризмге каршы өнөктүккө кошулуп, Австралия Союзу (АС) АКШнын Афганистандагы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Ирактагы аскерий аракеттерин колдогон. 2004-жылы АКШ &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; эркин соода келишимине кол коюлган. Австралиянын маанилүү экономикалык шериктештери: Япония, Корея Республикасы, Тайвань &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; КНР. Австралиянын тарыхында биринчи аял премьер-министр Жулия Гиллард (2010–2013) башкарган. 2013-жылы бийлик Э. Дж. Абботт баштаган коалициялык партияларга (ЛПА &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; НПА) өткөн. Алар Австралиянын түндүк чек араларындагы мыйзамсыз качкындардын агымын токтотуу, тоо-кен корпорацияларына салынган салыктарды алып салуу, бюджеттин тең салмактуулугун сактоо жана башка программаларды ишке ашырууга аракеттенишкен. Австралия армиясынын Ирак &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Сириядагы ИГИЛге (эл аралык террористтик уюм) каршы согуштук аракеттерге катышуусу Австралия аймагындагы ислам радикалдарынын террордук чабуулдарына айланган. <br /> ==Экономикасы==<br /> Австралия ‒ жогорку деӊгээлде өнүккөн агрардык өлкө. Ички дүӊ продукциянын (ИДП) көлөмү 819 миллиард доллар (2009, АКШ), аны киши башына бөлүштүргөндө 38,5 миӊ доллардан туура келет. ИДПнын 71,3%ин тейлөө чөйрөсү (финансы, соода, транспорт, байланыш, курулуш, саламаттыкты сактоо жана башка), 24,9%ин өнөр жай, 3,8%ин айыл чарбасы түзөт. Байланыш сектору тез темп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; өсүүдө. Экономикасы чет өлкөлүк (АКШ, Улуу Британия, Япония) инвестицияга көз каранды. Эмгектин эл аралык бөлүнүшүндө минералдык сырьёну &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; айыл чарба азыктарын өндүрүү үлүшү тийген. Бул эки тармак экспорттун көп бөлүгүн түзөт. Ири корпорациялары: «Телстра» (телекоммуникация), «Броккен-Хилл пропрайетери компани» (энергетика), «Кока-Кола ‒ Аматил» (суусундук), «Рио-Тинто» (түстүү металлургия) жана башка. Ар түрдүү кендери көп. Негизги энергиялык отуну ‒ таш көмүр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; күрөӊ көмүр. Отун казып алуу боюнча индустриалык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; өнүгүп келе жаткан өлкөлөрдүн ичинен 1-орунда. Нефть &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; газ казып алуу өнүгүүдө. Нефть Квинсленд (Муни), Баррау аралдарында (Батыш Австралия штатында), Басс кысыгынын тайыз жерлеринде (Виктория штаты), газ ‒ Квинсленд, Түштүк Австралия, Батыш Австралия, Виктория штаттарында &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Түндүк аймагында өндүрүлөт. Темир, боксит, титандуу минералдар (ильменит, рутил), висмут кендерин казып алуу боюнча 1-орунда, коргошун казып алуу боюнча 2-орунда (АКШдан кийин) турат. Дүйнөдөгү уран рудасынын запасынын 24%и Австралияда. Олимпик-Дам &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Рейнджер кендери иштетилүүдө. Боксит, чопо, алюминий казып алуу боюнча дүйнөдө 5-орун, цинк боюнча 2-орун, никель боюнча 3-орунда (Россия, Канададан кийин) туруп, никелден платина &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; палладий алынат. Жер астынан казып алуу ыкмасы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; алтын, күмүш (6-орунда), асыл таштар (опал, сапфир жана башка) казып алынат. Дүйнөдөгү казып алынган алмаздын (5-орунда) 30%и Австралияга туура келет. 2007-жылы 239,9 млрд ''кВт.с'' электр энергиясы өндүрүлгөн. Кара &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; түстүү металлургия (рафинацияланган цинк, жез, алюминий), нефть ажыратуу, химиялык,<br /> [[File:АВСТРАЛИЯ45.png| thumb|Австралиянын чыгыш жээги.]]<br /> (күкүрт кислотасын өндүрүү, суперфосфат, жасалма каучук, пластмасса), машина куруу (автомобиль &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; локомотив, станок куруу, электр-техника, радиоэлектроника), металл иштетүү, тамак-аш (эт, ун, сүт консервалары, май ж. б.), полиграфия өнөр жайлары өнүккөн. Өлкө айыл чарба азык-түлүгүн өндүрүү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; сыртка чыгаруу боюнча дүйнөдө алдыңкы орунда. Ири жер ээлөөчүлүк өнүккөн. Өлкөнүн жер фондунун 59%и айыл чарбасында пайдаланылат. Аймагынын 5%и айдоо аянты, 5%и жайыт &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; чабынды. Айыл чарба өндүрүшүнүн негизги үлүшү мал чарбасына туура келет. Койдун саны (2002-жылы 106 млн) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; жүн кыркуу боюнча (дүйнөдөгү өндүрүлгөн жүндүн 30%и) дүйнөдө 1-орунда. Буудай, бал камыш, пахта, шалы, тамеки, жүгөрү, ак жүгөрү (сорго), май алынчу өсүмдүктөр өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; жемиш өстүрүү өнүккөн. Балык (136 миӊ ''т,'' 2001), рак (55 миӊ ''т''), моллюска (38 миӊ ''т'') кармалат. Ички жүктөрү негизинен темир жол &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; ташылат; ошондой эле автомобиль (28%), деӊиз транспорттору да өнүккөн. Темир жолунун узундугу 37,9 миӊ ''км ''(автомобиль жолунуку 813,0 миӊ ''км''). Ири улуттук &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; эл аралык аэропорттору (Конгсфорд – Смит) бар. Нефть куурунун узундугу 2,5 миӊ ''км'', газ куурунуку ‒ 5,6 миӊ ''км''. Австралияда 70ке жакын деӊиз порту иштейт. Ирилери: Сидней, Порт-Хедленд, Фримантл, Мельбурн, Ньюкасл, Брисбен. Деӊиз-соода флотунун тоннажы 2324 миӊ ''т'' детвейт (1764 ''рег бр.-т''). Сыртка айыл чарба продуктуларын (жүн, буудай, эт, май, сыр), минералдык сырьёлорду (түстүү металл, таш көмүр, темир, боксит) чыгарат. Негизги сырткы соода шериктери: АКШ, Улуу Британия, Япония, Кытай. <br /> ==Маданияты ==<br /> <br /> Австралияда билим берүү системасы XIX кылымда Британия модели боюнча калыптанган. Өлкөнүн азыркы билим берүү системасы мектепке чейинки мекемелерди, 12 жылдык жалпы билим берүүчү мектептерди (милдеттүү 10 жылдык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; 2 жылдык толук орто мектепти), кесиптик &lt;span cat=&quot;ж.кыск&quot; oldv=&quot;ж-а&quot;&gt;жана&lt;/span&gt; жогорку окуу жайларды камтыйт. Аларга (мамлекеттик, жеке) штаттардын билим берүү министрлиги жетекчилик кылып көзөмөлдөйт. <br /> [[File:АВСТРАЛИЯ43.png| thumb|Акча бирдиги ‒ австралия доллары.]]<br /> Учурда Австралияда 41 университет (анын ичинен 3 жеке), Австралия Илимдер академиясы, Гуманитариялык академия, Технологиялык илимдер &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; инженерия академиясы, Түштүк Уэльстин тарых илимдеринин королдук коому, көптөгөн колледждер жана башка илимий мекемелер бар. Өлкөдө негизинен Мельбурндан чыгуучу «Острейлиан» («The Australian») &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; «Сидней Mорнинг Геральд» («The Sidneу Mоrning Herald») гезиттери белгилүү. Телекөрсөтүү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; радиоуктуруу иштерин «Острейлиан бродкастинг корпорейшен» («Australian Broadcasting Corporation») корпорациясы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; коммерциялык компаниялар тейлейт. «Жетинчи канал» (Сhannel 7), «Тогузунчу канал» (Сhannel 9) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; «Онунчу канал» (Сhannel 10) деген ири коммерциялык телестанциялары, ошондой эле өлкөнүн бардык аймактарын тейлеген коммерциялык радиостанциялар бар. Австралиянын адабияты XIX кылымдан англис тилинде өнүгө баштаган. Колониялык доордо (XIX кылымдын аягына чейин) Улуу Британиянын адабий салттарынын таасиринде болгон. <br /> [[File:АВСТРАЛИЯ42.png| thumb|Коредеги аборигендердин сүрөттөрү. Аборигендер дин аскадагы живописи.]]<br /> Алгач ирет Б. Филддин ыр жыйнагы 1819-жылы, эӊ ири алгачкы прозалык чыгарма Г. Сейверинин «Квинтус Сервинтон» романы 1830‒1831-жылдары жарык көргөн. XIX кылымдын аягы XX кылымдын башында гана австралиялык жазуучулардын чыгармаларында улуттук өзгөчөлүктөр пайда боло баштаган. Мисалы, Г. Лоусондун ыр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; аӊгемелер жыйнагы, С. Радда &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; П. Уорунгдун новеллалары, Э. Б. Патерсондун балладасы жана башкалар. 1917‒1929-жылдары Г. Х. Ричардсондун «Ричард Маэнинин тагдыры» аттуу алгачкы роман-эпопеясы жарык көргөн. Жазуучулар К. С. Причард, А. Маршалл, В. Палмер, Д. Кьюзектин чыгармалары дүйнөгө белгилүү боло баштаган. XX кылымдын акырында драматург Д. Уильямсон, жазуучулар К. Маккалоу, Р. Уолес Крэб, Д. Малуф, акын Л. Ларринин, аборигендердин арасынан чыккан акын-жазуучулардын, &lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; акындар К. Уокер, Л. Фогорти, драматургдар Ж. Дейвис, Р. Меррит, С. Морган жана башкалар Австралиянын адабиятын байытууда ролу зор. Абориген-жазуучулар көркөм чыгармаларда өз элинин турмушун чагылдырууда классикалык<br /> [[File:АВСТРАЛИЯ41.png| thumb|Дарактын кабыгына түшүрүлгөн кенгурунун сүрөтү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; ырым-жырымдар ды аткаруу учуру.]]<br /> реализмди гана өздөштүрбөстөн, ошондой эле магиялык реализмдин стилистикасын колдонуп, элдик мифологияны пайдаланууда. Учурда австралиялык абориген жазуучуларынын ичинен А. Уэллер («Алтын булуттардын өлкөсү» философиялык антиутопиялык чыгарманын автору) кеӊири белгилүү. Австралиялыктардын көркөм өнөр башаты жергиликтүү австралиялык-аборигендердин үӊкүрлөрдүн бетине, калкан, бумеранг жана башка магиялык мүнөздө тартылган сүрөттөрдөн башталат. XVIII кылымдын аягынан европалыктардын келиши &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; шаарлар көбөйүп, англиялык неоклассикалык, неоготикалык түрдөгү таштан курулган имараттар пайда болгон. Сүрөт искусствосунун башталышы XVIII‒XIX кылымдардагы К. Мартенстин, С. Т. Гиллдин чыгармалары &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; мүнөздөлөт. Кийин улуттук колорит &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; коштолгон живопистик чыгармалар жарала баштаган (алардын көрүнүктүү өкүлдөрү: Ч. Кондер, Т. Робертс, Ф. Маккаббин жана башкалар). XXI кылымдын башында Азиядан келген эммигранттардын таасири &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; чыгыш маданиятына таандык белгилер байкалат. Австралиянын элдеринин музыкасы жергиликтүү калктын, англавстралиялыктар, европалык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; азиялык келгиндердин салттуу музыкалык маданияты &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; мүнөздөлөт.<br /> [[File:АВСТРАЛИЯ40.png| thumb|Сиднейдеги опера театры. 1959‒1966. Архитектор Й. Утзон.]]<br /> Аборигендердин маданиятында музыка ырым-жырымдардын бир бөлүгү катары болгон. Түндүк Австралияда аборигендердин музыкасы Жаӊы Гвинеянын, XIV‒XV кылымдарда азиялык келгиндердин (Малайя архипелагы жана башкалардын) таасири &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; өнүксө, XVIII кылымдын аяк ченинде европалык мүнөздөгү маданият калыптана баштаган. 1833-жылы Сидней филармониялык коому, кийинчерээк алгачкы музыкалык окуу жайлары, жеке опералык компаниялар, 1906-жылы симфониялык оркестр түзүлгөн. 1847-жылы Сиднейде биринчи жолу А. Натандын «Дон Джон Австрийский» аттуу операсы коюлган. 1935-жылы Композиторлор гильдиясы, 1951-жылы Сиднейде улуттук опералык компания түзүлгөн. Ошол учурда композиторлор: А. Хилл, П. Грейнджер, К. Дуглас, Н. Мил, Л. Сицки, аткаруучулардын ичинен ырчы Ж. Сазерленд кеӊири белгилүү болгон. Учурда өлкөдө «Сидней-Опера-Хаус» музыкалык-театр комплекси (опера &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; балет театры &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бирге), Мельбурндагы мамлекеттик театр (1985), Аделаидадагы мамлекеттик операсы (1974), музыкалык борбор, консерваториялар жана башкалар бар. Театрда алгачкы оюн көрсөтүүлөр келгиндердин демилгеси &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; 1780-жылдар ченде эле башталган. 1830‒1840-жылдары Сидней, Хобарт, Мельбурнда театрлар ачылган. Аларда өздүк көркөм чыгармачыл жамааттар эмгектенип, негизинен австралиялык авторлордун, ошондой эле европалык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; америкалык классикалык чыгармаларды театрлаштырышкан. 1954-жылы Елизавета мамлекеттик театр трести уюшулуп, ал негизинен профессионалдык театрды өнүктүрүүнү көздөгөн. Улуттук драматургиянын өнүгүшүнө Р. Лоулер, П. Уайт, Д. Уильямсон жана башкалар омоктуу салым кошкон. 1960-жылдан аборигендердин театры бир топ өнүгө баштаган, 1987-жылы 1-жолу абориген-драматургдардын улуттук конференциясы өткөрүлүп, анда аборигендердин улуттук театр фонду түзүлгөн. Кино өндүрүшү Австралияда 1900-жылдан башталат. 1906‒1914-жылдары 90го жакын кино тартылса, кийин ал кескин кыскарып, кинодогу бул кризис 1960-жылга чейин созулган. Мындай узакка созулган кризистин башкы себеби америкалык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; англиялык прокат компаниялары тарабынан дүйнөлүк кино рыногун басып алышы болгон. 1970‒1980-жылдары мамлекеттин колдоо көрсөтүүсү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Австралия кинематографисттик комиссиянын түзүлүшү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; киноискусствосунда бир топ ийгиликтер башталган. Ошол мезгилде Д. Кромбинин «Кадди» (1976), Ф. Шепизинин «Жимми Блэксмиттин ыры» (1977), П. Феймандын «Крокодил аталган Данди» (1986) жана башка көркөм тасмалар дүйнөгө белгилүү болгон. Америкалык компаниялар Голливудга Австралиянын көрүнүктүү кинематографисттерин (&lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; Б. Браун, М. Гибсон, Д. Дэвис, Н. Кидман, Э. Морс, Ж. Раш) ишке тартып, чакыртышкан. Австралиянын Жаӊы Зеландия &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Франция &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; биргелешип тартышкан «Пианино» (1993, режиссёру Ж. Кэмпион) тасмасы 3 ирет «Оскар» сыйлыгына татыктуу болуп, акыркы он жылдыктын киношедеври катары таанылган. Жыл сайын Австралияда 10‒15ке жакын кино тартылып турат. Адистер негизинен Австралия кино &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; телекөрсөтүү мектеби тарабынан даярдалат. <br /> <br /> Ад.: Страны и народы. М., 1981. Т.: Австралия и Океания. Антарктида; ''Воляновский Л.'' Материк, переставший быть легендой. М., 1990; ''Антонова И. Ф. ''Экономическая география Австралии. М., 1996; Социально-экономическая география зарубежного мира: 2-е изд. / Под ред. В. В. Вольского, М., 2003; ''Максаковский В. П''. Географическая картина мира. М., 2004. ч.2.<br /> <br /> ''Ө. Бараталиев, А. Кубатова, А. Орозов, Ш. Керимова.''<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%83%D1%83:%D0%90%D0%92%D0%9B%D0%95%D0%A2%D0%98%D0%9C_(%D1%81%D1%83%D1%83)&diff=80455 2026-05-14T03:58:01Z

<p>Kadyrm: Created page with &quot;КОПИЯ &#039;&#039;&#039;АВЛЕТИМ&#039;&#039;&#039; – Аксы районундагы суу, Кара-Суунун (Нарындын алабы) оң куймасы. Узундугу 35 км, алабынын аянты 863 км&#039;&#039;&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.&#039;&#039; Чаткал кырка тоосунун түштүк-чыгыш капталынан башталат. Майда кирип, ноябрда тартылат. Жогорку &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; ортонку б...&quot;</p> <hr /> <div>КОПИЯ<br /> <br /> '''АВЛЕТИМ''' – Аксы районундагы суу, Кара-Суунун (Нарындын алабы) оң куймасы. Узундугу 35 км, алабынын аянты 863 км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;.'' Чаткал кырка тоосунун түштүк-чыгыш капталынан башталат. Майда кирип, ноябрда тартылат. Жогорку &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; ортонку бөлүгү кууш өрөөн аркылуу агат. Жылдык орточо чыгымы 10,6 ''м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/сек;'' эң көбү – 20 ''м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/сек,'' эң азы – 5,6 ''м&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;/сек.'' Сугатка пайдаланылат. Боюнан Авлетим кыштагы орун алган.&lt;br&gt;<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82&diff=80452 2026-05-14T03:46:35Z

<p>Kadyrm: /* PDF варианты */</p> <hr /> <div>=&lt;b&gt;4-том&lt;/b&gt;=<br /> ==&lt;font color='green'&gt; &lt;b type='title'&gt;4-томдун макалалары&lt;/font&gt;&lt;/b&gt;==<br /> * 1. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_1-50_бб 4-том,_1-50_бб]<br /> * 2. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_51-100_бб 4-том,_51-100_бб]<br /> * 3. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_101-153_бб 4-том,_101-153_бб]<br /> * 4. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_154-203_бб 4-том,_154-203_бб]<br /> * 5. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_204-256_бб 4-том,_204-256_бб]<br /> * 6. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_257-306_бб 4-том,_257-306_бб]<br /> * 7. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_307-352_бб 4-том,_307-352_бб]<br /> * 8. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_353-402_бб 4-том,_353-402_бб]<br /> * 9. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_403-452_бб 4-том,_403-452_бб] Бег., Гул.<br /> * 10. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_453-496_бб 4-том,_453-496_бб] Бат.<br /> * 11. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_497-546_бб 4-том,_497-546_бб] K<br /> * 12. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_547-596_бб 4-том,_547-596_бб] Тем. <br /> * 13. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_597-656_бб 4-том,_597-656_бб] Л.<br /> * 14. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_657-736_бб 4-том,_657-736_бб] Л.<br /> * 15. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_737-822_бб 4-том,_737-822_бб] K.<br /> <br /> == 4-томдун PDF варианты ==<br /> [https://drive.google.com/drive/folders/1iFVfQ3B6vBMunKOF19CzD6EvJi6cbJEp Бул шилтемени аркалуу өтүңүз]<br /> <br /> =&lt;b&gt;3-том&lt;/b&gt;=<br /> ==&lt;font color='green'&gt; 3-'''томдун''' макалалары&lt;/font&gt;==<br /> * 1. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_5-85_бб 3-том,_5-85_бб]<br /> * 2. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_86-170_бб 3-том,_86-170_бб] <br /> * 3. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_172-214_бб 3-том,_172-214_бб]<br /> * 4. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_215-326_бб 3-том,_215-326_бб]<br /> * 5. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_327-448_бб 3-том,_327-448_бб]<br /> * 6. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=Категория:3-том,_449-543_бб&amp;pageuntil=ИДЕНТИФИКАЦИЯ#mw-pages 3-том,_449-543_бб]<br /> * 7. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_544-607_бб 3-том,_544-607_бб]<br /> * 8. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_607-672_бб 3-том,_607-672_бб]<br /> * 9. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_673-784_бб 3-том,_673-784_бб]<br /> ==&lt;font color='green'&gt;3-томдун PDF варианты&lt;/font&gt;==<br /> Шилтеме бул жерде: [https://drive.google.com/drive/folders/1EgBrFk96l8tcxdpaFXCcSpdcxyylE8N0?usp=drive_link 3-том pdf файлдары]<br /> <br /> =&lt;b&gt;2-том&lt;/b&gt;=<br /> ==&lt;font color='green'&gt; 2-томдун макалалары: &lt;/font&gt;==<br /> <br /> ===[http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:2-том 2-том бул жерде]===<br /> <br /> ===2-томдун серверге кийинчирээк кирген макалалары===<br /> <br /> * 1. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_1-69_%D0%B1%D0%B1 1-69 бб]<br /> * 2. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:2-том,_146-225_бб 146-225 бб]<br /> * 3. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_500-554_%D0%B1%D0%B1 500-554 бб]<br /> <br /> ==&lt;font color='green'&gt; Жаңы макалалар&lt;/font&gt;==<br /> [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC._%D0%96%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2-том. Жаңы макалаларга шилтеме]<br /> <br /> ==&lt;font color='green'&gt;Олуттуу түрдө өзгөргөн макалалар&lt;/font&gt;==<br /> [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:%D0%9E%D0%BB%D1%83%D1%82%D1%82%D1%83%D1%83_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%B4%D3%A9_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D3%A9%D1%80%D0%B3%D3%A9%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 Олуттуу түрдө өзгөргөн макалаларга шилтеме]<br /> <br /> ==&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;PDF варианты&lt;/font&gt;==<br /> [https://drive.google.com/drive/folders/1e8j22381UYSRbwieU3SZ5-IuWU-z-cGN?usp=sharing 2-томдун pdf варианты]<br /> <br /> = &lt;b&gt;1-том&lt;/b&gt; =<br /> <br /> == 1-томдун макалалары ==<br /> * [https://encyclopedia.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=Категория:1-Том 1-Том]<br /> <br /> == 1-томго кошумча маалымат катары киргизилген макалалар ==<br /> * [http://encyclopedia.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=Категория:Жаңы_макалалар 1-томго кошумча киргизилген макалалар]]<br /> <br /> =&lt;b&gt;Аткарылып жаткан жумуш, мониторинг&lt;/b&gt;=<br /> <br /> == [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD:ListUsers Редакторлордун тизмеси жана салымдары] ==<br /> ==&lt;font color='green'&gt;[http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Атайын:ActiveUsers?username=&amp;wpFormIdentifier=specialactiveusers Акыркы 30 күндүн ичинде редакторлордун салымдары, шилтеме]&lt;/font&gt;==<br /> <br /> '''Жогорку шилтеме аркылуу берилген маалыматты кантип түшүнүү керек, түшүндүрмө''' <br /> <br /> 1. Шилтеме аркылуу веб баракка өтүңүз<br /> <br /> 2. Баракта берилген маалымат төмөнкү мисалдагыдай болот<br /> <br /> ''Мисал:'' &lt;br&gt;&lt;br&gt; Жибек ([[#|талкуу]] | [[#|салымы]]) [10 action in the last 30 days]<br /> <br /> Жогоруда көрсөтүлгөн колдонуучунун (редактор) акыркы 30 күндө 10 өзгөртүү жасагандыгын [[#|салымы]] шилтемеси аркылуу билүүгө болот.</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82&diff=80451 2026-05-14T03:45:01Z

<p>Kadyrm: /* 4-томдун макалалары */</p> <hr /> <div>=&lt;b&gt;4-том&lt;/b&gt;=<br /> ==&lt;font color='green'&gt; &lt;b type='title'&gt;4-томдун макалалары&lt;/font&gt;&lt;/b&gt;==<br /> * 1. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_1-50_бб 4-том,_1-50_бб]<br /> * 2. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_51-100_бб 4-том,_51-100_бб]<br /> * 3. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_101-153_бб 4-том,_101-153_бб]<br /> * 4. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_154-203_бб 4-том,_154-203_бб]<br /> * 5. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_204-256_бб 4-том,_204-256_бб]<br /> * 6. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_257-306_бб 4-том,_257-306_бб]<br /> * 7. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_307-352_бб 4-том,_307-352_бб]<br /> * 8. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_353-402_бб 4-том,_353-402_бб]<br /> * 9. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_403-452_бб 4-том,_403-452_бб] Бег., Гул.<br /> * 10. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_453-496_бб 4-том,_453-496_бб] Бат.<br /> * 11. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_497-546_бб 4-том,_497-546_бб] K<br /> * 12. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_547-596_бб 4-том,_547-596_бб] Тем. <br /> * 13. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_597-656_бб 4-том,_597-656_бб] Л.<br /> * 14. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_657-736_бб 4-том,_657-736_бб] Л.<br /> * 15. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_737-822_бб 4-том,_737-822_бб] K.<br /> <br /> == PDF варианты ==<br /> [https://drive.google.com/drive/folders/1iFVfQ3B6vBMunKOF19CzD6EvJi6cbJEp Бул шилтемени бас]<br /> <br /> =&lt;b&gt;3-том&lt;/b&gt;=<br /> ==&lt;font color='green'&gt; 3-'''томдун''' макалалары&lt;/font&gt;==<br /> * 1. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_5-85_бб 3-том,_5-85_бб]<br /> * 2. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_86-170_бб 3-том,_86-170_бб] <br /> * 3. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_172-214_бб 3-том,_172-214_бб]<br /> * 4. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_215-326_бб 3-том,_215-326_бб]<br /> * 5. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_327-448_бб 3-том,_327-448_бб]<br /> * 6. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=Категория:3-том,_449-543_бб&amp;pageuntil=ИДЕНТИФИКАЦИЯ#mw-pages 3-том,_449-543_бб]<br /> * 7. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_544-607_бб 3-том,_544-607_бб]<br /> * 8. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_607-672_бб 3-том,_607-672_бб]<br /> * 9. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_673-784_бб 3-том,_673-784_бб]<br /> ==&lt;font color='green'&gt;3-томдун PDF варианты&lt;/font&gt;==<br /> Шилтеме бул жерде: [https://drive.google.com/drive/folders/1EgBrFk96l8tcxdpaFXCcSpdcxyylE8N0?usp=drive_link 3-том pdf файлдары]<br /> <br /> =&lt;b&gt;2-том&lt;/b&gt;=<br /> ==&lt;font color='green'&gt; 2-томдун макалалары: &lt;/font&gt;==<br /> <br /> ===[http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:2-том 2-том бул жерде]===<br /> <br /> ===2-томдун серверге кийинчирээк кирген макалалары===<br /> <br /> * 1. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_1-69_%D0%B1%D0%B1 1-69 бб]<br /> * 2. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:2-том,_146-225_бб 146-225 бб]<br /> * 3. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_500-554_%D0%B1%D0%B1 500-554 бб]<br /> <br /> ==&lt;font color='green'&gt; Жаңы макалалар&lt;/font&gt;==<br /> [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC._%D0%96%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2-том. Жаңы макалаларга шилтеме]<br /> <br /> ==&lt;font color='green'&gt;Олуттуу түрдө өзгөргөн макалалар&lt;/font&gt;==<br /> [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:%D0%9E%D0%BB%D1%83%D1%82%D1%82%D1%83%D1%83_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%B4%D3%A9_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D3%A9%D1%80%D0%B3%D3%A9%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 Олуттуу түрдө өзгөргөн макалаларга шилтеме]<br /> <br /> ==&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;PDF варианты&lt;/font&gt;==<br /> [https://drive.google.com/drive/folders/1e8j22381UYSRbwieU3SZ5-IuWU-z-cGN?usp=sharing 2-томдун pdf варианты]<br /> <br /> = &lt;b&gt;1-том&lt;/b&gt; =<br /> <br /> == 1-томдун макалалары ==<br /> * [https://encyclopedia.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=Категория:1-Том 1-Том]<br /> <br /> == 1-томго кошумча маалымат катары киргизилген макалалар ==<br /> * [http://encyclopedia.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=Категория:Жаңы_макалалар 1-томго кошумча киргизилген макалалар]]<br /> <br /> =&lt;b&gt;Аткарылып жаткан жумуш, мониторинг&lt;/b&gt;=<br /> <br /> == [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD:ListUsers Редакторлордун тизмеси жана салымдары] ==<br /> ==&lt;font color='green'&gt;[http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Атайын:ActiveUsers?username=&amp;wpFormIdentifier=specialactiveusers Акыркы 30 күндүн ичинде редакторлордун салымдары, шилтеме]&lt;/font&gt;==<br /> <br /> '''Жогорку шилтеме аркылуу берилген маалыматты кантип түшүнүү керек, түшүндүрмө''' <br /> <br /> 1. Шилтеме аркылуу веб баракка өтүңүз<br /> <br /> 2. Баракта берилген маалымат төмөнкү мисалдагыдай болот<br /> <br /> ''Мисал:'' &lt;br&gt;&lt;br&gt; Жибек ([[#|талкуу]] | [[#|салымы]]) [10 action in the last 30 days]<br /> <br /> Жогоруда көрсөтүлгөн колдонуучунун (редактор) акыркы 30 күндө 10 өзгөртүү жасагандыгын [[#|салымы]] шилтемеси аркылуу билүүгө болот.</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82&diff=80450 2026-05-14T03:43:28Z

<p>Kadyrm: /* Жаңыдан кошулуп, каралып жаткан макалалар */</p> <hr /> <div>=&lt;b&gt;4-том&lt;/b&gt;=<br /> ==&lt;font color='green'&gt; &lt;b type='title'&gt;4-томдун макалалары&lt;/font&gt;==<br /> * 1. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_1-50_бб 4-том,_1-50_бб]<br /> * 2. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_51-100_бб 4-том,_51-100_бб]<br /> * 3. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_101-153_бб 4-том,_101-153_бб]<br /> * 4. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_154-203_бб 4-том,_154-203_бб]<br /> * 5. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_204-256_бб 4-том,_204-256_бб]<br /> * 6. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_257-306_бб 4-том,_257-306_бб]<br /> * 7. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_307-352_бб 4-том,_307-352_бб]<br /> * 8. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_353-402_бб 4-том,_353-402_бб]<br /> * 9. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_403-452_бб 4-том,_403-452_бб] Бег., Гул.<br /> * 10. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_453-496_бб 4-том,_453-496_бб] Бат.<br /> * 11. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_497-546_бб 4-том,_497-546_бб] K<br /> * 12. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_547-596_бб 4-том,_547-596_бб] Тем. <br /> * 13. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_597-656_бб 4-том,_597-656_бб] Л.<br /> * 14. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_657-736_бб 4-том,_657-736_бб] Л.<br /> * 15. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_737-822_бб 4-том,_737-822_бб] K.<br /> <br /> == PDF варианты ==<br /> [https://drive.google.com/drive/folders/1iFVfQ3B6vBMunKOF19CzD6EvJi6cbJEp Бул шилтемени бас]<br /> <br /> =&lt;b&gt;3-том&lt;/b&gt;=<br /> ==&lt;font color='green'&gt; 3-'''томдун''' макалалары&lt;/font&gt;==<br /> * 1. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_5-85_бб 3-том,_5-85_бб]<br /> * 2. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_86-170_бб 3-том,_86-170_бб] <br /> * 3. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_172-214_бб 3-том,_172-214_бб]<br /> * 4. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_215-326_бб 3-том,_215-326_бб]<br /> * 5. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_327-448_бб 3-том,_327-448_бб]<br /> * 6. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=Категория:3-том,_449-543_бб&amp;pageuntil=ИДЕНТИФИКАЦИЯ#mw-pages 3-том,_449-543_бб]<br /> * 7. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_544-607_бб 3-том,_544-607_бб]<br /> * 8. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_607-672_бб 3-том,_607-672_бб]<br /> * 9. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_673-784_бб 3-том,_673-784_бб]<br /> ==&lt;font color='green'&gt;3-томдун PDF варианты&lt;/font&gt;==<br /> Шилтеме бул жерде: [https://drive.google.com/drive/folders/1EgBrFk96l8tcxdpaFXCcSpdcxyylE8N0?usp=drive_link 3-том pdf файлдары]<br /> <br /> =&lt;b&gt;2-том&lt;/b&gt;=<br /> ==&lt;font color='green'&gt; 2-томдун макалалары: &lt;/font&gt;==<br /> <br /> ===[http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:2-том 2-том бул жерде]===<br /> <br /> ===2-томдун серверге кийинчирээк кирген макалалары===<br /> <br /> * 1. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_1-69_%D0%B1%D0%B1 1-69 бб]<br /> * 2. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:2-том,_146-225_бб 146-225 бб]<br /> * 3. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_500-554_%D0%B1%D0%B1 500-554 бб]<br /> <br /> ==&lt;font color='green'&gt; Жаңы макалалар&lt;/font&gt;==<br /> [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC._%D0%96%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2-том. Жаңы макалаларга шилтеме]<br /> <br /> ==&lt;font color='green'&gt;Олуттуу түрдө өзгөргөн макалалар&lt;/font&gt;==<br /> [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:%D0%9E%D0%BB%D1%83%D1%82%D1%82%D1%83%D1%83_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%B4%D3%A9_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D3%A9%D1%80%D0%B3%D3%A9%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 Олуттуу түрдө өзгөргөн макалаларга шилтеме]<br /> <br /> ==&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;PDF варианты&lt;/font&gt;==<br /> [https://drive.google.com/drive/folders/1e8j22381UYSRbwieU3SZ5-IuWU-z-cGN?usp=sharing 2-томдун pdf варианты]<br /> <br /> = &lt;b&gt;1-том&lt;/b&gt; =<br /> <br /> == 1-томдун макалалары ==<br /> * [https://encyclopedia.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=Категория:1-Том 1-Том]<br /> <br /> == 1-томго кошумча маалымат катары киргизилген макалалар ==<br /> * [http://encyclopedia.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=Категория:Жаңы_макалалар 1-томго кошумча киргизилген макалалар]]<br /> <br /> =&lt;b&gt;Аткарылып жаткан жумуш, мониторинг&lt;/b&gt;=<br /> <br /> == [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD:ListUsers Редакторлордун тизмеси жана салымдары] ==<br /> ==&lt;font color='green'&gt;[http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Атайын:ActiveUsers?username=&amp;wpFormIdentifier=specialactiveusers Акыркы 30 күндүн ичинде редакторлордун салымдары, шилтеме]&lt;/font&gt;==<br /> <br /> '''Жогорку шилтеме аркылуу берилген маалыматты кантип түшүнүү керек, түшүндүрмө''' <br /> <br /> 1. Шилтеме аркылуу веб баракка өтүңүз<br /> <br /> 2. Баракта берилген маалымат төмөнкү мисалдагыдай болот<br /> <br /> ''Мисал:'' &lt;br&gt;&lt;br&gt; Жибек ([[#|талкуу]] | [[#|салымы]]) [10 action in the last 30 days]<br /> <br /> Жогоруда көрсөтүлгөн колдонуучунун (редактор) акыркы 30 күндө 10 өзгөртүү жасагандыгын [[#|салымы]] шилтемеси аркылуу билүүгө болот.</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82&diff=80449 2026-05-14T03:42:34Z

<p>Kadyrm: /* 2-томдун pdf варианты */</p> <hr /> <div>=&lt;b&gt;4-том&lt;/b&gt;=<br /> ==&lt;font color='green'&gt; &lt;b type='title'&gt;Жаңыдан&lt;/b&gt; &lt;i&gt;кошулуп&lt;/i&gt;, каралып жаткан макалалар&lt;/font&gt;==<br /> * 1. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_1-50_бб 4-том,_1-50_бб]<br /> * 2. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_51-100_бб 4-том,_51-100_бб]<br /> * 3. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_101-153_бб 4-том,_101-153_бб]<br /> * 4. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_154-203_бб 4-том,_154-203_бб]<br /> * 5. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_204-256_бб 4-том,_204-256_бб]<br /> * 6. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_257-306_бб 4-том,_257-306_бб]<br /> * 7. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_307-352_бб 4-том,_307-352_бб]<br /> * 8. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_353-402_бб 4-том,_353-402_бб]<br /> * 9. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_403-452_бб 4-том,_403-452_бб] Бег., Гул.<br /> * 10. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_453-496_бб 4-том,_453-496_бб] Бат.<br /> * 11. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_497-546_бб 4-том,_497-546_бб] K<br /> * 12. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_547-596_бб 4-том,_547-596_бб] Тем. <br /> * 13. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_597-656_бб 4-том,_597-656_бб] Л.<br /> * 14. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_657-736_бб 4-том,_657-736_бб] Л.<br /> * 15. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_737-822_бб 4-том,_737-822_бб] K.<br /> == PDF варианты ==<br /> [https://drive.google.com/drive/folders/1iFVfQ3B6vBMunKOF19CzD6EvJi6cbJEp Бул шилтемени бас]<br /> <br /> =&lt;b&gt;3-том&lt;/b&gt;=<br /> ==&lt;font color='green'&gt; 3-'''томдун''' макалалары&lt;/font&gt;==<br /> * 1. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_5-85_бб 3-том,_5-85_бб]<br /> * 2. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_86-170_бб 3-том,_86-170_бб] <br /> * 3. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_172-214_бб 3-том,_172-214_бб]<br /> * 4. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_215-326_бб 3-том,_215-326_бб]<br /> * 5. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_327-448_бб 3-том,_327-448_бб]<br /> * 6. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=Категория:3-том,_449-543_бб&amp;pageuntil=ИДЕНТИФИКАЦИЯ#mw-pages 3-том,_449-543_бб]<br /> * 7. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_544-607_бб 3-том,_544-607_бб]<br /> * 8. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_607-672_бб 3-том,_607-672_бб]<br /> * 9. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_673-784_бб 3-том,_673-784_бб]<br /> ==&lt;font color='green'&gt;3-томдун PDF варианты&lt;/font&gt;==<br /> Шилтеме бул жерде: [https://drive.google.com/drive/folders/1EgBrFk96l8tcxdpaFXCcSpdcxyylE8N0?usp=drive_link 3-том pdf файлдары]<br /> <br /> =&lt;b&gt;2-том&lt;/b&gt;=<br /> ==&lt;font color='green'&gt; 2-томдун макалалары: &lt;/font&gt;==<br /> <br /> ===[http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:2-том 2-том бул жерде]===<br /> <br /> ===2-томдун серверге кийинчирээк кирген макалалары===<br /> <br /> * 1. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_1-69_%D0%B1%D0%B1 1-69 бб]<br /> * 2. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:2-том,_146-225_бб 146-225 бб]<br /> * 3. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_500-554_%D0%B1%D0%B1 500-554 бб]<br /> <br /> ==&lt;font color='green'&gt; Жаңы макалалар&lt;/font&gt;==<br /> [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC._%D0%96%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2-том. Жаңы макалаларга шилтеме]<br /> <br /> ==&lt;font color='green'&gt;Олуттуу түрдө өзгөргөн макалалар&lt;/font&gt;==<br /> [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:%D0%9E%D0%BB%D1%83%D1%82%D1%82%D1%83%D1%83_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%B4%D3%A9_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D3%A9%D1%80%D0%B3%D3%A9%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 Олуттуу түрдө өзгөргөн макалаларга шилтеме]<br /> <br /> ==&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;PDF варианты&lt;/font&gt;==<br /> [https://drive.google.com/drive/folders/1e8j22381UYSRbwieU3SZ5-IuWU-z-cGN?usp=sharing 2-томдун pdf варианты]<br /> <br /> = &lt;b&gt;1-том&lt;/b&gt; =<br /> <br /> == 1-томдун макалалары ==<br /> * [https://encyclopedia.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=Категория:1-Том 1-Том]<br /> <br /> == 1-томго кошумча маалымат катары киргизилген макалалар ==<br /> * [http://encyclopedia.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=Категория:Жаңы_макалалар 1-томго кошумча киргизилген макалалар]]<br /> <br /> =&lt;b&gt;Аткарылып жаткан жумуш, мониторинг&lt;/b&gt;=<br /> <br /> == [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD:ListUsers Редакторлордун тизмеси жана салымдары] ==<br /> ==&lt;font color='green'&gt;[http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Атайын:ActiveUsers?username=&amp;wpFormIdentifier=specialactiveusers Акыркы 30 күндүн ичинде редакторлордун салымдары, шилтеме]&lt;/font&gt;==<br /> <br /> '''Жогорку шилтеме аркылуу берилген маалыматты кантип түшүнүү керек, түшүндүрмө''' <br /> <br /> 1. Шилтеме аркылуу веб баракка өтүңүз<br /> <br /> 2. Баракта берилген маалымат төмөнкү мисалдагыдай болот<br /> <br /> ''Мисал:'' &lt;br&gt;&lt;br&gt; Жибек ([[#|талкуу]] | [[#|салымы]]) [10 action in the last 30 days]<br /> <br /> Жогоруда көрсөтүлгөн колдонуучунун (редактор) акыркы 30 күндө 10 өзгөртүү жасагандыгын [[#|салымы]] шилтемеси аркылуу билүүгө болот.</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82&diff=80448 2026-05-14T03:41:27Z

<p>Kadyrm: /* PDF варианты */</p> <hr /> <div>=&lt;b&gt;4-том&lt;/b&gt;=<br /> ==&lt;font color='green'&gt; &lt;b type='title'&gt;Жаңыдан&lt;/b&gt; &lt;i&gt;кошулуп&lt;/i&gt;, каралып жаткан макалалар&lt;/font&gt;==<br /> * 1. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_1-50_бб 4-том,_1-50_бб]<br /> * 2. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_51-100_бб 4-том,_51-100_бб]<br /> * 3. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_101-153_бб 4-том,_101-153_бб]<br /> * 4. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_154-203_бб 4-том,_154-203_бб]<br /> * 5. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_204-256_бб 4-том,_204-256_бб]<br /> * 6. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_257-306_бб 4-том,_257-306_бб]<br /> * 7. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_307-352_бб 4-том,_307-352_бб]<br /> * 8. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_353-402_бб 4-том,_353-402_бб]<br /> * 9. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_403-452_бб 4-том,_403-452_бб] Бег., Гул.<br /> * 10. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_453-496_бб 4-том,_453-496_бб] Бат.<br /> * 11. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_497-546_бб 4-том,_497-546_бб] K<br /> * 12. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_547-596_бб 4-том,_547-596_бб] Тем. <br /> * 13. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_597-656_бб 4-том,_597-656_бб] Л.<br /> * 14. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_657-736_бб 4-том,_657-736_бб] Л.<br /> * 15. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_737-822_бб 4-том,_737-822_бб] K.<br /> == PDF варианты ==<br /> [https://drive.google.com/drive/folders/1iFVfQ3B6vBMunKOF19CzD6EvJi6cbJEp Бул шилтемени бас]<br /> <br /> =&lt;b&gt;3-том&lt;/b&gt;=<br /> ==&lt;font color='green'&gt; 3-'''томдун''' макалалары&lt;/font&gt;==<br /> * 1. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_5-85_бб 3-том,_5-85_бб]<br /> * 2. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_86-170_бб 3-том,_86-170_бб] <br /> * 3. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_172-214_бб 3-том,_172-214_бб]<br /> * 4. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_215-326_бб 3-том,_215-326_бб]<br /> * 5. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_327-448_бб 3-том,_327-448_бб]<br /> * 6. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=Категория:3-том,_449-543_бб&amp;pageuntil=ИДЕНТИФИКАЦИЯ#mw-pages 3-том,_449-543_бб]<br /> * 7. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_544-607_бб 3-том,_544-607_бб]<br /> * 8. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_607-672_бб 3-том,_607-672_бб]<br /> * 9. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_673-784_бб 3-том,_673-784_бб]<br /> ==&lt;font color='green'&gt;3-томдун PDF варианты&lt;/font&gt;==<br /> Шилтеме бул жерде: [https://drive.google.com/drive/folders/1EgBrFk96l8tcxdpaFXCcSpdcxyylE8N0?usp=drive_link 3-том pdf файлдары]<br /> <br /> =&lt;b&gt;2-том&lt;/b&gt;=<br /> ==&lt;font color='green'&gt; 2-томдун макалалары: &lt;/font&gt;==<br /> <br /> ===[http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:2-том 2-том бул жерде]===<br /> <br /> ===2-томдун серверге кийинчирээк кирген макалалары===<br /> <br /> * 1. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_1-69_%D0%B1%D0%B1 1-69 бб]<br /> * 2. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:2-том,_146-225_бб 146-225 бб]<br /> * 3. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_500-554_%D0%B1%D0%B1 500-554 бб]<br /> <br /> ==&lt;font color='green'&gt; Жаңы макалалар&lt;/font&gt;==<br /> [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC._%D0%96%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2-том. Жаңы макалаларга шилтеме]<br /> <br /> ==&lt;font color='green'&gt;Олуттуу түрдө өзгөргөн макалалар&lt;/font&gt;==<br /> [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:%D0%9E%D0%BB%D1%83%D1%82%D1%82%D1%83%D1%83_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%B4%D3%A9_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D3%A9%D1%80%D0%B3%D3%A9%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 Олуттуу түрдө өзгөргөн макалаларга шилтеме]<br /> <br /> ==&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;PDF варианты&lt;/font&gt;==<br /> ==[https://drive.google.com/drive/folders/1e8j22381UYSRbwieU3SZ5-IuWU-z-cGN?usp=sharing 2-томдун pdf варианты] ==<br /> <br /> = &lt;b&gt;1-том&lt;/b&gt; =<br /> <br /> == 1-томдун макалалары ==<br /> * [https://encyclopedia.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=Категория:1-Том 1-Том]<br /> <br /> == 1-томго кошумча маалымат катары киргизилген макалалар ==<br /> * [http://encyclopedia.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=Категория:Жаңы_макалалар 1-томго кошумча киргизилген макалалар]]<br /> <br /> =&lt;b&gt;Аткарылып жаткан жумуш, мониторинг&lt;/b&gt;=<br /> <br /> == [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD:ListUsers Редакторлордун тизмеси жана салымдары] ==<br /> ==&lt;font color='green'&gt;[http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Атайын:ActiveUsers?username=&amp;wpFormIdentifier=specialactiveusers Акыркы 30 күндүн ичинде редакторлордун салымдары, шилтеме]&lt;/font&gt;==<br /> <br /> '''Жогорку шилтеме аркылуу берилген маалыматты кантип түшүнүү керек, түшүндүрмө''' <br /> <br /> 1. Шилтеме аркылуу веб баракка өтүңүз<br /> <br /> 2. Баракта берилген маалымат төмөнкү мисалдагыдай болот<br /> <br /> ''Мисал:'' &lt;br&gt;&lt;br&gt; Жибек ([[#|талкуу]] | [[#|салымы]]) [10 action in the last 30 days]<br /> <br /> Жогоруда көрсөтүлгөн колдонуучунун (редактор) акыркы 30 күндө 10 өзгөртүү жасагандыгын [[#|салымы]] шилтемеси аркылуу билүүгө болот.</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82&diff=80446 2026-05-14T03:19:57Z

<p>Kadyrm: /* 2-том */</p> <hr /> <div>=&lt;b&gt;4-том&lt;/b&gt;=<br /> ==&lt;font color='green'&gt; &lt;b type='title'&gt;Жаңыдан&lt;/b&gt; &lt;i&gt;кошулуп&lt;/i&gt;, каралып жаткан макалалар&lt;/font&gt;==<br /> * 1. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_1-50_бб 4-том,_1-50_бб]<br /> * 2. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_51-100_бб 4-том,_51-100_бб]<br /> * 3. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_101-153_бб 4-том,_101-153_бб]<br /> * 4. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_154-203_бб 4-том,_154-203_бб]<br /> * 5. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_204-256_бб 4-том,_204-256_бб]<br /> * 6. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_257-306_бб 4-том,_257-306_бб]<br /> * 7. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_307-352_бб 4-том,_307-352_бб]<br /> * 8. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_353-402_бб 4-том,_353-402_бб]<br /> * 9. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_403-452_бб 4-том,_403-452_бб] Бег., Гул.<br /> * 10. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_453-496_бб 4-том,_453-496_бб] Бат.<br /> * 11. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_497-546_бб 4-том,_497-546_бб] K<br /> * 12. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_547-596_бб 4-том,_547-596_бб] Тем. <br /> * 13. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_597-656_бб 4-том,_597-656_бб] Л.<br /> * 14. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_657-736_бб 4-том,_657-736_бб] Л.<br /> * 15. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_737-822_бб 4-том,_737-822_бб] K.<br /> == PDF варианты ==<br /> [https://drive.google.com/drive/folders/1iFVfQ3B6vBMunKOF19CzD6EvJi6cbJEp Бул шилтемени бас]<br /> <br /> =&lt;b&gt;3-том&lt;/b&gt;=<br /> ==&lt;font color='green'&gt; 3-'''томдун''' макалалары&lt;/font&gt;==<br /> * 1. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_5-85_бб 3-том,_5-85_бб]<br /> * 2. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_86-170_бб 3-том,_86-170_бб] <br /> * 3. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_172-214_бб 3-том,_172-214_бб]<br /> * 4. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_215-326_бб 3-том,_215-326_бб]<br /> * 5. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_327-448_бб 3-том,_327-448_бб]<br /> * 6. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=Категория:3-том,_449-543_бб&amp;pageuntil=ИДЕНТИФИКАЦИЯ#mw-pages 3-том,_449-543_бб]<br /> * 7. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_544-607_бб 3-том,_544-607_бб]<br /> * 8. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_607-672_бб 3-том,_607-672_бб]<br /> * 9. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_673-784_бб 3-том,_673-784_бб]<br /> ==&lt;font color='green'&gt;PDF варианты&lt;/font&gt;==<br /> бул жерде: [https://drive.google.com/drive/folders/1EgBrFk96l8tcxdpaFXCcSpdcxyylE8N0?usp=drive_link 3-том pdf файлдары]<br /> <br /> =&lt;b&gt;2-том&lt;/b&gt;=<br /> ==&lt;font color='green'&gt; 2-томдун макалалары: &lt;/font&gt;==<br /> <br /> ===[http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:2-том 2-том бул жерде]===<br /> <br /> ===2-томдун серверге кийинчирээк кирген макалалары===<br /> <br /> * 1. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_1-69_%D0%B1%D0%B1 1-69 бб]<br /> * 2. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:2-том,_146-225_бб 146-225 бб]<br /> * 3. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_500-554_%D0%B1%D0%B1 500-554 бб]<br /> <br /> ==&lt;font color='green'&gt; Жаңы макалалар&lt;/font&gt;==<br /> [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC._%D0%96%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2-том. Жаңы макалаларга шилтеме]<br /> <br /> ==&lt;font color='green'&gt;Олуттуу түрдө өзгөргөн макалалар&lt;/font&gt;==<br /> [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:%D0%9E%D0%BB%D1%83%D1%82%D1%82%D1%83%D1%83_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%B4%D3%A9_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D3%A9%D1%80%D0%B3%D3%A9%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 Олуттуу түрдө өзгөргөн макалаларга шилтеме]<br /> <br /> ==&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;PDF варианты&lt;/font&gt;==<br /> ==[https://drive.google.com/drive/folders/1e8j22381UYSRbwieU3SZ5-IuWU-z-cGN?usp=sharing 2-томдун pdf варианты] ==<br /> <br /> = &lt;b&gt;1-том&lt;/b&gt; =<br /> <br /> == 1-томдун макалалары ==<br /> * [https://encyclopedia.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=Категория:1-Том 1-Том]<br /> <br /> == 1-томго кошумча маалымат катары киргизилген макалалар ==<br /> * [http://encyclopedia.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=Категория:Жаңы_макалалар 1-томго кошумча киргизилген макалалар]]<br /> <br /> =&lt;b&gt;Аткарылып жаткан жумуш, мониторинг&lt;/b&gt;=<br /> <br /> == [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD:ListUsers Редакторлордун тизмеси жана салымдары] ==<br /> ==&lt;font color='green'&gt;[http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Атайын:ActiveUsers?username=&amp;wpFormIdentifier=specialactiveusers Акыркы 30 күндүн ичинде редакторлордун салымдары, шилтеме]&lt;/font&gt;==<br /> <br /> '''Жогорку шилтеме аркылуу берилген маалыматты кантип түшүнүү керек, түшүндүрмө''' <br /> <br /> 1. Шилтеме аркылуу веб баракка өтүңүз<br /> <br /> 2. Баракта берилген маалымат төмөнкү мисалдагыдай болот<br /> <br /> ''Мисал:'' &lt;br&gt;&lt;br&gt; Жибек ([[#|талкуу]] | [[#|салымы]]) [10 action in the last 30 days]<br /> <br /> Жогоруда көрсөтүлгөн колдонуучунун (редактор) акыркы 30 күндө 10 өзгөртүү жасагандыгын [[#|салымы]] шилтемеси аркылуу билүүгө болот.</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%97%D0%95%D0%A0%D0%91%D0%90%D0%99%D0%96%D0%90%D0%9D_%D0%A2%D0%98%D0%9B%D0%98&diff=79739 2026-04-16T04:15:45Z

<p>Kadyrm: </p> <hr /> <div>'''АЗЕРБАЙЖАН ТИЛИ''' (азери) – Азербайжан Республикасынын мамлекеттик тили; жергиликтүү калктын &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'&gt;жана&lt;/span&gt; Иран, Ирак, Афганистан, Грузия, Армения, Дагестан &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'&gt;жана&lt;/span&gt; Орто Азия республикасында жашаган азербайжандар­дын тили. Түрк тилдеринин түштүк батыш же огуз тобуна кирет. 7–11‑кылымдарда түрк тилдүү уруулар­дын (огуз, селжук) Азербайжан жерине кели­ши &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'&gt;менен&lt;/span&gt; жергиликтүү элдердин мурда колдонгон тилде­ри сүрүлүп, 11–13‑кылымдарда жергиликтүү элдердин оозеки тили түрк тили болуп, ал азербайжан адабий тили катары калыптана баштаган. Азербайжан тилинде 4 диалек­тилик топ белгиленет: чыгыш тобу, түштүк тобу, батыш тобу, түндүк тобу. Азербайжан адабий тили шемахи &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'&gt;жана&lt;/span&gt; бакы диалектилеринин неги­зинде 19‑кылымда калыптанган. Азербайжан тилинин өзүнүн грам­матикалык лексикалык белгилери боюнча азыркы түрк, түркмөн, гагауз, башкача айтканда, огуз тобундагы тилдерге жакын. Кээ бир фонетикалык өзгөчөлүктөрү боюнча ногой, кумык, өзбек тилдери &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'&gt;менен&lt;/span&gt; да жа­кындашат. Азербайжан тилинде 9 үндүү, 23 үнсүз тыбыш бар. 1929‑жылга чейин араб графикасын колдонгон, ошол жылдан латын, э, ө, ү тамгаларын кошумчалап, 1940‑жылы орус графикасына өткөн. Азыр кайрадан латын графикасын колдонушат.<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%97%D0%95%D0%A0%D0%91%D0%90%D0%99%D0%96%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%90%D0%A0&diff=79738 2026-04-16T04:14:30Z

<p>Kadyrm: </p> <hr /> <div>'''АЗЕРБАЙЖАНДАР''' (өздөрүн азербайжанлылар деп аташат) – Азербайжан &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'&gt;жана&lt;/span&gt; Ирандын түндүк-батышындагы жергиликтүү калк. Ошондой эле азыркы Россия (Дагестан), Грузия (Борчалы), (Карс &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'&gt;жана&lt;/span&gt; Ыгдыр) жана башка аймактарда да жашашат. Азербайжан тилинде сүйлөшөт.<br /> [[File:АЗЕРБАЙЖАН ТИЛИ27.png | thumb|none]]<br /> <br /> Жалпы саны 30–35 млн, &lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; Азербайжанда 8,2 млн (2009), Иранда 15 млн (2009). Кыргызстанда 17 миң (2009). Азербайжандар 19–20‑кылымдын башында расмий орус документтеринде түрктөр, татарлар деп аталган. Алар айрум, аф­шар, баят, карадаг, ка­рапапах, падар, шахсе­ван жана башка субэтностук топторго бөлүнөт. Ба­йыркы Ман мамлекети­нин, кавказдык Алба­ниянын, Мидия, Атро­патендин жергиликтүү элдери, кавказ тилдүү (албан, гаргар, ути, каспи, лег), иран тилдүү (курт, ман не, мидян), түрк тилдүү (хазар, болгар, печенег, огуз) урууларынын ассимиляцияланышы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'&gt;менен&lt;/span&gt; Азербайжандар 11–13‑кылымдарда өзүнчө эл болуп калыптанган. Дини – мусулман‑сунниттер (ирандык Азербайжандар – мусулман ­шииттер). Азербайжандар негизинен өнөр жайларда (нефть, газ, жана башкаларда) иштешет, ошондой эле мал чарбачылык, дыйканчылык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'&gt;менен&lt;/span&gt; да кесип кылышат. Азербайжандардын көпчүлүгү шаарда жашашат. Улуттук кийими ­кыска көйнөк, архалук (көкүрөгү оюлган кофта), кенен ыштан, булгаары бут кийим; кур, чуха (узун тыш кийим), жораб, эркектер папах, аялдар чадра (чүмбөт) кийишкен. Тамак‑ашы негизинен ун, эт, жашылча‑жемиш азыктары­нан даярдалып, &lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; нан (тенур, тендирде бы­шырылган), говурма, басдырма, люля‑кебаб, долма жана башка (эттен даярдалган), күрүч (палоо­нун 50дөн ашык түрү), суусундук катары чай, шербет, айран кеңири пайдаланылат. <br /> <br /> ''Ш. Керимова''<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%97%D0%95%D0%A0%D0%91%D0%90%D0%99%D0%96%D0%90%D0%9D%D0%94%D0%90%D0%A0&diff=79737 2026-04-16T04:13:57Z

<p>Kadyrm: </p> <hr /> <div>'''АЗЕРБАЙЖАНДАР''' (өздөрүн азербайжанлылар деп аташат) – Азербайжан &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'&gt;жана&lt;/span&gt; Ирандын түндүк-батышындагы жергиликтүү калк. Ошондой эле азыркы Россия (Дагестан), Грузия (Борчалы), (Карс &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'&gt;жана&lt;/span&gt; Ыгдыр) жана башка аймактарда да жашашат. Азербайжан тилинде сүйлөшөт.<br /> [[File:АЗЕРБАЙЖАН ТИЛИ27.png | thumb|none]]<br /> <br /> Жалпы саны 30–35 млн, &lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; Азербайжанда 8,2 млн (2009), Иранда 15 млн (2009). Кыргызстанда 17 миң (2009). Азербайжандар 19–20‑кылымдын башында расмий орус документтеринде түрктөр, татарлар деп аталган. Алар айрум, аф­шар, баят, карадаг, ка­рапапах, падар, шахсе­ван жана башка субэтностук топторго бөлүнөт. Ба­йыркы Ман мамлекети­нин, кавказдык Алба­ниянын, Мидия, Атро­патендин жергиликтүү элдери, кавказ тилдүү (албан, гаргар, ути, каспи, лег), иран тилдүү (курт, ман не, мидян), түрк тилдүү (хазар, болгар, печенег, огуз) урууларынын ассимиляцияланышы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'&gt;менен&lt;/span&gt; Азербайжандар 11–13‑кылымдарда өзүнчө эл болуп калыптанган. Дини – мусулман‑сунниттер (ирандык Азербайжандар – мусулман ­шииттер). Азербайжандар негизинен өнөр жайларда (нефть, газ, жана башкаларда) иштешет, ошондой эле мал чарбачылык, дыйканчылык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'&gt;менен&lt;/span&gt; да кесип кылышат. Азербайжандардын көпчүлүгү шаарда жашашат. Улуттук кийими ­кыска көйнөк, архалук (көкүрөгү оюлган кофта), кенен ыштан, булгаары бут кийим; кур, чуха (узун тыш кийим), жораб, эркектер папах, аялдар чадра (чүмбөт) кийишкен. Тамак‑ашы негизинен ун, эт, жашылча‑жемиш азыктары­нан даярдалып, &lt;span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'&gt;анын ичинде&lt;/span&gt; нан (тенур, тендирде бы­шырылган), говурма, басдырма, люля‑кебаб, долма жана башка (эттен даярдалган), күрүч (палоо­нун 50дөн ашык түрү), суусундук катары чай, шербет, айран кеңири пайдаланылат. <br /> <br /> ''Ш. Керимова''<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%94%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%98%D0%9C_%D0%A8%D0%90%D0%9C%D0%90_(%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2)&diff=79719 2026-04-15T05:56:56Z

<p>Kadyrm: </p> <hr /> <div>'''АБДИРАИМ''' Шама (Шаматов) [1892-жыл, [[Россия империясы]], [[Түркстан генерал-губернаторлугу]], Фергана облусу, Кокон уезди, [[Лейлек]] болуштугу (азыркы [[БАТКЕН ОБЛУСУ|Баткен облусу]], [[Лейлек району]], Кара-Дабан айылы, Шорек-Ата конушу) – 1953-жыл, Тажик CСРи Ленинабад (азыркы Согду) облусу, Жийдели айылы] – жазгыч жана төкмө акын. Абдираим Шама алгачкы билимди Замборучтагы (азыркы Ак-Суу айылы) медреседен алгандан кийин Маргалан медресесинде окуган. Медресени аяктаган соң Кожентте (мурдакы Ленинабад шаары, Тажикстан) орус-тузем мектебин артыкчылык баракчасы менен аяктаган. 1904-1913-жылдарда ошол эле Кожентте мусулманча билимин дагы тереңдеткен. Совет бийлиги орногондо 1918-жылы туулган жери Лейлек районуна кайтып келип, ошол учурдагы коомдук саясий иштерге, жаштарга билим берүүгө активдүү катышкан жана басмачыларга каршы күрөшкөн. Өз заманынын сабаттуу, билимдүү адамы болгон, беш- алты тилде сүйлөгөн жана жазган жаңы коомду курууда, колхоздоштурууну түптөөдө зор салым кошкон. Жаңы заман орногон алгачкы жылдарда жергиликтүү аймактагы агартуу кызматтарында жүргөндүгүнө байланыштуу ырлары окуу, тарбия иштерине арналган. Акындын [[санат, терме, насыят]] жанрындагы ырлары эл арасына кеңири тараган. Кыз-келиндерди окууга үндөп, теңдик заманды көп даңазалаган жана патриоттук мүнөздөгү ырларды жараткан. Ырларында турмуш, өмүр, аялдар эркиндигине көп кайрылган жана эски салттарды сындоо менен курч, ишенимдүү жогорку көркөмдүктө жазган. Бир топ ырлары араб тамгасында жазылган. Анын 1916–1929-жылдары жазган араб арибиндеги ыр дептери [[Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясы|Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер академиясы]]нын кол жазмалар фондунда сакталып калган. 1920-жылы РКП(б) нын мүчөлүгүнө кабыл алынып, 1924-1927-жылдарда Оштогу аймактык элге билим берүү бөлүмүндө,1927-жылы Сүлүктүдө райондук аткаруу комитетинин жооптуу катчысы болуп иштеп, 1928-жылдан ошол эле райондо жер бөлүмүнүн башчылыгына дайындалат. 1933-жылы «эл душманы» деген жалган жалаа менен камакка алынып, Мамлекеттик саясий башкармалык (ГПУ) тарабынан атууга өкүм чыккан. Бирок, орус, казак, өзбек, татар, тажик тилдерин мыкты билген билимдүү адам суракка алып тергеген орус тергөөчүлөргө котормочу катары абдан керек болгондуктан, абактын администрациясы аны атуудан алып калган. Өкүмү 12 жылдык сүргүн менен алмаштырылып, ал Казакстандын Карганды аймагына (КарЛаг) сүргүнгө айдалган. Ак жеринен абакка түшүп, туткун азабын тарткан акын: <br /> <br /> «Жаштыктан эл бийледим журт аралап,<br /> <br /> Туйлатып тулпар миндим жалын тарап,<br /> <br /> Кудайдын кудурети картайганда<br /> <br /> Жатамын караңгы тамда, күндү самап», – деп сүрөттөйт. Таланты толугу менен ачылып, чыгармачылыгы баралына келаткан чакта бийликтин кандуу жазалоосуна туш келген акын:<br /> <br /> «Тоочак менен бууданга<br /> <br /> Толубайдай сынчы элем,<br /> <br /> Токтогулдай ырчы элем» – деп, ичке каткан арманын сыртка чыгарган.<br /> <br /> Сүргүндөн 1945-жылы бошонуп, эркиндикке чыккандан кийин да куугунтук токтобой, акыры ал жер которууга мажбур болгон. Оболу Кыргызстан, кийин Тажикстандын курамына кирген Жийдели (Жигдели) айылына көчкөн. 1953-жылы ал ошол жерде каза болуп, сөөгү ушул кыштакта жерге берилген. Каза болгондон бир топ убакыт өткөндөн кийин 1992-жылы толук акталып, лейлектик педагог Гапыр Мадаминовдун демилгеси менен Абдираим Шаманын өмүрү жана чыгармачылыгы Лейлек районунун мектептеринин адабият боюнча окуу программасына киргизилип, окутула баштаган. Кийинчерээк Абдирайим Шама атындагы адабий сыйлыкты уюштуруу маселеси колго алынып, 2004-жылы акындын ысмы өзү туулуп өскөн Кара-Даван айылындагы орто мектепке берилген. Акын тууралуу «Азаттыктын» журналисттери өз алдынча изилдөө жүргүзүшкөн.Толук ырлар жыйнагы «Залкар акындар» сериясынын 9-томуна жарыяланган. (2016)<br /> <br /> Ад.: «Лейлек_Булбулу» Түз. С. Дуулатава. <br /> <br /> Б. Сурапбаева.<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%94%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%98%D0%9C_%D0%A8%D0%90%D0%9C%D0%90_(%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2)&diff=79718 2026-04-15T05:55:18Z

<p>Kadyrm: </p> <hr /> <div>'''АБДИРАИМ''' Шама (Шаматов) [1892-жыл, [[Россия империясы]], [[Түркстан генерал-губернаторлугу]], Фергана облусу, Кокон уезди, [[Лейлек]] болуштугу (азыркы [[БАТКЕН ОБЛУСУ]], [[Лейлек району]], Кара-Дабан айылы, Шорек-Ата конушу) – 1953-жыл, Тажик CСРи Ленинабад (азыркы Согду) облусу, Жийдели айылы] – жазгыч жана төкмө акын. Абдираим Шама алгачкы билимди Замборучтагы (азыркы Ак-Суу айылы) медреседен алгандан кийин Маргалан медресесинде окуган. Медресени аяктаган соң Кожентте (мурдакы Ленинабад шаары, Тажикстан) орус-тузем мектебин артыкчылык баракчасы менен аяктаган. 1904-1913-жылдарда ошол эле Кожентте мусулманча билимин дагы тереңдеткен. Совет бийлиги орногондо 1918-жылы туулган жери Лейлек районуна кайтып келип, ошол учурдагы коомдук саясий иштерге, жаштарга билим берүүгө активдүү катышкан жана басмачыларга каршы күрөшкөн. Өз заманынын сабаттуу, билимдүү адамы болгон, беш- алты тилде сүйлөгөн жана жазган жаңы коомду курууда, колхоздоштурууну түптөөдө зор салым кошкон. Жаңы заман орногон алгачкы жылдарда жергиликтүү аймактагы агартуу кызматтарында жүргөндүгүнө байланыштуу ырлары окуу, тарбия иштерине арналган. Акындын [[санат, терме, насыят]] жанрындагы ырлары эл арасына кеңири тараган. Кыз-келиндерди окууга үндөп, теңдик заманды көп даңазалаган жана патриоттук мүнөздөгү ырларды жараткан. Ырларында турмуш, өмүр, аялдар эркиндигине көп кайрылган жана эски салттарды сындоо менен курч, ишенимдүү жогорку көркөмдүктө жазган. Бир топ ырлары араб тамгасында жазылган. Анын 1916–1929-жылдары жазган араб арибиндеги ыр дептери [[Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясы|Кыргыз Республикасынын Улуттук Илимдер академиясы]]нын кол жазмалар фондунда сакталып калган. 1920-жылы РКП(б) нын мүчөлүгүнө кабыл алынып, 1924-1927-жылдарда Оштогу аймактык элге билим берүү бөлүмүндө,1927-жылы Сүлүктүдө райондук аткаруу комитетинин жооптуу катчысы болуп иштеп, 1928-жылдан ошол эле райондо жер бөлүмүнүн башчылыгына дайындалат. 1933-жылы «эл душманы» деген жалган жалаа менен камакка алынып, Мамлекеттик саясий башкармалык (ГПУ) тарабынан атууга өкүм чыккан. Бирок, орус, казак, өзбек, татар, тажик тилдерин мыкты билген билимдүү адам суракка алып тергеген орус тергөөчүлөргө котормочу катары абдан керек болгондуктан, абактын администрациясы аны атуудан алып калган. Өкүмү 12 жылдык сүргүн менен алмаштырылып, ал Казакстандын Карганды аймагына (КарЛаг) сүргүнгө айдалган. Ак жеринен абакка түшүп, туткун азабын тарткан акын: <br /> <br /> «Жаштыктан эл бийледим журт аралап,<br /> <br /> Туйлатып тулпар миндим жалын тарап,<br /> <br /> Кудайдын кудурети картайганда<br /> <br /> Жатамын караңгы тамда, күндү самап», – деп сүрөттөйт. Таланты толугу менен ачылып, чыгармачылыгы баралына келаткан чакта бийликтин кандуу жазалоосуна туш келген акын:<br /> <br /> «Тоочак менен бууданга<br /> <br /> Толубайдай сынчы элем,<br /> <br /> Токтогулдай ырчы элем» – деп, ичке каткан арманын сыртка чыгарган.<br /> <br /> Сүргүндөн 1945-жылы бошонуп, эркиндикке чыккандан кийин да куугунтук токтобой, акыры ал жер которууга мажбур болгон. Оболу Кыргызстан, кийин Тажикстандын курамына кирген Жийдели (Жигдели) айылына көчкөн. 1953-жылы ал ошол жерде каза болуп, сөөгү ушул кыштакта жерге берилген. Каза болгондон бир топ убакыт өткөндөн кийин 1992-жылы толук акталып, лейлектик педагог Гапыр Мадаминовдун демилгеси менен Абдираим Шаманын өмүрү жана чыгармачылыгы Лейлек районунун мектептеринин адабият боюнча окуу программасына киргизилип, окутула баштаган. Кийинчерээк Абдирайим Шама атындагы адабий сыйлыкты уюштуруу маселеси колго алынып, 2004-жылы акындын ысмы өзү туулуп өскөн Кара-Даван айылындагы орто мектепке берилген. Акын тууралуу «Азаттыктын» журналисттери өз алдынча изилдөө жүргүзүшкөн.Толук ырлар жыйнагы «Залкар акындар» сериясынын 9-томуна жарыяланган. (2016)<br /> <br /> Ад.: «Лейлек_Булбулу» Түз. С. Дуулатава. <br /> <br /> Б. Сурапбаева.<br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%94%D0%98%D0%A0%D0%90%D0%98%D0%9C%D0%A8%D0%90%D0%9C%D0%90,_%D0%90%D0%B1%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BC_%D0%A8%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D1%82%D0%BE%D0%B2&diff=79717 2026-04-15T05:49:19Z

<p>Kadyrm: Changed redirect target from АБДИРАИМ ШАМА, (Шаматов) to АБДИРАИМ ШАМА (Шаматов)</p> <hr /> <div>#REDIRECT [[АБДИРАИМ ШАМА (Шаматов)]]<br /> <br /> __NONEWSECTIONLINK__</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%C2%AB%D0%90%D0%9A_%D0%9C%D0%90%D0%9A%D0%A2%D0%AB%D0%9C%C2%BB&diff=79716 2026-04-15T05:37:32Z

<p>Kadyrm: Redirected page to «АК МАКТЫМ» дастаны</p> <hr /> <div>#REDIRECT [[«АК МАКТЫМ» дастаны]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%B9%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B5%D0%B5%D0%B2&diff=79715 2026-04-15T04:44:13Z

<p>Kadyrm: Redirected page to АЙТЫКЕЕВ Асанкожо Арунович</p> <hr /> <div>#REDIRECT [[АЙТЫКЕЕВ Асанкожо Арунович]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%A2%D2%AF%D1%80%D0%BA%D1%81%D0%BE%D0%B9_%D0%BC%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C.jpg&diff=79714 2026-04-15T04:36:44Z

<p>Kadyrm: File uploaded with MsUpload</p> <hr /> <div>File uploaded with MsUpload</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%99%D0%A2%D0%AB%D0%9A%D0%95%D0%95%D0%92_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B6%D0%BE_%D0%90%D1%80%D1%83%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&diff=79713 2026-04-15T04:36:26Z

<p>Kadyrm: </p> <hr /> <div>'''АЙТЫКЕЕВ''' Асанкожо Арунович (01. 01. 1950-жыл, Ысык-Көл облусу, Ысык-Көл району, Чоң-Сары-Ой айылы) – театр жана кино режиссёру, Кыргыз Республикасынын эл артисти (2022), Кыргызстандын Улуттук кино академиясынын академиги (2010), Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер (2003), Кыргыз кинематографиясынын отличниги. Кыргыз Республикасынын кинематографисттер биримдигинин мүчөсү, Ленинград мамлекеттик театр, музыка жана кинематография институтун бүтүргөн (1981), Кыргыз кино искусствосунда даректүү жана кыска метраждуу көркөм тасмаларды кесиптик жогорку чебердикте жараткан режиссёр. 40 жылдык чыгармачылык жолунда 130дан ашык ар кандай жанрдагы даректүү, толук жана кыска метраждуу көркөм тасмаларды жаратты. Анын ичинен 60тан ашык кино тасманын сценарийин өзү жазган. Анын кино өнөрүндөгү чыгармачылык жолу 1971-жылы Советтик армияда кызмат өтөп келгенден кийин «Кыргызтелефильм» студиясынан башталган. Оператордун жардамчысы, режиссёрдун ассистенти, кино топтун администратору сыяктуу бул өнөрдүн тепкичтерин басып өтөт. Ошол жылдары ал кыргыз киносунун чеберлери Мелис Убукеев, Дооронбек Садырбаев, Аман Альпиев, Эльдор Орозбаев, Геннадий Базаров, Мар Байжиев менен бирге иштешип, алардан сабак алуу менен кино тартуунун технологиясын өздөштүрүп, даректүү тасмаларды тартууга катышат. Айрыкча ага көбүрөөк таасир берген Кубат Жусубалиев болгон. Устат катары ал көптү үйрөткөнүн азыркыга чейин унута албаганын өзү эскерип калат. Өзгөчө «Атадан калган туяк» кино тасмасына катышып калышы, анын кинорежиссердук кесипке кызыгуусун арттырат. 1976-жылы Ленинграддагы мамлекеттик театр, музыка жана кинематография институтуна өтүп, 1981-жылы аяктаган. Дипломдук иши болгон «Бешик» тасмасынан баштап, каармандары мугалимдер, окумуштуулар, жазуучулар, искусство ишмерлери жана маңдай тери менен эл баккан жөнөкөй адамдардын тагдырын ачып берүү ыкмасы көрүүчүлөрдү өзүнө тартып турган жылуулугу менен айырмаланат. А. Айтикеев кыргыз элинин тарыхын чагылдырып, жаратылышынын кооздугун көркөм көрсөтө алды. Бир күлдүрүп, бир кайгырткан «Сокур кемпир көрөгөч, «Той», «Суу» көркөм тасмалары кинокомедия жанрларына жакындашып, өзүнүн айта турган ою, көтөргөн көйгөйү көрүүчүнү терең ойлонткон элдик тасмалар. Балдар темасына да кайрылып, «Чек ара» тасмасында өспүрүмдөрдүн балалык сүйүүсүн көркөм ачса, «Үмүт» тасмасында майып болуп калган өспүрүмдүн тагдырдын сыноосуна туруштук берип, интернет аркылуу жаңы досторун таап, кыйынчылыкты жеңе алганын көрсөткөн. Анын кино тасмалары бир топ ийгиликтердин ээси катары республикалык жана эл аралык сыйлыктарга ээ болуп келет.<br /> <br /> '''Фильмографиясы'''<br /> <br /> ·       1979 – «Бешик», автору-режиссёру, 10 мүнөт<br /> <br /> ·       1979 – «Ох, ушул аялдар», автору-режиссёру, 10 мүнөт<br /> <br /> ·       1979 – «Жашагым келет», сорежиссёр, 30 мүнөт<br /> <br /> ·       1980 – «Концерттик номерлер», режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       1981 – «Коробейниктер», режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       1981 – «Кыргызстандын курорттору», режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       1981 – «Ленин заводу», режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       1981 – «Форель», режиссёру, 10 мүнөт<br /> <br /> ·       1982 – «Мугалим», режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       1982 – «Жүрөгүңдүн согушу», режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       1983 – «Ак булак», режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       1983 – «Илбирстин изи менен», режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       1984 – «Октябрдын теңтушу», режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       1984 – «Прикосновение к вечности», 2-режиссёр, 59 мүнөт<br /> <br /> ·       1984 – «Муса Жангазиев», режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       1985 – «Кылымдарды аттап өтүү», режиссёру, 30 мүнөт<br /> <br /> ·       1985 – «Өмүр бою тапшырма», режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       1985 – «Мугалим болуу», режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       1986 – «Взлёт Калии», режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       1986 – «Талаа курулуп жатат», режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       1986 – «Агым», режиссёру, 10 мүнөт<br /> <br /> ·       1987 – «Ысык-Көлдүн жылуулугу», режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       1987 – «Эртең кимге себилет?», режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       1988 – «Жердин ээси ким?», режиссёру, 30 мүнөт<br /> <br /> ·       1988 – «Булак», режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       1989 – «Жашоонун артериясы», режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       1989 – «Кыргызстандын минерал суулары», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       1989 – «Ыйык жерлер», режиссёру, 10 мүнөт<br /> <br /> ·       1990 – «Концерт алдында» (Асанхан Жумахматов), режиссёру, 30 мүнөт<br /> <br /> ·       1990 – «Кыргызстандын токойлору», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       1990 – «Бийик жээк», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       1991 – «Ак жол», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       1992 – «Бурана», автору-режиссёру, 10 мүнөт<br /> <br /> ·       1992 – «Алай канышасы», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       1993 – «Кичинекей манасчы», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       1994 – «Таазим» (Аалы Токомбаев), автору-режиссёру, 30 мүнөт<br /> <br /> ·       1994 – «Театр менин өмүрүм», автору-режиссёру, 30 мүнөт<br /> <br /> ·       1995 – «Жазылбай калган ыр», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       1996 – «Ийгиликтүү ишкана», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       1997 – «Колунан түшпөй калеми», автору-режиссёру, 30 мүнөт<br /> <br /> ·       1997 – «Мелодиянын кайра жаралышы», автору-режиссёру, 10 мүнөт<br /> <br /> ·       1997 – «Закымдар ыры», автору-режиссёру, 30 мүнөт<br /> <br /> ·       1997 – «Ааламдын жаңырыгы», автору-режиссёру, 30 мүнөт<br /> <br /> ·       1997 – «Кадрда кинооператор», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       1998 – «Кыргыз жери», автору-режиссёру, 50 мүнөт<br /> <br /> ·       1998 – «Миң жылдар кийин да», автору-режиссёру, 30 мүнөт<br /> <br /> ·       1998 – «Кутман калаа Балыкчы», автору-режиссёру, 30 мүнөт<br /> <br /> ·       1999 – «Келечектин ээлери», автору-режиссёру, 30 мүнөт<br /> <br /> ·       1999 – «Телелекциялар» (КМУУ), автору-режиссёру, 6 саат<br /> <br /> ·       1999 – «Шабдан баатыр баяны», автору-режиссёру, 30 мүнөт<br /> <br /> ·       2000 – «Өнөрдөгү өмүр», автору-режиссёру, 30 мүнөт<br /> <br /> ·       2000 – «Биосфера аймагы» автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2000 – «Ак илбирстин тукумун кырбагыла», автору-режиссёру, 30 мүнөт<br /> <br /> ·       2001 – «Мугалим – билим булагы», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2001 – «Мусакемдин мурасы», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2001 – «Кыргызстан – топоздор өлкөсү» автору-режиссёру, 10 мүнөт<br /> <br /> ·       2001 – «Гүлдөгөн дельфиниум», автору-режиссёру, 15 мүнөт<br /> <br /> ·       2001 – «Турмуш булагы», автору-режиссёру, 15 мүнөт<br /> <br /> ·       2001 – «Сеп», автору-режиссёру, 15 мүнөт<br /> <br /> ·       2002 – «Жаратуу деми», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2002 – «Целитель», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2002 – «Бишкектен сүйлөйбүз», автору-режиссёру, 30 мүнөт<br /> <br /> ·       2002 – «Товардык белгилер», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2002 – «Автордук укук», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2002 – «Ойлоп табуулар жана жаңычылдык», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2003 – «Атуул», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2003 – «Жети өлүм күнөөсү. Жалкоолук», автору-режиссёру, 5 мүнөт<br /> <br /> ·       2003 – «Сокур кемпир көрөгөч», автору-режиссёру көркөм телетасмасы, 30 мүнөт<br /> <br /> ·       2003 – «Жаратуунун он жылдыгы», автору-режиссёру, 30 мүнөт<br /> <br /> ·       2004 – «Оттой жанган өмүр», автору-режиссёру, 15 мүнөт<br /> <br /> ·       2004 – «Мекенге арналган өмүр», автору-режиссёру, 15 мүнөт<br /> <br /> ·       2004 – «Дил сыры», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2005 – «Чебер», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2005 – «Ак толкундар шоокуму», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2005 – «Мен шайлайм» ролиги, автору-режиссёру, 30 секунда<br /> <br /> ·       2005 – «Чакырык», автору-режиссёру, 10 мүнөт<br /> <br /> ·       2005 – «Ысык-Көл», автору-режиссёру, 10 мүнөт<br /> <br /> ·       2005 – «Кырчын», автору-режиссёру, 10 мүнөт<br /> <br /> ·       2005 – «Окуя» көркөм тасмасы, режиссёру, 56 мүнөт<br /> <br /> ·       2006 – «Сагындым сени, Теңир Тоо», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2006 – «Той», автору-режиссёру, 30 мүнөт<br /> <br /> ·       2007 – «Ишкер», автор-режиссёр, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2007 – «Илимге салым кошкон өмүр», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2007 – «Кинооператор», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2008 – «Асылзат энелер баяны», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2008 – «Элдик телекөрсөтүүгө 50жыл», автору-режиссёру, 30 мүнөт<br /> <br /> ·       2008 – «Илимге чыйыр салган», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2008 – «Эскерүү», Б. Айткулиев жөнүндө, автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2009 – «Курултайдан Жогорку Кеңешке чейин», автору-режиссёру, 30 мүнөт<br /> <br /> ·       2009 – «Улуу инсан», автору-режиссёру, 15 мүнөт<br /> <br /> ·       2009 – «Эскерүү», Д. Садырбаев жөнүндө, автору-режиссёу, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2010 – «Эскерүү», Т. Раззаков жөнүндө, автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2010 – «Келечектин адистери», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2010 – «Эскерүү», С. Асанбеков жөнүндө, автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2010 – «Эскерүү», Ж. Ниязалиев жөнүндө, автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2011 – «Эскерүү», Ж. Садыков жөнүндө, автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2011 – «Эскерүү», М. Эшимканов жөнүндө, автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2011 – «Чек ара» көркөм тасмасы, автору-режиссёру, 25 мүнөт<br /> <br /> ·       2011 – «Эскерүү», Т. Дайырбеков жөнүндө, автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2012 – «Устат Манас Мусаев», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2012 – «Аксы окуясы», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2012 – «Эскерүү», С. Коңурбаев жөнүндө, автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2012 – «КТРКга 55 жыл», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2013 – «Үмүт» көркөм тасмасы, автору-режиссёру, 50 мүнөт<br /> <br /> ·       2013 – «Эскерүү», Ш. Турдакунова жөнүндө, автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2013 – «Тагдырлар талабы», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2013 – «Эскерүү», С. Төлөкова жөнүндө, автору-режиссёру, 25 мүнөт<br /> <br /> ·       2013 – «Байыркы күүлөр ыргагы», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2014 – «Эскерүү», Б. Алиев жөнүндө, автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2014 – «Аалыке», А. Токомбаев жөнүндө, автору-режиссёру, 30 мүнөт<br /> <br /> ·       2015 – «Эскерүү», Б. Керимбаев жөнүндө, автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2015 – «Бообек Ибраев», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2015 – «Эскерүү», Ж. Кадыралиев жөнүндө, автору-режиссёру, 25 мүнөт<br /> <br /> ·       2015 – «Суу» көркөм тасмасы, 30 мүнөт<br /> <br /> ·       2016 – «Эскерүү», М. Токтобаев жөнүндө, автору-режиссёру, 25 мүнөт<br /> <br /> ·       2016 – «Бийиктикке карай жол», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2016 – «Эскерүү», М. Ботбаев жөнүндө, автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2016 – «Эскерүү», Н. Кытаев жөнүндө, автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> ·       2016 – «Китеп билим булагы», автору-режиссёру, 20 мүнөт<br /> <br /> <br /> <br /> '''Байгелери'''<br /> <br /> «Илбирстин изи менен» кыска метраждуу тасмасы үчүн Кыргызстан кинематографисттер союзунун Ардак грамотасы, Бишкек шаары (1985), «Талаа курулуп жатат» тасмасы үчүн Казакстан кинематографисттеринин алгачкы «Бастау» диплому, Алма-Ата шаары, Казакстан (1987), «Жердин ээси ким?» тасмасы үчүн Бүткүл Союздук 2-телефестивалдын «Эң мыкты фильми» сыйлыгы, Бишкек шаары (1988), «Бийик жээк» тасмасы үчүн «Ачык Россия» кинофестивалынын, Свердлов шаары, Россия (1991), «Дүйнө элдеринин жылы» эл аралык кино фестивалынын, Москва шаары, Россия (1993), «Cinema du reel» 23-эл аралык фестивалынын, Париж шаары, Франция (2001) 1-даражадагы дипломдору, «Колунан түшпөй калеми» тасмасы үчүн 1-улуттук телефестивалдын «Күмүш үзөңгү» сыйлыгы, Бишкек шаары (1998), «Ак илбирстин тукумун кырбагыла» тасмасы үчүн Биринчи Орто Азиялык «Экологиялык журналистика» фестивалынын 2-орун үчүн диплому, Алма-Ата шаары, Казакстан (2001), «Экологиялык Кыргызстан» фестивалынын» 1-орун үчүн диплому, Бишкек шаары (2001) «Сеп» тасмасы үчүн IV Евразиялык телефорум сыйлыгы, Москва шаары, Россия (2002) «Түптүн айымдары» Бейөкмөт уюмунун диплому менен сыйлыгы (2001), «Сокур кемпир көрөгөч» тасмасы үчүн Азия мамлекеттеринин эл аралык телефестивалынын «Хрусталь глобус» баш байгеси, КТРК «Хабар» телеберүүсүнүн «Алтын апорт» сыйлыгы, Алматы шаары, Казакстан (2004) «Мен шайлайм» телеролиги ПРООНдун 1-орун үчүн диплому жана акчалай сыйлыгы, «Той» көркөм тасмасы КМШ өлкөлөрүнүн IV эл аралык кино фестивалынын диплому, Нижний Новгород шаары, Россия, Шанхай кызматташтыгы өлкөлөрүнүн Ысык-Көл эл аралык кинофестивалынын «Эң мыкты комедиялык тасма үчүн» диплому, Бишкек шаары (2006), «Суу» көркөм тасмасы Кыргызстан кыска метраждуу фильмдердин өлкөсү эл аралык фестивалында жюринин өзгөчө сыйлыгы, Бишкек шаары (2015).<br /> [[Файл:Jорден.jpg|none|thumb|200x200px]]<br /> [[File:Түрксой_медаль.jpg|thumb|none]]<br /> <br /> {|<br /> !<br /> !<br /> |-<br /> |'''Сыйлыктары'''<br /> <br /> 1993 – Кыргыз Республикасынын Ардак грамотасы<br /> <br /> 2003 – «Кыргыз Республикасынын маданиятына эмгек сиңирген ишмер» ардактуу наамы <br /> <br /> 2009 – Кыргыз Республикасынын маданият жана маалымат министрлигинин «Маданияттын мыкты кызматкери» төш белгиси<br /> <br /> 2009 – Кыргыз Республикасынын Жогорку кеңешинин төрагасынын «Кыргыз Республикасынын Жогорку Кеңешине 70 жыл» юбилейлик медалы<br /> <br /> 2010 – «Кыргыз киносунун отличниги» төш белгиси<br /> <br /> 2010 – Кыргызстан улуттук киноакадемиясынын академиги<br /> <br /> 2017 – Кыргызстан кинематографисттер уюмунун башкармалыгынын «Кыргыз керемети» медалы<br /> <br /> 2022 – Кыргыз Республикасынын эл артисти<br /> |&lt;gallery&gt;<br /> Файл:9af4788d-15b5-488c-8a59-ce8d9d569a32.jpg<br /> Файл:2b7e87aa-99e3-42f4-b3cf-335a3122195e.jpg<br /> Файл:00a1d80c-7554-416b-a81e-3727faa4c6d8.jpg<br /> Файл:АЙТЫКЕЕВ_Асанкожо Медаль.jpg<br /> &lt;/gallery&gt;<br /> |}<br /> [[Категория:1-Том]]<br /> [[Категория:Жаңы макалалар]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%90%D0%99%D0%A2%D0%AB%D0%9A%D0%95%D0%95%D0%92_%D0%90%D1%81%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D0%BE%D0%B6%D0%BE_%D0%9C%D0%B5%D0%B4%D0%B0%D0%BB%D1%8C.jpg&diff=79712 2026-04-15T04:33:48Z

<p>Kadyrm: File uploaded with MsUpload</p> <hr /> <div>File uploaded with MsUpload</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:%D0%90%D0%92%D0%A2%D0%9E%D0%9B%D0%98%D0%A2%D0%9E%D0%93%D0%A0_%D0%90%D0%A4%D0%98%D0%AF23.png&diff=79711 2026-04-15T04:30:28Z

<p>Kadyrm: File uploaded with MsUpload</p> <hr /> <div>File uploaded with MsUpload</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%91%D0%95%D0%9B%D0%AC%D0%93%D0%98%D0%AF&diff=79582 2026-04-13T04:36:06Z

<p>Kadyrm: </p> <hr /> <div>'''БЕ&amp;#769;ЛЬГИЯ''' , Б е л ь г и я К о р о л д у г у (фр. Royaume de Belgique, фламандча Koninkrijk Belgiё) – Батыш Европадагы мамлекет. Түндү&amp;shy;гүнөн Нидерланд, чыгышынан Германия, түштүк-чыгышынан Люксембург, түштүгүнөн ж-а түштүк-батышынан Франция м-н чектешет. Түндүк-баты&amp;shy;шын Түндүк деңизи чулгайт. Аянты 30,5 миң ''км''&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;. Калкы 11,7 млн (2023). Борбору – Брюссель шаары. Расмий тилдери: француз, нидерланд, немис <br /> [[File:БЕЛЬГИЯ53.png | thumb | none]] тилдери. Бельгия-федерациялык мамлекет болгондук&amp;shy;тан үч аймакка: Вавилон, Фламанд ж-а Брюс&amp;shy;сель административдик аймактык жактан Брюссель агломерация&amp;shy;сына ж-а 10 провинцияга бөлүнөт. Акча бирди&amp;shy;ги – евро. Бельгия – БУУнун (1945), Европалык экономикалык<br /> <br /> [[File:БЕЛЬГИЯ54.png | thumb | none]] Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2005)<br /> <br /> уюмунун (1957), Европа кеңешинин (1949), ЕККУнун (1975), Эларалык валюта фондунун (1945), Эл аралык реконструкция ж-а өнүгүү бан&amp;shy;кынын мүчөсү. <br /> =='''Мамлекеттик түзүлүшү.'''==<br /> Бельгия – федерациялык мамлекет. [Конституциясы 1831-жылы 7-февралда кабыл алынган, (1994-жылы 17-февралда өзгөртүүлөр киргизилген)]. Башкаруу формасы – конститу&amp;shy;циялык монархия. Мамлекет башчысы – ко&amp;shy;роль. Аткаруу бийлигин король м-н премьер-&amp;shy;министр жетектеген Министрлер кабинети ишке ашырат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогор&amp;shy;ку органы – эки палаталуу парламент (Өкүлдөр палатасы ж-а Сенат). Саясий партиялары: Ли&amp;shy;бералдык реформалар партиясы (франкофондор), Социалисттик партия (франкофондор), Социал-христиан партиясы, Фламанд либералдар ж-а демократ&amp;shy;тар партиясы, Социалисттик партия (фламандыктар), Христиан Элдик партиясы, Фламанд блогу. <br /> <br /> =='''Табияты.'''==<br /> Өлкөнүн басымдуу бөлүгүн түздүк ээлейт; ал түндүк-батыштан, Түндүк деңиздин жээ&amp;shy;гинен түш-чыгышты карай бийиктейт. Эң би&amp;shy;йик жери – Арденна тоосу, 694 ''м'' (Ботранж чо-[[File:БЕЛЬГИЯ55.png | thumb | Польдерлер]]. кусу). Жээк бойлой жайгашкан дюналар улам<br /> өрдөгөн сайын польдерлер (кургатылган саздак жерлер) тилкеси, Фландрия, Кампин жайпак түздүктөрү м-н алмашат. Өлкөнүн борбордук бөлүгүн&amp;shy;дө дөңсөөлүү түздүктөр басымдуу. Климаты мелүүн деңиздик. Январдын орточо темппературасы Ар&amp;shy;деннада –1°Сден деңиз жээгинде 3°Сге чейин, июлдуку 14°Сден 19°Сге чейин. Жылдык жаан-&amp;shy;чачыны түздүктөрдө 700–900 ''мм'', тоолордо (Ар&amp;shy;денна) 1500 ''мм''ге чейин. <br /> [[File:БЕЛЬГИЯ56.png | thumb | none]]<br /> Негизги дарыялары – Мёз (Маас), куймалары Урт. Самбра; Шельда, куймалары Лейе, Дандр. Кен байлыктарынан көмүргө бай, ошондой эле темир, коргошун, цинк, жез, сурьма кендери, гранит, мрамор ж. б. курулуш материалдары бар. Өлкөнүн басымдуу бөлүгүн маданий ландшафттар ээлейт. Бокаж (токой тилкелери м-н бөлүнгөн эгин талаалары ж-а шалбаа жерлер) мүнөздүү. Өлкөнүн аймагынын 24%ин жазы жалбырактуу токой – бук, эмен, граб, кайың ж. б. ээлейт (негизинен Арденна&amp;shy;да). Польдерлерде ж-а дарыя жайылмаларында шалбаа, дюналарда верещатниктер өсөт. Жал&amp;shy;пы аянты 78,4 миң ''га'' болгон 4 кайтарылуучу жаратылыш аймагы, анын ичинде От-Фань жаратылыш паркы бар. <br /> <br /> =='''Калкы.'''==<br /> Негизинен фламанддар (56%), валлон&amp;shy;дор (32%), ошондой эле немистер м-н француздар да жашайт. Динге ишенгендеринин 57% католик&amp;shy;тер, 1,7% протестанттар, еврейлер, мусулмандар ж. б. Дүйнөдөгү калк эң жыш жайгашкан өлкө&amp;shy;нүн бири. Орточо жыштыгы 1 ''км''&lt;sup&gt;2 &lt;/sup&gt;жерге 342 киши. (Европада 2-орунда; Нидерланддан кийин). Кал&amp;shy;кынын жашынын орточо узактыгы: эркектериники – 75,4, аялдарыныкы – 81,9 жаш. Шаар кал&amp;shy;кы 96,7%. Ири шаарлары: Антверпен, Гент, Шарлеруа, Льеж, Брюгге. <br /> <br /> =='''Тарыхы.'''== Байыркы замандан өлкөнүн айма&amp;shy;гын белг уруулары мекендеген (өлкөнүн аты ушундан улам келип чыккан). Б. з. ч. 57-жылы Цезарь тарабынан басып алынып, Рим импе&amp;shy;риясынын курамына кошулган. Б. з. 3–5-кылымдарында Бельгиянын аймагына герман франк уруулары көчүп келишет. 5–9-кылымдарда Бельгия Франк мамлекетинин ку&amp;shy;рамында болот. 10–12-кылымдарда аймакта шаар ку&amp;shy;руу, жүндөн кездеме токуу, металл иштетүү, соода өнүгөт. 12-кылымда Бельгия Европанын «өнөркана&amp;shy;сына» ж-а эл аралык соода түйүнүнүн борборуна айланат. 14–15-кылымдардын акырында Бельгиянын айма&amp;shy;гы (1384-жылы Фландрия, 1430-жылы Брабант) ''Бур&amp;shy;гундия'' мамлекетине кирет. Бургундия мамле&amp;shy;кети кыйрагандан кийин, Бельгияда Габсбургдар ди&amp;shy;настиясынын (1477, толугу м-н 1482) бийлиги орнойт. 15-кылымдын башында Нидерланд деп атал&amp;shy;ган 17 провинциянын бир аймагы катары ( Бельгиянын азыркы аймагы, Нидерланд, Люксембург ж-а Түндүк Франциянын бир бөлүгү) анын курамына кирген. Европадагы өлкөлөрдө капиталисттик мамилелер өнүгө баштаганда, Нидерланд алдың&amp;shy;кы орунга чыккан. 1576-жылдагы көтөрүлүш Бельгиянын провинцияларында испаниялык бийлик&amp;shy;ти жок кылуу м-н аяктаган, Нидерланддын түндүк провинциялары м-н келишим түзгөн. Бирок Бельгиядагы феодалдык-католиктик реакция Испа&amp;shy;ния м-н союз түзүп, кыймылды баскан. Түндүк Ни&amp;shy;дерланд (Голландия Республикасы) ж-а Түштүк Нидерланд ( Бельгиянын аймагы) саясий, экономикалык жактан эки түрдүү жол м-н өнүккөн. Көз каранды эмес Голландия Республикасынын экономикасы гүлдөп, Испаниянын ко&amp;shy;лунда калган Түштүк Нидерланддын экономикасы төмөндөгөн, капитализмдин өнүгүшү токтогон. Испандык мурас үчүн болгон согуштардын на&amp;shy;тыйжасында Бельгия австриялык Габсбургдардын (1714-жыл) бийлигине карап калат. 1794-жылы На&amp;shy;полеон империясынын курамына кирип, ал кулаган соң, Вена конгрессинин чечими боюнча, Голландия м-н Вильгельм I башкарган Нидер&amp;shy;ланд королдугуна биригет. Бул мезгилде өнөр&amp;shy; жайы бир кыйла өнүгүп, темир жолдор салын&amp;shy;ган, банктар ачылган. 1830-жылы Голландия үс&amp;shy;төмдүгүнө каршы чыккан Бельгия революциясы жеңишке жетишип, Улуттук конгресс тарабынан Бельгия ко&amp;shy;ролдугунун көз каранды эместиги жарыялан&amp;shy;ган, ошол эле жылы беш улуу держава (Улуу Британия, Россия, Франция, Австрия ж-а Прус&amp;shy;сия) Лондондо өткөн конференцияда Бельгиянын көз каранды эместигин таанып, аны 1831-жылы түбөлүк бейтарап өлкө катары жарыялашкан. 1831-жылы Улуттук конргессте кабыл алынган кон&amp;shy;ституция өлкөдө конституциялык монархиянын орногондугун белгиледи. Дүйнөлүк биринчи ж-а экинчи согуш мезгилинде Бельгия немис армия&amp;shy;сы тарабынан оккупацияланган. 1940–1944-жылдары Экинчи дүйнөлүк согуш учурунда немецтер Белгияны басып алышкан. Өкмөт Англияга качып кетет, падыша Леопольд III Германияга сүргүнгө айдалган, ал 1940-жылы 28-майда Багынып берүү жөнүндө актыга кол койгон. 1944-жылы 3-сентябрда Брюссель англия аскерлери тарабынан бошотулган. 1945-жылы королдук бийликтин легитимдүүлүгү жөнүндө маселе көтөрүлүп, 1940-жылы багынып берүү жөнүндө актыга кол койгондугуна байланыштуу король Леопольд IIIнү өлкөнүн тургундары айыпташкан. Натыйжада, королдук такты Леопольд IIIнүн уулу Бодуэнге (1993-жылы король Бодуэн көз жумган соң, анын иниси Альберт II такты мураска ээ болгон) өткөн. 1949-жылы Бельгия НАТОго, 1957-жылы Бельгия Европа эконономикалык шериктештигине (ЕЭС) кошулган. 1967-жылы НАТОнун баш кеңсеси Бельгияга көчүп келген.<br /> <br /> 1960-жылдардын башында «улуттук-лингвистикалык» карама-каршылыктардын курчушу этностор аралык жаңжалга айланып, мамлекеттин кыйрап калуу коркунучун туудурган. Кырдаалдын олуттуулугунан улам Бельгиянын башкаруучу чөйрөлөрү өлкөнү унитардык мамлекеттен федералдык мамлекетке айландырууга багытталган реформаларды баштоого аргасыз болгон. 1963-жылы августта француз, фламанд жана немец тилдеринин жайылышынын чектерин кайра карап чыгуу боюнча мыйзам кабыл алынып, Брюссель шаарынын атайын (эки тилде) макамы бекитилген. 1970-жылы декабрда мамлекттик реформа башталган, анын максаты Бельгия мамлекетинин жаңы субъектилерин түзүү жана аларга кеңири маселелерди өз алдынча чечүүгө мүмкүнчүлүк берүү болгон. 1988-ж. ал конституциялык реформа менен толукталган. Бельгияны мамлекеттик кайра куруу процесси 1994-ж. февралда, король Альберт II тарабынан Конституциянын жаңы редакциясына кол коюлушу менен аяктаган. Бельния федералдык мамлекетке айланып, төрт лингвистикалык (тилдик) облуска (фламанд, валлон, немец жана эки тилдүү Брюссель) бөлүнгөн, анда эки типтеги федералдык субъекттер – экономикалык региондор (фламанд, валлон жана брюссель) жана этникалык жамааттар (фламанд, француз жана немец тилдүү) параллелдүү иштеген. Ошондой эле эле өкмөттү түзүү процессинде ар кандай лингвистикалык топтордун тең укуктуулук принциби орнотулган. Региондор жана жамааттар өздөрүнүн мыйзам чыгаруучу жана аткаруучу бийлик органдарын түзүү укугуна жана экономикалык, маданият, билим берүү ж. б. маселелерде автономияга ээ болушкан. 1970–90-ж-дагы реформалар Бельгияны негизинен консолидациялоого мүмкүндүк берген.<br /> <br /> <br /> 2003-ж. Бельгия бир жыныстагы никени мыйзамдаштырган дүйнөдөгү экинчи мамлекет болуп калды (Нидерландыдан кийин). 2006-ж. Бельгия - Европадагы Коопсуздук жана кызматташтык уюмунун (ЕККУ) төрагасы. 2008-ж. Бельгиянын премьер-министри Ив Летерм ири бельгиялык «Fortis» финансы компаниясынын сатылышына байланыштуу ызы-чуудан улам кызматтан кетип, анын ордун фландриялык христиан-демократия партиясынын лидери Херман ван Ромпёй ээлеген. Херман ван Ромпёйдин жаңы өкмөтүнө мурунку президент жетектеген, ошол эле беш саясий партиянын өкүлдөрү кирген. 2010-жылы кезексиз парламенттик шайлоо болуп, бирок өкмөт түзүлгөн эмес. Бельгия өкмөтсүз 540 күндү белгилеп, ошону менен дүйнөлүк рекорд койгон. 2011-ж. Элио ди Рупо башында турган жаңы министрлер кабинети королго ант берген. 2012-жылдын октябрь айында Бельгияда региондук шайлоо өткөрүлүп, радикалдык маанайдын өсүшүн көрсөткөн. 2013-ж. король Альберт II тактыдан баш тартып, анын уулу Филипп тактыга отурган. 2014-ж. мамлекеттик реформаларды жүргүзүү жөнүндө мыйзам күчүнө кирип, ага ылайык аймактарды каржылоо тутумуна өзгөртүүлөр киргизилген. 2015-ж. өсүп жаткан террордук коркунучтардан улам Бельгияда коопсуздукту күчөтүү чаралары киргизилген. 2019-ж. Бельгиянын федеративдик өкмөтүнүн тарыхында биринчи аял премьер-министр С. Вилмес шайланган. 2019–20 жылдардагы COVID-19 пандемиясы учурунда Вильмес өкмөтү оппозициянын колдоосуна ээ болуп, санитардык кризистен чыгуу үчүн федералдык деңгээлде атайын ыйгарым укуктарга ээ болгон. 2020-ж. 17-мартта Вильмес өкмөтүнүн ыйгарым укуктарын король Филипп бекиткен.Согуштан ки&amp;shy;йин өлкөнү кезек м-н социалисттик ж-а католиктик пар&amp;shy;тиялар башкарган. 1960-жылы Конгого, 1962-жылы Руанда-Урундиге эгемендикти берген. Бельгия НАТО&amp;shy;нун (Түндүк Атлантикалык Келишим Уюмунун) мүчөсү. Брюсселде НАТО Кеңешинин ж-а Евро&amp;shy;падагы бириккен куралдуу күчтөрдүн жогорку башкы командачысынын штаб&amp;shy;квартирасы жайгашкан. 1958-жылы Нидерланд ж-а Люксембург м-н союз түзүү жөнүндөгү келишимге (Бенилюкс) кол койгон. 20-кылымдын 60–70-жылдарында Бельгияда фла&amp;shy;манддыктар (нидерланд тилинде сүйлөшкөндөр) м-н валлондуктар (франк тилдүүлөр) ортосунда оор мамилелерден улам абал татаалдашып кет&amp;shy;кен. Жаңжалдан улам 1994-ж. өлкөнүн консти&amp;shy;туциясына өзгөртүүлөр киргизилип, Бельгия федера&amp;shy;циялык мамлекет катары, ал эми Фландрия м-н Валлонияда өз алдынча өкмөттөр түзүлгөн. 2003-жылы өткөрүлгөн парламенттик шайлоолор&amp;shy;дон кийин Г. Верховстад жетектеген жаңы өк&amp;shy;мөт шайланган. '''Экономикасы.''' Европадагы экономикасы жо&amp;shy;горку деңгээлде өнүккөн индустриялуу өлкө. Ич&amp;shy;ки дүң продукциясынын көлөмү 316,2 млрд дол&amp;shy;лар, аны киши башына бөлүштүргөндө 30 600 дол&amp;shy;лардан (2004; АКШ) туура келет. Ички дүң про-[[File:БЕЛЬГИЯ57.png | thumb | Эно провинциясы. Айыл пейзажы.]]<br /> дукциясында өнөржай м-н курулуштун үлүшү 25,7%, айыл, токой ж-а балык чарбасыныкы 1,3% (2004). Өлкөнүн экономикалык структурасынын негизги өзгөчөлүгү банк капиталынын басым&amp;shy;дуулугу. Бельгия минералдык сырьёлорго жарды. Көмүр ка&amp;shy;зылып алынат (учурда токтотулган). 2002-жылы 76,6 млрд ''кВт · с'' электр энергиясы өндүрүлгөн, анын 58% – АЭСке туура келет ( Бельгия дүйнөдө 2- орунда, Франциядан кийин). Өлкөнүн түндүгүн&amp;shy;дө Мол шаарында эл аралык ядро изилдөөчү ири борбор (тез нейтрондуу 3 реактору м-н), ошондой эле Евратом атом изилдөө бюросу, ядро отунун кай&amp;shy;ра иштетүүчү (Батыш Европа өлкөлөрү үчүн) ишканасы жайгашкан. Болот өндүрүү боюнча Ев&amp;shy;ропа шериктештиги өлкөлөрүнүн ичинен, ал&amp;shy;дыңкы катарда турат (2001-ж. 11,3 млн т'').''<br /> <br /> Өнөр жайынын негизги тармактары: тамак-аш, химия (пластмасса, жасалма була, каучук), кара металлургия, металл иштетүү ж-а машина ку&amp;shy;руу (анын ичинде автомобиль куроочу тармагы өнүккөн), текстиль, айнек (айнек м-н күзгүнү экспортко чыгаруу боюнча дүйнөдө 1-орунда), кыймылдаткыч, жүк жүктөөчү транспорт жабдуулары, текстиль машиналарын куруу. Түстүү телевизор (көпчүлүгү <br /> [[File:БЕЛЬГИЯ58.png | thumb | Бельгиядагы ички суу жолу.]] экспорттолот), илгертен курал-жабдыктарды<br /> чыгаруу өнүккөн. Сода, жер семирткич ж-а пластмасса синтездөө үчүн органикалык сырьё, кинофо&amp;shy;томатериалдар, медикаменттер чыгаруучу завод&amp;shy;дору бар. Кебез-кездеме, кылторко, жасалма жибек өндүрүшү иштейт. Алмаз кырдалат (Ант&amp;shy;перпенде). Бриллиант соодалоонун борбору. Килем токуу, кийим тигүү, булгаары-бут кийим, мебель өнөр жай ишканалары иштейт. Айыл чарбасынын негизги тармагы – эт-сүт багытындагы мал чар&amp;shy;бачылыгы. Бельгиянын аймагынын &lt;sup&gt;1&lt;/sup&gt;/2 нен ашыгы айыл чарбага жарактуу, анын 45% шалбаа ж-а чабын&amp;shy;ды, 55%ин дан эгиндери ээлейт. Айыл чарбасында кал&amp;shy;кынын 3% гана эмгектенгени м-н, өлкө айыл чарба продуктусуна болгон ички керектөөсүн толугу м-н камсыздайт. Кант кызылчасы, жашылча&amp;shy; жемиш, дан эгиндери өстүрүлөт. Бодо мал, чоч&amp;shy;ко асыралат. Бельгия сүт продукцияларын өндүрүү боюнча Европадагы эң ири мамлекеттерден болуп саналат. Темир жолунун узундугу 3,5 миң ''км'' (анын ичинде 2,6 миң ''км''и электрлештирилген; анын жыш&amp;shy;тыгы боюнча дүйнөдө алдыңкы орунда). Автомо&amp;shy;биль жолунуку – 149,0 миң ''км''. Дарыяларында (Шельда, Маас) кеме жүрөт. Деңиз соода флоту&amp;shy;нун тоннажы 1146,3 миң ''рег. бр.-''т (2005). Баш&amp;shy;кы деңиз порту – Антверпен, андан башка ири порттору – Брюгге, Гент, Остенде, Брюссель. Сырт&amp;shy;ка автомобиль ж-а өнөр жай жабдууларын, кара ж-а түстүү металлдар, химия, текстиль продук&amp;shy;туларын, зергерчиликке колдонулуучу алмаз чы&amp;shy;гарат. Сырттан энергетикалык сырьёну, азык- <br /> [[File:БЕЛЬГИЯ59.png | thumb | Бельгия акчасы.]] түлүк, машина ж-а жабдууларды алат. Негизги соода шериктештери: Германия, Франция, Ни&amp;shy;дерланд, Улуу Британия, АКШ. <br /> <br /> =='''Маданияты.'''==<br /> Бельгиядагы алгачкы чиркөө мектеп&amp;shy;тери орто кылымда уюшулган. XVIII кылымдын аягында менчик мектептер пайда болгон. 1914-жылдан негизги окуу жөнүндө (6–14 жаш) мыйзам кабыл алынган. Башталгыч жана орто мектептерде окуу фламанд жана француз тилдеринде жүргүзүлөт. Билим берүүнүн мамлекеттик секторун билим берүү министрлиги, менчик мектептер католиктик окуунун секретариаты тарабынан көзөмөлдөнөт. Билим берүү системасы – мектепке чейинки ме&amp;shy;кемелерден (3–6 жаш), башталгыч (6-жылдык) мектептерден турат. Билим берүүнүн негизги принциптери О. Декороли тарабынан иштел&amp;shy;ген. Орто мектепте 6 жылдык мөөнөт менен оку&amp;shy;луп, 2 баскычка (3 жылдан) бөлүнөт. Биринчи баскычы 3 бөлүмдөн – классикалык, азыркы жана орто билим алганга чейинки, 2-баскыч клас&amp;shy;сикалык бөлүм – латын-грек, латын-математи&amp;shy;ка, латын-табигый, учурдагы окуу бөлүмү – табигый-илимий, коммерциялык болуп бөлүнөт. Атайын билим берүү атайын жана техникалык мектеп&amp;shy;терден туруп (6 жыл), башталгыч мектептин базасында иштейт. Техникалык мектептерде 1-баскыч&amp;shy;ты бүтүргөндөн окулуп, андан кийин жогорку техникалык мектептерге жолдомо алышат. Бельгияда 21 жогорку окуу жайы (анын ичинде 5 университет) бар. Ири китепканалары: Бельгия улуттук (1837), университеттик (1846). Музейлери: Король азем өнөр искусство (Антверпенде, 1890; анын ичинде байыркы жана заманбап искусство), Король азем өнөр жана тарых (1835), Тервюрендеги Борбордук Америкалык королдор (1897), Муниципалдык сүрөт галереясы (1930, Брюгге). 1924-жылдан ра&amp;shy;дио уктуруу, 1953-жылдан телекөрсөтүү иштейт. Учурда массалык маалымат каражаттары (33 күнүгө, 28 аптасына) француз, немис, нидерланд тилдеринде чыгат. Коомдук (3 теле, 5 радио ка&amp;shy;налы; француз тилинде), жана менчик (30дан ашык теле, 800 радиостанция) телерадио ком&amp;shy;паниялары иштейт. Бельгиянын француз тилиндеги алгачкы ж а з м а э с т е л и к т е р и XII кылымга таандык. Орто кылымдагы бельгиялык адабияттын негизги жанры – тарыхый хроника жана крест жортуулу тууралуу эпикалык айтымдар. «Окассен жана Николет» аноним ыр-жомогу Фланд&amp;shy;рияда түзүлгөн. XIII–XIV кылымдарда куртуза адабияты (фаб&amp;shy;льо, повесть, ыр, рыцарь романдары) өнүккөн. Белгилүү менестрелдери (эшик ырчылары) – Ж. де Конде, В. де Кувен. «Түлкүнү такка отургу&amp;shy;зуу» аттуу аноним романы 1280-жылы ченде жа&amp;shy;рык көрсө, XIV кылымга «Фландрия хроникасы» (Ж. Фруассара) таандык. XV кылымдан новелла жанры («Жаңы 100 новелла», А. де. ла Саля) пайда болгон. Француз акындарынан таасирленип А. дю Эке, Л. де Мазюр жана башкалар «Плеяданын» таа&amp;shy;сиринде жазышкан. XVIII кылымдын ортосунан Бельгиянын адабиятында трактат пайда болгон. Жаңы агым&amp;shy;дын борбору Льеж шаары болуп, Вольтердин чы&amp;shy;гармалары, «Энциклопедиялык журнал» басыл&amp;shy;ган жана адабият коомдору, ийримдер уюшулган. XIX кылымдын башында романтика духундагы чыгар&amp;shy;малар пайда болуп, бирок бельгиялык роман&amp;shy;тиктер Ж. Байронду, кийинчерээк В. Гюгону туу&amp;shy;рашкан. XX кылымдын 20–30-жылдарында Ф.Элленс М. Горькийдин чыгармаларынан таасирленип, роман жараткан. Фламанд тилиндеги адабиятыты XVIII кылымдын башына чейин Нидерланд адабиятынын бир бөлүгү болгон. XVI кылымдын аягында нидерланд&amp;shy;дык маданият Бельгиянын түндүгүндө жайгашса да Нидерланд тилинде өнүккөн, бирок XVII кылымдан фла&amp;shy;манд адабияты аталган. XIX кылымдын 2-жарымында сын реализмине жакын адабият өнүгөт. XX кылымдын башын&amp;shy;да декадент чыгармалары жазыла баштаган. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин тынчтыкты, демократияны жактаган жазуучулар: М. Дей&amp;shy;зе, П. ван Акен. Бельгиянын аймагында кельт жана байыркы Рим искусствосунун эстеликтери сактал&amp;shy;ган. Орто кылымда тез байып келаткан соода&amp;shy; өнөр жай шаарлары Бельгиянын феодалдык ээликте&amp;shy;рине майдаланып бөлүнүп кетишине байланыштуу көркөм маданияттын роман (XI–XII кылымдар), готика стилиндегилери пайда болгон. 1566–1609-жылдарда Бельгиянын искусствосунда өзүнчө мектеп пайда болуп, ал XVIII кылымдын акырына чейин фламанд искусствосу аталып, анда барокко стили эски салттуу Ни&amp;shy;дерланд маданияты менен бирдикте өнүккөн. XVII кылымдагы фламанд сүрөт өнөрүндө П. П. Рубенс көрүнүктүү орун ээлейт. Анын көптөгөн жолун жолдоочу&amp;shy;лардан А. ван Дейк, Я. Йорданс өзгөчөлөнүшкөн. Ф. Снейдерс ири көлөмдөгү натюрморт жарат&amp;shy;са, Л. Ван Уден пейзаж тарткан. Италия сүрөтчүлөрүнөн таасирленишкендер: Караважо, А. Ян&amp;shy;синс, Г. Сегерс, Т. Ромбаутс. Фламанд сүрөтүнүн көчүрмөлөрү жезге (гравюра), жыгачка, шпале&amp;shy;рага түшүрүлгөн.<br /> <br /> [[File:БЕЛЬГИЯ60.png | thumb | Брюгге шаарындагы Райен каналы.]] <br /> [[File:БЕЛЬГИЯ61.png | thumb | Лёвендеги ратуша 1448–1459.]] Фландрия, Брабант колго то&amp;shy;кулган торлору менен даңталган. XIX кылымдын 80- жылдарында архитектуранын модерн стили калып&amp;shy;танган. Кийинчерээк турак ж-а коомдук жай&amp;shy;ларды курууда учурдагы архитектуранын принципте&amp;shy;ри колдонулган. Музыкасы улуттук каада-салттын негизинде түзүлгөн. Өлкөнүн түндүк бөлүгүндөгү фламанд&amp;shy;дар нидерланддык маданий салттары менен, түштүгүндөгү валлондор Франциянын маданияты&amp;shy;нан таасирленишкен. Бул улуттук өзгөчөлүктөр фольклордо да, профессионал музыкалык искусстводо да байкалат. Бельгия музыкасы франко-фламанд Ни&amp;shy;дерланд мектебинен (XV–XVI кылымдар), ''Кайра жаралуу'' доорунда пайда болгон полифония искусствосу Ба&amp;shy;тыш Европанын композиторлор мектебинен таасирленген. Анын көрүнүктүү өкүлдөрү: Я. Об&amp;shy;рехт, А. Вилларт, Жоскен Депре, Орландо Лас&amp;shy;со. XVII кылымда Бельгиянын музыкасынын авангарддык ролу төмөндөйт, анткени эң белгилүү компози&amp;shy;торлору Францияга иштеп кеткен. Скрипка боюнча улуттук мектеп ачылган. Бельгиянын белгилүү музыкалык ишмерлери: Ж. Абсиль, Р. Дефоссе, Ф. Кине, А. Сури, М. Пот ж. б.; дирижёрлору: Ф. Андре, Д. Дефо; скрипачтары: А. Грюлью, К. ван Нес&amp;shy;то. Брюссель ири музыкалык борбор, анда «Де Ла Мон&amp;shy;не» театры, концерт коому, симфониялык ор&amp;shy;кестр жана башкалар бар. Эл аралык конкурстар: Брюс&amp;shy;селде королева Елизавета атындагы музыкант-атка&amp;shy;руучулардын (1951-жылдан, дүйнөлүк атакка ээ), Гентте И. С. Бах атындагы органчылардын (1958- жылдан), Льежде кылдуу аспапчылар квар&amp;shy;теттеринин (1951-жылдан) конкурстары өткө&amp;shy;рүлүп турат. Антверпенде (1893), Гентте (1900) опера театры иштейт. Бельгиянын театр маданияты француз жана фламанд тилинде өнүккөн. XIII–XV кылымдарда литургиялык (ла&amp;shy;тын тилинде), морамит жана мистерия (француз жана фламанд тилинде) драмалары коюлуп келген. XVI–XVII кылымдарда театр искусствосу диний куугунтук&amp;shy;тоонун натыйжасында токтогон. [[File:БЕЛЬГИЯ62.png | thumb | Д. Харровердин «Тоок союучу бычак» спектаклинен көрүнүш. «Дю Ридо» театры (Брюссель).]] XIX кылымдын аягы – XX кылымдын башында Бельгия театр искусствосунун өнүгү&amp;shy;шүнө драматургдар М. Метерлинк, Ш. ван Лер&amp;shy;берга, Ж. Роденбаха, М. Дютерм зор салым кош&amp;shy;кон. Бельгиянын залкар драматургдары – Ф.Крамме&amp;shy;линк, М. Гельдерод, Х. Клоссон, Х. Трейлинг, Г. Мартенс. Сахна өнөрүнүн улуттук мектеби ка&amp;shy;лыптана албады, анткени Бельгиянын көрүнүктүү ак&amp;shy;тёрлору, режиссёрлору четке кетишкен. Эски театрлары менен катар жаңы театрлар пайда болуп, мамлекеттик труппалар түзүлгөн. Театр ишмерлерин Брюсселдеги королдук консерватория даярдайт. 1908-жылы Харревелде алгачкы киностудия уюшулуп, 1-тасмасы тартылган. 1919-жылы Бельгия кинокомпаниясы, 1922-жылы «Бельгия фильми» киностудиясы ачылган. 1920-жылдардын аягынан кинорежиссёрлор Ш. Декёкелер, А. Строк, А. Ковен, кийинчерээк П. Хасартс этнография, искусство таануу жана башка тасмаларды тартып, кинонун ушул жаатында ири жетишкендиктерге ээ болушкан. Брюсселде Бельгия синематикасы иштейт, анда 1962-жылы музей ачылган. Бельгияда бир нече кинематогра&amp;shy;фия институттары бар. Брюссель менен Гент шаарларында эл аралык кинофестивалдар өткөрүлүп турат. Бельгияда көптөгөн карнавалдар өткөрүлөт. Бел&amp;shy;гилүүлөрү: Бинштегл карнавалы, Ыйык Канн (май, Брюгеде), Ыйык Николай күнү балдар кар&amp;shy;навалы (6-декабрь). Король азем искусство (Ант&amp;shy;верпен; П. П. Рубенстин жана башка Фламанд сүрөтчү&amp;shy;лөрүнүн белгилүү коллекциялары коюлган), валлон искусство музейлери (Льежде), XIII кылымга таан&amp;shy;дык базар аянты (бийиктиги 108 ''м'' коңгуроолуу мунарасы менен), Ыйык Сальватор собору (XIII– XIV кылымдар), чиркөөлөр, ратуша (XIV кылым), Ымыркай көтөргөн Мадоннанын капка, цитадель, готи&amp;shy;ка стилиндеги Нотр-Дам собору (1211-жыл; Ван Дейктин сүрөттөрү сакталган), Ыйык Бавон со&amp;shy;бору (Х кылымдын күмбөздөрү жана даңктуу «Гент алтары» менен), бийиктиги 121,9 ''м'' шпиль (шиш най&amp;shy;за) сакталган. Ошондой эле Льежде Ыйык Павел чир&amp;shy;көөсү (Х кылым), сот сарайы (XVI кылым), Брюссель готи&amp;shy;ка стилиндеги борбордук аянт (XV кылым), королдор са&amp;shy;райы, Ыйык Михаил чиркөөсү (XIII кылым) бар.<br /> <br /> Ад.: ''Аксенова Л. А.'' Бельгия. М., 1982; ''Пантелее&amp;shy;ва С. В.'' Нидерланды и Бельгия. СПб., 1905; Малые страны Западной Европы. М., 1972; Деловая Бельгия: Экономика и связи с Россией: Справочник. М., 2002– 2004 –. Т. 1–3. [[Category: 2-том, 146-225 бб]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%A2%D0%B0%D0%BB%D0%BA%D1%83%D1%83:%D0%90%D0%99%D0%92%D0%90%D0%97%D0%9E%D0%92%D0%A1%D0%9A%D0%98%D0%99,_%D0%98%D0%B2%D0%B0%D0%BD_%D0%9A%D0%BE%D0%BD%D1%81%D1%82%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D0%B8%D1%87&diff=79569 2026-04-12T05:22:23Z

<p>Kadyrm: Created page with &quot;&#039;&#039;&#039;АЙВАЗОВСКИЙ,&#039;&#039;&#039; Га й в а з о в с к и й Иван (Ованес) Константинович [17 (29). 07. 1817, Феодосия – 19. 04 (2. 5). 1900, ошол эле жерде] – орус сү­рөтчүсү, none деңиз пейзажынын чебери. 1833–1837‑жылдары Петербург сүрөт академиясында окуган. 1844‑жылдан Башкы д...&quot;</p> <hr /> <div>'''АЙВАЗОВСКИЙ,''' Га й в а з о в с к и й Иван (Ованес) Константинович [17 (29). 07. 1817, Феодосия – 19. 04 (2. 5). 1900, ошол эле жерде] – орус сү­рөтчүсү, [[File:АЙВАЗОВСКИЙ45.png | thumb|none]]<br /> деңиз пейзажынын чебери. 1833–1837‑жылдары Петербург сүрөт академиясында окуган. 1844‑жылдан Башкы деңиз штабынын сүрөт­чүсү. 1845‑жылдан Феодо­сияда жашап, өзүнүн өнөр­канасында сабак берген (1986) &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'&gt;жана&lt;/span&gt; сүрөт галереясын негиздеген (1880). 1845‑жылы академик, 1847‑жылы профессор, 1887‑жылы Сүрөт академиясынын ардактуу мүчөсү, европалык бир нече сүрөт академиясына мүчө болуп шайланган. Алгачкы иштеринде Айвазовский өзүнүн окутуучуларынын салтын улантып, «Петербур­гдун чет жакасындагы деңиз жээгинин көрү­нүшү» (1835) деген сүрөтүн тарткан. 1840‑жылы өз мезгилинин эң көрүнүктүү маринисти деген ев­ропалык атакка ээ болгон. Аны замандаштары К. П. Брюллов, В. Д. Жуковский, У. Тёрнер жо­гору баалашкан. Сүрөтчү 1836‑жылы А. С. Пушкин менен таанышып, ага бир нече картиналарын арнаган. Айвазовскийдин бүткүл өмүрүндөгү искусствосунун негизги темасы дайым өзгөрүлмөлүү, каардуу деңиз болуп кала берген. Чыгармалары талкаланган кемелердеги деңиздин толкуну менен күрөшкөн адамдарды романтикалык эффектте чагылтып, таасирдүү эргүүнү пайда кылат. «Тогузунчу вал» (1850), «Чесмен согушу», Наваррин согушу» (1848), «Кара деңиз» (1881), «Толкундар арасында» (1898) деген шедеврлердин, ошондой эле 6 миңге жакын картина, сүрөт жана акварелдин автору. &lt;br&gt;Ад.: Пилипенко В. Н., Айвазовский И. К. М., 1980.<br /> <br /> [[Категория:1-Том]]</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%91%D0%B0%D1%88%D0%BA%D1%8B_%D0%B1%D0%B5%D1%82&diff=79058 2026-04-01T15:53:48Z

<p>Kadyrm: Кайра 76979 жокко Kadyrm (сюзюу)</p> <hr /> <div>=&lt;b&gt;4-том&lt;/b&gt;=<br /> ==&lt;font color='green'&gt; &lt;b type='title'&gt;Жаңыдан&lt;/b&gt; &lt;i&gt;кошулуп&lt;/i&gt;, каралып жаткан макалалар&lt;/font&gt;==<br /> * 1. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_1-50_бб 4-том,_1-50_бб]<br /> * 2. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_51-100_бб 4-том,_51-100_бб]<br /> * 3. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_101-153_бб 4-том,_101-153_бб]<br /> * 4. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_154-203_бб 4-том,_154-203_бб]<br /> * 5. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_204-256_бб 4-том,_204-256_бб]<br /> * 6. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_257-306_бб 4-том,_257-306_бб]<br /> * 7. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_307-352_бб 4-том,_307-352_бб]<br /> * 8. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_353-402_бб 4-том,_353-402_бб]<br /> * 9. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_403-452_бб 4-том,_403-452_бб] Бег., Гул.<br /> * 10. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_453-496_бб 4-том,_453-496_бб] Бат.<br /> * 11. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_497-546_бб 4-том,_497-546_бб] K<br /> * 12. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_547-596_бб 4-том,_547-596_бб] Тем. <br /> * 13. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_597-656_бб 4-том,_597-656_бб] Л.<br /> * 14. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_657-736_бб 4-том,_657-736_бб] Л.<br /> * 15. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:4-том,_737-822_бб 4-том,_737-822_бб] K.<br /> == PDF варианты бул жерде ==<br /> [https://drive.google.com/drive/folders/1iFVfQ3B6vBMunKOF19CzD6EvJi6cbJEp Бул шилтемени бас]<br /> <br /> =&lt;b&gt;3-том&lt;/b&gt;=<br /> ==&lt;font color='green'&gt; '''Үчүнчү томдун''' макалалары&lt;/font&gt;==<br /> * 1. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_5-85_бб 3-том,_5-85_бб]<br /> * 2. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_86-170_бб 3-том,_86-170_бб] <br /> * 3. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_172-214_бб 3-том,_172-214_бб]<br /> * 4. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_215-326_бб 3-том,_215-326_бб]<br /> * 5. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_327-448_бб 3-том,_327-448_бб]<br /> * 6. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php?title=Категория:3-том,_449-543_бб&amp;pageuntil=ИДЕНТИФИКАЦИЯ#mw-pages 3-том,_449-543_бб]<br /> * 7. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_544-607_бб 3-том,_544-607_бб]<br /> * 8. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_607-672_бб 3-том,_607-672_бб]<br /> * 9. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:3-том,_673-784_бб 3-том,_673-784_бб]<br /> ==&lt;font color='green'&gt;PDF варианты&lt;/font&gt;==<br /> бул жерде: [https://drive.google.com/drive/folders/1EgBrFk96l8tcxdpaFXCcSpdcxyylE8N0?usp=drive_link 3-том pdf файлдары]<br /> <br /> =&lt;b&gt;2-том&lt;/b&gt;=<br /> ==&lt;font color='green'&gt; Экинчи томдун каралган макалалары: &lt;/font&gt; [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:2-том 2-Том]==<br /> <br /> ==&lt;font color='green'&gt; Карала элек макалалар&lt;/font&gt;==<br /> 2-томдун серверге мурда киргизилбей калган макалалары:<br /> <br /> * 1. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_1-69_%D0%B1%D0%B1 1-69 бб]<br /> * 2. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Категория:2-том,_146-225_бб 146-225 бб]<br /> * 3. [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_500-554_%D0%B1%D0%B1 500-554 бб]<br /> <br /> ==&lt;font color='green'&gt; Жаңы макалалар&lt;/font&gt;==<br /> [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC._%D0%96%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 2-том. Жаңы макалаларга шилтеме]<br /> <br /> ==&lt;font color='green'&gt;Олуттуу түрдө өзгөргөн макалалар&lt;/font&gt;==<br /> [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:%D0%9E%D0%BB%D1%83%D1%82%D1%82%D1%83%D1%83_%D1%82%D2%AF%D1%80%D0%B4%D3%A9_%D3%A9%D0%B7%D0%B3%D3%A9%D1%80%D0%B3%D3%A9%D0%BD_%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80 Олуттуу түрдө өзгөргөн макалаларга шитлтеме]<br /> <br /> ==&lt;font color=&quot;green&quot;&gt;PDF вариант&lt;/font&gt;==<br /> бул жерде: [https://drive.google.com/drive/folders/1e8j22381UYSRbwieU3SZ5-IuWU-z-cGN?usp=sharing 2-том pdf файлдары]<br /> <br /> = &lt;b&gt;1-Том&lt;/b&gt; =<br /> <br /> == 1-томдун макалалары ==<br /> * [https://encyclopedia.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=Категория:1-Том 1-Том]<br /> <br /> == 1-томго кошумча маалымат катары киргизилген макалалар ==<br /> * [http://encyclopedia.edu.kg/KyrgWiki/index.php?title=Категория:Жаңы_макалалар 1-томго кошумча киргизилген макалалар]]<br /> <br /> =&lt;b&gt;Аткарылып жаткан жумуш, мониторинг&lt;/b&gt;=<br /> <br /> == [http://encyclopedia.edu.kg/index.php/%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD:ListUsers Жалпы редакторлордун тизмеси жана салымдары] ==<br /> ==&lt;font color='green'&gt;[http://encyclopedia.edu.kg/index.php/Атайын:ActiveUsers?username=&amp;wpFormIdentifier=specialactiveusers Акыркы 30 күндүн ичинде редакторлордун салымдары, шилтеме]&lt;/font&gt;==<br /> <br /> '''Жогорку шилтеме аркылуу берилген маалыматты кантип түшүнүү керек, түшүндүрмө''' <br /> <br /> 1. Шилтеме аркылыуу веб барака өтүңүз<br /> <br /> 2. Баракта берилген маалымат төмөнкү мисалдагыдай болот<br /> <br /> ''Мисал:'' &lt;br&gt;&lt;br&gt; Жибек ([[#|талкуу]] | [[#|салымы]]) [10 action in the last 30 days]<br /> <br /> Муну мындай түшүнсө болот: көрсөтүлгөн Жибек аттуу колдонуучу(редактор) акыркы 30 күндө 10 өзгөртүү жасагандыгын билгизет. Деталдуу салымдарын көрүү үчүн [[#|салымы]] шилтемесин басуу керек.</div>

Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%90-%D0%A2%D0%9E%D0%9E_%D0%9E%D0%9A%D0%A0%D0%A3%D0%93%D0%A3&diff=78097 2026-03-16T05:13:02Z

<p>Kadyrm: Created page with &quot;&#039;&#039;&#039;АЛА-ТОО (АЛАТАУ, АЛАТАВ)  ОКРУГУ&#039;&#039;&#039; – 1856-жылы Россия империясына караштуу «Чоң ордо» (Улуу жүз) приставчылыгынын ордуна уюшулган административдик-аймактык бирдик. Округдун түзүлүшүнө негизинен ошол кездеги саясий кырдаалдын курчуп чыгышы себеп болгон. 1846-жы...&quot;</p> <hr /> <div>'''АЛА-ТОО (АЛАТАУ, АЛАТАВ)  ОКРУГУ''' – 1856-жылы Россия империясына караштуу «Чоң ордо» (Улуу жүз) приставчылыгынын ордуна уюшулган административдик-аймактык бирдик. Округдун түзүлүшүнө негизинен ошол кездеги саясий кырдаалдын курчуп чыгышы себеп болгон. 1846-жылы [[Иле дарыясы]]нын чыгышындагы Улуу жүз урууларынын атынан казак султандары орус бийлигине толук баш ийгенин билдирип, ант беришкен. 1847-жылы [[Кенесары Касымов]] башында турган казак элинин көтөрүлүшүн басуу жана Улуу жүз урууларын андан коргоп туруу шылтоосу менен Иле дарыясынын оң жээгине Капал чеби курулган. Бул чептин курулушу Иле – Чүй дарыяларын камтыган аймактарда жергиликтүү кыргыз-казактарга салыштырмалуу күч-кубаттуу үч чоң өлкө – падышалык [[Россия]], [[Кокон хандыгы]] жана [[Цин империясы]]нын ортолорундагы саясий атааңдашдыкты курчутуп жиберген. Алматы суусунун Кашкелеңге куйган жеринде «Тойчубектин (Касаболот уулу) чеби» деген кокондуктардын коргону болуп, 1848-жылы жазында Аккулу башындагы 3000 кокондук аскер [[Пишпек]] чебинен аттанып, Иленин чыгышындагы Улуу жүзгө караштуу айрым султандарды Кокон хандыгына баш ийүүгө чакырган жана аларды каапыр орустар жана тоолук кыргыздардан коргоп турууга убада берип, зекет талап кылган. Аны менен бирге Ташкенттин кушбеги (1845–1847, 1849–1853, 1858–1864) Нар-Мухаммед (Нармат) Иленин чыгышындагы жерлерге доо коюп, Омскдеги орус акимчилигине бир нече жолу кат жиберген. Ушундай абалда орус бийлигинин кысымына кабылып, алардан жабыр көргөн казактар 1850-жылдары кокондуктарды пааналап, Иленин батышына көчө башташкан. Орус бийлиги аларды артка, б. а. мурунку конушуна кайтарууга аракет жасап, таасирдүү бийлерди аманатка алган, бирок андан майнап чыкпай, көчкөндөр көбөйө берген. Натыйжада 1851-жылы май айында 6-Сибирь казак-орус полкунун командири полковник И. С. Карбышевдин күчтүү куралчан (2 ракета станогу, 2 жеңил жана 6 батареялык миномет, жарым буттук 4 мортир ж.б.) экспедициялык отряды Иледен өтүп, Тойчубектин чебин биротоло талкалап кеткен.  1849-жылы Цин императорунун атайын жарлыгы менен Кулжа – Кашкар жолу курула баштап, аскерлеринин санын көбөйткөн жана өз кол алдымда деп эсептеген [[Боромбай]]га княздык наам берип, жылына он жамбы акы чегерген. Иле дарыясынын айланасында саясий жагдай ушундай курчуп жатканына байланыштуу 1851-жылы декабрь айында [[Ормон хан]] (1842–1855) Көлдүн башынан 6000 түтүнгө чамалаш эли менен Түргөн, Талгар суулары аркылуу Кашкелеңден конуш алган. Келер замат орус падышасы (1826–1855) Николай Iге кат жаздырып, Улуу жүздөгү дуулат, албандардын бир бөлүгү Россиядан качып, кыпчактарга (Коконго) өтүп жатканын, [[Ала-Тоо]]нун чыгышы – Иленин сол жээги, ага куйган Чарын (документте Нарын) Кашкелең сууларынын аралыгы бош калганын угуп, акылга ий эли менен кеңешип, бош калган жайлоо-кыштоолорго көчүп келгенин айтып, Иле жана Чүй сууларынын араларынан конуш берүүнү өтүнгөн. Аны менен бирге Ормон хан падышага өзүнчө сунушунда Ормон хан өз максатын ачык билдирип, казактар эгин эгүүгө тоскоол кылып, малын уурдап жатканын, ошондуктан Иленин оң жагына казак, сол жээгинде кыргыздарга конуш берилсе, [[Жумгал]], [[Кочкор]], [[Нарын]], [[Кетмен-Төбө]] кыргыздарын көчүрүп келерин маалымдап, ал жерде тынччылык орнорун эскерткен. Батыш Сибирдин генерал-губернатору (1850–1961) Г. Х. Гасфорт Ормон хандын жогорудагы сунушуна макул көргөн, бирок, Россия империясынын Тышкы иштер министрлиги (Азия департаменти) кыргыздардын Иле боюнан орун алышына каршы болгон. Алар Ормон ханды Россия империясынын карамагына кабыл алууга аракет кылууну гана сунуштайт. Анткени 1850–1851-жылдары Батыш Сибирь генерал-губернаторлугун текшерип чыккан генерал-адъютант Н. Н. Анненков чек ара линиясын Иленин сол жээгиндеги Курттуу жана Курбанак суулары аркылуу Чүй суусунун аягындагы кумдарга чейин жеткирип, андан Ташкентке багыт алууну, ал үчүн канча аскер, канча курал-жарак керек болорун билдирип, 1852-жылы май айында орус өкмөтүнө атайын доклад жиберген. Анда «тоолук жапайы кыргыздардын сол канаты» менен кагылышуу мүмкүн болорун, ага алдын-ала даярдык керектигин эскертет. Н. Анненковдун сунушуна орус падышасы макул болуп, 19-майда кол коет. Натыйжада Ормон хандан жөн гана ант алуу жана Иле дарыясынын батыш жээгине туруктуу чеп салууга ыңгайлуу орун караштыруу үчүн 1853-жылы 2-июлда Чоң ордонун приставы майор М. Д. Перемышльский башындагы 2 замбирекчен 467 казак-орустан турган атайы аскер экспедициясы Капалдан чыгат. Бирок өтүнүчү аткарылбай турганын уккан Ормон хан мындан бир аз мурун (1853, май-июнь) Кеминге көчүп кетет. Тыңчы Ф. Ногоев аркылуу орус бийлигине берген жообунда Ормон хан алардын Россиянын карамагына өтүү сунушун жалпы элге салып чечерин, эл кандай чечим кабыл алса ошондой болорун билдирген. 19-май 1854-жылы «Семей (Семипалатинск) облусун түзүү» жөнүндө жобо бекитилип, Аягөз тышкы округу жана Иле дарыясынын эки жээгин бириктирген Капал жаңы аскер округу анын карамагына өткөн. 1854-жылы күзүндө Верный чеби курулуп бүткөндө, ал чеп борбор болгон Аскер министрлигине караштуу «өзгөчө Ала-Тоо округу түзүү» сунушталат. Ага «Иле дарыясынын сол жээгин (Заилийский край) каратуу үчүн» даярдалган 1848-жылдын 10 январындагы өтө жашыруун көрсөтмө негиз болгон. 1855-жылы 17-январда бугу уруусунун Россия империясынын букаралагына өтүшү менен Чоң Ордо приставчылыгы мурунку аталышына жооп бербей калган. Башкача айтканда ушул учурдан баштап аймакты каратуу өтө тездик менен жүргөн. Жаңы ачылган округ алгач Иле дарыясынын чыгышындагы Кичи (Жуңгар) Ала-Тоодон Ысык-Көл өрөөнүн камтып, Чүй суусуна чейин жеткен. Натыйжада 3-ноябрь 1856-жылы Сенат тарабынан Иле дарыясынын батышын кошо камтыган жаңы, «өзгөчө Ала-Тоо округун ачуу тууралуу» жобо кабыл алынат. Анын башчылыгына Чоң ордонун приставы подполковник М. Д. Перемышльский дайындалып, ушундан баштап ал «Ала-Тоо округунун начальниги »деген аталышка ээ болот. Округдун башчылары болуп М. Д. Перемышльскийден (1856) кийин полковник М. М. Хоментовский (1856–57, анан кайра М. Д. Перемышльский (1857–58), майор Колпаковский Г. А. (1858–1865) дайындалышкан. 1857-жылга карай Семей облусуна чыгыштан батышка карай үч округ – «тышкы Аягөз» (Лепси суусуна чейин), «Капал аскер» (Лепсиден Каратал – Көк-Сууга чейин), «өзгөчө Ала-Тоо» (Каратал – Көк-Суудан чексиз батышка чейин) карап калган. 1859-жылы 24-январда Петербургда орус падышасы (1855–1881) [[Александр II]] өзү катышкан жашыруун кеңешме жүрүп, анда чек араны дагы кеңейтүү маселеси талкуланган. Аны иш жүзүнө ашыруу аракети менен 1860-жылы август айынын аягында полковник А. Э. Циммерман 15 замбирек куралданган 1750 орус аскерин жетектеп Чүй суусунан өтүп, кокондуктардын чеби [[Токмок]] менен Пишпекти толук талкалап кайткан. Бирок кокондуктар Пишпек чебин тез оңдоп, ошол эле жылы октябрь айында 20 миңдей кол менен орус аскерине каршы жүрүшкө чыккан. Чечүүчү салгылашуу Узун-Агач чебине жакын жерде болуп, кокондуктар жеңилип калган. 1862-жылы октябрь айында А. Г. Колпаковский жеңил артиллериялуу дивизион, тоого ылайык замбирекчен 2 взвод, 8 рота жөө аскер, 200 атчан казак-орус менен Пишпек чебин тып-тыйпыл талкалагандан кийин кокондуктар бул тараптан кол салуусун токтоткон. 1862–1863-жылдардагы капитан А. П. Проценконун Ысык-Көл, Нарын өрөөндөрүнө жасаган аскер экспедициясынын жыйынтыгында Ала-Тоо округу түштүктө Кашкар өрөөнү менен чектешип калган. Полковник М. Г. Черняев жетектеген көп сандуу (8 рота жөө, төмөнкү чиндеги 2571 аскер), мыкты куралчан (8 талаа, 2 тоо замбиреги, ракеталуу 2 станок), 789 ат, 3981 төөгө коштолгон орус аскери 1864-жылы май-июнь айларында Мерке, Олуя-Ата чептерин, 1865-жылы Ташкентти алышы менен Арал деңизинен Ысык-Көлгө чейин созулган Жаңы-Кокон линиясы пайда болуп, аны башкаруу үчүн Россиянын аскер министрлигинин карамагында Батыш жана Чыгыш Сибирь аскер округдары түзүлгөн. Буга ылайык Семей облусу жана ага караган Сергиополь (мурунку Аягөз), Капал жана Ала-Тоо округдары Батыш Сибирь аскер округунун карамагына өткөн. 1867-жылы 11-июлда орус падышасы Түркстан генерал-губернаторлугун түзүү тууралуу атайын жобо бекиткен. Ушул жобонун негизинде жаңы дайындалган Түркстан крайынын генерал-губернатору фон-Кауфман 27-октябрь 1867-жылы мурунку Ала-Тоо округунун ордуна Токмок уездин камтыган Жети-Суу облусун түзүлүү жөнүндө буйругун чыгарган.<br /> <br /> Э. Турганбаев<br /> <br /> Ад.: Сборник узаконений о киргизах степных областей //Сост. ст. советник Тург. обл. правл. И. И. Крафт. Оренбург, 1898; Сборник материалов для истории завоевания 1864 г.; Собр. полк. А. Г. Серебренников. Таш., 1914; Туркестанский край. Сборник материалов для истории его завоевания. 1866 г. Таш., 1915; Венюков М. Очерки Заилийского края и Причуйской страны. //ЗИРГО, 1861. Кн. 3. Джамгерчинов Б. Присоединение Киргизии к России, М., 1959; Ошонуку эле. Очерки политической истории Киргизии XIX века, Фр., 1966; Горячева А. А., Фришман Л. С. Заря над Семиречьем. А..-А., 1987; Ормон хан илимий эмгектерде жана архивдик материалдарда. Б., 2002; Хасанов А. Избранные труды. Очерки по истории Киргизии. Б.– М. 2004.</div>

Kadyrm