Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору - Колдонуучунун салымы [ky]

АЛЬТЕРАЦИЯ

2026-04-09T09:26:07Z

Lera:

'''АЛЬТЕРАЦИЯ''' (латынча alteratio – өзгөртөм) м у з ы к а д а – негизги добуш катарына кирген үн баскычтарынын аталышын өзгөртпөстөн алардын бийиктигин жогорулатуу же төмөндөтүү. Альтерация белгилери: '''''#''''' (диез) жарым тонго жогорулатуу, ᒁ (бемоль) жарым тонго төмөндөтүү, X (дубль-диез) бир тонго жогорулатуу, ᒀ (дубль-бемоль) бир тонго төмөндөтүүнү билдирет. Бул белгилерди жоюу '''♮''' (бекар) колдонулат.
[[Файл:Альт.png|left|thumb]]
[[Категория:1-Том]]

Файл:Диез.png

2026-04-09T08:48:24Z

Lera:

АБДЫКАЛЫКОВ Акылбек

2026-04-09T07:43:55Z

Lera:

'''АБДЫКАЛЫКОВ''' '''Акылбек''' (30. 01. 1948-жылы туулган, Чүй облусу, Сокулук району, Шалта айылы) – артист, режиссёр, Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген артисти (1978), Кыргыз Республикасынын эл артисти (1993), Бүткүл союздук жаштар сыйлыгынын лауреаты (1976).
[[Файл:Абдыкалыков Акылбек.jpg|left|thumb|200x200px]]
1972-жылы А. В. Луначарский атындагы Москва мамлекеттик театр искусствосу институтунун драма жана кино актёру адистигин бүтүргөн. 1972–1979-жылдары С. Ибраимов атындагы Ош кыргыз драма театрында актёр, 1979–1981-жылдары. Кыргыз ССРинин мамлекеттик радиоуктуруу жана телекөрсөтүү комитетинде режиссёр, 1981–1983-жылдары Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрында, 1983–1987-жылдары К. Жантөшев атындагы Ысык-Көл драма театрында актёр, 1987–1990-жылдары ошол эле театрда режиссёр жана актёр, 1990-1992-жылы театрдын директору жана режиссёру, 1994–1996-жылдары Кыргыз мамлекеттик академиялык драма театрында көркөм жетекчи, директор, 1996-жылдан баштап Чүй облустук Ш. Термечиков атындагы куудулдар театрынын көркөм жетекчиси жана директору болуп эмгектенген. Спектаклдерде аткарган ролдору: Шамшы (А.Дыйканбаев, «Мүрөктүн суусу»), Адылбек Жайнаков (Т.Абдумомунов, «Эч кимге айтпа»), Сараң рыцарь (А. Пушкин, «Сараң рыцарь»), Момун (Ч. Айтматов, «Ак кеме»), Сэр Тоби (У. Шекспир, «Он экинчи түн»), Шаар башчысы (Н. Гоголь, «Текшерүүчү») жана башкалар. Кинотасмаларда Алибектин («Мен – Тянь-Шань»), Осмондун («Кайчылаш жолдор»), Атанын («Сенин

үйүң кайда, үлүл»), Естей хан («Найман эненин кошогу») ролдорун аткарган. А. Абдыкалыков койгон спектаклдер: «Жан биргем Электра» (Л. Дюрка), «Мен сүйгөн обон» (Б. Калчабаева), «Темир корук» (М. Гапаров), «Элеттик анекдоттор» (А. Вампилов), «Сынган мазар» (3. Сооронбаева), «Түнкү шоола» (Л. Разумовская), «Жүрөлүчү жүрөк оорутпай» (Б. Жакиев), «Ак Мөөр» (Ж. Садыков), «Эзоп» (Г. Фигейдеро).
[[Категория:1-Том]]

АЧКЫЧ м у з ы к а д а

2026-03-26T03:46:59Z

Lera:

'''АЧКЫЧ''' м у з ы к а д а ‒ ноталык беш сызыктын эӊ башына коюла турган белги. Ачкыч нота сызыгынын бирине коюлуп, ал сызыктагы добуштун бийиктигин,
[[File:АЧКЫЧ77.png | thumb|Бас ачкычы.|left]]
[[File:АЧКЫЧ76.png | thumb|Скрипка ачкычы.|center|68x68px]]
атын билгизет жана калган добуштардын бийиктигин, аттарын аныктайт, кара. ''Нота жазуу''. 
[[Категория:1-Том]]

АЧКЫЧ м у з ы к а д а

2026-03-26T03:46:31Z

Lera:

'''АЧКЫЧ''' м у з ы к а д а ‒ ноталык беш сызыктын эӊ башына коюла турган белги. Ачкыч нота сызыгынын бирине коюлуп, ал сызыктагы добуштун бийиктигин,
[[File:АЧКЫЧ76.png | thumb|Скрипка ачкычы.|center|68x68px]]
[[File:АЧКЫЧ77.png | thumb|Бас ачкычы.|center]]
атын билгизет жана калган добуштардын бийиктигин, аттарын аныктайт, кара. ''Нота жазуу''. 
[[Категория:1-Том]]

АРХИТЕКТУРА

2026-03-26T03:34:39Z

Lera:

'''АРХИТЕКТУРА''' (латынча architectura, байыркы грекче architektonike), зодчийлик,мөмөрчүлүк – адамдардын жашоосуна, эмгектенүүсүнө материалдык чөйрөнү түзгөн имараттар жана башка курулмалар (ошондой эле алардын комплекстери); курулмаларды жана алардын комплекстерин коомдук эстетикалык көз карашка, азыркы техникалык мүмкүнчүлүктөргө, милдеттерине жараша долбоорлоо, куруу өнөрү. Анын негизги принциптери, өзгөчөлүктөрү жана касиеттери архитектуралык чыгармалардан көрүнөт. Аларга имараттар, ансамблдер, курулмалар жана ачык мейкиндиктеги аянттар жана башка курулуштар кирет. Архитектуранын өзгөчө тармагын калк отурукташкан жерлерди пландаштыруу жана куруу, башкача айтканда шаар курулушу түзөт. Жаратылыштын элементтерин, чакан архитектуралык формаларды, имарат-курулмаларды бириктирип түзүлгөн мейкиндиктер – ''ландшафттык'' архитектура (бак-парктык искусство, эс алуу зоналары жана башкалар) материалдык маданияттын бир тармагы, ошол эле мезгилде искусствонун бир түрү катары рухий маданиятка да кирет. Ал адамдын чөйрөсүн эстетикалык жактан калыптандырып, көркөм образдар аркылуу коомдук идеяны чагылдырат. Архитектура мейкиндик-көркөм каражаттар аркылуу коом өзүнө зарыл жана ылайыктуу «экинчи табиятты» – жаңы материалдык айлана-чөйрөнү жаратып, коомдук жашоонун формасын, иштөө, окуу, эс алуу жана башка тиричилик шарттарын эстетикалык деңгээлде көзгө жагымдуу калыптандыргандыгы менен баалуу. Архитектуралык чыгарманын өзөгүн түзүүчү негизи форма, функция, мейкиндик, конструкция, материал болсо, ал эми көркөм тили катары композициялык каражаттар: пропорция, симметрия, ритм, контраст, нюанс, масштаб, образ, символ жана башкалар саналат. Архитектуранын милдетине: 1) жалпы пландаштырылган композициянын максаттуулугу; 2) конструкциянын бекем жана туруктуу болушу; 3) курулуштун архитектуралык формасынын ылайыктуулугу; имаратты куруудагы экономикалык чыгымдын үнөмдүүлүгү жана башкалар кирет. Архитектурада функциялык-техникалык жана рухий-эстетикалык башталыштар өз ара тыгыз байланышкан: ал өзүнө пайдалуулукту, бекемдикти жанa сулуулукту негиз кылып алат. Архитектуранын практикалык милдеттери менен курулуштун көлөм-мейкиндик структурасы жанa планы өз ара байланыштуу, ал эми курулуш технологиясы, техникасы долбоорду ишке ашырууну аныктайт. Ошондой эле архитектуралык чыгармаларынын идеялык-образдык мазмуну анын социалдык функциясына негизделген сыяктуу эле, көлөм-мейкиндик өзгөчөлүктөрү ошол доордун эстетикалык нормаларына да негизделет. Коомдук прогресс, илим менен техниканын жетишкендиктери, жаңы эстетикалык концепциялар андан көркөм искусство катары мурун болуп көрбөгөн жаңычыл (новатордук) чечимдерди, образдуу жанa конструктивдүү милдеттерди талап кылат. Ошентип, архитектура, негизги (көркөм сүрөт жанa жасалга көркөм искусствосу менен бирдикте) мейкиндик көркөм искусствосунун бири болуп кала берет жанa төмөндөгүдөй аныкталат: 1) адам ишмердүүлүгүндөгү көркөм уюштурулган мейкиндик (чөйрө); 2) өзүнүн болушу, жайгашышы жанa иштөөсү менен мейкиндиктин көркөм уюштурулушун шарттаган объекттер жыйындысы; 3) уюмдашкан мейкиндикти жанa аны түзүүчү объекттерди долбоорлоо, башкача айтканда, архитектураны жаратуучунун – архитектордун ишмердиги же ушундай чыгармачыл процесстердин жыйындысы. Көпчүлүк учурда архитектуралык ишмердик өзүнүн бир эле турушу эмес, ошондой эле милдети, негизги формалдуу өзгөчөлүктөрү боюнча экономикалык эсеби, техникалык мүмкүнчүлүктөрү жанa практикалык керектелүүсү менен аныкталган объекттерди жабдууга багытталган. Мындай объекттерге көркөм бирдиктүүлүк катары жабдылган жанa ансамблдер деп аталган курулуштар (культтук, административдик, турак-жай, өнөр жай, коомдук жай жана башкалар) ачык шаардык мейкиндиктер (аянттар, көчөлөр, парктар) жана ачык мейкиндик жанa курулуш комплекстери (шаардын райондору жана башкалар) кирет. Архитектуралык форманын жанa мейкиндиктин жаралышы табигый жердин климаттык шартына, коомдук факторго (саясий-экономикалык түзүлүшкө, курулуш-техникалык базаларга, тарыхый-маданий, этникалык үрп-адатка жана башкаларга), рухий жанa эстетикалык табитине, идеалдарга байланыштуу. Архитектура көркөм сүрөт өнөрүндөй табиятты, адамды сүрөттөбөйт, анын көркөм каражаттары – символикалык жанa абстракттуу формаларында, айрыкча мейкиндик структурасында жатат. Башка пластикалык искусствонун түрлөрүнөн айырмаланып, Архитектуралык коомдук-өндүрүштүк күчтүн деңгээлине, илим жана техникалык өсүшүнө, тактап айтканда инженердик-курулуш ишкердүүлүгүнө тыгыз байланыштуу жанa олуттуу материалдык (финансылык) каражатты, коллективдүү жумушчу күчтү талап кылат, мисалы, Байыркы Египеттин фараондоруна пирамидаларды тургузуу үчүн 50–100 миңдеген кулдар 20–30 жылдап иштеген.
[[File:АРХИТЕКТУРА_45.png | thumb|Микерин пирамидасы жана ханышалардын үч пирамидасы (Египет).]]Кээ бир пирамидалардын курулушу 100 жылдык убакытты талап кылган. Сактардын падышаларынын «коргондорун» жөнөкөй топурактан үйүп куруу үчүн эң кеминде 5 миңге жакын адамдар ишке тартылган. Ал эми бүгүнкү күндө 20–30 кабат үй салуу мөөнөтү Батыш Европада, Америка Кошмо Штаттарында, Кытайда жарым жылдан ашпайт. Адатта архитектуралык эстеликтер «дүйнөнүн таш летописи» деп шарттуу түрдө аталат, анткени алар кылымдан кылымга сакталып, учурунда курулган өткөн замандын объективдүү абалын камтып турган бирден бир табылгыс тарыхый булак катары коомго керек.
Кыргыз элинин тарыхы, маданияты «Манас» эпосунда образдуу тил менен баатырдык окуялар аркылуу чагылдырылса, ошондой эле боз үйдүн Архитектурасында улут түзгөн «дүйнө сүрөтү» көрүнүп турат. Aнсамблдер Архитектура чыгармасынын эң жогорку баскычы жанa татаал системасы болуп эсептелет. Алар байыркы жанa орто кылымдарда түрдүү тарыхый шарттарда пайда болуп, калыптанган. XX кылымдан баштап Архитектуралык ансамблдер чоң шаарлардын көрүнүктүү орундарын ээлеп калды. Бүгүнкү күндө Архитектуранын айкел,монументалдык-декорациялык искусство, живопись жана дизайн менен бирдиктүү синтез түзүү касиети өтө баалуу.
[[File:АРХИТЕКТУРА_46.png | thumb | Карнак храмына алып баруучу Сфинкстер аллеясы (Египет).]]Сүрөттөлбөгөнүнө жана мотивдери менен формаларынын чектелүү шарттарына байланыштуу Архитектуралык сыпат көп учурда толуктоого, конкреттештирүүгө жана аны көркөм сүрөт өнөр каражаттары менен байытууга муктаж. Мына ушул кырдаал жана көлөмдөрүнүн салыштырмалуу кеңдиги Архитектуралык мейкиндиктин көркөм өнөрлөрдүн синтези үчүн эң жакшы кыртыш экенин далилдейт. Искусствонун идеялык мазмундук багыттарын бири бири менен айкалыштырып «көп катмарлуу» Архитектуралык чыгарманы түзүү менен Версаль, Альгамбра, Кремль сыяктуу шедевр Архитектуралык ансамблдер пайда болгон. Архитектура скульптордук (айкел, живопись жана башкалар) көркөм чыгармачылыктын мезгилдик жана мейкиндик түрлөрүнүн бириккен негизине кызмат кылат, ошондуктан Архитектураны «бардык көркөм искусствонун энеси» деп аташканы бекеринен эмес. Башка көркөм искусство сыяктуу эле Архитектура да дайыма өзүнүн стилдеринде жана чыгармаларында ошол доордун идеалын, көп кырдуулугун чагылдырат. Өзүнүн эл массасына жеткилеңдиги менен чыгармаларынын бекемдиги жана туруктуулугу боюнча Архитектура башка көркөм искусствого салыштырмалуу ага заманбап идеалдын социалдык уюштуруу аспектин, иретке салынган рухун жана акылга сыярлык мыйзам ченемдүүлүгүн көбүрөөк ачып көрсөтөт. Буга Архитектура чыгармаларынын масштабдуулугунан сырткары ага таандык ритм менен пропорцияны баса белгилөөсү да жардам берет. Архитектура искусство жана курулуш өнөрү катары узак тарыхый жолду басып өттү, анткени байыркы замандан бери адамзаттын жашоосу курулуш менен байланышкан. Неолит доорунда архаикалык үй жыгачтан, камыштан, чопо топурактан салынган. 
[[File:АРХИТЕКТУРА_47.png | thumb|Каир. Солдо: Султан Хасандын мечити жана ондо АльРифаинин мечити.]]Чоң-чоң таштардан монументтүү курулуштар – менгир, дольмен, кромлехтер (төбөсү жабылган таш курулуштар) пайда болду. Англиядагы Солсберинин жанындагы атактуу Стаунхендж кромлехи ошолордун бири. Данияда Бретанда тикесинен катар турган менгирлер «аллеясы» бар. Дольмендер таш дубалдуу үй сыяктуу болгон. Египеттин көркөм маданияты өз учурунда коомдук зор мааниге ээ. Биздин заманга чейинки 2200–2700-жылдары салынган Египет пирамидалары менен ибадатканаларынын курулуштары ушул күнгө чейин таң калтырат. Египетте ири шаарлар, чептер жана ирригациялык жайлар курулган; таш храмдар, сарай, өлүк коюучу жайлар сыяктуу үлгүлөрү монументтүүлүгү менен айырмаланат.
[[File:АРХИТЕКТУРА_48.png | thumb|Стамбулдагы мечиттин ички жасалгасы.]]Байыркы падышалык доордо маркумдарга сыйынууга байланыштуу түз бурчтуу күмбөздөрдүн тиби (мастаба) жана пирамидалар (алгач тепкичтүү формада Саккардагы Жосер пирамидасы, кийин классикалык формада Гизадагы Хеопс, Хефрен, Микерин пирамидасы), өсүмдүк жана башка формадагы колонналуу храмдар, обелиск, сфинкстердин типтери түзүлгөн. Жалпы мамлекеттик зыярат очогу болгон фараондун сөөгү коюлуучу храмдар аябаган зор ченемде курулган. Мындай храмдарды куруу иши Жаңы падышалык доордо (биздин заманга чейинки XVI–XI кылымдар) өзгөчө күч алат (Карнактагы, Луксордогу колонналуу залдар, кубаттуу пилондор, Сфинкс аллеялары бар храмдар). Рельефтүү композициялары жана айкелдери бар зор храмдарды куруу (Карнакта, Абу-Симбелде, Мединет-Абуда) өнүккөн. 639-жылы арабдар Египетте ислам динин жайылтып, араб маданиятын түзө баштаган. VII–IX кылымдарда түркүктүү мечиттер көп салынган (мисалы, Фустатта Амр ибн аль-Ас мечити, 641–642), Каирде ибн Тулун (876–879), аль-Азхар (970–972), аль-Хаким (990–1013) мечиттери, Хасан султан мечит-медресеси (1356–1363), Мамлюктар мавзолейи (XV–XVI кылымдар) жана балкондуу мунаралар, Осмон империясынын мезгилинде түрк мечиттери курулган. XIX–XX кылымдарда Египетте француздук, италиялык, англиялык архитекторлор иштеген. Месопотам маданиятынын алтын доорунда пайда болгон Вавилон мунарасы бир нече катар дубалдар менен курчалган. Байыркы Грек мегарондук микен маданиятынан башталат. Гомер мезгилинде мегарондук архитектуранын негизинде алгачкы грек храмдары салынган. Храм салуу, кооздоо иши айрыкча өркүндөп, дорийлик ордер стилинде Геранын (Олимпте), Аполлондун (Коринфте) храмдары, IV–VI кылымдарда Рим сыяктуу шаарларда Сан-Жованни ин Латерано, Сан-Витале базилика чиркөөлөрү, зыярат кылынчу имараттар салынган. Шаарлар пландуу курулуп, портторду жана гавандарды салуу өркүндөгөн. Посейдонияда «Посейдон храмы», Олимпте Зевстин, Афиныда Парфенон жана Эрехтейон храмдары сыяктуу Грекия Архитектурасынын мыкты үлгүлөрү, Байыркы Римде өлкөнүн жана императордун даңкын көтөргөн эл чогулуучу ири имараттар, ансамблдер, амфитеатр, театр, термалар, үстү жабык базар, базиликалар тургузулган. Көпүрөлөр менен акведуктар инженердик жактан жогорку деңгээлде курулган. ''Арка'' жана ''своддун'' конструкцияларын кеңири колдонушкан. Индия архитектурасынын тарыхы байыркы Хараппа цивилизациясына тиешелүү Сангхол жана Лотхал шаарларынын архитектурасынан башталат. Биздин заманга чейинки 2–1-миң жылдыкта кийинки доорлордун таш архитектурасына негиз түзгөн элдик жыгач архитектурасы пайда болгон. 
[[File:АРХИТЕКТУРА_49.png | thumb|Римдеги Пантеон. 125-жылдар чен.|left]]
[[File:АРХИТЕКТУРА_50.png | thumb|Колизей. Рим. I кылым.|left]]
[[File:АРХИТЕКТУРА_51.png | thumb | Агранын жанындагы Таж-Махал ак мрамор күмбөзү (Индия).]] 
Биздин заманга чейинки IV–II кылымдарда Маурья мамлекетинде шаардык санжыргалуу сарай имараттары салынган. Мемориал түркүктөр («стамбха»), жарым сфера («ступа»), эки катар колонналуу узата салынган зал сыяктанган үңкүр храмдар («чайтья»), монастрлар курулган. Дели султандыгында архитектура геометриялык тактыкка жетишкен: жебе сымал арка жасоо, тегиздикке хром менен оймо-чийме салуу өнөрү өөрчүгөн. Архитектура Улуу Моголдор мамлекетинде (XVI–XVII кылымдар) айрыкча өнүккөн: Агра жана Дели шаарларынын чептери жанa мрамор каалгачалары, мечиттер, Агранын жанындагы ''Таж-Махал'' ак мрамор күмбөзү салынган. Колониялык бийлик убагында (XVIII кылым) Бомбей, Калькутта, Дели шаарларында европалык типтеги жаңы имараттар, борборлошкон Цинь мамлекетинин убагында Улуу Кытай дубалынын көп бөлүгү (биздин заманга чейинки 221–207-жылдар) курулган. Цинь жанa Хан доорлорунда 2–3 кабат үйлөр, көп ярустуу буктурма мунаралар салынган. Хан доорунда коңшу Азия элдеринен маданий ыкмалар өздөштүрүлгөн. Индиядан оошкон иконография системалары Архитектурада, живописте, айкелде монументтүү формалардын пайда болушун, жаңы типтеги аска монастырларынын (Юнгань, Майизишань жана башкалар) салынышын шарттаган. VII–III кылымдарда (Тан жанa Сун доору) маданияттын бардык тармагы гүлдөгөн. Биздин замандын III–VI кылымдарында Жапонияда падыша коргондорун куруп, алардын үстүнө чопо статуэткалар (Ханива) коюшкан. VI кылымдан Жапонияда буддизм таралып, VII–VIII кылымдарда кытай жана корей зодчийлигинин таасиринде храмдар, имараттар жана башкалар курулган. XII–XIV кылымдарда бийик чатырлуу монастырлар тургузула баштаган. Орто кылымда ар кандай курулуштар, феодалдардын шаарларын жанa резиденцияларын коргогон чептер, замоктор Франция, Германия, Испания, Чехия, Польша жана башка Европа өлкөлөрүндө, Орто Азияда жана Закавказьеде, Византия, Россия, Иран, Түркияда курулган. ''Кайра жаралуу'' доорунда көп бурчтуу (жылдыз сымал) мунаранын ордуна бастиондору бар крепосттор пайда боло баштаган. Архитектурада сыйынуучу имараттар өзүнчө зор курулуштардан болуп эсептелет. VIII–X кылымдарда Ломбардия Архитектурасы өнүгүп, базиликалардын кампанила деп аталган классикалык тиби пайда болгон (мисалы, Миландагы СантАмброжо чиркөөсүнүн түштүк мунарасы, IX кылым), XI–XIII кылымдарда шаар куруу иши кеңири кулач жайган. Болонья, Сан-Жиминьяно өңдүү шаарларда чептер, мунаралуу таш үйлөр, Бергамо, Бреша сыяктуу шаарларда ратуша, соборлор курулган. Италиянын Архитектурасында готика стили пайда болгон. Кайра жаралуу доорунун Архитектурасында (XV кылым) жаңыча өздөштүрүлгөн антикалык ордер системасы, имаратты ритмикалык жана структуралык уюштурууда (Пиенца шаарынын ансамбли, 1459, архитектор Б. Росселино) негизги каражат болгон. XVI–XVII кылымдарда Италия искусствосунда ''барокко'' стили калыптанып, XVII кылымдын 60-жылдары дүркүрөп өнүккөн. Бул Рим, Венеция, Туриндеги чиркөө курулушунан айкын көрүнөт. XIX кылымда Италияда классицизм кеңири тараган, Рим, Турин, Милан шаарларында көчөлөр менен аянттар классицизм духунда кайра курулган. XX кылымдын башында Архитектурага ''модерн'' стилинин таасири тийген. 1950–1960-жылдары Италия Архитектурасы дүркүрөп өсүп, жаңы курулуш материалдары (темир, бетон, армоцемент жана башкалар) колдонулган жана архитектуранын принцибинде жеке менчик виллалар курулган.

[[File:АРХИТЕКТУРА_52.png | thumb|Туриэдеги собор. Түштүк-чыгыш тарабынан жалпы көрүнүшү (Нидерланд).]] 
[[File:АРХИТЕКТУРА_53.png | thumb | Гмюндеги түн. Крест чиркөөсүнүн ички көрүнүшү. 1330–1521-жылдар чен (Австрия).|left]] Араб Архитектурасы менен искусствосу чоң өзгөчөлүккө ээ, жаңы үлгүдөгү үйлөр, мечиттер, медреселер, мунаралар салынган. VII кылымдын 1-жарымында Басрада (635), Куфта (638), Фустатта (640) курулган мечиттер алгачкы араб Архитектурасына таандык. Ири шаарларда мунаралуу коргондор жана көркөм искусствонун шедеври – ''Альгамбра'' аксарайы курулган (XIII–XV кылымдар). Колонналык типте салынган монументалдуу курулуштар Иран, Кавказ, Дамаск, Бухара, Багдад, Самарканд, Индия өлкөлөрүнүн Архитектурасына таасир берген. Арабдардын Архитектуралык курулушунда фатимиддик Каир мектеби белгилүү болгон. Неолит жана коло доорунда мегалит курулуштары Карнакта, ал эми темир доорундагы маданий эстеликтер Гальштатта (биздин заманга чейинки X кылым), Латенде (биздин заманга чейинки. V–III кылымдар) сакталган. Франциянын шаарларында готика стили (XII кылым) пайда болгон. Бул мезгилде эски шаарлар кайра курулуп, жаңы шаарлар өсүп чыгып, шаар соборлору коомдук имараттарга айланган. XV кылымда чоң терезелүү, ''ренессанс'' элементтери менен жасалгаланган үйлөр салынган. Франциянын готика скульптурасында адамдын ички сезимине, дене түзүлүшүнө кызыгуу күч алат. Ал эми готика живописи интерьерди (Шартрдагы собор витражы) ачык түстөр менен кооздойт. Кайра жаралуунун асем стили XV кылымдын 2-жарымындагы архитектурада калыптана баштайт. Бул мезгилде билимдүү француз архитекторлору Н. Башефье, Ф. Делорм, П. Леско, Ж. А. Дюсерсо жана башкалар өсүп чыгат. IX кылымда темир жана айнектен бийик имараттар курула баштаган. Дүйнөдөгү эң бийик курулуш Париждеги ''Эйфель'' мунарасы (инженери Г. Эйфель) темир каркастар менен курулган. XX кылымдын башында Францияда шаар курулушуна өзгөчө көңүл бурулган. 1960–1970-жылдарда Парижде жана анын айланасында көптөгөн курулуштар курулган. Бул жылдары айрыкча Ле Корбюзье курган курулуштар башка өлкөлөрдүн архитекторлорунун чыгармачылыгына кыйла таасирин тийгизген.
[[File:АРХИТЕКТУРА_54.png | thumb|Шер дарыясындагы Шенонсо замогу. XVI кылым. (Франция).|left]] 

[[File:АРХИТЕКТУРА_55.png | thumb|Москва. Кремль.]] 
[[File:АРХИТЕКТУРА_56.png | thumb|Москвадагы Василий Блаженный собору.|left]] 
X–XIII кылымдардын орто чени – Байыркы Русь маданиятынын гүлдөгөн доору. Таштан курулган кооз, бийик имараттар (чиркөө, монастырь, сарай) фреска, мозаика менен кооздолуп, икон өнөрү, китеп миниатюрасы жогорку деңгээлге көтөрүлгөн. Москва Кремли эменден (1339), кийин ак таштан (1367) курулган. XVI кылымда Москвада чиркөөлөр (Коломенскидеги Вознесения чиркөөсү, Василий Блаженный храмы), Русь мамлекетинин ири борборлорунда (Новгород, Тула, Коломна, Зарайск, Смоленск, Серпухов) кремлдер салынып, турак жайлар негизинен жыгачтан тургузулган. Русь архитектурасы жалпы Европа көркөм стиль системасында өнүгүп, XVIII кылымда барокко, классицизм пайда болгон. XVIII кылымда Русь мамлекетинин эң башкы милдети Санкт-Петербургду куруу эле. Шаардын жайгашышы жаратылыш ландшафтына байланыштырылып долбоорлонгон. Ошол убактагы барокконун чеберлери Б. Ф. Растрелли, С. И. Чевакинский, Д, В. Ухтомский иштешкен. XIX кылымдын ортосунда өкүм сүргөн классицизм Архитектуранын бүт түрүнө жайылган. Бул мезгилде М. Ф. Казаков, А. Д. Захаров, К. И. Росси ж. б. атактуу архитекторлор чыгармачылык менен эмгектенген. XIX кылымдын 2-жарымында Россияда капитализмдин өнүгүшү архитектура менен сүрөт өнөрүнө чоң таасир этип, жаңы курулуш материалдары (металл конструкциясы) өздөштүрүлгөн. Октябрь революциясынан кийинки беш жылдыктар убагында жаңы шаарлар өсүп чыкты. Архитекторлор сапаттуу, кооз курулуштарды (Москва метрополитени, Москва каналындагы көпүрө жана башкалар) курушту.

Байыртадан бери эле Америка Кошмо Штаттары жергесинде индеец урууларынын маданияты өнүгүп келген. Шаарларда коомдук имараттар, чиркөөлөр тургузулуп, XIX–XX кылымдардын ортосундагы курулуш техникасынын өнүгүшү асман тиреген имараттардын курулушуна шарт түздү. Америкадагы Чикаго мектебинин архитекторлор тобу асман тиреген бийик имараттын жаңы формасын жаратышты. Архитекторлор X. Ричардсон, Л. Салливен, Ф. Л. Райт жана башкалар коомдук жана техникалык жаңы шарттарга ылайык аракеттенишкен. Курулуштардын жаңы типтерин жараткан америкалык архитекторлордун изденүүлөрү (Эро Сааринен, Л. Кан, М. Ямасаки, Мис Ван Дер Роэ) шаарлардын өнүгүшүнө өбөлгө болду. XIX–XX кылымдардан Япониянын Архитектурасында Европанын жана Американын таасири күчөп, ал эми 1950-жылдан улуттук архитектура өз алдынча өнүккөн. 

Кыргызстандын аймагындагы байыркы Архитектуралык эстеликтер неолит доорунан башталат (Ак үңкүрдөгү жаныбарлардын сүрөттөрү). Республиканын түштүгүндө топурак коргондор жана мунаралар менен курчалып, кыштан тургузулган курулуштарга бай Кош-Булак, Кара-Дарыя, Жаңы-Базар, Шоро-Башат (биздин заманга чейинки IV–I кылымдар) шаар урандылары табылган. Монголдордун үстөмдүгүнө чейин Кыргызстандын аймагында отурукташкан жана көчмөн калктын маданияты катарлаш өнүккөн. V–X кылымдарда көптөгөн чептер менен сепилдер курулуп, шаарлар өскөн. Бул шаарлардын дубал менен курчалган шахристаны (шаардын борбору) жана чыңдалган рабады (шаардын чет жакасында кол өнөрчүлүк жайгашкан элдүү пункттары) болгон (Ош, Өзгөн, Чаткал суусунун өрөөнүндө Күлбөскан, Чанчаркан, Уубулак шаарлары).
[[File:АРХИТЕКТУРА_57.png | thumb|Нью-Йорктогу Эмпайрстейт-билдинг асман мелжиген имараты (1932).]] 
[[File:АРХИТЕКТУРА_58.png | thumb|Алматыдагы көркөм сүрөт искусство музейи.]]Чүй өрөөнүндөгү алгачкы орто кьлымдагы шаарлары (Токмоктун түштүгүндө 8 ''км'' аралыктагы Ак-Бешим, батышындагы Кызыл-Суу шаарлары) мунаралуу дубалдар жана чоподон согулган (көп учурда кошумча түрдө үйүлүп жасалган) чеп алкагы менен бекемделип курчалган шахристандары менен айырмаланган. Kyрулуштар гервалактан жана кыштан тургузулуп, чатырлары жаа түрүндө көтөрүлүп же жыгач менен жалпак жабылган. Тянь-Шандан мунаралуу пакса дубал (бийиктиги 12 мге чейин) менен курчалган тик бурчтуу кеңири аянттар – түрк хандарынын ордолорунун калдыктары табылган. Кыргызстандын бул мезгилдеги архитектурасы шаар куруу чеберчилигинин Орто Азиялык түрүнүн нугунда өнүккөн. Ак-Бешим шаар урандысынан VI–VII кылымдарга тиешелүү сепилдин калдыктары, анын шахристанынын чыгышынан VIII кылымга таандык узун короолуу христиан чиркөөсүнүн урандылары табылган. Шаардын сыртында жайгашкан буддалык 2 храм да өтө кызыктуу. Алардан сүрөт фрагменттери, скульптуралар, жасалга – колдонмо өнөрүнүн чыгармалары табылып, борборлорунун пландалышы Афганстан менен Чыгыш Түркстандын диний курулуштарына окшош. Орто Азиянын алгачкы орто кылымдагы сепил Архитектурасына мүнөздүү болгон «бүктөмөлүү» дубалдар менен бекемделген кербен сарайлар (Манакелди суусунун жээгиндеги бурчтарына мунара тургузулган төрт чарчы Чалдовар кербен сарайы, VIII же X кылым) курулган. Кыргызстандын караханиддердин мусулман мамлекети доорундагы архитектурасында ислам динине байланыштуу бүткүл Орто Азиялык зодчийлик үчүн жалпы мүнөздүү монумент диний имараттарды - мечит, мунара, күмбөздөрдү куруу жана алардын иштерин өнүктүрүү аракеттери байкалат. Орто Азиянын Архитектуралык мурасында пайдубалы 8 кырдуу жана өзү тегерек келип, бийиктеген сайын ичкерип олтурган, кирпич менен атайын кооздолуп кыналган алкактары бар, кирпичтен тургузулган белгилүү 2 мунаранын: Бурана шаар урандысындагы Бурана мунарасынын (Ак-Бешимдин түштүгүндө, XI кылымдын башы, ушул күнгө чейин сакталып калган, бийиктиги 21,5 ''м)'' жана Өзгөндөгү мунаранын (XI кылым, ушул күнгө чейин сакталып калган, бийиктиги 18,75 ''м,'' фонары 1923-жылы кошумча курулган) мааниси чоң. Орто Азиялык зодчийликтин XI–XII кылымдардагы мыкты үлгүлөрүнүн катарына Өзгөндө түрдүү мезгилдерде курулуп, бири-бирине туташ салынган 3 күмбөз кирет. Андагы төрт чарчы залы жана башкы фасаддын көркөм жасалгасы портал чамгарактуу мемориал-имараттын идеясын көрсөтөт.
[[File:АРХИТЕКТУРА_59.png | thumb | Самарканд. Гур Эмир мавзолейи, XV кылымдын башы.]]Күмбөздөрдүн (XII кылым) кирпичтери оймо-чиймеленип, көркөм кыналып жана оюу түшүрүлгөн, сары-кызыл чопо менен кооздолгон; «ислими» аттуу өтө кооз өсүмдүк ''арабескасы,'' «куфи» жана «насх» жазуулары, өсүмдүктөрдүн, жылдыздардын каршы-терши оймо-чиймелери, чегилген сызыктардын татаал айкалыштары жана кирпичтен кыналган геометриялык оюулар – «гирихтер» кооздугу жана жасалгасынын чебердиги менен көз жоосун алат. Кыргызстандын Каракоюн суусунун жээгинде, Ат-Башыдан 80 ''км'' аралыкта Жети-Суу менен Кашкарды байланыштырган байыркы кербен жолунда жергиликтүү башкаруучу Мухамед хан
тургузган (1408–1415) ''Таш-Рабат'' кербен сарайынын урандысы бар. Тик бурчтуу бөлмөлөр комплекси, коридорлору, чамгарактуу залы бар (мечит болушу ыктымал) симметриялуу, чарчы пландагы бул имарат ганч аралашмасынан (гипс менен чопонун аралашмасы) курулуп, бул типтеги курулуштардан айырмаланып, ички короосу жок. Башкы фасадда айчык сымал арканын эки капталында мунаралары бар. Сарай таш такталардан жөнөкөй кыналып, терезесиз курулгандыктан, ал Архитектуралык жактан жупуну көрүнөт. Кыргызстанды Кокон хандыгы басып алган XIX кылымдын 20-30-жылдарында алар ири сепилдерди тургузушкан. Кыргызстандын Pocсияга ыктыярдуу кошулушунан баштап шаар куруу өркүндөгөн; Пишпек, Каракол, Токмокту куруунун пландары долбоорлонгон. Пишпек шаарын пландаштыруунун негизинде бири бири менен тик бурчтуу кесилишкен көчөлөр курулуп, алар майда кварталдарга бөлүнгөн. XX кылымдын башында Кыргызстанда саман аралаштырылган чопо же кыштан курулган үйлөрдөн турган 6 шаар жанa бир нече жумушчу посёлкалары болгон. 
[[File:АРХИТЕКТУРА_62.png | thumb|Бишкек. Ысык-Көл мейманканасы.|center]]Кыргызстандын архитектурасы жанa шаар куруунун өнүгүшү революциядан кийинки мезгилде башталып, 1930-жылдын аягына чейин созулган. Taрыхый шаарлардын (Ош, Өзгөн) өнүгүшү менен катар жаңы өнөр жайлуу шаарлар пайда болду. Жергиликтүү жана башка архитекторлордун күчү менен кийин Жалал-Абад, Токмок, Балыкчы, Каракол, Нарын, Ош, Өзгөн, Көк-Жаңгак, Талас жана башка шаарлардын башкы пландары иштелип чыккан.1970-жылдарда жакшыртылган пландуу турак үйлөр жанa окуу жайларынын, кинотеатр жана башка маданий эс алуучу жайлардын имараттары курулду. 1984-жылы Фрунзеде алгачкы 16 кабат, андан соң 12 жана 18 кабат турак үйлөр тургузулган. Өнөр жай архитектурасы ири масштабдагы курулмалар жанa комплекстер менен толукталган. 1980-жылдардан тартып курулган объекттерге «Манас» аэропорту (1981), Улуттук коопсуздук кеңешинин (1994), «Бакыт үйүнүн» (1987), Батыш автовокзалдын имараты, "Жеңиш монументи», «Манас» скульптуралык тобу (1988) жана башкалар кирет. «Манас ордосу» архитектуралык ансамбль (1995) Манастын күмбөзү, музейи жайгашкан жерге курулган. Улуттук архитектуранын салтына ылайык салынган чайкана, мечит, административдик-чарбалык курулмалар жана чакан архитектуралык формалар да бар.
[[Файл:Өзгөн.jpg|left|thumb|323x323px|Өзгөн тарыхый-архитектуралык эстеликтери. XI–XII кылымдар.]]
[[File:АРХИТЕКТУРА_63.png | thumb|Таластагы «Манас ордосунун» Кароол-Дөбөдөн көрүнүшү.|center]]Республиканын дээрлик бардык региондорунда мемориалдык күмбөздөр жана монументалдык айкелдик композициялар тургузулган. Бишкекте фирмалардын 2000-жылдан кийин курула баштаган офистери, менчик ар кандай курулуштар, мейманканалар, өкүлчүлүктүн резиденциялары шаар түрүн өзгөртүү менен башкача көрк берип турат, к. ''Бишкек архитектурасы.'' 

[[File:АРХИТЕКТУРА_61.png | thumb | Бишкектеги башкы мечит.|left]]

Ад.: ''Омуралиев Д.'' Краткая история архитектуры Кыргызстана. Б., 2003; Всеобщая история архитектуры. Т.1-12. М., Стройиздат, 1969; Мастера архитектуры об архитектуре. М., Искусство, 1972; ''Иконников А. В.'' Функция, форма и образ в архитектуре. М., Стройиздат, 1986. ''Д. Өмуралиев, М. Карыбекова, Н. Жылдызова.'' 
[[Категория:1-Том]]

Файл:Өзгөн.jpg

2026-03-26T03:32:04Z

Lera:

«АКАДЕМИЯ КЕЧЕЛЕРИ»

2026-03-17T08:48:46Z

Lera:

'''«АКАДЕМИЯ КЕЧЕЛЕРИ»''' – кыргыз элинин миң жылдап басып өткөн тарыхый улуу жолун профессионалдык адабияттын көркөм каражаты менен эпикалык масштабда чагылдырууга аракеттенген алгачкы ири чыгарма. XX кылымдын 30‑жылдарындагы Кыргызстанда курулуп жаткан социалдык коомдун өзгөчө артыкчылыгын даңазалоо («Биз ким элек, ким болдук?») максаты менен К. ''Тыны''с''танов'' баш болгон авторлор тобу тарабынан (К. Жантөшев, Ш. Көкөнов, А. Сопиев) 1931–1932‑жылдарда жазылган. К. Тыныстанов өзүнүн 1933‑жылы 3‑июнда «Советская Киргизия» гезитине жарыялаган «Мой путь, мое творчество, мое лицо» деген макаласында «Академия кечелери» кыргыз элинин узак тарыхын – илгерки аскердик‑феодалдык заманын, кечээги колониалдык‑капиталисттик доорун, пролетардык социалдык курулуш мезгилин искусство тили менен көрсөтүүнү максат кылгандыгын, үч доорду чагылдырган мындай зор драмалык театрдык панорама аркылуу негизги үч максатты көздөгөндүгүн маалымдайт. Автор аталган макаласында: 1) таптардын күрөшүндө зарыл курал болуп эсептелген искусствого материалисттик көз караштын тууралыгын көркөм форма аркылуу көрсөтүү болгон. Бирок сынчылар бул драмалык чыгарманын идеялык мазмуну ошол кездеги буржуазиялык улутчулдардын Орто Азия элдеринин революцияга чейинки турмушу кой үстүнө торгой жумурткалаган бейпилдик катары даңазаланган деп айыпталат; 2) бул бөлүктө кыргыз коомундагы тап күрөштөр тарыхынын негизги учурлары менен эмгекчилерди тааныштырууну көздөгөн болсо («Көз көргөндөр»), кыргыздын бий‑манаптарынын жүрүм‑турумун, кылыктарын сынга алууга аракет кылышканы менен бүтүндөй алганда «Академия кечелери» табияттын кучагында бейкапар уктап жаткан кыргыздардын өткөндөгү төгөрөгү төп келген турмушу, тапсыз идеалдуу патриархалдык бейпилчилдикке суктануу, кайрылгыс болуп кеткен «алтын мезгил» жөнүндөгү сагыныч күчтүү деген айып коюлган. Спектаклде кыргыздын ири манабы Шабдандын өлүмү эл тарабынан жалпы кайгы, жалпы трагедия катары кабыл алынат. Көпчүлүк аны жалпы элдик баатыр катары даңазалайт. Авторлор «калктын атасы» деп атайт деп күнөөлөгөн; 3) сынчылар социализм үчүн күрөштө пролетариаттын маанилүү куралы болгон пролетардык искусствонун жардамы менен эмгекчилерди уюштуруу, баш коштуруу экендиги баса белгиленбестен, кыргыз элинин жаңы турмушка карата кыймылы совет бийлиги, колхоз түзүлүшү үчүн болгон күрөшү примитивдүү түрдө бурмаланып көрсөтүлгөн деп катуу сындалган. Кол жазма (оригинал) бизге чейин келип жеткен жок. Бар болгону К. Тыныстановдун өзү түрмөдө жатып сурак учурунда «Академия кечелеринин» эсинде калганы боюнча которуп, «түшүнүк» катары жазып берген орусча варианты гана бар. ''А. Обосканов.''
[[Категория:1-Том]]

«АК ЧӨЛМӨК»

2026-03-17T08:45:46Z

Lera:

'''«АК ЧӨЛМӨК»''' ‒ түн ичинде ойнолчу улуттук оюн. Көбүнчө жылкынын бакайы же жонулган жыгач ак чөлмөк деп аталат. Ойноо тартиби: жаштар 2 топко бөлүнөт. Тандалып алынган түз жердин бир четине ак чөлмөк ыргытылчу мара белгиленет. Ыргытылган ак чөлмөктүн кайсы жерге түшкөнүн баамдоого 2 жак теӊ даяр турушат, түшөр замат ал жакка бардыгы жапырт чуркашат. Оюндун максаты: ак чөлмөктү биринчи таап, каршы жакка тарттырбай, буйтай качып же жазгырып, өнөктөрүнүн бирине улам бере салып, марага алып келүү. Каршы тарап аны аябай талашып, сууруп алып, ала качууга аракеттенет. Кээде талашуу узакка созулат. Адатта ак чөлмөктү балдардын «көк бөрү» оюну деп да коюшат. Ак чөлмөктү алып келген жак кайра ыргытат. Ак чөлмөктү марага көп алып келген тарап жеӊүүчү болот. Ак чөлмөк жаштарды шайдооттукка, ийкемдүүлүккө, кыраакылыкка тарбиялоочу элдик оюн.
[[Файл:Ак чөлмөк.jpg|left|thumb|458x458px|'''«АК ЧӨЛМӨК» оюну''']]
[[Файл:Чөлмөк.jpg|center|thumb|473x473px]]
 
[[Категория:1-Том]]

Башкы бет

2026-02-13T06:20:55Z

Lera: /* 1-томго кошумча маалымат катары киргизилген макалалар */

=4-том=
== Жаңыдан кошулуп, каралып жаткан макалалар==
* 1. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_1-50_бб 4-том,_1-50_бб]
* 2. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_51-100_бб 4-том,_51-100_бб]
* 3. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_101-153_бб 4-том,_101-153_бб]
* 4. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_154-203_бб 4-том,_154-203_бб]
* 5. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_204-256_бб 4-том,_204-256_бб]
* 6. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_257-306_бб 4-том,_257-306_бб]
* 7. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_307-352_бб 4-том,_307-352_бб]
* 8. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_353-402_бб 4-том,_353-402_бб]
* 9. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_403-452_бб 4-том,_403-452_бб] Бег., Гул.
* 10. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_453-496_бб 4-том,_453-496_бб] Бат.
* 11. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_497-546_бб 4-том,_497-546_бб] K
* 12. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_547-596_бб 4-том,_547-596_бб] Тем.
* 13. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_597-656_бб 4-том,_597-656_бб] Л.
* 14. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_657-736_бб 4-том,_657-736_бб] Л.
* 15. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_737-822_бб 4-том,_737-822_бб] K.
== PDF варианты бул жерде ==
[https://drive.google.com/drive/folders/1iFVfQ3B6vBMunKOF19CzD6EvJi6cbJEp Бул шилтемени бас]

=3-том=
== Үчүнчү томдун макалалары==
* 1. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_5-85_бб 3-том,_5-85_бб]
* 2. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_86-170_бб 3-том,_86-170_бб]
* 3. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_172-214_бб 3-том,_172-214_бб]
* 4. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_215-326_бб 3-том,_215-326_бб]
* 5. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_327-448_бб 3-том,_327-448_бб]
* 6. [http://212.24.105.57:9989/index.php?title=Категория:3-том,_449-543_бб&pageuntil=ИДЕНТИФИКАЦИЯ#mw-pages 3-том,_449-543_бб]
* 7. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_544-607_бб 3-том,_544-607_бб]
* 8. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_607-672_бб 3-том,_607-672_бб]
* 9. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_673-784_бб 3-том,_673-784_бб]

==PDF вариант==
бул жерде: [https://drive.google.com/drive/folders/1uV84whz3mVCrHgtPnqR2zzqxV31x2lS9?usp=sharing 2-том pdf файлдары]

=2-том=

===PDF вариант===
бул жерде: [https://drive.google.com/drive/folders/1uV84whz3mVCrHgtPnqR2zzqxV31x2lS9?usp=sharing 3-том pdf файлдары]

=== Каралган макалалар===
[http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:2-том 2-томдун каралып бүткөн макалалары]

=== Карала элек макалалар===
2-томдун серверге мурда киргизилбей калган макалалары:

* 1. [http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_1-69_%D0%B1%D0%B1 1-69 бб]
* 2. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:2-том,_146-225_бб 146-225 бб]
* 3. [http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_500-554_%D0%B1%D0%B1 500-554 бб]

=== 2-томго кирүү нускамасы ===
Оңдоолорду жана толуктоолорду киргизүү үчүн алгач системага кирүү талап кылынат. Системага кирүү нускамасы төмөнкүдө берилди.

Нускама:
* 1-кадам: [http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD:UserLogin Кирүү] шитлтемесине өтүү
* 2-кадам: Колдонуучунун аты жана сыр сөзү жазылат
* 3-кадам: Кирүү баскычы басылат.

Экинчи томдун башкы барагына алып баруучу шилтеме: [http://212.24.105.57:9989/index.php/Башкы_бет 2-томдун башкы бети]
[[Категория:Жаңы макалалар]]



= 1-Том =

== 1-томдун макалалары ==
* [[:Category:1-Том| Биринчи томдун макалалары]]

== 1-томго кошумча маалымат катары киргизилген макалалар ==
* [[:Category:Жаңы макалалар| Кыргызстан энциклопедиясына жаңы киргизилген макалалар]]

== Тамга боюнча ылгоолор ==
[[Атайын:AllPages/«А»_ТАМГАСЫ:|Бардык терминдер]]

[[Атайын:AllPages/«А»_ТАМГАСЫ:|«А»ТАМГАСЫ ...]]

[[Special:AllPages/АҢЫР:БАЗИЛИКА |«Б»ТАМГАСЫ ...]]



= Алгы сөз!=


=== Кыргызстан энциклопедия жана терминология борбору - ишенимдүү маалыматтын булагы!===



Алдыңызда турган санариптик өнүмдөрдүн артыкчылыктары:
# 1968-жылдан бери карай келе жаткан материалдарды жаратуу тажрыйбасы
# Материалдар «Кыргыз энциклопедия жана терминология борбору» тарабынан түзүлөт жана сайтка жарыяланат.
# Айтылган борбор кыргызча жазылган энциклопедиялык жана терминологиялык материалдардын эң ири базасынын укуктуу ээси
# Энциклопедиялык материалдар атагы чыккан Кыргыз Республикасынын окумуштууларынын (Ред. Коллегиянын) сын-пикиринен өтөт
# Чет өлкөлүк донорлордон көз карандысыз алгачкы улуттук санариптик портал.
# Энциклопедиялык материалдарды ортомчусуз, автордук укуктун негизинде гана жарыкка чыгаруу.
# Материалдардын ар дайым жаңыланып турушу, ошондуктан көпчүлүк материалдар уникалдуу, б.а. буга чейин эч жерде жарык көрө элек


Санариптик энциклопедиянын колдонуучуларына алдын ала эскертүүлөр:
# Санариптик энциклопедиянын алгачкы версиясы пилоттук режимде иштеп жатат, ошондуктан макалаларда механикалык каталар болушу ыктымал
# Астрономия тармагына тиешелүү макалалардын базасындагы сүрөттөр көркөмдөө максатында гана коюлуп илимий редакциядан өтө элек

=Аткарылып жаткан жумуш, мониторинг=

== [http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD:ListUsers Жалпы редакторлордун тизмеси жана салымдары] ==

==[http://212.24.105.57:9989/index.php/Атайын:ActiveUsers?username=&wpFormIdentifier=specialactiveusers Акыркы 30 күндүн ичинде редакторлордун салымдары, шилтеме]==

'''Жогорку шилтеме аркылуу берилген маалыматты кантип түшүнүү керек, түшүндүрмө'''

1. Шилтеме аркылыуу веб барака өтүңүз

2. Баракта берилген маалымат төмөнкү мисалдагыдай болот

 ''Мисал:'' Жибек ([[#|талкуу]] | [[#|салымы]]) [10 action in the last 30 days]

Муну мындай түшүнсө болот: көрсөтүлгөн Жибек аттуу колдонуучу(редактор) акыркы 30 күндө 10 өзгөртүү жасагандыгын билгизет.

РУБОБ

2026-02-13T04:50:16Z

Lera: Created page with "'''РУБОБ,''' ''р у б а б –'' Жакынкы, Орто Чыгыш өлкөлөрүндө, Түштүк жана Борбордук Азияда тараган кы..."

'''РУБОБ,''' ''р у б а б –'' Жакынкы, Орто Чыгыш өлкөлөрүндө, Түштүк жана Борбордук Азияда тараган кылдуу чертме музыкалык аспаптардын жалпы аталышы. Алар кашгар рубоб, афган рубоб, Бухара рубоб, тажик рубоб болуп бөлүнөт. Адатта алардын беренелүү жана беренеси жок эки түрү колдонулат (мисалы, кашгар рубоб 23–25 беренелүү, ат эми памир рубобдун беренелери жок).
[[Категория:Жаңы макалалар]]

РОБСОН Поль

2026-02-13T04:45:33Z

Lera: Created page with "'''РОБСОН''' Поль (1898, Принстон, Америка Кошмо Штаттары – 1976, Филадельфия) – америкалык ырчы (бас),..."

'''РОБСОН''' Поль (1898, Принстон, Америка Кошмо Штаттары – 1976, Филадельфия) – америкалык ырчы (бас), драма актёру, коомдук ишмер. Кедей негр үй-бүлөсүнөн. Нью – Йорктогу Колумбия университетинин укук факультетин бүткөн. Драма актёру катары эң көрүнүктүү ролу – Отелло (1930, «Савой» театры, Лондон). 1925-жылдан негр эл ырларын аткарган. 1926–1928-жылы Европа өлкөлөрүндө концерт бергенден кийин дүйнөлүк атакка жетишкен. Робсондун үнү кооз тембрлүү, жумшак бас, диапазону кенен. Репертуарында (20 тилде ырдаган) негр жанa америка эл ырлары, испан жанa немец антифашисттик ырлары, СССР элдеринин ырлары жана башкалар болгон. Кинодо 1933-жылдан тартыла баштаган. Тынчтыктын Бүткүл дүйнөлүк кеңешинин мүчөсү; Москва консерваториясынын ардактуу профессору (1958). Тынчтыктын эл аралык сыйлыгынын (1950), «Элдер ортосунда тынчтыкты чыңдаганы үчүн» эл аралык Лениндик сыйлыктын (1953) лауреагы.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

РИТУРНЕЛЬ

2026-02-13T04:44:13Z

Lera: Created page with "'''РИТУРНЕЛЬ''' (французча ritournelle кайтуу) – 1. Ырдын, ариянын аспаптык киришүү бөлүмү. Ал куплеттер,..."

'''РИТУРНЕЛЬ''' (французча ritournelle кайтуу) – 1. Ырдын, ариянын аспаптык киришүү бөлүмү. Ал куплеттер, бөлүмдөр ортосунда кайталанышы жанa аягында аткарылышы мүмкүн. 2. Концерттик түзүлүштөгү теманын аталышы. 3. Ыкчам мүнөздөгү бөлүм. Ал созулган, жай бөлүмдү толуктап турат. 4. Бий музыкасындагы киришүү кайрыгы. Ал чыгарманын жыйынтыктоочу (бүтүрүүчү) бөлүмү катары кызмат аткарышы да ыктымал.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

РИМ СЫЙЛЫГЫ

2026-02-13T04:43:02Z

Lera: Created page with "'''РИМ СЫЙЛЫГЫ''' (французча Grand Prix de Rome – Чоң Рим сыйлыгы) - Франциянын улуттук мамлекеттик сыйлыг..."

'''РИМ СЫЙЛЫГЫ''' (французча Grand Prix de Rome – Чоң Рим сыйлыгы) - Франциянын улуттук мамлекеттик сыйлыгы 1803-жылы негизделген. Көркөм өнөр академиясы тарабынан жылына Париж консерваториясын эң жакшы бүткөн композитор жанa башка көркөм окуу жайларынын бүтүрүүчүлөрүнө ыйгарылат.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

РЕЧИТАТИВ

2026-02-13T04:41:32Z

Lera: Created page with "'''РЕЧИТАТИВ''' (латынча recitativo – үндү кооздоп, кыраатын келтирип окуу, көркөм окуу) — табигый сүйл..."

'''РЕЧИТАТИВ''' (латынча recitativo – үндү кооздоп, кыраатын келтирип окуу, көркөм окуу) — табигый сүйлөөгө жакын вокалдык музыка түрү. Речитативде белгилүү бир добуш бийиктигин, ыргактык бирдикти кайталоо туруктуу сакталгандыктан, анын ыр менен болгон байланышы шарттуу түрдө гана жолугат. Речитативдин негизин сүйлөө интонациялары (мисалы, суроо, кайрылуу жана башкалар) түзөт. Речитатив XVII кылымдын башында операнын жаралышы менен пайда болгон. XVIII кылымда речитативдин эки түрү – ''secco'' («кургак») жанa ''accompagnato'' («коштоосу бар» же «обондуу») калыптанган. XIX кылымда речитативдин обондуу түрүн күчөтүү ишке ашырылып, ал ариозолук_речитативге айланган.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

РЕДАКЦИЯ (музыкада)

2026-02-13T04:38:56Z

Lera: Lera moved page РЕДАКЦИЯ to РЕДАКЦИЯ (музыкада)

'''РЕДАКЦИЯ''' (латынча. redactus – иретке келтирилген) – музыкалык чыгарманын нота жазмаларына өзгөртүүлөр, толуктоолор киргизүү жана мындай өзгөртүүлөр киргизилген жазманын өзү. Редакция максаты – музыкалык чыгарманын тажрыйбада колдонулушун жеңилдетүү, аны учурдун жаңыланган эстетикалык жана көркөмдүк талаптарына ылайыкташтыруу.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

РЕДАКЦИЯ (музыкада)

2026-02-13T04:38:34Z

Lera: Created page with "'''РЕДАКЦИЯ''' (латынча. redactus – иретке келтирилген) – музыкалык чыгарманын нота жазмаларына өзгө..."

РЕВОЛЮЦИЯЛЫК ЫРЛАР

2026-02-13T04:35:24Z

Lera: Created page with "'''РЕВОЛЮЦИЯЛЫК ЫРЛАР''' – көтөрүлүш, төңкөрүш идеяларын билдирген элдик жана авторлор жараткан..."

'''РЕВОЛЮЦИЯЛЫК ЫРЛАР''' – көтөрүлүш, төңкөрүш идеяларын билдирген элдик жана авторлор жараткан ырлар. Революциялык ырлар алгач XV—XVIII кылымдарда Россия жана Европа өлкөлөрүндөгү жумушчулар ырлары болгон. Революциялык ырлардын гүлдөп өсүшү XVIII—XIX кылымдарга таандык. Алардын эң мыкты үлгүлөрү «Марсельеза», «Интернационал», «Кызыл туу» жана башкалар
[[Категория:Жаңы макалалар]]

РЕБАБ

2026-02-13T04:32:38Z

Lera: Created page with "'''РЕБАБ''', р а б а б – 1. Африка, Жа кынкы Чыгыш, Түштүк-Чыгыш, Борбордук Азияда тараган кылдуу черт..."

'''РЕБАБ''', р а б а б – 1. Африка, Жа кынкы Чыгыш, Түштүк-Чыгыш, Борбордук Азияда тараган кылдуу чертме жана тартма музыкалык аспаптардын жалпы аталышы. 2. Жаргак капкагы жал-куйруктан жасалган 3 кылы жана ийилген жаасы бар тартма музыкалык аспап. Индонезияда, Араб өлкөлөрүндө, Малайзияда жолугат. 3. Жыгачтан жасалган сүйрү кылдуу тартма музыкалык аспап. Түндүк Африкадагы араб өлкөлөрүндө – Магрибде колдонулат.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

РАЛЛЕНТАНДА

2026-02-13T04:31:21Z

Lera: Created page with "'''РАЛЛЕНТАНДА''' (италянча rallentando – акырындатып) – музыкалык чыгарманын аткарылыш ылдамдыгынын..."

'''РАЛЛЕНТАНДА''' (италянча rallentando – акырындатып) – музыкалык чыгарманын аткарылыш ылдамдыгынын көрсөткүчү.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

РАГА

2026-02-13T04:29:52Z

Lera: Created page with "'''РАГА''' (санскрит, ragastra – боёк, түс, ышкы, каалоо) – 1. Индиянын улуттук музыкалык классикасындаг..."

'''РАГА''' (санскрит, ragastra – боёк, түс, ышкы, каалоо) – 1. Индиянын улуттук музыкалык классикасындагы ладдык-обондук бирдиктер системасы. Жазма даректемелерде алардьн саны ЗЗООгө жеткирилет. Бирок музыкалык аткаруучулук тажрыйбада 200гө жакыны гана пайдаланылат. Рага негизинде музыкалык төкмөлүк усулдардын жардамы менен жаңы чыгармалар жаратуу ишке ашырылат. 2. Рага негизинде жаралган түркүн мазмундуу жанa түзүлүштөгү чыгармалардын жанрдык аталышы.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

РАБАНАСТР

2026-02-13T04:27:33Z

Lera: Created page with "'''РАБАНАСТР''', равапастр – индиялыктардын кылдуу тартма музыкалык аспабы. Рабанастрдын эки кыл..."

'''РАБАНАСТР''', равапастр – индиялыктардын кылдуу тартма музыкалык аспабы. Рабанастрдын эки кылынын бири зымдан болсо, экинчиси үчүн жылкынын жал-куйруту колдонулат. Рабанастрдын узундугунун орточо өлчөмү 400—700 ''мм''. Аспапты көбүнчө диний гимндерди кыдырып жүрүп аткарган кечилдер колдонгон.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

ПОЛУЭКТОВ Сергей Александрович

2026-02-13T04:24:02Z

Lera: Created page with "'''ПОЛУЭКТОВ''' Сергей Александрович (1953-жылы туулган Фрунзе шаары (азыркы Бишкек шаары) — пианис..."

'''ПОЛУЭКТОВ''' Сергей Александрович (1953-жылы туулган Фрунзе шаары (азыркы Бишкек шаары) — пианист, композитор, дирижёр. Музыканттын үй-бүлөсүнөн. 1968-жылы Москва мамлекеттик П. И. Чайковский атындагы консерваториясынын алдындагы окуу жайынын композиция классында окутан. Бирок пианист болгусу келип 1970-жылы Ленинград мамлекеттик Н. А. Римский-Корсаков атындагы консерваторияга өтөт. 1973-жылы аны бүтөрү менен Фрунзеге келип, Кыргыз мамлекеттик Б. Бейшеналиева атындагы искусство институтунда, Кыргыз мамлекеттик М. Абдраев атындагы опера жанa балет театрында концертмейстер болуп иштейт. 1976-жылы Саратов мамлекеттик Л. В. Собинов атындагы консерваториянын фортепьяно факультетин сырттан окуйт. 1979-жылы Кыргыз мамлекеттик Б. Бейшеналиева атындагы искусство институтунун композиция кафедрасына которулуп, 1983-жылы бүтүрүп Кыргыз мамлекеттик опера жанa балет театрында концертмейстер, дирижёр катары эмгектенет. У. Мусаевдин «Томирис», Т. Хренниковдун «Сүйүү артынан сүйүү», Перголезинин «Кызматчы-айым» аттуу спектаклдерин коюуга катышкан. Дирижёр-коюучу катарында «Испаниянын келбети» аттуу балетти тартуулайт. 1984-жылдан СССР композиторлор союзунун мүчөсү. 1978-жылы «Мальчиш-Кибальчиш» балети А. Малдыбаев атындагы опера жанa балет театрында, 1979-жылы Ленинграддагы А. Я. Ваганова атындагы хореографиялык окуу жайында коюлат. Жазуучу Ч. Айтматовдун повести боюнча жазган «Биринчи мугалим» симфониялык поэмасы фортепьяно менен оркестр үчүн жазган рапсодиясы Свердлов мамлекеттик А. В. Луначарский атындагы опера жанa балет театрында аткарылат. «Созвездие» операсын К. Симонов менен Н. Нгувонун сөзүнө сопрано, хор жанa симфониялык оркестр үчүн симфонияны, «Нарьн каскады» симфониялык сүрөттөмөнү, М. Баетовдун «Даанышманынын» темасына симфониялык оркестр үчүн фантазияны, «Менин Кыргызстаным» телефильмине музыка жазган. Темаларынын жаңылыгы, жаңы ыкмаларды, жаңы кайрыктарды, ыргактарды колдоно билүүдөгү чеберчилиги, чыгармаларынын көп түстүүлүгү менен айырмаланат.
[[Категория:Жаңы макалалар]]

КЫЯМ

2026-01-19T09:20:36Z

Lera:

КЫЯМ – мөмө-жемиштерден шекер кошулуп даярдалуучу таттуу азык. Кыям кожогат, дан куурай, карагат, четин жана чычырканак ашы, алма, алмурут, өрүк, шабдалы, чие, гилас, коон, сабиз, кайналы, жүзүм, апельсин, мандарин жана башкалардан кайнатылат. Кыям кайнатыш үчүн алмурут, шабдалы, өрүк, кожогат, кулпунай жана барсылдактын өтө быша элеги, ал эми кайналы менен чиенин бышканы жакшы. Өтө бышкан мөмө-жемиштен күндөлүк желе турган гана кыям кайнатылат. Кыям кайнатууну жалпысынан экиге бөлүүгө болот: бир жолу кайнатуу жана кайталап кайнатуу. Б и р ж о л у кайнатууда мөмө-жемиштер даяр болгонго чейин тынымсыз кайнатылат. К а й т а л а п кайнатууда мөмө-жемиштер бир нече жолу муздатылып, кайра кайнатылат. Кыям кайнатыла турган идиш жазы (жайпак), бирок өтө чуңкур болбош керек. Кыям консерва заводдорунда дат баспаган атайын казандарда, вакуум-аппараттарда, үйдө дат баспай турган болот чарага (сыйымдуулугу 2–6 кг) кайнатылат. Кыям кайнатууга толук муздатуу мезгилин кошкондо 1–5 күн кетет. Канттуулугу 65–70% кыям көпкө сакталат. Кандай гана мөмө-жемиштерден даярдалбасын, кыямдын курамында 45– 55% мөмө-жемиштер (салмагы боюнча), 68–70%дан кем эмес кургак зат (рефрактометр боюнча), 66–72% углевод (сахароза, глюкоза, фруктоза), 0,01%дан кем эмес күкүрт кислотасы жана башкалар болот. Кыямда коргошун тузу болбошу керек. Кыям салыштырма нымдуулугу 75%дан ашпаган кургак жерде сакталат.
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]

КЫЧКАЧ

2026-01-19T09:15:05Z

Lera:

КЫЧКАЧ – чок, чычала, ысык темир жана башкаларды кыпчып кармоого ылайыкталган саптуу курал. Ал темирден жасалып, эки учу учтуураак келип, жаактары бүкүрүңкү шакектелет. Кычкач айрым жерлерде а т а ш к ө с ө ө, а т а ш к ү р ө к, л а к ш е г е р, к ы п ч у у р деп да айтылат.
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]

КЫТАЙ Эл Республикасы

2026-01-19T09:13:07Z

Lera: Lera moved page КЫТАЙ 2 to КЫТАЙ Эл Республикасы

КЫТАЙ (кытайча – Чжунго; кызыл-суулук кыргыздар Жуңго дешет, сөзмө-сөз – Ортонку мамлекет), К ы т а й Э л Р е с п у б л и к а с ы (КЭР; кытайча Чжунхуа жэньминь гунхэго) –
Борб. ж-а Чыгыш Азиядагы мамлекет. Чыгышынан ж-а түш.-чыгышынан Тынч океандын Сары, Чыгыш Кытай ж-а Түш. Кытай деңиздери (жээк сызыгынын уз. 18 миң кмден ашуун) м-н чулганат; жээктей көптөгөн арал-

[[File:КЫТАЙ 251.png | thumb | none]]
дар жайгашкан; алардын ирилери: Тайвань, Хайнань. Кургактык м-н өткөн чек арасынын уз. 22,8 миң км. Түн.-чыгышынан КЭДР ж-а Россия, түндүгүнөн Моңголия, түн.-батышынан Россия, Казакстан ж-а Кырг-н, батышынан Тажикстан, Афганстан, о. эле Пакистан, түш.-батышынан ж-а түштүгүнөн Индия, Непал ж-а Бутан, түш.-чыгышынан Мьянма, Лаос, Вьетнам м-н чектешет. Аянты 9,6 млн км2 (дүйнөдө Россия ж-а Канададан кийинки 3-орунда). Калкы 1,3 млрддан ашык (2009, дүйнөдө 1-орунда). 
Борбору – Пекин. Расмий тили – кытай тили.

 792 - 796 барактары кошулат 
 
 

[[File:КЫТАЙ 252.png | thumb ]]

[[File:КЫТАЙ 253.png | thumb ]]

[[File:КЫТАЙ 257.png | thumb ]][[File:КЫТАЙ 254.png | thumb | none]]

[[File:КЫТАЙ 255.png | thumb | none]][[File:КЫТАЙ 256.png | thumb ]]
 
 

[[File:КЫТАЙ 258.png | thumb | none]]
лар (хань), 0,8%и хуэйлер, 0,2%и байлар; тибет-бирма элдери 1,8%ти түзүп, негизинен Түш.- Батыш К-да жашайт. Тай-кадай тилиндегилер (негизинен Түш. К-да) 2,3%ти, мяо-яо тилиндегилер (Түш. К-да) 0,9%ти, алтай тилиндегилер (негизинен Түн. ж-а Түн.- Батыш К-да) 2,2%ти, түрк элдери (уйгур, казак, кыргыз, салар, юйгу,
өзбек, татар) 0,8%ти, моңгол элдери 0,5%ти, корейлер (Кытайдын түн.-чыгышында) 0,2%ти түзөт.О.элеК-дынтүн.-батышчет-жакаларында памирликтер (сарыколдуктар, вахандыктар),
Түш. К-да – австралия-азия тилинде сүйлөгөндөр, мон-кхемерлер, вьеттер (цзин), Тайванда – австронезиялык-гаошандар жашайт. К-дын
1 км2 жерге 2880, Цзянсу провинциясында 740 адам туура келет. Өлкөнүн батышындагы тоолуу ж-а чөлдүү аймактарда калк салыштырмалуу сейрек отурукташкан (эң сейрек отурукташкан аймак – Тибет автономия району, 1 км2
жерге 2,3 адам туура келет). 
Шаар калкынын үлүшү (2007-ж. 44,9%) айыл калкынын шаарга миграциясынын ж-а шаарлардын чегинин кеңейишинин (о. эле айылкыштактарга шаар статусун берүүнүн) эсебинен туруктуу өсүүдө. 2020-ж. шаар калкынын үлүшү 57%ке жетээри божомолдонууда. К-да 656 шаар, 20 миңге жакын шаарча бар (2007). Шаар калкынын 1/ нен ашыгы борборго баш ийген шаар-
калкы дүйнөнүн калкынын 1/
бөлүгүн түзөт.
ларда, Түн.-Чыгыш Кытайдын ж-а айрым
К-дын калкынын санынын тез темп м-н
өсүшүнө байланыштуу (1953-ж. 594,4 млн; 1964-ж. 694,6 млн; 1982-ж. 1008,2 млн; 1990-ж.
1133,7 млн; 2000-ж. 1265,8 млн) өлкөдө төрөлүүнү
чектөө б-ча ырааттуу демогр. саясат жүргүзүүгө туура келет. 1980-жылдардан бир балалуу үйбүлөнү колдоо максатында төмөнкү комплекстүү иш-чаралар ишке ашырылууда: ай сайын жөлөк пул төлөө, квартираны кезексиз алуу, баланы бала б акчада акысыз тарби ял оо, ЖОЖго кирүүгө, жумушка орноштурууда артыкчылыктарды берүү ж. б. Экинчи бала төрөлгөндө жогорудагы жеңилдиктер бүт алынып, ал үй-бүлөгө айып пул салынат. К-дын көп региондорунда кары курактагылардын көбөйө баштагандыгына байланыштуу 2007-ж. айрым үй-бүлөлөргө 2 балалуу болууга уруксат берилген. 1987-жылдан төрөлүүнүн саны кыскара баштаган (2007-ж. 1000 адамга 12,1 бала), өлүм-житим дээрлик туруктуу (2007-ж. 6,9). Калктын табигый өсүү темпи кыйла басаңдап, 2007-ж. 5,3тү түзгөн, бул көрсөткүч дүйнөлүк орт. деңгээлден 2 эсе төмөн. 
Өлкөнүн демогр. саясатынын стратегиялык максаты – 2040-ж. калктын санынын өсүшүн нөлгө
жеткирүү (кытай демографтарынын эсеби б-ча К-дын калкынын саны 21-к-дын орто ченинде
1,5–1,6 млрдга жетет). Расмий маалыматтар
б-ча сырткы миграция сальдосу терс мааниде (1000 адамга – 0,39); чет өлкөлөрдө 475 миң
К. жарандары убактылуу жашап (негизинен Япония, Сингапур, Түш. Корея ж. б. Азия өлкөлөрүндө контракт м-н иштейт), 134 миң студент окуйт. Жашыруун эмиграциянын масштабы да зор. 
К-да 100 аялга 103 эркек туура келет. 15 жашка чейинки өспүрүмдөр 17,9%ти, эмгекке жарамдуу курактагылар (15–59 жаш) 67,8%ти, 60
жаштан өткөндөр 14,3%ти түзөт (2007). Адам
өмүрүнүн орт. узактыгы 72,9 жыл (эркектердики 71,1, аялдардыкы 74,8 жыл). Калкынын орт. жыштыгы: 1 км2 жерге 137 адам. Калк өлкөнүн
чыгыш аймактарына, айрыкча Хуанхэ, Янцзы д-нын өрөөндөрүнө ж-а дельталарына жыш отурукташкан. Шанхайда калктын жыштыгы
жээк провинцияларынын шаарларында жашайт. К-дын эң ири шаарлары (2009; шаар айланасы м-н, миң адам): Шанхай (17 783), Пекин (12 230), Сянган (Гонконг; 9102), Чунцин
(7707), Шэньян (Мукден; 6580), Тяньцзинь
(6389), Гуанчжоу (Кантон; 5711), Сиань (5132),
Ханчжоу (4917), Харбин (4885), Шаньтоу (4747),
Ухань (4696), Чэнду (4636), Нанкин (4313), Цзинань (3405), Чанчунь (3052), Шицзячжуан (3022),
Тайюань (2787), Таншань (2756), Цзыбо (2736),
Далянь (2709), Куньмин (2459), Циндао (2452),
Гуйян (2420), Аньшань (2295), Чанша (2267),
Уси (2226), Чжэнчжоу (2216), Наньчан (2188),
Гирин (Цзилинь; 1956), Синьян (1904), Ланьчжоу (1865), Даньдун (1711), Чжаньцзян (1635),
Сюйчжоу (1611), Үрүмчү (1601) ж. б.
Т а й в а н д ы н калкынын санынын өсүү темпи бара-бара басаңдоодо (1952-ж. 8,1 млн; 1980-ж. 17,8 млн; 1990-ж. 20,4 млн; 2000-ж. 22,3
млн; 2008-ж. 23,1 млн). 21-к-дын башында калктын өсүү темпи 0,24%ке чейин төмөндөгөн (2008). 
Калкынын демогр. негизги өзгөчөлүгү – төрөлүүнүн төмөндүгү (2008-ж. 1000 адамдан 9,0 бала төрөлгөн). Өлүм-житимдин аздыгы – мурда калктын табигый өсүү темпи, о. эле жашоо шартынын сапатынын жогору болгондугун айгинелейт. Тайвандын калкынын курамында 15 жашка чейинки өспүрүмдөр 17,3%ти, эмгекке
жарамдуу курактагылар (15–64 жаштагылар)
72,2%ти, 65тен өткөндөр 10,5%ти түзөт. Орто эсеп м-н 100 аялга 102 эркек туура келет. Калкынын жашынын орт. узактыгы 77,8 жыл (эркектердики 74,9, аялдардыкы 80,9 жыл). Сырткы миграциясы анча көп эмес; миграция сальдосу оң мааниде – 1000 адамга 0,04. Тайванга
жумуш издеп келгендердин саны көбөйүүдө. Тайвань – калк жыш отурукташкан провинция;
калктын орт. жыштыгы: 1 км2 жерге 637,9 адам туура келет. Урбанизация ж-а субурбанизация процесстери ургаалдуу өнүгүүдө. Шаар калкы 90%тей. Негизги шаар агломерациялары (2008;
миң адам): Тайбэй (калкы 8325,2 – Тайвандын
калкынын 36%тен ашыгы), Гаосюн (2686,5), Тайчжун (2224,5), Тайнань (831,4).
К-дын калкынын басымдуу бөлүгүнө синкретизм религиясы мүнөздүү: конфуцийчилик, даосизм, буддизм. Ислам динин К-да 20 млндой адам тутат; миңден ашык мечит бар.

==Тарыхы==
. К. аймагын адамдар байыркы таш
доорунда эле мекендеген. К. тарыхында алгач Ся династиясы (2205–1767), кийин Инь (азыркы Хенань, Хэбэй ж-а Шаньдун провинциялары) династиясы (1766–1112 же 1600–1027) пайда болгон. Б. з. ч. 11-к-да Инь мамлекетин анын батышында жашаган чжоу уруусу караткан. 
Чжоу доорунда өндүргүч күчтөр өсүп, адистешкен кол өнөрчүлүк пайда болуп, шаарлар курулуп, мад-т өнүккөн. Б. з. ч. 7–6-к-да К. аймагында бир нече падышалыктар (Ци, Янь, Цинь,
Чу, Хань, Вэй ж-а Чжао) түзүлүп, бири-бири м-н согушуп турган. 200 жылга созулган тынымсыз согуштардан кийин К-да 1-жолу борбордошкон Цинь империясы (б. з. ч. 221–207) негизделген. Анын негиздөөчүсү ж-а 1-императору Цинь Шихуандинин убагында түндүктөгү көчмөндөрдөн коргонуу үчүн Улуу Кытай дубалы

[[File:КЫТАЙ 259.png | thumb | Улуу Кытай дубалы. Жалпы көрүнүшү. 2006-жылдагы сүрөт.]]
курула баштаган. Өлкө борбордоштурулуп, майда падышалыктар жоюлуп, башкаруу системасы өзгөргөн. Өлкө 36 обл-ка бөлүнүп, башкаруу аппараты түзүлүп, императордун бийлиги бекемделген, жаңы мыйзамдар, чен бирдиктер, жазуу ж-а акча киргизилип, билим берүү системасы мамлекеттин карамагына өткөн. Б. з. ч.
3-к. – б. з. 3-к-да бийликке Хань империясы
келген. Борб. бийлик күч алып, Чаньань, Лоян, Ханьдань, Линьцзы, Чэнду ж. б. ш. соода-кол
өнөрчүлүк борборлоруна айланып, чек аралар
кеңейип, Улуу Жибек жолу ачылган. Хань империясы Борб. Азия элдери ж-а өлкөлөрү (Фергана, Согд, Бактирия, Парфия) м-н мамилелешип, көптөн бери тынчын алып келген хунну ж. б. урууларга сокку урган. У-динин тушунда
(154–108) конфуцийчилик К-дын мамл. идеологиясына айланган. Хань мезгилинде байыркы кытай эли калыптанып, өздөрүн ханьдар деп атаган. Б. з. 184-ж. узак убакытка созулган
Чжан Цзяо жетектеген дыйкандардын «сары
байламчандар» көтөрүлүшүнөн Хань империясы кулап, үч падышалык (Вэй, Шу ж-а У) түзүлгөн. Бул мезгилде феодалдык доор башталган. 316-ж. К-дын түндүгүн көчмөн уруулар басып алган. 4-к-дын ортосу – 5-к-дын башында
Түн. К-да кытайлык эмес элдердин 19 мамлекети пайда болгон. 589-ж. кытай эли Суй империясына кайра бириккен. Император Вэнь-ди (Ян Цзянь) аскер күчүнө таянып, борб. бийликти чыңдоого багытталган реформаны ишке ашырган. Суй империясы Түн. Кореядагы Когурё мамлекетине, вьетнам мамлекети – Вансуанга, түрк ж-а тугухундарга каршы баскынчы согуштарын жүргүзгөн. Өлкөдөгү чексиз бийлик ж-а оор салыктар элдик толкундоолорго алып келип, Суй империясы кулаган. 618-ж. анын ордуна Тан империясы бийликке келген. К. адм. аймактарга (район, округ, уезд) бөлүнүп, мад-ты (китеп басып чыгаруу ойлоп табылып,
өткөн доордун 8 расмий династиялык тарыхы түзүлгөн ж. б. ) өскөн. Империя түрлүү багытта баскынчы согуштарын күчөтүп, 668-ж. Кореяга (Когурё) кол салып, 7-к-дын ортосунда Чыгыш ж-а Батыш түрк кагандыктарын талкалаган, бирок алардын андан ары батышты көздөй жылышын арабдар токтоткон. 751-ж. Талас д-нын боюндагы арабдар м-н болгон салгылашууда кытайлар жеңилип калган. Кыргыздар 7-к-дан Тан империясынын ишенимдүү, күч-кубаттуу, аскердик-саясий союздашы болгон. 632-ж. Тан императору Тайцзунь кыргыз каганына Ван И-Хун башында турган мамл. расмий элчилик жөнөткөн. Бул элчиликке жооп иретинде алгачкы жолу 643-ж. кыргыздар К-га барган. К. жыл наамаларында К-га кыргыз элчилери бир нече жолу (650–83-, 706–11-, 713–55-
жылдары) каттагандыгы ж-дө маалыматтар кездешет (к. Кыргыз-кытай дипломатиялык мамилелери). 907-ж. Тан империясы кулап, Сун
династиясынын (960–1279) бийлигине бириккен
(түн. ж-а түн.-батыш аймактарынан башкасы). 13-к-дын 2-жарымында К-ды Чыңгыз хандын аскерлери басып ала баштаган. 1271-ж. Чыңгыз хандын небереси Хубилай бүткүл К-ды өзүнө багындырып, Юань империясынын негизин түзгөн. 1368-ж. Юань империясы бийликтен кетип, ордуна кытайлык Мин империясы келген. Мин доорунда мамл. башкаруу системасы реформаланган. Шаарлар өсүп, ө. ж., а. ч. ж-а мад-ты (К-да 1420-жылдары Живопись академиясы пайда болгон. Китеп басып чыгаруу иштери кеңейип, көп томдуу энциклопедия, атлас ж. б. түзүлгөн) өнүккөн. Мин империясы тышкы саясатты да активдүү жүргүзгөн. Вьетнамды
каратып (1407–27), Түш.-Чыгыш ж-а Түш. Азия
өлкөлөрүнө бир нече жолу экспедиция уюштуруп, түн. ж-а түн.-батыштагы көчмөндөргө каршы күрөшкөн. 16-к-дан К. аймагына европалыктар келе баштаган. 1557-ж. Португалия Аомынды (Макао) «арендалоого» укук алган. 1618-ж. эки өлкөнүн ортосунда соода ж-а дипл. байланыштарды жөнгө салуу иштери м-н Тобольск
аскер башчысы И. Петлин жетектеген биринчи орус дипл. делегациясы Пекинге келген. 17-кда К-дын түндүгүнөн чыккан көчмөн уруулардын көтөрүлүштөрү Мин империясын кулаткан. Кытай феодалдары көтөрүлүштөрдү басуу үчүн манжур феодалдарынан жардам суроого мажбур болгон. Бул К-да манжурлардын Цинь династиясынын (1644–1911) орношуна алып келген. Дыйкандар согушу ж-а манжур каратууларынан К-да экон. кризистер башталып, калктын саны кыскарган. 18-к-дын аягынан гана К-дын экономикасы калыбына келип, элдин саны 300 млнго жеткен. Империяда күчтүү армияга ж-а бюрократтык аппаратка таянган деспоттук режим түзүлгөн. Жогорку бийлик органдары ж-а армияны жетектөө манжурлардын колунда болгон. Түн. К-га бийлигин орноткон соң, Цин К-дын коңшу мамлекеттерине кол сала баштаган. Россия Цин империясы м-н болгон мамилелерин жөнгө салуу максатында 1689-ж. Аргунь д-нын оң жээгин ж-а Амур д-нын оңсол жээгинин бир бөлүгүн берген (к. Нерчин келишими). 1727-ж. Кяхта келишими Цинь империясы м-н Россиянын ортосундагы Моңголия б-ча өтүүчү чек араны тактап, 17-к-дын аягында Цинь династиясы Түн. Моңголияны (түштүгүн
1636-ж.), 1728-ж. Тибетти, 1755–57-ж. Жунгар
хандыгын, 1757–59-ж. Чыгыш Түркстанды
(Кашкар) басып алып, Синьцзян деген ат м-н Цинь империясына кошкон. Ошол учурда Чыгыш Түркстанда Цин империясынын басып алуучулук саясатына каршы кыймыл (5 миңден
ашык ойрот, бурут же кыргыз, илелик уйгурлардан турган кол жыйналган) башталган. Мындан чочулаган Цин империясы түндүктөгү коңшусу кыргыздар м-н расмий мамиле түзгөн (к. Кыргыз-кытай дипломатиялык мамилелери). 18-к-дын аягында Цин империясынын ички абалы начарлай баштаган. 19-к-дын 1-жарымында европалыктардын, айрыкча Улуу Британиянын К-га экспансиясы күчөгөн. 1840–42,
1850–60-ж. Улуу Британия ж-а Франция м-н
«апийим» согуштары болуп, К. жеңилип калган. Нанкин келишими (1842) б-ча К. Англия
үчүн 5 порт ачып, Сянган (Гонконг) а-н берген. 
Португалия 1851-ж. Аомынь ж. а-н, Данцзыдао (Тайпа) а-н, 1864-ж. Цзюаодао (Колоане) а-н басып алган. 1844-ж. К. Франция ж-а АКШ м-н түзүлгөн келишимдердин негизинде жарым колониялык өлкөгө айлана баштаган. Россиякытайлык Пекин трактаты (1860) Ы. Чыгыштагы эки мамлекеттин ортосундагы чек ара (Амур, Уссури д., Ханка көлү ж-а кырка тоолор аркылуу өтүп, Тумыньцзян д-на чейин жеткен) маселесин чечкен. К. калкынын социалдык-экон. абалы оордоп, манжурларга ж-а жогорку бийликтегилерге каршы дыйкандардын
Тайпын (1850–64) ж-а Няньдан (1959–68), о. эле
1862–77-ж. дунгандар м-н уйгурлардын көтөрүлүштөрү болуп, англ., фр. ж-а амер-дын колдоосу м-н басылган. 19-к-дын аягында К-да капиталисттик ө. ж. өндүрүшү пайда болуп, улуттук буржуазия м-н жумушчу табы калыптана
баштаган. 1870–80-ж. батыш державалар Цин
империясына кысым көрсөтүүнү күчөткөн. Бир катар согуштардан [Кытай-француз согушу
(1884–85), Кытай-япон согушу (1894–95] соң,
К-ды көз каранды кылуучу келишимдер таңууланган. 1897–98-ж. ири державалар Цин империясын бөлүштүрүүгө киришкен. Цин өкмөтүнүн багынуучулук саясаты өлкөдөгү прогрессчил күчтөрдү кыжырланткан. Өлкөнү сактап калуу
үчүн К-да Сунь Ятсен жетектеген рев-ялык-демокр. кыймыл пайда болуп, 1894-ж. Синчжунхой уюмун уюштуруп, радикалдуу реформаларды жүргүзүү аракеттерин жасаган. 1898-ж. Шаньдун, Чжили ж. б. провинцияларда Цин династиясын колдогон ж-а чет өлкөлөргө каршы багытталган Ихэтуань кыймылы күч алган. Чжу Хундэн, Чжан Дэчэн, Цао Футянь ж-а Ли Лайчжун жетектеген ихэтуандар маньчжурлар м-н биригип, т. ж-дорду, з-ддорду, христиан чиркөөлөрүн талкалап, европ. товарларды ж-а китептерди өрттөп, чет элдик өкүлдөргө кол салып, Пекиндеги дипломаттар кварталын курчоого алышкан. 1901-ж. Улуу Британия, Франция, Германия, АКШ, Россия, Япония, Италия ж-а Австро-Венгрия өлкөлөрү Ихэтуань кыймылын басып, өз таасирин чыңдоо үчүн К-га интервенция жасашкан. Анын натыйжасында бул державалар м-н Цин империясынын ортосунда «Корутундулоо токтомуна» (1901) кол коюлуп, ал Цин империясынын жарым колониялык абалын бекемдеген. 1911-ж. октябрь –
1912-ж. мартта К-да Синьхай рев-ясы болгон. Цин династиясы тактыдан кулап (1912-ж. 12- февралда), монархия жоюлган. Бийликке аскер
чөйрөсүнүн жетекчиси Юань Шикай келип, аскердик диктатура орноткон. 1-дүйнөлүк согуш убагында (1914–18) Япония К-га экспансиясын
күчөтүп, 1915-ж. январда К-ды өзүнө көз каранды кылуу үчүн жаңы талаптарды койгон. Юань Шикайдын өкмөтү ал талаптардын көбүн орундаткан, бирок Япония өкмөтүнө каршы нааразылыктарын билдирген.
Орус революциясынын (1917) жеңиши К-га зор таасир тийгизген. К-да жумушчу кыймылы күчөп, 1921-ж. К. Коммунисттик партиясы негизделген (ККП). 1921-ж. апрелде К. Респ-нын убактылуу президенттигине Сунь Ятсен шайланган. Анын «империалисттерге» каршы биргелешип күрөшүү өтүнүчү б-ча 1923-ж. Сов. Союзунан Гуанчжоуга саясий ж-а аскер кеңешчилери (М. М. Бородин, В. К. Блюхер ж. б.) келип, Улуттук-рев-ялык армиясын (УРА) түзүүгө ж-а курал-жарак жагынан ж. б. жардам беришкен. Кытайлыктардын империалисттерге каршы
массалык күрөшү бурж.-демокр. рев-яга (1925–
27) айланган. 1925-ж. 1-июлда Гуанчжоу өкмөтү
өзүн Улуттук К. өкмөтү деп жарыялаган. 1926–
27-ж. УРА Гуанси, Гуйчжоу провинцияларына ж-а Хунань провинциясынын түш. бөлүгүнө ревялык бийлик орнотуп, Хунань, Хубэй, Цзянси, Фуцзянь провинцияларын, Шанхай, Нанкин ш-н бошоткон. Рев-ялык кыймылдын кулач жайышынан ж-а батыш мамлек еттеринин интервенциясынан чочулаган К. улуттук буржуазиясы рев-ядан баш тарта баштаган. 1927-ж. 12-апрелде УРАнын башкы командачысы Чан Кайши башында турган Гоминьдандын оң канаты Шанхай, Нанкин, Гуанчжоу, кийинчерээк Уханга контррев-ячыл (Ухандагы солчул гоминьданчылардын өкмөтүнө каршы) төңкөрүш уюштуруп, Улуттук өкмөт түзгөн. ККПны мыйзамсыз деп жарыялап, профсоюз ж-а дыйкан уюмдарын таркатып, өлкөдө «ак террор» (1927- жылдын апрелинен 1928-жылдын июль айына
чейин К-да 337 миң революционер репрессияланган) өкүм сүргөн. 1927-ж. К-да Кызыл Армия ж-а рев-ялык-демокр. бийликтин жерг. органдары – Советтер түзүлгөн. ККП Кызыл Армияга
таянып, Чан Кайшинин өкмөтүнө же гоминьдан режимине каршы куралдуу күрөш баштаган.
1927–37-ж. К-да жарандык согуш башталган. 
Япония 1931-ж. 18-сентябрда К-дын түн.-чыгышын (Маньчжурияны) басып алып, Маньчжоу-го мамлекетин негиздеген. 1935-ж. япондук башкаруу топторунун Нанкин өкмөтүнө таңуулаган жашыруун макулдашуусунун негизинде Гоминьдан Түн. Кытайдагы Япониянын басып алган аймактарын тааныган. Бирок ушундай шарттарда да Чан Кайшинин өкмөтү Кызыл Армияга каршы жортуулун уланта берген. 
Чан Кайшинин капитулянттык позициясы элдик толкундоолорго алып келип, Пекинде
өкмөткө ж-а япондуктарга каршы патриоттук демонстрациялар өткөрүлгөн. 1936-ж. Гоминьдан К. Кызыл армиясына каршы согуш аракеттерин токтотууга мажбур болгон. 1937-ж. Япония К-ды толугу м-н каратып алуу үчүн кайрадан кол салып, Түн., Борб. ж-а Түш. К-дын маа-

[[File:КЫТАЙ 260.png | thumb | 8-талаа армиясынын аскерлеринин япон баскынчылары менен согушуу учуру. 1949.]]
нилүү райондорун ж-а Пекин, Тяньцзинь, Шанхай, Нанкин ж. б. ш-н басып алган. 1937-ж. 23-сентябрда Гоминьдан жетекчилиги ККП м-н
кызматташуусун билдирген. 1937–45-ж. япон
баскынчыларына каршы К-да улуттук-боштондук согуш башталган. 1937-ж. 21-августта кол салышпоо ж-дө сов.-кытайлык келишим түзүлүп, СССР К-га 250 млн доллар заём берип (курал-жарак ж. б. сатып алууга), 3,5 миң аскер адистерин (а. и. ыктыярдуу учкучтарды) жиберген (шаарларын коргоо үчүн), о. эле Ы. Чыгышта топтолгон куралдуу күчтөр м-н япондуктардын Квантун армиясын талкалап, япондук оккупанттык режимди кулатууга көмөктөшкөн. 1945-ж. 2-сентябрда Япония өзүнүн капитуляциясы ж-дө актыга кол койгон. 1946-ж. 10-январдагы согуштук аракеттерди токтотуу ж-дө Гоминьдан м-н ККП өкүлдөрүнүн түзгөн келишимине карабастан, К-да улуттук-боштондук согуш башталган. АКШнын колдоосуна (Гоминьданга 6 млрд доллар өлчөмүндө согуштук жардам берип, К-дын саясий турмушун, финансы ж-а экономикасын көзөмөлдөгөн) таянган Гоминьдан аскерлери япондуктардан бошотулган аймактарды басып алуу аракетин жасашкан. Кытай армиясынын күчү м-н 1949-ж. К-дын бардык аймагы бошотулуп, Чан Кайши 2 млнго жакын талапташтары м-н Тайванга качып кеткен. К. элинин улуттук-боштондук согушу
(1946–49) элдик-демокр. рев-янын жеңиши м-н
аяктаган.
1949-ж. 1-октябрда К. Эл Респ. (КЭР) жарыяланган. КЭРди алгач СССР (1949-ж. 2-октябрь), кийинчерээк чыгыш-европ. өлкөлөр ж-а Моңгол Эл Респ. тааныган. 1950-ж. январдын башында КЭР Улуу Британия, Скандинавия мамлекеттери, Афганстан, Израиль, Швейцария ж-а Индия м-н дипл. мамилелерди түзүп, алардын жардамы м-н согушта бүлүнгөн чарбасын калыбына келтирген. 1950-жылдары КЭРде ишканалар ж-а банктар мамлекеттештирилген. КЭР тышкы соодага мамл. көзөмөл киргизип, бажы органдарын колуна алган. Өлкөдө адм.- аймактык ж-а агрардык реформалар жүргүзүлүп, К. провинцияларга ж-а АОго бөлүнгөн. Помещиктик жерлер жоюлуп, 300 млндой жерсиз дыйкандар жердин ээси болгон. Өндүрүш кооперативдери киргизилип, ага дыйкан чарбалары, майда менчик ж-а кол өнөрчүлүк ишканалары бириккен. 1954-ж. Мао Цзэдун КЭРдин төрагалыгына шайланып, улутчулдук багыттагы саясат жүргүзгөн. Венгрия көтөрүлүшү (1956) ж-а Польшадагы саясий кризистен (1956) улам Кытай жетекчилиги өнүгүүнүн сов. моделинен баш тартып, СССРдин «десталинизм» саясатын сындаган. 1960-жылдары сов.-кытайлык мамилелер начарлап, кытайлык жетекчиликте улуу державалык, улутчулдук маанай өкүм сүргөн. Мао Цзэ-дундун тобу авантюристтик «үч кызыл
туу» (жаңы «генералдык багыт», «чоң секирик»,
«элдик коммуна») саясатын жарыялаган. «Чоң секирикти» турмушка ашыруу аракеттери К-дын эл чарбасын кризиске учуратып, экономиканы артка тартып, элди ачкачылыкка (К-да ачкачылыктан 10–14 млндон 30 млнго чейин киши
өлгөн) алып келген. Маочулардын ички-тышкы авантюристтик саясаты өлкөдө, а. и. ККП-нин жооптуу кызматкерлеринин арасында зор нааразылык туудурган. Оппозицияны жок кылуу ж-а элди баш ийдирүү үчүн маочулар 60- жылдардын 2-жарымында «маданий револю-

[[File:КЫТАЙ 261.png | thumb | Пекиндеги Мао Цзедундун мавзолейи. 1977. Архитекторлор Ян Тинбао ж. б.]]
ция» уюштурган. Алар армияга ж-а саясий жактан тажрыйбасы жок жаштарга [хунбэйбиндер («кызыл күзөтчүлөр») м-н цзаофандарга («бүлүкчүлөр»)] таянып, ККП м-н КЭРдин белгилүү ишмерлерин, интеллигенция өкүлдөрүн жетекчиликтен четтетип, ККПнин көп мүчөлөрүн жазалашкан. Бардык жерг. парт. ж-а конституциялык мамл. органдар куугунтукка алынып, жогортон дайындалган «ревкомдор» м-н алмаштырылган. Профсоюздук, комсомолдук ж. б. коомдук уюмдар ишин токтотуп, борб. ж-а жерг. гезит-журналдар, мектеп, ЖОЖ, китепкана, музей ж-а театрлар жабылган. 1966-ж. август-сентябрь айларында 397 миңден ашык киши шаарлардан куулуп, Пекинде эле 1722 киши өлтүрүлгөн, 37 миң үй-бүлөнүн мүлкү тонолгон. Жалпысынан «Маданий революциянын» мезгилинде Кытайда 6 миңден ашык архралык эстеликтер, а. и. Пекинде 4922 тарыхый ж-а маданий эстелик талкаланып, 2, 357 млн тарыхый китептер, 185 миң сүрөт ж. б. жок кылынган. Кытай эмес элдердин өкүлдөрүн кысымга алуу ж-а аларды ассимиляциялаштыруу күчөгөн. 1976-ж. 9-январда Мао Цзэдун дүйнөдөн кайткан соң, коомдук, коопсуздук уюмдар ж-а армиянын күчү м-н «солчулдардын» таасири төмөндөгөн. «Маданий революциянын» бүткөндүгү жарыяланып, партиянын жаңы уставы кабыл алынган. 1979-ж. К-да экон. реформалар жүргүзүлүп, жетекчилик звено жаш кадрлар м-н толукталган. Эл аралык соода жүргүзүү үчүн
«атайын экономикалык зоналар» ачылган.
1990-жылдары КЭРдин тышкы саясатындагы маанилүү маселе – Тайвань болгон. 1992-ж.
тынчтык жол м-н биригүү үчүн Пекин м-н Тайбэйдин ортосунда сүйлөшүүлөр башталып, 1993- жылдан соода байланыштары түзүлгөн. КЭРдин эл аралык позициясынын чыңдалышы ж-а Батыш өлкөлөр м-н анын экон. ж-а саясий кызматташтыгынын тереңдеши Сянган (Гонконг) ж-а Аомындын (Макао) тагдыры ж-дө маселенин чечилишин тездеткен. 1984-жылдын 26-сентябрында аренда ж-дө брит.-кытайлык келишимдин 50 жылдык мөөнөтү бүткөндүгүнө байланыштуу Улуу Британия м-н КЭРдин алдын ала билдирген макулдашууларынан соң, 1997-ж. Сянган, 1987-ж. 13-апрелде К-дын Португалия м-н түзгөн келишиминин негизинде 1999-ж. Аомынь К-га кайтарылып берилген. К. Япония (1978), Корея Респ. (1992), Индия (1993), РФ
(1994), Вьетнам (1995) ж. б. өлкөлөр м-н достук ж-а кызматташтык мамилелерди түзгөн. 1993- жылдан К. рынок чарбасына өткөн. 
КЭР өкмөтү ядролук куралдарды таратпоо ж-дө келишимди (1991-ж 29-декабрда) колдоп, 1996-ж 29-июлда ядролук куралдарга сынак жүргүзүүнү токтоткондугун билдирген. КЭР «модернизация, реформа ж-а ачыктык» саясатын жүргүзүү м-н дүйнөдөгү глобалдуу экономика ж-а соода лидерине айланып, «дүйнөлүк фабрика» статусуна ээ болду. 2001-ж КЭР Дүйнөлүк соода уюмуна кирген. К. түстүү металл, көмүр, цемент, кездеме, телевизор, мотоцикл, велосипед ж. б. продукция чыгаруу б-ча дүйнөдө 1- орунда, кант чыгаруу б-ча 2-орунда, автомобиль
чыгаруу б-ча 3-орунда, электр энергиясын иштетүү б-ча 4-орунда, нефть өндүрүү б-ча 5-орунда (2007). К-дын «PetroChina» нефть хим. корпораци яс ы ж-а Соода-ө . ж. банкы 2008-ж. дүйнөдөгү ири компаниялардын катарына кирген. 1990-жылдардан КЭР кылмыштуулуктун
өсүшү ж-а коррупция м-н катар наркомания, о. эле диний кыймылдардын (Фалуньгун сектасы) таасиринин күчөшүнө каршы күрөш жүргүзөт. КЭР 1996-ж. апрелде Шанхайда, 1997-ж. апрелде Москвада РФ, Казакстан, Кырг-н ж-а Тажикстан мамлекеттери м-н мурдагы сов.-кытайлык
чек араларда куралдуу күчтөрдү кыскартуу, коопсуздук ж-а достук мамилелерди түзүү ж-дө келишимдерге кол койгон. 2001-ж. К. «Шанхай бешилтигинин» негизинде «Шанхай кызматташтык уюмун» (ШКУ) түзүү идеясын колдогон. 2003-жылдан ККП БКнын генералдык секретары Ху Цзиньтао (2003-ж. 15-мартта КЭРдин төрагасы, 2004-ж. сентябрда ККП БКнын Аскер кеңешинин төрагасы). Ш. Керимова.

==Чарбасы==
. К. – дүйнөдөгү эң ири ж-а өнүгүп
жаткан өлкөлөрдүн бири. ИДПнин көлөмү (6991млрд доллар) б-ча дүйнөдө АКШдан кийинки 2-орунду ээлейт (дүйнөлүк ИДПнин 10,8%и). Аны киши башына бөлүштүргөндө 5292

[[File:КЫТАЙ 262.png | thumb | Янцзы д-ндагы «Санься» («Үч капчыгай») ГЭСи.]]
доллардан туура келет. Адамзат өнүгүүсүнүн индекси 0,777 (дүйнөдөгү 177 өлкөнүн ичинен 81-орунду ээлейт). ИДПнин структурасында ө. ж. м-н курулуштун үлүшү 49,2%ти, тейлөө чөйрөсү 39,1%ти, а. ч. 11,7%ти түзөт. 
К-дын экономикасынын маанилүү ж-а өнүгүп жаткан сектору – ө н ө р ж а й ы. Ө. ж. продукциясынын наркынын 86,7%ин иштеп чыгуучу, 6,1%ин тоо-кен, 7,2%ин электр-энергетика, жылуулук, газ ж-а суу м-н камсыз кылуучу тармактары түзөт (2006). Иштеп чыгуучу ө. ж-нын маанилүү тармактары: машина куруу ж-а металл иштетүү, химия (нефть-химия, химия-фармацевтика), кара ж-а түстүү металлургия, жеңил ж-а тамак-аш. Негизги ө. ж. тармактарында маанилүү орунду көп профилдүү мамл. ири корпорациялар түзөт. 
Керектелген энергиянын 70,2%и көмүргө (күрөң ж-а таш көмүр), 20,6%и нефтиге, 3,0%и табигый газга, 5,5%и гидроэнергияга, 0,7%и атом энергиясына туура келет. 2007-ж. 186,7 млн т нефть өндүрүлгөн. Нефтинин 2/ си өлкөнүн түн.-чыгыш ж-а түн.-батыш бөлүктөрүндө, 15%тейи Сары деңиздин Бохай булуңундагы, о. эле Түш. Кытай деңизиндеги шельфттерден
өндүрүлөт. Синьцзян-Уйгур автономия районундагы Кара-Май кенинде эзелтен эле нефть (2007-ж. 12 млн т ) өндүрүлгөн. Ө. ж-нын тез
өнүгүп жаткан тармагы – нефтини кайра иштетүү ө. ж.; нефть ылгоочу з-дорунун кубаттуулугу 7029 миң баррель. суткасына; 2006-ж.
195 млн т нефть продукциялары, 2007-ж. 69,3 млрд м3 күйүүчү табигый газ өндүрүлгөн; газ өндүрүлүүчү негизги региондор: Синьцзян- Уйгур автономия р-ну (Тарим нефть-газ бассейни ж. б.), Сычуань, Шэньси провинциялары ж. б.; табигый газ, о. эле Түш. Кытай деңизинин шельфинен да өндүрүлөт. К. көмүр казып алуунун көлөмү (2007-ж. 2536 млн т; дүйнөлүк казып алынган көмүрдүн 40%ке жакыны) б-ча дүйнөдө 1-орунду ээлейт. Көмүрдүн басымдуу бөлүгү жер астынан казылып алынат. Көмүр кенинин көбү өлкөнүн түндүгүндө ж-а түн.-чыгышында жайгашкан. Атом ө. ж. ургаалдуу өнүгүүдө. Өндүрүлгөн уран рудасы (2006-ж. 840 т)
өлкөнүн атом энергиясына болгон муктаждыгынын 1/ ин камсыз кылат (уран концентратын Казакстан, Канада, Россия, Намибия ж. б.
өлкөлөрдөн алат). Төрт АЭСте 11 атомдук реактор иштейт (2008). Электр энергетикасынын
үлүшүнө ө. ж. продукциясынын наркынын 6,8%и туура келет. Электр станцияларынын аныкталган кубаттуулугу 700 миң МВтдан
ашык (2007). 2007-ж. 3256 млрд кВт.с электр
энергиясы өндүрүлгөн (АКШдан кийнки 2-орунда); анын 83%и ЖЭСке, 14%и ГЭСке, 2%и АЭС-ке, 0,1%и шамал курулмаларына, 0,9%и энергиянын башка булактарына таандык. Дүйнөдөгү эң ири ГЭС – «Санься» («Үч капчыгай»)
Янцзы д-нда курулган (2009). ГЭСтин 26 энергия блогунун жалпы аныкталган кубаттуулугу 18,2 миң МВт. ГЭСтин суу сактагычын (уз. 660 км, орт. жазылыгы 1,1 км) курууда 27,8 миң гадан ашкан жер суу астында калган, 1,5 млндой адам башка жакка көчүрүлгөн. Башка ири ГЭСтери: «Лунтань» (4,9 миң МВт), «Эртань» (3,3 МВт), «Гэчжоуба» (2,7 МВт) ж. б. Хуанхэ д-нда 18 гидротүйүн иштейт; ошол эле дарыяда 7 плотина курулууда (2009). К. чакан ГЭСтердин жалпы саны (аныкталган жалпы кубаттуулугу 40 миң МВтдан ашкан 40 миң чакан ГЭС) б-ча дүйнөдө алдынкы орунда; алар негизинен айыл калкын электр энергиясы м-н камсыз кылат. К-дын 6 энергия системасы (Чыгыш, Түн., Түн.-Чыгыш, Борб., Түн.-Батыш, Түш. К.) бириктирилген. Электр өткөргүч линиясынын (чыңалуусу 220 КВ ж-а андан ашкан) жалпы уз. 291,4 миң кмден ашуун (2007). 
Кара металлургия өлкөнүн ө. ж-нын негизги тармактарынын бири; анын продукциясынын
негизги түрлөрүнүн өлчөмү б-ча К. – дүйнөдөгү
эң алдынкы өлкө. Ишканалары негизинен жерг. сырьёлорду ж-а отунду пайдаланат. Темир (292 млн т; казып алуучу негизги райондору: Хэбэй, Ляонин, Сычуань, Шаньдунь провинциялары, Ички Моңголия; Аньшань темир кенташ бассейни ж. б.), марганец (11 млн т; дүйнөдө алдынкы орунда), хромит (ички керектөөнүн 12–15%ин
гана канааттандырат), ванадий (дүйнөдө 2-орунда; Сычуань провинциясы ж. б.) казылып алынат. 2007-ж. 328 млн т кокс өндүрүлгөн (дүйнөлүк өндүрүштүн 60%и). Чоюн (2007; 469,5 млн т), болот (дүйнөлүк өндүрүштүн 1/ инен ашыгы), болот прокаты (468,4 млн т ; 2006) өндүрүлөт. 
Өлкөнүн чыгышы кара металлургиянын эң ири
борбору; эң ири металлургия комбинаттары Шанхай, Баошань, Мааньшань, Хуайнань, Нанкин ж. б. шаарларда жайгашкан. Кара метал-
лургиянын 2-борбору – өлкөнүн түн.-батышы (1450-жылдары К-дын кара металлургияга болгон муктаждыгынын 60%тен ашыгын камсыз
кылган); түндүгүндөгү эң ири борбору – Пекин. Түстүү металлургия – К-дын дүйнөлүк рыноктогу абалын аныктаган негизги ө. ж. тармактарынын бири. Түстүү металлургиянын маанилүү
тармагы – алюминий ө. ж.; анын негизги сырьё-
су – боксит (2006-ж 20 млн т өндүрүлгөн; дүйнөдө Австралия, Бразилиядан кийинки 3-орун-

[[File:КЫТАЙ 263.png | thumb | Тайвань провинциясындагы металлургия комбинаты.]]
ду ээлейт; 12%и); глинозём (19,5 млн т; дүйнөлүк өндүрүштүн 20%и, Австралиядан кийинки 2-орунда), жез (873 миң т дай), полиметалл кенташтарынан коргошун концентраты (1330 миң т), цинк (2840 миң т ; дүйнөлүк өндүрүштүн 1/ нен ашыгы), күмүш (2,7 миң т ; дүйнөдө 3-орунда), калай (149 миң т; дүйнөлүк өндүрүштүн 40%тейи), вольфрам (72 миң т кенташ; дүйнөдө
өндүрүлгөн вольфрам кенташынын 80%и), молибден (41 миң т; дүйнөлүктүн 23%и), никель (82,1 миң т;), кобальт, титан, сурьма (153 миң т; дүйнөлүк экспортун 80%и), висмут (дүйнөлүк
өндүрүштүн 50%тейи ), сымап (75%тейи), сейрек жер элементтери (2007-ж. 120,8 миң т; экспорко 49 миң т; негизинен Ички Моңголияда)
өндүрүлөт. 
Машина куруунун негизги тармактары – электрондук ө. ж., оор ж-а транспорттук машина куруу. К. машина куруунун татаал технол. продукцияларын (компьютер ж-а ага манитор, принтер ж. б., коммуникациялык жабдуулардын айрым түрлөрү, прибор ж.б.) экспорттоо көлөмү б-ча дүйнөдө 1-орунда. Оор машина куруу ө. ж. – энергетикалык машина курууну
ж-а электр-тех. ө. ж-н, тоо-кен, металлургия ж-а нефть-химия, нефть өндүрүүчү, нефтини кайра иштетүүчү ж. б. ө. ж. тармактары үчүн жабдууларды, жол куруу машиналарын чыгарат. Метталл иштетүүчү станокторду чыгаруу
(2007). Бул тармактын ишканалары – ГЭС, ЖЭС ж-а АЭС үчүн энергия блокторун, ЖЭС үчүн буу казан, газ турбинасын, шамал энергиясы курулмасын, өзгөрүлмөлүү ж-а туруктуу ток кыймылдаткычтарын, трансформатор, жогорку вольттуу электр приборлорун, атом энергетикасы үчүн жабдууларды ж. б. чыгарат.
21-к-дын башында тиричилик электр-приборлорун: муздаткыч, кир жуугуч машина, кондиционер, электр чаң соргучу, микротолкун мешин чыгаруу б-ча К. дүйнөдө алдынкы орунга
чыкты (дүйнөлүк рыноктун 1/ нен ашыгы). 
К. – электрондук приборлорду, коммуникациялык жабдуулардын айрым түрлөрүн көп чыгаруучу дүйнөдөгү бирден-бир өлкө; персоналдык ж-а кол компьютерлер (ноутбук), плазма ж-а суюк кристаллдык телевизор, түстүү телевизор, DVD, плеер, уюлдук телефон (дүйнөдө чыгарылгандын 40%тейи), интегралдык микросхема, микропроцессор, санарип сүрөт ж-а көрмөкамера ж. б. чыгарат. 
Транспорттук машина куруунун негизги тармагы – автомобиль ө. ж.; ал автомобиль техникасынын дээрлик бардык түрүн, о. эле анын тетиктерин, агрегаттарын чыгарат. Автомобиль
чыгаруу б-ча (2007-ж. 8887 миң; анын 4798 миңи
жеңил машина) АКШ Япониядан кийинки 3- орунда. Автомобиль ж-а мототехниканын негизги бөлүгү өлкөнүн ички рыногуна (8,8 миң) сатылат (АКШдан кийинки 2-орунда). Экспорт-

[[File:КЫТАЙ 264.png | thumb | Баодин ш-ндагы автомобиль кураштыруу заводу.]]
тун өлчөмү (2007-ж. 600 миң) тез көбөйүүдө. Автомобиль ө. ж-нын өнүгүүсү чет элдик компаниялар м-н биргелешкен ишканаларга байла-
(2006-ж. 573 миң станок) дүйнөдө Япония, Герныштуу автомобилдердин 2/
бөлүгүнө жакыны
маниядан кийин 3-, ички рынокто сатуу б-ча 1-орунда турат. Энергетикалык машина куруу
ж-а электр-тех. ө. ж. – маанилүү тармактардан; өндүрүлгөн электр-энергетикалык жабдуулардын жалпы кубаттуулугу 129,9 миң МВт
(негизинен чет өлкөлүк моделдер) биргелешкен ишканалардан чыгат. Жылына 25,5 млн мотоцикл ж-а ску терлерди даярдап (дүйнөлүк
өндүрүштүн 1/ ине жакыны), 8,2 млну экспортко чыгарылат.

Авиаракета-космостук ө. ж. – ургаалдуу өнүгүп жаткан жогорку технол. тармак. Авиация ө. ж. аскердик ж-а жарандык продукцияларды (самолёт, вертолёт, ракета, истребитель ж. б.) чыгарат. К. космостук ракеталарды учуруу б-ча дүйнөдө АКШ, Россиядан кийинки 3-орунду ээлейт. Т. ж. транспортун (электровоз, тепловоз, жүргүнчү ж-а жүк ташуучу вагон, метрополитен вагону ж. б.) чыгаруу өнүккөн, ага болгон өлкөнүн муктаждыгын толук камсыз кылат. Кеме куруу – өлкөнүн экономикасындагы
эң маанилүү ж-а тез өнүгүп жаткан тармак. Ку-

[[File:КЫТАЙ 265.png | thumb | Далянь шаарындагы кеме верфи.]]
рулган деңиз кемелеринин тоннажынын көлөмү (2007-ж. 18,93 млн т дедвейт) б-ча дүйнөдө Корей Респ., Япониядан кийинки 3-орунду ээлейт (дүйнөлүк өндүрүштүн 23%и); заказ алынган кемелердин саны (2975 кеме) б-ча дүйнөдө 1- орунга чыкты (2008). Үч миңге жакын кеме куруучу ж-а ремонттоочу ишкана иштейт. А. ч.
машиналарын куруу ишканалары – төрт дөңгөлөктүү мини-трактор (2007-ж. 2 миңден ашык), дөңгөлөктүү ж-а каз таман (200 миңден ашык) трактор, өзү жүрүүчү комбайн, насос, дары чачуучу курулма, газон чөбүн чабуучу мотоблок,
төмөнкү кубаттуулуктагы дизель кыймылдаткычын ж. б. чыгарат. 
Химия ө. ж. продукциясынын дүң баасы б-ча
машина куруу ж-а металлургия ө. ж-нан гана кийин турат. К. барит (4,2 млн т), флюовит (2,7 млн т ), сал туз (45 млн т ), фосфорит (32 млн т )
өндүрүү б-ча дүйнөдө 1-орунда; химикаттарды пайдалануу б-ча АКШ, Япония сыяктуу эле дүйнөдө алдынкы орундардын бирин ээлейт. 
К. – массалык хим. продукцияларды чыгаруу
б-ча дүйнөдөгү бирден-бир өлкө; аларга күкүрт к-тасы, кальцийлешкен сода, каустика соодасы, о. эле синтезделген аммиак, минералдык жер
семирткич кирет. Нефть-химия ө. ж. – этилен,
поливинихлорид, метанол, бензол, пластмасса, синтездик чайыр, синтездик каучук (АКШдан кийинки 2-орунда) ж-а накта каучук, автомобиль ж-а трактор шиналарын чыгарат. Дүйнөдө
өндүрүлгөн хим. буланын 1/3 и К-га таандык, ал
өлкөнүн текстиль ө. ж-нын маанилүү сырьёсу болуп саналат; анда синтездик була (полиэфир, полиамид, полиакрил ж. б.) чыгаруу басымдуулук кылат. 
Фармацевтика ө. ж. – салттуу кытай медицинасынын дары-дармектери, хим. дары каражаттары, негизинен женерик чыгаруу өнүккөн. Антибиотиктерди, витаминдин көп түрлөрүн, ооруну басаңдатуучу каражаттарды ж. б. чыгаруучу түрдүү дары сырьёлорун даярдоочу ж-а экспорттоочу дүйнөдөгү бирден-бир өлкө. Биофар мацев тика дары-дармек терин чыгаруу
өнүгүүдө. Фармацевтика ө. ж. продукциясынын экспорттук баасы 3,8 млрд доллар. 
Жеңил ө. ж. (кездеме, даяр кийим, бут кийим, териден, мехтен ж-а тыбыттан жасалган буюмдар кошо) К-дын ө. ж. дүң продукциясынын 8%ин өндүрөт. Текстиль ж-а тигүү ө. ж. продукциясынын үлүшү экспорттук нарктын 13%ин түзөт. Салттуу ж-а эң өнүккөн тармагы – текстиль ө. ж., ал ийрилген жип, пахта,
жибек, жүн, жут, кендир, кенеп, рами, хим. булардан токулган кездеме ж. б. өндүрүштөрдү камтыйт. К. текстилди өндүрүү б-ча дүйнөлүк лидер (2007-ж. 66 млрд м кездеме чыгарган); анын үлүшүнө дүйнөлүк экспорттук продукциянын 1/ и туура келет. Кебез кездемеден ийрилген жип (20 млн т ) ж-а токулган кездеме (23,6 млрд м) ата мекендик ж-а импорттук (Индия, АКШ ж-а Өзбекстандан алынып келинген) пахтадан даярдалат. Накта жибек кездеме чыгаруу К-да эзелтен өнүккөн. Тигүү ө. ж. дөйнөнүн көптөгөн өлкөлөрүнүн калкын арзан кийим-кече м-н камсыз кылат. Булгаары-бут кийим ө. ж. ашатылган тери, булгаары кийим, бут кийим,
сумка, кол кап ж. б. чыгарат. К. – бут кийимди көп чыгарган (2006-ж. 10 млрд жуп бут кийим) ж-а экспорттогон (7,7 млрд жуп) өлкө. Экспорттун товардык структурасында пластика ж-а резина бут кийимдер (4,4 млрд жуп), о. эле үстүн текстиль каптаган бут кийимдер басымдуу. Мехтен жасалган буюмдарды чыгаруу ж-а экспорттоо б-ча (дүйнөлүк экспорттун 1/ ине жакыны) дүйнөдө алдынкы өлкөлөрдүн катарында (суу суусарынын териси ж-а андан тон тигүү, түлкү ж-а жанат сымал иттин териси ж. б.). К. о. эле оюнчуктарды, карапа буюмдарын (фарфор, фаянс) чыгаруу ж-а экспорттоо б-ча дүйнөгө белгилүү. 
Тамак-аш ө. ж. (даяр азык-түлүк товарлары, суусундуктар, тамеки кошо) ички рыногунун муктаждыгын камсыз кылууга багытталган; негизги тармактары: ун тартуу, күрүч актоо, май, кант ж. б. өндүрүштөрү. К. тамеки продукцияларын чыгаруу ж-а пайдалануу б-ча дүйнөдө алдынкы орунда: кытай сигареталары адатта сапаты б-ча анча жогору эмес. 
А й ы л ч а р б а с ы. К. – агр. продукцияны
өндүрүүчү дүйнөдөгү ири өлкө; азык-түлүк ж-а
а. ч. сырьёлорун экспорттоо тез өсүп жаткан бирден бир өлкө. Азык-түлүк проблемасы негизинен 1980-жылдардын ортосунан чечилген, бирок ички рыноктогу азык-түлүккө болгон сурам м-н сунуштардын ортосундагы тең салмактуулук дагы да болсо сакталууда. Тармактын
өнүгүүсүнө тоскоолдук кылган маанилүү проблемалардын бири – айдоо жердин жетишсиздиги. 
К-да дүйнө жүзүнүн калкынын 22%и жашаса, ал эми айдоо жердин 10%и эле жайгашкан. Айдоо аянты 121,8 млн га (Сянган, Аомынь
өзгөчө адм.-айм. райондорун, о. эле. Тайвань а-н кошпогондо). Айдоо жердин 55%тен ашык аянты кургак, 26%и суу каптачу, 19%тен ашыгы сугат жер. Эгин аянтынын (153,6 млн га) айдоо жердин жалпы аянтынан ашып кетет, анткени
өлкөнүн айрым райондорунда жылына бир нече жолу түшүм алат. 
А. ч-нда 348,7 млн адам иштейт (2006) же
өлкөдөгү жалпы иштегендердин 39,5%и; өлкөдө 200,2 млн үй-бүлөлүк (дыйкан) чарбасы ж-а андан ири чарбалык бирдиктер (кооперация, компаниялар ж. б.) бар. А. ч-н модернизациялоо б-ча мамлекет тарабынан комплекстүү чаралар көрүлүүдө (а. и. финансылык жардам да бар). 2006-жылдан а. ч. салыгы төлөнбөйт. Дан эгиндерин өстүргөн дыйкандар жогорку сапаттагы урук, техника, жер семирткич алууга дотация алат. А. ч-н өнүктүрүү б-ча мамл. айрым программалар, о. эле айыл экономикасын модернизациялоо б-ча 6 чакан долбоор ишке ашырылууда, алар: а. ч. жерлерин үнөмдүү сугаруу; элди ж-а малды ичүүгө жарамдуу таза суу м-н камсыз кылуу; айыл жолдорун куруу; саз газын (метанды) тиричиликте пайдалануу; чакан айыл ГЭСтерин куруу; жайыттарды малга ыңгайлаштыруу. Айдоо жердин 26,6% аянты электрлештирилип сугарылат; жерди үнөмдүү сугаруу б-ча жаңы технологияны кеңири пайдалануу, түштүктөгү дарыялардын бир бөлүгүн өлкөнүн түн. аймактарына жеткирүү долбоорлору каралууда. К. дан эгиндин дүң жыйымы (2007-ж. 501,5 млн т ; киши башына бөлүштүргөндө 384 кгдан туура келет) б-ча дүйнөдө 1-орунда турат; дан эгиндеринин орт. түшүмдүүлүгү бир гадан 53 цден ашык. А. ч. өлкөнүн азык-түлүккө ж-а жемге болгон ички муктаждыгын негизинен (күрүчкө 99,6%, буудайга 99,3%, жүгөрүгө 100%) канааттандыра алат. 
К-дын негизги азыгы – күрүч. Дүйнөдөгү шалы
аянтынын 1/ и К-га таандык; жогорку сапаттуу элита сортунун аянты кеңейүүдө. Күрүч жыйноо б-ча (185,5 млн т ; дүйнөлүк өндүрүштүн 1/ ) дүйнөдө 1-орунда. Күрүчтүн 65%ке жакыны Янцзы д-нын алабынан, 17%и К-дын түш. бөлүгүнөн, 12%и өлкөнүн шалы өстүргөн түн. ж-а түн.-чыгыш бөлүктөрүнөн (Хуанхэ, Ляохэ д-нын алаптарынын), 6%и Түш.-Батыш К-дан жыйналат. Экинчи маанилүү азык-түлүк өсүмдүгү – буудай (анын аянты 23 млн га); түшүмү

[[File:КЫТАЙ 266.png | thumb | Юньнань провинциясындагы шалы палдары.]]
б-ча дүйнөдө 1-орунда (104,5 млн т ). Маанилүү азык-түлүк ж-а тоют өсүмдүгү – жүгөрү (түшүмү 145,5 млн т ; АКШдан кийинки 2-орунда). О. эле гаолян, таруу, чумиза, арпа, кара күрүч, картөшкө (дүң жыйымы б-ча дүйнөдө 1-орунда), буурчак (негизинен АКШ, Бразилия, Аргентинага чыгарат) ж. б. Май алынчу өсүмдүктөрдөн – жер жаңгак (дүйнөдө 1-орунда), рапс,
кунжут, күн карама ж. б. өстүрүлөт. Кант алынчу өсүмдүктөр (бал камыш, кант кызылча)
өстүрүлүүчү аянт 1,8 млн га (2006). Жашылча ж-а мөмө-жемиши (алма, цитрус өсүмдүктөрү, жүзүм, шабдаалы, банан, манго, ананас ж. б.), о. эле гүл өстүрүү өнүккөн. Чай өстүрүү б-ча дүйнөдө 1-орунда; 2007-ж. 1170 миң т чай жалбыр агы жыйнал ган (дүйнөлүк жыйым дын 80%ке жакыны). Пахта жыйноо б-ча АКШ, Индиядан кийинки 3-орунду ээлейт (2007-ж. 7,6 млн т ). К. пахтага болгон ички муктаждыгын камсыз кыла албайт. 
К. – мал чарбасынын негизги түрлөрүн (эт,
сүт, жумуртка, бал, жибек буласы ж. б.) даярдоочу дүйнөдөгү бирден бир өлкө; негизинен ички рыногунун муктаждыгын камсыз кылат. Мал чарбасынын өнүгүүсүндөгү негизги проблемалар – тоют базасын жакшыртуу, малды сугаруучу таза суу м-н камсыз кылуу ж. б. 2007-ж. К-да 139,6 млн чочко, 197,3 млн эчки, 172,0 млн кой, 7,2 млн жылкы ж-а качыр, 270 миң төө болгон. О. эле бардык жеринде үй куштары (тоок, өрдөк, цесарка, күрп ж. б.) асыралат. Калктын тамак-ашында балык ж-а деңиз продуктулары (моллюска, краб ж. б.) кеңири пайдаланылат. 
К-дын экономикасынын алдынкы тармактарынын бири – т е й л ө ө ч ө й р ө с ү. Ага дүң
ж-а чекене соода, транспортту, байланышты ж-а кампа чарбасын тейлөө, кыймылсыз мүлк операциясы, финансы жактан тейлөө, далдалчылык, мейманкана бизнеси, коомдук тамактануу, о. эле билим берүү, саламаттык сактоо, адм. тейлөө, туристтерди тейлөө ж. б. кирет. К. улуттук банкы (алтын валютасынын
резерви б-ча К. борб. банкы – дүйнөдө 1-орунда), саясий банктар (б. а. өнүгүү, А. ч. өнүктүрүү, Экспорт-импорт, Соода, ө. ж., Курулуш, о. эле
көптөгөн коммерциялык ж-а кредиттик банктар, ж. б. камсыздандырууну тейлөөчү компаниялар, фонд биржалары (Шанхай, Шэньчженде), туристтерди тейлөөчү рынок ж. б. иштейт. 
Өлкөгө келген чет элдик туристтердин саны
б-ча (2006-ж. 22,2 млн турист) К. дүйнөдө 4-орунду (Франция, Испания, АКШдан кийин) ээлейт. Ички туристтердин саны 2006-ж. 1394 млнго
жеткен (көбү – айыл жеринен келгендер), алардан түшкөн киреше 623,0 млрд юанды түзөт. Туризмдин негизги түрлөрү: маданий-таанып билүү (негизги борборлору: Пекин, Сиань, Шанхай, Гуанчжоу, Сянган, Ханчжоу), «кызыл» (элдик көтөрүлүшкө, революциялык окуяларга, ККПнин жетекчилеринин өмүр баянына ж-а ишмердигине байланыштуу жерлерге баруу); диний ж-а зыяратчылык; экол.; дарылоо-ден соолукту чыңдоо; этногр.; оюн-зоок; шопинг-турларга катышуу. 18,5 миң туристтик агентчилик иштейт. 
Т р а н с п о р т тармагы аймактар б-ча бирдей жайгашкан эмес; негизги транспорт коридорлору (меридиан ж-а кеңдик багытта кесилишкен магистралдары) өлкөнүн чыгышындагы ж-а т үш.-ч ыгышындагы эк он. жакт ан
өздөштүрүлгөн аймактарды камтыйт; ага негизги жол тоом тармактары ж-а негизги транспорт агымдары туташтырылган. Автомобиль, авиация ж-а куур транспорттору өнүккөн. Т. ж-нун жалпы уз. 72,1 миң км (2006; анын 24,4 миң кми электрлештирилген). Т. ж. тармагынын меридиан б-ча кеткен негизги 6, кеңдик б-ча созулган 5 мегистралы бар; о. эле жээк аралдарын кургактык м-н туташтыруучу паромдук катнаштар да арбын. Автомобиль жолунун жалпы уз. 3573 миң км (2007; жогорку ылдамдыктагы автомагистралдардыкы 53,6 миң км; эң жыш автомобиль жолдору өлкөнүн чыгыш бөлүгүндө). Суу транспорту өнүккөн. К-дын деңиздик коммерциялык флоту 1822 кемени (а. и.
жүк, нефть, контейнер, автомобиль, жүргүнчү ташуучу кемелери, танкерлер, круиздик лайнерлер ж. б.) камтыйт. Универсалдык (жүк ж-а жүргүнчү ташуучу) ири порттору: Шанхай (дүйнөдөгү ири деңиз порту ж-а К-дагы жүк ташуучу негизги порт), Нинбо, Сянган, Тяньцзинь
(Пекиндин аванпорту), Циндзо, Дальянь, Циньхуандао ж. б. Ички суу жолунун жалпы уз. 123,4

[[File:КЫТАЙ 267.png | thumb | Гуандун провинциясындагы автомагистраль түйүнү.]]
миң км. Янцзы д-нын алабында кеме каттоочу каналдар көп, анда 1400дөн ашык дарыя порту бар. К-да 467 аэропорт бар (анын 147си жарандык; 2008). Эл аралык ири аэропорттору: Пекин-Шоуду, Сянган (Гонконг), Гуанчжоу, Шанхай-Пудун, Шанхай-Хунцяо, Шэньчжень ж. б. Магистралдык нефть куурларынын жалпы уз. 15256 км. Магистралдык газ куурлары да бар. Пекин, Шанхай, Тяньцзинь, Гуанчжоу, Ухань, Сянган ж. б. шаарларында метрополитен иштейт. Экспортко чыгарган негизги продукциялары:
машина куруу (а. и. электроника – компьютер,
телекоммуникация жабдуулары ж-а приборлору, телевизор, уюлдук телефон ж. б.) ж-а электртехника (электр-тиричилик приборлору ж. б.)
ө. ж-нын продукциялары, транспорт каражаттары (деңиз кемеси, автомобиль), жол куруу машиналары, даяр кийимдер, текстиль буюмдары, кара ж-а түстүү металлдар ж. б. Экспорттук соода шериктери: АКШ, Япония, Корей Респ., Германия. Негизги импорттук товарлары: машина куруу продукциялары (машина, жабдуулар ж-а приборлор, а. и. аларды комплекттөөчү тетиктер, агрегаттар, о. эле эсептөөчү техника каражаттары, оптика приборлору, мед. жабдуулар ж. б.), нефть ж-а күйүүчү-майлоочу материалдар, пластмасса ж. б. орг. химия продукциялары, кара металл продуктулары, жез ж. б. Импорттук соода шериктери: Япония, Корей Респ., АКШ, Германия.

==Тайвань==
экономикасы өнүккөн региондорго
кирет. Региондук дүң продукциясынын (РДП)

[[File:КЫТАЙ 268.png | thumb | Кытайдын акчасы – юань.]]
көлөмү 757,2 млрд доллар (2008); аны киши башына бөлүштүргөндө 33 миң доллардан туура келет. РДПнин өсүү темпи 1,7% (2008). РДПнин структурасындагы тейлөө чөйрөсүнүн
үлүшү 71,1%, ө. ж. м-н курулуштуку 27,4%, айыл, токой чабаларыныкы ж-а токой промыселдериники 1,5%. Иштеп чыгуучу ө. ж. алдынкы орунда (ө. ж. продукциясынын дүң наркынын 94,8%и); негизги тармактары: машина куруу, химия, металлургия. Жогорку технологиядагы тармактар өтө тез өнүгүүдө, ага ө. ж. продукциясынын наркынын 60%ке жакыны туура келет, о. эле оптика-электрондук ж-а микромиң га, түшүмү 1,41 млн т (2007); экспортко
чыгарат. Андан сырткары бал камыш, чай, мөмө-жемиш, жашылча, гүл өстүрүп, продукцияларын экспорттойт. Мал чарба продукциясы (негизинен чочко ж-а куш эти, жумуртка) ички муктаждыкты канааттандыра албагандыктан, аны негизинен импорттоп алат. А. ч.
өндүрүшүнүн туруктуу өнүгүүсүн камсыз кылуу максатында жаңы технологияны колдонуу, фермерлерди колдоо, жаштарды айыл жерине тартуу (элет туризмин өнүктүрүү) б-ча ж. б. ишчараларды жүргүзүүдө. Кармалган балыктын ж-а деңиз продукцияларынын 1/ и экспортко
биология продукциялары да кирет. Көмүртектүү
суутек энергетикалык ресурстарына болгон муктаждыктын 98%и сырттан алынып келинет. Континенттик шельфтен суткасына 10,6 миң баррель нефть өндүрүлөт, ал эми ички керектөөгө суткасына 950,5 миң баррель жумшалат. Керектелчү нефтинин негизги бөлүгүн Жакынкы Чыгыш өлкөлөрүнөн алат. 2007-ж. континенттик шельфтен 400 млн м3 табигый газ өндүрүп алган. 62 млн т көмүр сырттан, негизинен Австралиядан, К-дын башка региондорунан, о. эле Индонезиядан алат. Электр-станцияларынын аныкталган кубаттуулугу 45,1 миң МВт (2006). Өндүрүлгөн электр-энергиясынын (235,3
млрд кВт.с) 78,2%и ЖЭСке, 18,1%и АЭСке, 3,7%и ГЭСке таандык; 3 АЭС иштейт. Кара металлургиясы сырттан алынып келинген коксталуучу көмүр ж-а темир рудалары м-н иштейт. Болот, жез, алюминий, коргошун, цинк өндүрөт. 
Машина куруунун негизги тармагы – электроника ө. ж. Жабдуу, а. и. микросхеманын бүт түрүн, о. эле компьютердик, оптика-электрондук ж-а телекоммуникациялык жабдууларды, ноутбук (дүйнөлүк рыноктун 1/ ине жакыны), мобилдик телефон ж. б. чыгарат. Электр-техника ө. ж-нын эң негизги продукциялары –
тиричилик электр-приборлору (а. и. муздаткыч, кир жуугуч машина). 2007-ж. 283 миң автомобиль (анын 96%и жеңил автомобиль) чыгарган. Алар негизинен чет өлкөлүк фирмалар м-н бирдикте же алардын линцензиясы м-н чет элдик ав томоби ль м ар каларын (м ис ., «Ni ss an»,
«Buick», «Hyundai», «Toyota» ж. б.) чыгарат. О. эле мотоцикл, скутер, автомобиль ж-а мотоциклге тетиктерди, велосипед ж. б. экспорттойт. 
Химия ө. ж-нын башкы тармагы – нефть-химия; пластика, этилен, синтездик була, дары дармек, биотехнол. продукцияларды чыгарат. Жеңил ө. ж-нын текстиль тармагы өнүккөн. Текстилди К-дын башка региондоруна, о. эле АКШ, Вьетнам ж. б. өлкөлөргө сатат. 
Тайвандын жеринин 1/ и а. ч-нда пайдаланууга жарактуу. Күрдүү топурагы, жетиштүү нымы анда түрдүү өсүмдүктөрдү өстүрүүгө ыңгайлуу
шарт түзөт. Дан эгиндеринин эң негизгиси –
күрүч (шалы). Шалы эгилген жердин аянты 256
кетет. 
Тейлөө наркынын структурасында чекене ж-а дүң соода 26,2%, адм. тейлөө 14,4%, финансылык тейлөө ж-а камсыздандыруу 14,1%, кыймылсыз мүлк операциясы 11,4%, транспорт ж-а кампа чарбасы 8,4%, саламаттыкты сактоо ж-а социалдык камсыздандыруу 4,2%, ил.- тех. тейлөө 3,8%, мейманкана бизнеси ж-а коомдук тамактануу 3,0%, билим берүү 2,5%, калган тейлөөлөр 12,0%ти түзөт. Жерг. коммерциялык 39 банк (3313 филиалы м-н), 32 кытай ж-а
чет элдик банк (бөлүмдөрү м-н), кредиттик кооперативдер ж. б. иштейт. 
Тайванда транспорт тармагы өнүккөн. Автомобиль жолунун жалпы уз. 40,3 миң км, темир жолунуку 1438 км. Тайбэйде, Гаосюнде метрополитен иштейт. Эл аралык 7 деңиз порту бар. Деңиз соода флоту 635 кемени камтыйт, анын 11и Сянгандын, 525и Панама, Либерия, Сингапур ж. б. өлкөлөрдүн желектери м-н жүрөт. 18 аэропорту бар; анын экөө эл аралык мааниде. 
Экспортко негизинен электрондук ө. ж. продукцияларынын, автомобиль тетиктерин ж-а запастык бөлүктөрүн, тиричилик-электр приборлорун, химикат, пластика, дары-дармек, текстиль продукциясын чыгарып, сырттан негизинен электрондук приборлордун тетиктерин, машина ж-а жабдууларды, нефть, органикалык химия продуктуларын, металл алат. Негизги соода шериктери: Япония, К-дын башка региондору (Сянган, Аомынь кошо), Түш.-Чыгыш
өлкөлөрү (Тайланд, Малайзия, Индонезия, Филиппин, Сингапур, Вьетнам), АКШ, Европа кызматташтыгына кирген өлкөлөр, Корей Республикасы. Ө. Бараталиев.

==Билим берүүсү==
. Элдик рев-я жеңгенге чейин калктын 90% сабатсыз болгон. 1949-ж. баштап билим берүү системасы кайра түзүлгөн. 1956-ж.
«маданий революция» учурунда билим берүү кризиске учураган. 1966–68-ж. бардык окуу жайлары иштебей калган. Окутуу 1968–69-окуу
жылында гана кайра башталган. 1970-жылдары билим берүүнүн жаңы системасы түзүлө баштаган. Мектептер ачылып, ЖОЖдору калыбына келтириле баштаган. Мурдагы 12 жылдыктын ордуна, жалпы билим берүүчү 9 жылдык
мектеп киргизилген. 7 жашка чейинки балдар мектепке чейинки мекемелерде тарбияланган. Башталгыч мектепке 7 жаштан кабыл алынат. К-дын ЖОЖдору Пекин, Цинхуа, Фудань, Ухань, Нанкай, Нанкин ж. б. ш-нда жайгашкан. Учурда акысыз милдеттүү билим берүү каралган. Билим берүү б-ча 1986-жылдагы мыйзамы 2006-ж. кайрадан каралып жаңыланган. Жалпы билим берүү системасы мектепке чейинки, базалык, толук эмес ж-а толук орто билим берүү болуп бөлүнөт. Кесиптик билим берүү үч
баскычтуу – башталгыч, орто атайын адистик
ж-а жогорку. ЖОЖдо бакалавриат (4 жыл), аспирантура, магистратура (2–3 жыл), докторантура (3 жыл) о. эле адистешкен 2–3 жылдык ЖОЖдор иштейт. КЭРде 2 миңден ашык ЖОЖ бар. К-да академиялардын, ун-ттердин, элдик ж-а адистешкен китепканалар иштейт. Улуттук китепканалары: (1810, фонду 18 млн нуска, базасында 1999-ж. Улуттук электрондук китепкана түзүлгөн), Нанкиндеги (1907), Шанхайдагы (1952), Пекиндеги КЭР ИАнын борб. китепканасы ж. б. К-да 2300дөн ашык музей, а. и. Улуттук музейлери: Пекиндеги Гугун ак сарай комплекси (1420, 1914-жылдан музей), Шанхай байыркы иск-во, Улуттук музей, Көркөм-сүрөт галереясы, Геология музейи ж. б. иштейт.

==Массалык-маалымат каражаттары==
.
Жаңы
стилдеги газета-журналдар 19-к-дын башында
чыгарыла баштаган. К-да 2 миңден ашуун аталыштагы мезгилдүү басылмалар 35 млрд нуска м-н чыгат (2008). Жалпы элдик гезиттер: «Жэнминь жибао», «Гунжэнь жибао», «Цзефанцзюнь бао», «Чжунго циннянь бао», билим берүү, илим маселелерин: «Гуанмин жибао» гезити чагылдырат. Региондук ири гезиттери: «Сицзан жибао», «Синьцзян жибао», «Нанфань жибао»,
«Гуанси жибао». Негизги журналдары: «Цюши»,
«Женминь хуабао» ж. б. Радиоуктуруу 1927- жылдан иштейт. 1200гө жакын радиостанция бар (2008). К. эл аралык радиосу (1941) уктурууларды 38 тилде алып барат. Телекөрсөтүү 1958- жылдан жүргүзүлөт. 450дөн ашык телестудия (2008), Синьхуа (1931), Чжунго (1952) маалымат агенттиктери бар. 42 мамл., 90 менчик телерадио станциялары иштейт.

==Адабияты==
. Кытай тилиндеги ад-т – дүйнөдөгү
байыркы ад-ттардын бири. Башаты диний жөрөлгөлөргө байланышкан, болжолу б. з. ч.
6–5-миң жылдыкта неолит доорунун ырымжырымдарында музыка ж-а бий өнөрү м-н кошо поэтикалык ыр чыг-лыгы пайда болгон. Кытай тилиндеги алгачкы жазуулар төлгө
сөөктөрүндөгү тексттер (б. з. ч. 14–11-к.), кийин коло эпиграфикасы (б. з. ч. 10–8-к.), алгачкы жазуу эстеликтери – Чжоу доорундагы
конфуцийчилик ж-а даостук канондук чыгармалар болуп саналат. Бул мезгилде пайда болгон «вэнь» (жазуулар, жазуу) ж-а «ши» терминдери б. з. 1-к-на чейин ар кандай жазуу ж-а поэтикалык тексттерди түшүргөн. Кийин конфуцийчиликте жазуу сабаттуулук м-н мад-ттуулук сыяктуу эле мамлекеттин баштапкы негизи катары каралган; жазуу тексти агартуу, билим, тарбия берүү, насаат айтуу сыяктуу коомдук маанилүү иштерди аткарууга багытталган. Конфуцийчиликте поэзия өзгөчө мааниге ээ болгон. «Ыр китеби» антологиясы («Ши цзин»,
б. з. ч. 11–7-к.), К. тарыхындагы биринчи адабий-поэтикалык эстелик. «Беш канон» («У цзин») жыйнагынын конфуцийлик канондук китептердин бири болуп саналат ж-а түзүүчүсү Конфуций деп эсептелет. «Ши цзин» байыркы кытай поэтикалык чыг-лыгынын жанрдык ж-а тематикалык көп түрдүүлүгүн көрсөтүп турат. Анда көлөмү алты саптан 50чө, ж-а андан көп саптуу поэмаларга чейинки ар кандай жанрлардагы 305 чыгарма топтолгон. Байыркы К.
ад-тынын башка эстелигинде – «Чу ырларында» К. түштүгүнүн поэтикалык салттары (кытайдын биринчи акыны катары эсептелген Цюй Юандын, о. эле С у н Юя ндын чыг-л ыгы) көрсөтүлгөн. Чу поэзиясына жерг. диндик-мифол. сюжеттер м-н образдарды пайдалануу мүнөздүү. 
Батыш Хань ж-а Чыгыш Хань мезгилинде бекемделген. Автордук поэзияда башкы орунду
фу одалары – ыр ж-а кара сөз кезмектешкен
көлөмдүү чыгармалар (бир нече жүз сапка чейинки) ээлейт. Хань доорунун белгилүү акындары: Мэй Шэн, Цзя И, Сыма Сянжу, Ян Сюн,
Чжан Хэн. Хань доорунун лирикалык мурасы о. эле элдик лирика ж-а сатира ырлары – юэфуда сакталган. К. баяндама прозасынын байыркы үлгүлөрү болуп саналат. Б. з. ч. 4–3-к. (мис.,
«Көктүн уулу Мунун өмүр баяны» ж. б.), о. эле түздөн-түз Хань дооруна («Учуп жүргөн чабалакей Чжаонун расмий эмес өмүр баяны» ж. б.) таандык деп эсептелет. 
Б. з. ч. 6–3-к-нда К. поэзиясында негизги ролду
ши ж-а юэфу сыяктуу лирикалык жанрлар ойной б аштайт . Ч ыгыш Х андын к ый ра шы,
өлкөнүн майдаланышы кытай коомунун руханий дүйнөсүндөгү өзгөрүүлөргө алып келет: инсандык баалуулуктар, адамдын ички эркиндикке болгон укугу алдынкы орунга чыгат. Сүйүү лирикасы өзгөчө гүлдөгөн, сарай турмушун, аял сулуулугун ж-а сүйүү ырахатын даңктаган («Нефрит мунарасынын жаңы ыргактары» жыйнагы) «сарайлык стиль поэзиясы» (гун ти ши, 6- к-дын 1-жарымы) пайда болгон. Бул мезгилдин ири акындары: Цао Чжи, Цзи Кан, Жуань Цзи (3-к.), Тао Юаньмин, Се Линъюнь, Бао
Чжао, Юй Синь (6-к.).
3–6-к-да сюжеттик проза – сяошо калыптанган. Адеп «сяошо» карапайым калк ичиндеги ушак-айың сөздөрдү түшүндүргөн. Б. з. ч. 2–1-
к-да эле бири да сакталып калбаган сяошо жыйнактары түзүлгөн. Сяошо аңгемелерин турмуштан тыш нерселерге кызыгуу, кереметтерге ишеним айырмалап турат (Гань Бао, «Арбактарды издөө жөнүндөгү жазуулар» жыйнагы, 4-к.). Будда темасындагы жыйнактар (Ван Ян,
«Башка дүйнөдөн кабарлар», 5-к.) жыйнактар, тарыхый каармандар жөнүндөгү уламыштар м-н анекдоттор (Лю Ицин, «Мурунку жаңы имиштер», 5-к-дын 1-жарымы) жыйнактары өзгөчөлөнүп турат.
-к-дын 2-жарымындагы К. коомундагы кризис ад-тка мазмундун курчтугу ж-а окурман үчүн жетимдүүлүк сыяктуу жаңы талаптарды койгон. «Айыпты ачуучу роман» (Лю Э, Ли Баоцзя, У Вояо, Цзен Пу) өнүгөт. К. интеллигенциясынын чет өлкөлөрдө болгон өкүлдөрү чет
өлкөлөр ад-тынын тажрыйбасына кайрылышкан. 19-к-дын акырында акын ж-а дипломат Хуан Цзуньсянь поэзиянын тилин ж-а формасын жаңылоого чакырган.
-к-дын башында ад-тчы Лян Цичао прозага жеңилдетилген «жаңы стиль» киргизген. Чет
өлкөлүк чыгармалардын котормолорунун саны
өскөн. Ошентсе да ад-ттагы чыныгы жаңылануу 1917-ж. «Жаңы жаштар» журналында Ху Шинин ад-ттын тили оозеки сөз, ал эми көркөмдүктүн критерийи чыныгы сүрөттөө болуш керек деген «Адабиятты реформалоо туурасындагы ойлор» аттуу макаласынын жарыяланышы м-н башталат. Жаңы ад-ттын алгачкы үлгүлөрү Лу Синдин «Жиндинин күндөлүгү» (1918) аңгемеси, Ху Шинин «Жашоодогу башкы иш» (1919) комедиялык пьесасы м-н «Тажрыйбалар» (1920) ыр жыйнагы болгон. «Төртүнчү май» кыймылынан (1919) кийинки улуттук аң-сезимдин
өсүшү оозеки тилдеги 400дөй гезит-журналдардын пайда болушуна алып келди. Башкы орунду проза ээлеп, негизги жанр катары аңгеме (Бин Син, Е Шаоцзюн, Ван Тунчжао, Ян Чженьшендин чыг-лыгы) эсептелген. Поэзияда (Бин Синь, Кан Байцин, Шэнь Иньмо ж. б.) уйкаштыктан баш тартышып, верлибр м-н жазуу көп тараган. Драмада К. драматургиясынын салттарынан четтеп, батыш театрынын (Дин Силин, Хун Шэн, Тянь Хандын пьесалары) негиздерин
өздөштүрө башташкан. 1921-ж. Пекинде түзүлгөн ад-тты окуп-үйрөнүү коомунун мүчөлөрү (Чжоу Цзожень, Шэнь Яньбин, Е Шаоцзюнь, Сюй Дишань, Ван Тунчжао ж. б.) сын реализмине умтулушкан. Ошол эле мезгилде Токиодо К. студенттери уюштурган «Чыгармачылык» коомунун катышуучулары (Го Можо, Юй Дафу, Чэн Фанъу, Чжан Цзыпин, Тянь Хань ж. б.) европ. романтизмдин ж-а модернизмдин нугунда жазышкан.
1927–37-ж. адегенде «Күн» (1927–30) коому,
ал эми 1930-ж. баштап сол жазуучулардын Лигасы м-н сунушталган марксисттик багыттагы
ад-т башкы орунду ээлеп турган. Аны Лу Синь жетектеген. Цзян Гуанцы, Мао Дунь, Дин Лин,
Чжан Тяньи, Ся Янь, Е Цзы ж. б. иск-вого болгон марксисттик көз караштарды кабылдап, орус ж-а совет ад-тынын тажрыйбасын өздөштүргөн. Бир эле мезгилде бийлик тарабынан колдоого алынган улутчул ад-т да өнүккөн (Ван Пинлин, Хуан Чженся, Шао Сюньмейдин поэзиясы, Ли Цзаньхуа, Вань Гоандын прозасы). Саясаттан ж-а тема тандоодо эркин болууга либерал-жазуучулар (1920-жылдардын акырында
«Жаңырган ай» коомунун мүчөлөрү: Сюй Чжимо, Лян Шицю, Ху Ши, Вэнь Идо ж. б.; 1930- жылдары Пекин тобу: Шэнь Цунвень, Чжу Гуанцянь, Ли Цзяньу; шанхайлык жазуучу-модернисттер: Е Линфэн, Ши Чжэцунь, Лю Наоу, Му Шинь) чакырган. Ушул мезгилде Ба Цзин, Лао Шэ, Мао Дундун романдары, Цзан Кэцзя м-н Ай Циндин эпикалык поэмалары, Цао Юй м-н Ся Яндын көп актылуу пьесалары жарык көргөн.
1937–45-ж-дагы ад-т үгүттүк багыт, оптимисттик ж-а каармандык рух м-н өзгөчөлөнгөн жомоктор, частушкалар, ырлар, театр оюндары колдонулган. Даректүү проза жанры өнүгүп, поэзияда декламациялык, дубал бетине жазылган ырлар сыяктуу жанрлар пайда болгон. 1940- жылдардын башында, Гоминьдандын көзөмөлүндөгү райондордун ад-тында коррупция, чиновниктердин моралдык жактан ириши, атайын кызматтардын террору ж-а улуттук кызыкчылыктарды сатуу сыяктуу темалар (Мао Дундун, Лао Шэнин, Ша Тиндин романдары, Го Можонун, Дин Силиндин пьесалары) алдыга чыккан; негизги орунду саясий сатира жанры ээлеген. Лу Лин, Ло Биньцзи, Яо Сюэин, У Минши, Хуан Гулинин прозасы, Юань Шуйпо, Цзоу Дифан, Ша Оунун поэзиясы, У Цзугуан, Юань Цзюн, Сун Чжидинин драматургиясы көрүнүктүү эмгектерден болуп калат. «Бошотулган райондордун» ад-ты 1942-ж. Мао Цзедунь белгилеген ад-т жумушчу-дыйкандардын ж-а аскерлердин кызыкчылыктарына кызмат кылып, өздөрүнө тааныш көркөм формаларды колдонушу керек деген талаптарга баш иет. Элдик ж-а жаңы адабияттын салттарын бириктирип, кыштактагы
өзгөрүүлөр жөнүндө жазган Чжао Шули м-н
Чжоу Либонун чыг-лыгын буга мисал. Сунь Линин, Лю Байюйдун, Цю Дунпиндин, Ма Фэндин, Кун Цзюэнин ж-а Юань Цзиндин прозасында армиянын проблемасы негизги орунга
чыккан. Поэзияда Ай Циндин, Тянь Цзяндын,
Кэ Чжунпиндин, Хэ Цифандын, Жуань Чжанцзиндин, Ли Цзинин таланттары ачылат. Хэ Цзинчжи м-н Дин И сол иск-вонун эң белгилүү
чыгармаларынан болгон «Ак чач кыз» (1945) музыкалык драмасынын текстин жазышкан. 
Жарандык согуш мезгилинде (1946–49) «бошотулган райондордо» Чжоу Либонун, Дин Линдин, Цао Миндин чыг-лыгы өзгөчөлөнгөн. Гоминьдандын көзөмөлүндөгү аймактарда жашаган жазуучулар барган сайын бийликке болгон катуу сын айта баштаган (Шэнь Цунвен, Ван Тунчжао, Ба Цзин, Дин Силин). 
КЭР (1949) түзүлгөндөн кийин айрым адабиятчылар (Лао Шэ, Ба Цзинь, Цао Юй) чыг-лык эркиндиктен ыктыярдуу баш тартышып, ад-ттагы партиялуулук принцибин кабыл алышат; айрымдары (Шэнь Цунвэнь, ЦяньЧжуншу) жазбай калышат. Совет ад-ты К. ад-тына зор таасир тийгизген. 1950-жылдары темалар м-н сюжеттер негизинен үч маселе: социалисттик өзгөртүүлөрдү даңктоо (Чжао Шулинин, Ма Фэндин, Ли Чжундун, Цао Миндин, Чжоу Либонун, Лэй Цзянын прозасы, Ли Цзи м-н Жуань
Чжанцзинин ж.б.), К. Коммунистик партиясынын рев-лык тарыхын даңазалоо (Лю Байюнун, Сунь Линин, Ду Пэнчэндин, Чэнь Дэнкэнин, Кун Цзюэнин ж-а Юань Цзиндин романдары, Кэ Чжунпиндин ж.б. поэзиясы), амер. агрессияга каршы корей элине жардамга барган К. аскерлеринин эрдиктерин баяндоо (Вэй Вэйдин, Лу Линдин, Лао Шэнин прозасы, Тянь Цзяндын поэзиясы ж. б.) м-н чектелген. Өзгөчө орунду К. ж-а совет элдеринин достук темасы (Го Можо, Ай Цин, Цзан Кэцзя, Цзоу Дифан ж. б-дын поэзиясы) ээлеген. 1950-жылдардын акырында ад-тты саясатка багындыруу биротоло ишке ашкан, соц. реализмдин ордуна «революциялык реализм м-н революциялык романтизмдин бириккен» методу келген.
1966–76-ж. «маданий революция» мезгилинде профессионал жазуучулардын дээрлик баары репрессияларга тушуккан, чыны м-н адабий турмуш токтоп калган, иск-вонун уруксат берилген жалгыз түрү болуп, Мао Цзедундун идеяларын жайылткан 10 «үлгүлүү революциялык спектаклдер» гана эсептелген. 1970-жылдардын башында репрессияга туш болгон жазуучулардын бир бөлүгү акталып, бир нече адабий журналдар чыга баштаган. Мао Цзедундун өлүмүнөн кийин (1976) адабий турмуштун кайра жаралуусуна шарттар түзүлдү. Лу Синьхуанын, Лю Синьунун, Су Шуяндын чыгармалары «маданий революция» мезгилиндеги кылмыштардын айыбын ачышты; алардын себептерин терең аңдоо Ван Мэндин, Цун Вэйсинин, Фэн Цзицайдын,
Чжан Сянъляндын чыгармаларына мүнөздүү. Адабиятка улуу муундагы жазуучулар кайрылышты (Ба Цзинь, Ай Цин ж. б.), жаштар келишти (Е Синь, Те Нин, Чжан Синьсинь ж. б.). Реформа ж-а тышкы ачыктык саясаты 1980- жылдардын башында «реформа адабияты» агымын (Цзян Цзылун, Кэ Юньлу, Чжан Цзе ж. б.)
пайда кылды, 1920–40-жылдарда К. жазуучуларынын (Шэнь Цунвен, Лао Шэ, Чжан Айлин ж. б.) чыгармаларын кайра карап чыгууну талап кылды, чет өлкөлөр м-н байланыш калыбына келди. Элдик мад-тка кайрылуу аркылуу эски салттар м-н болгон байланышты калыбына келтирүү аракеттерин жасаган «түп-тамырларды издөө адабияты» (Хань Шаогун, А Чэн, Цзян Пинва, Таши Дава ж. б.) пайда болду. Модернизмдин ж-а постмодернизмдин таасири м-н авангард ад-ты келип чыкты (прозада: Ван Шо, Юй Хуа, Гэ Фэй, Сунь Ганьлу, Лю Сола, Бэй Дао; поэзияда: Гу Чэн, Цан Сюэ, Шу Тин поэзияда; драматургияда: Ша Есинь, Гао Синцзянь, Лю Шуган драматургияда).
1990-жылдардын башында ад-ттын саясаттан
арылуу процесси уланды. Неореализм (Чи Ли, Фан Фан, Янь Лянькэ), аялдардын психол. прозасы (Ван Аньи, Чэнь Жань, Сюй Кунь, Вэй Хуэй) өнүгө баштады. Цю Хуадун, Чжу Вэнь, Дяо Доу сыяктуу жазуучулар мурдагы салттарга туура келбеген «жекече жазуу» принциптерин колдоно башташты. Эротикалык, авантюралык ж-а детективдик жанрлар тарала баштады. Драматург ж-а прозаик Гао Синцзянь (1980-жылдардын аягынан Францияда жашайт). 2000-ж. КЭРде ад-т б-ча Нобель сыйлыгынын биринчи лауреаты болуп калды. Басё, Ли Бо, Ду Пэн-Чэнь ж. б. акын-жазуучуларынын чыгармалары кыргыз тилине которулган.
Э. Кылычев.

==Архитектура жана сүрөт искусствосу==
. Неолит доорунан ушул күнгө чейин Кытай искусствосу тынымсыз өнүгүп келген. 5 миң жыл ичинде көркөм салттын эволюциясынын туруктуулугун этностук жана түзүмдүк биримдик камсыз кылган. Кытай искусствосунун тарыхын династиялык мезгилдерге бөлүп карашат. Кытай искусствосунун өнүгүүсүнүн ар бир этабында жетишкен техникалык жеткилеңдиги, көркөм чагылдыруунун толуктугу, эстетикалык ой толгоолордун жетилгендиги болуу катуу тарыхый формациялардын алмашуусунда кризистердин салакасынан сактап калган. XX кылымдагы археологиялык изилдөөлөрдө табылган карапа жана нефрит буюмдары Хуанхэ жана Янцзы дарыяларынын бассейндеринде биздин заманга чейинки X кылымдын аягында неолит маданиятынын болгондугун тастыктайт. Чжоу доорунда искусство өнүгө баштаган. Каллиграфия өзүнчө искусство катары эң жогорку баскычка жеткен. Археологиялык табылгалар монументалдык жана жибекке тартылган живопись өнүккөндүгүн айгинелейт.

[[File:КЫТАЙ 269.png | thumb | Кытай императорунун сарайы.]]
Архитектурада жыгач курулуштар басымдуулук кылган: павильондор жана көп кабаттуу мунаралар курулган. Биздин заманга чейинки IX–VIII кылымдарда курулушта черепица, кыш колдонула баштаган. Коло менен иштөөдө мом калыпка куюу, гравирлөө, асыл таштар жана асыл баалуу металл менен инкрустациялоо өздөштүрүлгөн. Ырым-жырым буюмдарынын түрлөрү кеңейген (музыкалык аспаптар, нао, чжун коңгуроолору, гу барабаны, күзгү, тыйын, курал-жарак жана башкалар). Цин жана Хан доорунда 2–3 кабат үйлөр, көп ярустуу мунаралар салынган. Улуу кытай дубалынын көп бөлүгү (биздин заманга чейинки 221–207-жылдар) курулган. Коло күзгүлөр,

[[File:КЫТАЙ 270.png | thumb | Статуэтка. Коло. Биздин заманга чейинки 1300–1100-жылдар. Саньсиндуй (Гуяньхань) музейи.]]
лак жана нефриттен буюмдарды жасоо өркүндөгөн. Жибек кездеменин ар кандай түрлөрү колдонула баштаган (бир өңчөйү, креп, газ, полихром). Индиядан буддизмдин келиши менен (IV–VI кылымдар) Кытай архитектурасында, живописте, айкелчиликте монументтүү формалардын пайда болушун, жаңы типтеги аска монастырларынын салынышын шарттаган (Юнгань, Майцзишань).

[[File:КЫТАЙ 271.png | thumb | none|Пекиндеги Ихэюань императордун сейил багы, 1888]]
VII–III кылымдарда (Тан жана Сун доору) маданияттын бардык тармагы гүлдөгөн. Тан доорунда шаарлар кеңейип, монументалдуу имараттар пландуу курула баштаган. Мин (1368–1644) жана Цин (1644–1911) доорлорунда архитектура менен жасалга-колдонмо искусствосу (Пекиндеги Юнхегун храмы жана башкалар), эң жогорку деңгээлде өнүккөн. Бул доордо гектарлаган императорлук парктар (Пекиндеги парк комплекси, Ихэюань шаар жанындагы парк жана башкалар), көп чоң эмес, шаар четиндеги бакчалар, храмдык парктар (Чжо чжэнъюань жана Сучжоудагы Лююань, Сиюань жана Шицзылинь паркы, Уси шаарындагы Юньтайюань паркы жана башкалар) пайда болгон. Таш дөңчөлөр менен агынды көлмөлөрдүн, идишке өстүрүлгөн гүлдөрдүн жайгашуусу (ички жана тышкы дубалдар, павильондор, беседкалар, галереялар, кеңейтилген аянттар жана жолчолор) Кытай бакчаларынын кенен архитектуралык формаларын айгинелейт. Фарфор өндүрүшүнүн борбору Цзиндэчжэнде (Цзянси провинциясы) жаңы формадагы буюмдар, алтын менен кооздолгон феньцин техникасы пайда болгон. XIX–XXI кылымдардын башында архитектурада, шаар курулушунда, парктарды долбоорлоодо байыркы салттарды колдонушкан. Театр имараттарынын комплекси Дэхэюань (1882) жана Пекиндеги Ихэюань император паркынын ансамбли (1888) XIX кылымдын 2-жарымында белгилүү курулуштардан болгон.

[[File:КЫТАЙ 272.png | thumb | Линъюньшань тоосундагы Лэшань Чоң Буддасынын статуясы (Сычуань провинциясы). VIII кылым]]

[[File:КЫТАЙ 273.png | thumb | Пекиндеги. Бэйтань собору. 1887–1889.]]
Жаңы технологияны жана материалдарды (чоюн, цемент, бетон) колдонуу менен XIX–XX кылымдарда Пекинде европалык стилде: Бейтан кафедралдык собору (Сишику, 1887–1889), Шанхайда Касиеттүү үчилтик собору, Шанхай клубунун имараттары курулган. Батыш архитектурасынын жетишкендиктерин өздөштүрүшкөн жана чет мамлекеттик архитекторлор (Г. К. Мерфи, Л. Э. Худек) менен жаш кытай адистери (Лу Яньчжи, Ян Тинбао) иштешкен. 1912-жылы император бийлиги кулагандан кийин өнөр жайынын өнүгүшү менен шаарлар өсө баштаган. Шанхайда ири курулуштар темир-бетон конструкцияларын колдонуп, чикаго мектебинин духунда, ар деко жана тарыхый стилдеги имараттар салынган. Орус-Азия банкы (1901, архитектор Х. Беккер), Шанхай-Гонконг банкы (1923) Кытайдагы биринчи темир-бетон жана чоюн каркас конструкциялары колдонулган. 1949-жылы Кытай Эл Республикасынын түзүлүшү менен курулуштарда Советтик Социалисттик Республикалар Союзу (СССР) архитектурасынын тажрыйбасын эске алышкан. 1950–1959-жылдары кичирайондор, жасалга элементтерин азыркы архитектура менен айкалыштырган имараттар курулган: мисалы, «Пекин», «Достук» мейманканасы, Элдик өкүлдөрдүн бүткүл кытайлык чогулушунун имараты (архитектор Чжао Дунжи), Кытай революциясынын музейи жана Кытай тарыхынын музейи (архитектор Чжан Бо). Кытай Эл Республикасында 1966-жылы «Маданий революциянын» башталышы менен курулуш токтогон. Экономиканы либералдаштыруу тууралуу өкмөттүн чечими (1978) архитектуранын өнүгүшүнүн жаңы этабынын башталышы болгон. Кытай архитекторлору постмодернизм (Пекиндеги Цинхуа университетинин китепканасы, 1991, архитектор Гуань Чжаое; Шанхай музейи, 1992–1996, архитектор Син Тунхэ) жана неомодернизм (Нанкиндеги жапон баскынчыларына курман болгондорго мемориал, 1985, архитектор Ци Кан;Пекинге жакын «Улуу Кытай дубалы коммунасы»,

[[File:КЫТАЙ 274.png | thumb | Пекин. Борбордук телекөрсөтүү комплекси. 2002–2008.]]
2002, архитекторлор Ян Хочан, Гари Чан, К. Кума, С. Бан жана башкалар) стилиндеги долбоорлошкон. 2008-жылы Пекинде өткөн Олимпиада ири курулуш иштерин активдештирген (Олимпиадалык стадион, 2002–2008; «Цифралык Пекин» маалымат борбору, 2005–2008, архитекторлор Чжу Пэй жана У Тун).

[[File:КЫТАЙ 275.png | thumb | Му Ци. «Балыкчылар айылындагы күн батышы». Кагаз түрмөгү. XIII кылым Недзу музейи (Токио).|left]]
Орто кылымда көркөм сүрөт искусствосу жакшы өнүгүп, анын туундуларында гумандуулук идеясы чагылдырылган (У. Дао-цзы, Янь Ли-бэнь). Сүрөт искусствосунун өнүгүшүнө «гүл чымчык» (Бянь Луань, Сюй Си, Хуан Цюань), «окумуштуулар живописи» (Су Ши, Вень Тун, Ми Фэй) жанрларында иштегендер кыйла салым кошушкан. Мин жана Цин доорлорунда кездемеге сүрөт тартуу – «кэ-сы» жогору өнүккөн. XX кылымдын биринчи жарымында көптөгөн каллиграфия мектептери кеңири багытта иштешкен. У Чанши, Кан Ювэй, Ли Жуйцин, Лян Цичао жана башкалар. Каллиграфтар белгилүү Кытай живописи үчүн салт болуп калган «гохуа» багытында көптөгөн чеберлер өсүп чыгышкан: Пань Тяньшоу, У Чанши, Ци Байши жана Хуан Биньхун жана башкалар. Заманбап Кытай живописине ар түрлүү живопись мектептери жана стилдер мүнөздүү. Өзгөчө гохуа өнүгүүдө.

[[File:КЫТАЙ 276.png | thumb | Цянь Сюань. «Чжун Куянын саякаты». Жибек түрмөгү. Фрагмент XIII кылым. Мамлекеттик музей (Берлин).]]
==Музыкасы==
. Кытайдын салттык музыкасы 50дөн ашык улутту бириктирет: тай (жуандар, мяояо), түрк (уйгур, казак, кыргыз) элдери, тибеттиктер, моңголдор жана башкалар Кытай музыкасынын тарыхы (биздин заманга чейинки VI–V кылымдар) Инь (Шан) доорунан башталат (Хэнань провинциясынан табылган сөөк чоор жана башкалар). Байыркы Кытайда колдонулган «юэ» «музыка» (юэ, бул сөз XII кылымдан белгилүү) түшүнүгү поэзия, бий, көркөм сүрөт деген түшүнүктөрдү туюндурган. 3000 элдик ырларды, ырым-жырым гимндерин камтыган «Шицзинь» («Ыр китеп», биздин заманга чейинки XI–VI кылымдар) – элдик ыр өнөрүнүн көөнөрбөс эстелиги. Кытайдын салттуу оркестринде 100дөй аспап болот: сэ, цин, пипа (чертме), ху, эрху, сыху, баньху (жаалуу), сяо, пайсяо, шен (үйлөмө), барабан, коңгуроо жана башкалар. Нота менен бизге жеткен туңгуч музыкалык чыгарма – Цю Мин (VI кылым) жазган «Юланьпу» пьесасы. Тан доорунда (VII–X кылымдар) 5 атайын музыкалык мектеп, актёр труппалары уюшулган. X кылымда Дуань Ань-Цзенин «Музыка жөнүндө жазуулар» деген музыкалык-теориялык трактаты жазылган. Сун доорунда актёр жана композитор Вэй Лян-Фу, Мин доорунда Чжу Цзай-юй (12 баскычтуу үн катарынын системасын өркүндөткөн) музыкалык искусствону өнүктүрүүгө салым кошкон. 1919-жылы «4- майдагы» кыймылдан кийин революциячыл маанайдагы музыканттар патриоттук ырларды жаратышкан.

[[File:КЫТАЙ 277.png | thumb | Ян Гуйфэй – пекин операсынын салттык кийимчен жана гримделген аял кейипкери.|left]]
«Маданий революция» музыка искусствосуна зор зыян алып келген. Окуу жайлар жабылып, көп музыканттар репрессияланган айыл жерлерине айдалган. Кытай Эл Республикасынын түзүлүшү музыкалык маданияттын өнүгүшүнө зор түрткү болгон. Музыкалык коллективдер түзүлүп, опера жаратууга аракет жасалган. 1980-жылдары музыка маданияты мамлекеттик реформанын негизинде батыш маданияты менен бирдикте өнүккөн. Жаңы музыкалык окуу жайлар, жогорку музыкалык окуу жайлары калыбына келтирилген. Кытайдын музыкалык жогорку окуу жайлары батыш композиторлорунун техникасынын таасиринде «жаңы толкундагы» бир катар композиторлорд у даярдашкан: Тан Дун (Америка Кошмо Штаттарында жашайт), Чэнь Циган (Францияда жашайт), Цзо Чжэньгуань (Россияда жашайт),

[[File:КЫТАЙ 278.png | thumb | Кылыч бийи.]]

[[File:КЫТАЙ 279.png | thumb | Пекин операсынын павильону. Пекиндеги Жайкы ак сарай.|left]]
Е Сяоган, Хэ Сюньтянь жана башкалар. Цзин Сяндын «Талаа» (1987), Го Вэнцзиндин «Жиндинин каты» (1994) опералары; Чень Цигананын «Кызыл чырактар» (2001) балети; симфониялык жана камералык музыкалык чыгармалар жаралган. Жаңы кытай музыкасына гонконгдун жана тайвандын ырлары таасир берген. Пекинде, Шанхайда эл аралык жана улуттук музыкалык фестивалдар өтүп турат. Кытайда 10 опера театры, 25 симфониялык оркестр, 25 музыкалык жогорку окуу жайлары, консерваториялар бар (2008).

==Театры==
Кытай театрынын башаты – элдик ыр-бий өнөрүн, ошондой эле акробатика, кылыч чабышууну өзүнө камтыган бай си («жүз оюн») оюндары. XIV–XVII кылымдарда кытай театрынын биринчи чакан иян жана куньцуй жанрлары пайда болуп, анын негизинде XVII–XVIII кылымдарда банцзы, юэцзюй, циньцян жана башка жанрдагы жергиликтүү театрлар калыптанган. XIX кылымда жергиликтүү театрлардан кытай театрынын жаңы жанры – пекиндик музыкалык драма (цзинси) түзүлгөн. Анда кытай салттуу театрынын негизги белгилери топтолуп, актёр оюну сөз, ыр, бий менен эриш-аркак көрсөтүлгөн. Грим менен костюмда гүл жана оюм-чийим колдонулган.

[[File:КЫТАЙ 280.png | thumb | Салттык-театрдын «Асман падышалыгындагы дүрбөлөң» спектаклинен көрүнүш. (Сунь Укун –маймыл падышасы).]]
Репертуарына тарыхый мазмундагы пьесалар жана белгилүү роман-эпопеялар кирген. XX кылымдын 1960-жылдарына чейин театр улуттук искусствонун мыкты салттарын өркүндөткөн. Кытай театры 3 топко бөлүнөт: салттык, куурчак жана драмалык. Кытай салттык театры – музыканы, ырды, бийди, сахналык сүйлөөнү жана кыймылды бириктирген цирк жанрынын жана шамдагайлык техникасын өздөштүргөн театр искусствосу.

[[File:КЫТАЙ 281.png | thumb | Цюаньчжоу шаарындагы куурчак театрынын труппасы.|left]]
Сун доору куурчак театрынын алтын кылымы болгон. Репертуары кеңири, цзацзюй пьесалары, тарыхый пьесалар коюлган. Куурчак жасоонун чеберлери өсүп чыккан. 1898–1905-жылдары «сүйлөшүү драмасы» (хуацзюй) пайда болгондон драма театры өнүгө баштаган. 1910-жылы Ван Чжуншен жана Жень Тяньчжи Шанхайда драмалык актёрлорду даярдоочу «Гунцзян» театр мектебин ачышкан. 1920-жылы Пекинде театр окуу жайы, ошондой эле «Жаңы Кытай» театр коому түзүлгөн («Синь Чжунхуа»). Биринчи эркектер жана аялдар труппасы пайда болгон. 1930-жылы Шанхайда театр коллективдеринин солчул лигасы түзүлгөн (1931-жылдан – театр ишмерлеринин «Наньго шэ» солчул лигасы). Бир нече ишканаларда «көк блуза» труппасы түзүлүп, окуу жайларында көптөгөн ийримдер, үгүт бригадалары пайда болгон. Н. В. Гоголь («Текшерүүчү»), А. Н. Островский («Добул»), М. Горький («Түпкүрдө»), Г. Ибсен («Ийин») пьесаларын коюшкан. Ошол жылдары орус драмалары которулуп, Станиславскийдин системасы менен таанышышкан. 1950-жылдардын башында М. Горькийдин, А. П. Чеховдун ошондой эле У. Шекспирдин, К. Гольдонинин пьесалары коюла баштаган. «Маданий революцияда» көп труппалар таратылып, театрлар жабылган. 1970–1990-жылдарда борборлордо драма театрлары кайрадан жанданган. Пекин элдик искусство театры, Шанхай драма искусствосу борбору, Шэньси провинциясынын элдик искусство театры, Сиань шаарынын драма театры репертуарын кеңейткен, Тайванда авангарддык труппалар бар. К. Пекин элдик көркөм театрында белгилүү театр ишмери, режиссёр жана искусство таануучу Цзяо Цзюйинь бир нече спектаклдерди койгон («Чайкана» спектакли Германия Федеративдүү Республикасы, Франция, Жапония, Канадада көрсөтүлгөн).

==Киносу==
. Кытайда сырттан алынып келген кино тасмалары алгач 1896-жылы Шанхайда көрсөтүлгөн. Биринчи улуттук тасма 1905-жылы Пекинде тартылган («Динцзюнь тоосу» – классикалык баталдык спектаклден көрүнүш). Көркөм тасма 1913-жылдан чыга баштаганы менен кинематография чет элдиктердин колунда болгон. Кытай фирмасы кино тартууну 1917-жылдан баштаган. 1920- жылдардан киностудияларда патриоттук сезим ойготор тасмаларды коюшкан. Юань Линь-юй, Цзинь Янь, Юань Му-чжи сыяктуу таланттуу актёрлор өсүп чыккан. «Балыкчынын ыры» тасмасы (1935, режиссёру Цай Чу-шен) эл аралык баага арзыган. Жапонияга каршы согуштун мезгилинде (1937–1945) кино өтө аз чыгарылып, 1945-жылдан кийин көбүнчө Голливуддун (Америка Кошмо Штаттары) тасмалары көрсөтүлгөн. Кытай Эл Республикасы түзүлгөндөн кийин (1949) жумушчулар жөнүндө туңгуч «Көпүрө» (режиссёру Ван Бинь) тасмасы тартылган. Кино ишканалары мамлекетке өткөндөн кийин «Кытай кыздары» (режиссёрлору Линь Цзы-фэн менен Чжай Цян), «Болот солдат» (режиссёру Чень Инь), «Партия кызы» (режиссёру Линь Нун), «Ак чач кыз» (режиссёрлору Ван Бинь менен Чжан Шуй-хуа) сыяктуу көркөм тасмалар чыгарылган. 1950-жылы Пекинде кинематографисттер институту түзүлгөн. «Маданий революция» учурунда (1960-жылдардын 2-жарымы), жалаң даректүү кино коюлуп, 1969-жылдан өкмөт мүдөөсүнө ылайык гана «үлгүлүү» тасмалар тартылган. 1976-жылдан кийин тыюу салынган тасмалар кайрадан коюла баштаган. 1979-жылы «Дяньин ишу» («Кино искусствосу»), «Дачжун дяньин» («Массалык кино») журналдары чыккан. Көркөм тасмалар тартыла баштаган (1981 – 105 тасма, 1984 – 144). Алардын ичинен: «Мээнеткечтин күлкүсү» (1979, режиссёру Янь Яньцзин, Ден Иминь), «Башань тоосундагы түнкү жаан» (1980, режиссёру У. Юнган, У Игун), «Дары» (1981,режиссёру Люй Шаолянь), «Баткан күндүн көчөсү» (1983, режиссёру Ван Хаовэй) жана башкалар. Тайванда психологиялык сюжеттердин жактоочусу, режиссёр Хоу Сяосянь – «Уулумдун чоң куурчагы» (1983), «Кайгыдагы шаар» (1989) жана костюм боевигинин жанрында иштеген режиссёр Ли Ань «Аңдыган жолборс, жашырынган ажыдаар» (2000, «Оскар» сыйлыгы) тасмаларын тартышкан.

[[File:КЫТАЙ 282.png | thumb | «Түнкү банкет» тасмасынан кадр. Режиссёр Фэн Сяоган. 2006.
]] 

Чжан Имоунун биринчи тасмасы «Кызыл гаолян» (1987) – жеке чыгармачылыгы менен белгилүү болгон жаңы муундагы кинематографисттердин эркиндигин ачык көрсөткөн. «Баатыр» (2002), «Учуучу канжарлардын үйү» (2004), «Алтын гүлдүн каргышы» (2006) Чжан Имоунун акыркы иштеринен болгон. Кытай кинематографисттеринин тасмалары дүйнөлүк деңгээлге чыккан: Ван Цюаньандын «Айдын тутулушу» (1999, Эл аралык кино фестиваль сыйлыгы, Москва) жана «Туя күйөөгө чыгат» (2007, Берлин, Эл аралык кино фестиваль башкы сыйлыгы); Цзя Чжанкэнин «Саньсяндан келген боорукер адам» (2006, прокатта «Натюрморт», Венециядагы Эл аралык кино фестиваль башкы сыйлыгы) жана башкалар. Сянган (1978-жылдан), Шанхай (1993-жылдан), Чанчунь (1995-жылдан) эл аралык кино фестивалдары өткөрүлүп турат.

Ад.: Шнеерсон Г. Музыкальная культура Китая. М., 1952; Ащепков Е. А. Архитектура Китая. М., 1959; Физическая география Китая. Под ред. В. Т. Зайчикова. М., 1964; Алексеев В. М. Китайская народная картина, М., 1966; Лисевич И. С. Древняя китайская поэзия и народная песня. М., 1969; Семанов В. И.
Эволюция китайского романа. Конец XVIII – начало
XX в. М., 1970; Новая история Китая. М., 1972; История Китая с древнейших времён до наших дней. М., 1974; Федоренко Н. Т. Древние памятники китайской литературы. М., 1978; Торопцев С. А. Очерк истории китайского кино. М., 1979; Рифтин Б. Л. От мифа к роману. Эволюция изображения в китайской литературе. М., 1979; Китайская Народная Республика. Политика, экономика, культура. 1980–2007. М., 1984–2008; Серова С. А. Китайский театр и традиционное китайское общество (XVI–XVII века). М., 1990; Алексеева Н. Н. Современные ландшафты зарубежной Азии. М., 2000; Хаин В. Е. Тектоника континентов и океанов (год 2000). М., 2001; Алексеев
В. М. Труды по китайской литературе. М., 2002–
2003; Кравцова М. Е. История культуры Китая. 3-е изд. СПб., 2003; Серебряков Е. А., Родионов А. А., Родионова О. П. Справочник по истории литературы Китая (XII в. до н. э. – начало XXI в.). М., 2005; Кузык Б. Н., Титаренко М. Л. Китай – Россия 2050: Стратегия соразвития. М., 2006; История Китая. Под. ред. А. В. Меликсетова. 4-е изд. М., 2007; Портяков В. Я. От Цзян Цзэминя к Ху Цзиньтау: Китайская Народная Республика в начале ХXI в. М., 2006.
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]

КЫТАЙ Эл Республикасы

2026-01-19T09:12:13Z

Lera:

КЫТАЕВ

2026-01-19T07:48:52Z

Lera:

КЫТАЕВ Насыр (июнь, 1917, Чүй өрөөнү, азыркы Аламүдүн району, Кой-Таш кыштагы – 6. 8. 1999, ошол эле жер) – Кыргыз ССР эл артисти (1967).

[[File:КЫТАЕВ49.png | thumb | none|342x342px]][[File:КЫТАЕВ50.png | thumb | Н. Кытаев – Курманбек, К. Жантөшевдин «Курманбек» спектакли.]]
Фрунзедеги музыкалык окуу жайында окуган (1932). Москвадагы А. Луначарский атындагы театр институтунун актёрдук факультетин В. А. Орловдон таалим алып бүтүргөн (1941). Кыргыз мамлекеттик драма театрында 43 жыл иштеп, 150дөн ашык роль аткарган. Улуттук театр искусстосунун өнүгүшүндө чоң салым кошкон. Кытаевге образдардын коомдук ордун так ачып берүү мүнөздүү. Негизгилери: Лир, Кассио (У. Шекспир, «Король Лир», «Отелло»), Фердинанд (И. Шиллер, «Жүзү каралык жана сүйүү»), Осип (Н. Гоголь, «Текшерүүчү»), Паратов, Любим Тарцов (А. Островский, «Сепсиз кыз», «Кедейлик кемтик эмес»), Олег Кошевой (А. Фадеев, «Жаш гвардия»), Курманбек, Камалбек апенди (К. Жантөшев, «Курманбек», «Каныбек»), Үмөталы (А. Токомбаев, «Өлбөстүн үрөнү»),

Бабажан корбашы (К. Маликов, «Бийик жерде»), Нияз, Сабыр, Садыркул, Катаган (Т. Абдумомунов, «Абийир кечирбейт», «Тар капчыгай», «Атабектин кызы», «Сүйүү жана үмүт»), Болот (А. Көбөгөнов, «Болот менен Тынар»), жана башкалар. Операда: Учей-Фунун (Ж. Турусбеков, «Ажал ордуна»), Кошойдун (А. Малдыбаев, В. Власов, В. Фере, «Манас»), Кузнецовдун (Ж. Бөкөнбаев, «Алтын кыз») жана башка партияларын аткарган. Н. Кытаев киного да тартылган («Салтанат», «Биринчи мугалим», «Саманчынын жолу», «Каныбек», «Токтогул», «Жоро», «Көчө» жана башкалар). Эмгек Кызыл Туу, «Ардак Белгиси» ордендери жана медалдар менен сыйланган.

Ад.: Львов Н. Киргизский театр. М., 1953; Брудный Д. Театральное искусство Киргизии. М., 1959.
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]

КЫРЧОО

2026-01-19T07:41:51Z

Lera:

КЫРЧОО – боз үйдү айланта курчап, тартылган аркан. Кылдуу жүндөн үч бөлөк эшилип чыйратылат. Эки учу босого таякты бастыра керегенин ич жагына байланат. Кырчоо туурдукту шамалга желпилетпей сактайт. Кырчоого үзүктүн, түндүк жабуунун боолору байланат.
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]

КЫРТЫШ МЕХАНИКАСЫ

2026-01-19T07:40:28Z

Lera:

КЫРТЫШ МЕХАНИКАСЫ – топурак кыртышынын бекемдиги, бышыктыгы, ар кандай күчтөргө туруктуулугу жана деформацияланышы. Жалаң эле топурак кыртышына таандык болбостон, бекем, нык, бышык келген тоо тектерге, аска-зоокаларга да тиешелүү.
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]

КЫРТЫШ БАСЫМЫ

2026-01-19T07:39:51Z

Lera:

КЫРТЫШ БАСЫМЫ – кыртыштын астына жана айланасына, курулуштарга тийгизген басым; тоо тектердин оордук күчүнүн, салмагынын таасири. Эл аралык система боюнча Паскаль (МПа же КПа) менен өлчөнөт. Кээде кг/см2 колдонулат.
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]

КЫРТЫШ

2026-01-19T07:38:58Z

Lera:

КЫРТЫШ (грунт), т о п у р а к к ы р т ы ш ы – тоо тектердин турмуш-тиричиликке, курулуш иштерине керектүү майда талкаланган комплекси. Магмалык, чөкмө, метаморфизм тектеринин өтө майда бөлүкчөлөрүнөн турат. Жер бетинин эң үстүнкү бөлүгүн ээлейт. Негизги курулуш материалы болуп эсептелет. Бек, нык жана борпоң болот.
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]

КЫРМА

2026-01-19T07:37:42Z

Lera:

КЫРМА – жыгачтан аяк, табак, чөйчөк, бешик туткасы, бишкек сап, тактанын буттары сыяктуу буюмдарды кырып жасоо жана кооздоо үчүн колдонулуучу аспап. Кырма бут менен айландырылып, идиш же буюм жасалуучу жыгачтарды кысып алуучу тетиги жана учтары түрдүүчө (түз, кыйгач, ачакей, айчык) абалда курчутулган кыргыч темири бекитилчү жери, аны ары-бери, оңго-солго жылдырып туруучу бөлүгү болгон. Кырма менен узанган адамды к ы р м а ч ы дешет.
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]

КЫСКЫЧ

2026-01-16T12:54:29Z

Lera:

КЫСКЫЧ – сом темирди же тетиктерди иштетүүдө же жыйноодо тиштетилип бекитилүүчү курал. Ал тулкудан, кыймылсыз жана кыймылдуу тиштегичтен турат. Кыскыч кол менен иштетилме, слесардык (верстакка орнотулган), устачылык (өтө тактыкты талап кылбаган иштер үчүн), машиналык (станоктун столуна орнотулат) болуп айырмаланат. Ошондой эле пневматикалык жана гидравл. кыймылга келтиргичтүү болушу да мүмкүн.
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]

КЫРК ЧОРОНУН КҮМБӨЗҮ

2026-01-16T12:53:25Z

Lera:

КЫРК ЧОРОНУН КҮМБӨЗҮ – XVI–XIX кылымдарга таандык археологиялык эстелик. Кочкор районунда Дөң-Алыш айылынын түндүк-чыгыш чет жакасында жайгашкан. Чийки кыштан салынып, ичи оймо-чиймеленип кооздолгон 14 күмбөздөн турган. Төрткүл жана Семиз-Белдеги күмбөздөрдү да кырк чорого байланыштырышат. Жалпы көрүнүшү тик бурчтуу жана чарчы түрүндө. Порталдары бышык курулуп, үстү кумпалуу жабылган. Уламыштарда бул күмбөздөрдө Манастын кырк чоросунун сөөгү коюлган делет. Бул күмбөздөрдүн уландысы Ак-Чий көрүстөндөрү деп аталат.

 

[[File:КЫРК ЧОРОНУН КҮМБӨЗҮ48.png | thumb | Семиз-Белдеги күмбөз.]]
Учурда Семиз-Белде гана жалгыз күмбөз сакталып калган. 1949-жылы археологдор А. Н. Бернштам жана Д. Ф. Винник изилдеген.
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]

КЫРГЫЗСТАН КОМПОЗИТОРЛОР СОЮЗУ

2026-01-16T12:51:10Z

Lera:

КЫРГЫЗСТАН КОМПОЗИТОРЛОР СОЮЗУ – композиторлор менен музыка таануучуларды бириктирген ыктыярдуу коомдук чыгармачыл уюм. 1939-жылы уюшулган. Негизги милдети – элибиздин музыкалык маданиятынын ар тараптан өсүшүнө көмөк көрсөтүү менен анын терең идеалдуулугуна жана көркөмдүгүнө көз салуу, музыкалык кадрларды чыгармачылык жактан тарбиялап, алардын кесипкөй чеберчилигинин өсүшүнө жардам көрсөтүү. Кыргызстан композиторлор союзунун иш-аракеттери композиторлордун жаңы чыгармаларына талкуу уюштуруп, аны угуучуларга жайылтууга, эмгекчилер менен чыгармачылык жолугушууларды өткөрүп, элди эстетикалык жактан тарбиялоого багытталган. Союздун жогорку жетекчи органы – съезд. Аткаруучу органы – башкарма, ал жылына 1–2 жолу пленум өткөрүп, өзүнүн курамына пленум аралыгында чыгармачылык жана практикалык ишти жетектөөчү секретариатты шайлайт. Кыргызстан композиторлор союзунун өткөн съезддери: 1-съезди, 1948-жылы октябрда, 10-съезди , 2004-жылы июнда өткөн. Кыргызстан композиторлор союзунун Башкармасынын төрагалары – А. Малдыбаев, М. Абдраев, К. Молдобасанов, С. Осмонов, С. Субаналиев, К. Асанбаев 2009-жылдан Т. Чокиев иштеген.
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]

КЫРГЫЗСТАН КИНЕМАТОГРАФИСТТЕР СОЮЗУ

2026-01-16T12:46:42Z

Lera:

КЫРГЫЗСТАН КИНЕМАТОГРАФИСТТЕР СОЮЗУ – ыктыярдуу коомдук чыгармачылык уюм. Адеп Советтик Социалисттик Республикалар Союзу (СССР) кинематографисттер союзунун карамагына кирген. Ал кино искусствосун өнүктүрүүгө активдүү катышкан кино ишмерлерин (режиссёр, киносценарист, драматург) жана сынчы, актёр, оператор, сүрөтчү, үн оператору, сценарий редактору, кино өндүрүшүн уюштуруучу, кинотехника боюнча атайын эмгектери бар кино инженерлерди жана башкаларды бириктирип турат. Кыргызстан кинематографисттер союзу 1962-жылы октябрь айында түзүлгөн. Анын негизги милдети – жогорку көркөмдүктөгү кино чыгармаларынын жаралышына көмөк көрсөтүү. Союзда көркөм кино, кинодраматургия, киносын, киноактёрлор, чыгармачыл жаштар менен иш алып баруу, кино ышкыбоздору, даректүү кино, телекөрсөтүү, дубляж секциялары, Кино үйү иштейт. Союз чыгармачылык конференциялар, жаңы тасмаларга талкуу уюштурат. Союздун жогорку органы – 4–5 жылда бир чакырылуучу съезд. Съезд Союздун Башкармасын шайлайт. Башкарма эки съезд аралыгында иш алып баруу үчүн секретариатты дайындайт. Союздун Башкармасынын төрагалары: Ч. Айтматов, Т. Океев, 2007-жылдан Т. Бапанов иштеген.
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]

КЫРГЫЗСТАН АРХИТЕКТОРЛОР СОЮЗУ

2026-01-16T12:42:53Z

Lera:

КЫРГЫЗСТАН АРХИТЕКТОРЛОР СОЮЗУ – архитекторлордун ыктыярдуу коомдук чыгармачыл уюму. 1938-жылы Фрунзеде кыргыз архитекторлорунун уюмдаштыруу конференциясында,Советтик Социалисттик Республикалар Союзу (СССР) архитекторлор союзунун курамында түзүлгөн. 1949-жылы өз алдынча Кыргыз Советтик Социалисттик Республикалар архитекторлор союзу болуп уюшулган. Союз архитеторлорду бир уюмга баш коштуруп, алардын чеберчилиги менен талантын өстүрүү, чыгармачылык изденүүлөрүнө шарт түзүү жана жаш талапкерлерге камкордук кылуу милдетин аткарат. Ал идеялык,тарбиялык, жана маданий-агартуу иштерин да жүргүзөт: Чыгармачыл кеңешмелер, долбоорлор жана курулуштар боюнча талкуулар, архитекторлордун квалификациясын жогорулатуу курстарын өткөрөт, элге архитектура жана курулуш маселелерин жайылтып, алдынкы тажрыйбаны пропагандалайт. Кыргыз архитекторлор союзунун жетекчи органы – съезд. Съездде Союздун башкармасы шайланат. Жумушчу уюму – президиум жана секретариат. Союздун төрагалары: Г. А. Градов (1938– 1941), В. Е. Верюжский (1941–1943), Я. А. Штейнберг (194319–45), Проваров (1945–1949), Е. Г. Писарской (1949–1959), А. Исаев (1959–1961, 1986–1990), П. А. Афонин (1961–1964), В. Г. Тычинский (1964–1968), Е. Г. Писарской (1968–1986), К. Алыкулов (1990–1994, 1998–2001), Д. Өмүралиев (199419–98), А. Алсеитов (2001–2005), Э. Бекташев (2005-жылдан) иштешкен.
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]

КЫРГЫЗ ЭСТРАДАСЫ

2026-01-16T12:35:28Z

Lera:

КЫРГЫЗ ЭСТРАДАСЫ XX кылымдын 1960-жылдарынан өнүгө баштаган. 1962-жылы Мамлекеттик филармонияда курамы 15 музыканттан турган атайын кесипкөй эстрада тобу түзүлгөн. Ал алгачкы кыргыз эстрада ансамбли болуп, анда комуз-прима, комуз-альт, комуз-бас, аккордеон, бас-гитара, электр-орган жана урма аспаптар колдонулган. Ансамблди Ч. Кожомжаров жетектеген. Репертуарына кыргыз элдик обондору жана күүлөрү, композиторлордун эстрадалык ырлары, аспаптык чыгармалары кирген. Э. Мойдунов, Ш. Өтөбаев, Г. Мамашева, З. Шакеева, А. Сапаралиев, А. Исраилова, А. Базарбаева, А. Момунгазиев, К. Барктабасова, Н. Калназарова, А. Ибраев жана башка ырчылар Кыргыз эстрадасын түптөгөн. Эстрада өнөрүнө кызыгуу күчөп, окуу жайларда, айылдык, райондук, облустук маданият үйлөрүндө аваздык-аспаптык топтор уюштурула баштаган. 1975-жылы К. Кожомкулов уюштурган «Арашан», 1980-жылы В. А. Пругло уюштурган «Наристе» вокалдык-аспаптык топтору пайда болгон. Кийин аткаруучулук кесипкөлүгү менен айырмаланган «Наристе», «Досум Үсөн», «Кыз бурак», «Биз», «Мээрим», «Жаштык», «Семетей», «Арман», «Гүлдесте», «Аракет» аттуу вокалдык-аспаптык ансамблдер республикалык жана эл аралык конкурс, фестивалдардын лауреаттары болушкан. 1990-жылдан Кыргыз эстрадасы жаңы багытта, жаңы нукта өнүгүү жолуна түштү. «Элес», «Агым», «Аян»,
«Инсан», «Кербен», «От», «Эрсай», «Энесай», ошондой эле А. Головин жетектеген джаз ансамбли, «Эриксон-Диксибэнд» жана башкалар, «Гольфстрим», «R-18», «Континент», «Южный крест» рок-топтору түзүлгөн. Учурда «ДжазОк», «Солёные орешки», «Аура», «Теоника», «Анна Парадайз», «Артек» жана башка эстрадалык топтор бар. Кыргыз эстрадасынын калыптанышына композиторлор: А. Малдыбаев, К. Молдобасанов, Н. Давлесов, С. Жумалиев, С. Осмонов, Ж. Малдыбаева, М. Бегалиев, К. Эралиева, Б. Алишеров, С. Бактыгулов, Т. Саламатов, ошондой эле обончулар: К. Тагаев, М. Рыскулбеков, Р. Абдыкадыров, А. Керимбаев, Т. Казаков, Ж. Мамажанов, Ч. Сатаев, А. Бөдөшев жана башка; аткаруучулар: Г. Сатылганова, К. Азыкбаев, А. Исабаев, Ы. Осмонкулов, Ж. Осмоналиева, С. Назаренко, С. Каримов, Д. Акулова, Т. Черикчиева, А. Жетигенова, К. Жолдошев, Г. Тойгонбаева, А. Иманалиева, Г. Кахарова, А. Турдалиева, Т. Ынакбеков, Ш. Аскарова, И. Аманбаев, А. Темиров, К. Артыков, Ж. Муратова жана башкалар, кийинки муундагы ырчылар: Г. Батырканова, А. Карымов, С. Бейшекеев, Ф. Султанова, Т. Назаров, Т. Асаналиев, М. Атабеков, С. Садыралиев, С. Балтаева, С. Искеналиев,
Ч. Төрөбеков, Н. Садыкова, А. Асангожоева, Р. Адилканова, Г. Суранчиева, Нэна (М. Абдылдаева), Ж. Бобкова жана башкалар; аранжировщиктер: Р. Сарлыков, Э. Кадырбаев, Э. Мээрканов, А. Головин, А. Юртаев, Б. Айтбосунов, Т. Бейшеев, М. Батырканов, Р. Усманов, М. Ниязов, А. Такырбашев жана башкалар салым кошкон. Кыргыз эстрадасынын өкүлдөрү эл аралык конкурстарда Кыргыз мамлекетинин желегин бийик көтөрүшкөн (акыркы 5 жыл ичиндеги жеңүүчүлөр): Омар (Ө. Жанышев) «Жаңы толкун» («Новая волна»), Латвия, Рига, 2008, А. Пугачёванын жеке сыйлыгы (50 000 Америка Кошмо Штаттарынын доллары); Э. Кадырбаев – «Астана жылдызы», Казакстан, Астана, 2008, Гран-При; Ома (Ө. Андарбеков) – «Бүткүл дүйнөлүк
чемпионат», Америка Кошмо Штаттары, Лос-Анжелес, 2008, 3 алтын медаль; Н. Азыкбаева – «Бүткүл дүйнөлүк чемпионат», Америка Кошмо Штаттары, Лос-Анжелес, 2009, алтын медаль; Ю. Руцкая – «Еврофест», Македония, Скопье, 2011, Гран-При; А. Өмүрзаков – «Чехия
жана Словакия таланттары», Чехия, Братислава, 2012, эл аралык теле-шоунун башкы байгеси (100 000 евро); Г. Калыков, «Евразия жылдызы», 2012, Түркия, Стамбул, Гран-При. Кыргыз эстрадасы бий жаатында [элдик, заманбап, бал (европалык жана латын-америкалык), спорттук жана башкалар] бийлери да өнүгүүдө: «Таберик», «Жаш кыял», «Азия-Нур», «Версус», «Стардэнс», «Вилби», «Майяшоу», С. Закржевскийдин жетекчилигиндеги европалык жана спорттук бий студиялары бар, ошондой эле «Азия звук», «Алман-рекордс», «Вотум», «Экорекордс», Кыргыз Республикасынын Коомдук телерадио корпорациясынын кесипкөй үн жазуу студиялары иштейт. Жыл сайын республикалык, эл аралык джаз, эстрада, фольклор, бий жана спорт бий конкурстары жана фестивалдары өтүп турат.

Р. Бейшеналиева.
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]

КЫРГЫЗ ЭЛДИК МУЗЫКАЛЫК АСПАПТАРЫ

2026-01-16T12:24:55Z

Lera:

КЫРГЫЗ ЭЛДИК МУЗЫКАЛЫК АСПАПТАРЫ . Муундан-муунга мурас болуп келе жаткан түрдүү музыкалык аспаптарда кыргыз элинин жашоо-турмушун, кубанычын, кайгы-капасын, махабатын, эрдиктерин жана башкаларды күүгө салуу, ырга кошуу менен өздөрүнүн кулк-мүнөздөрүнө айкалышкан улуттук ладдарын, ритмдерин, обондорун, күүлөрүн иштеп чыгышкан. Кыргыз элдик музыкалык аспаптарынын ар биринин өзүнө таандык үнү, аткаруу ыкмалары, кайталангыс өзгөчөлүктөрү бар. Алар жөнүндө маалыматтар оозеки элдик ырларда, уламыштарда жана дастандарда айтылат, биздин заманга чейинки III–VIII кылымдардагы жана XI–XII кылымдардагы орус жана чет элдик саякатчылар менен илимпоздордун эмгектеринен да кездештирүүгө болот. Алгачкы аспаптар жыгачтан, түрдүү өсүмдүктөрдөн, малдын териси менен сөөгүнөн, мүйүзү менен кылынан жасалган. Музыкалык аспаптарга чыгарылган обондор жар чакырууда, жоокерлерди чогултууда, жоого аттанууда, улуу жеңиштерди даңктоодо, кабарлоодо, белги берүүдө, аңды үркүткөндө, куш салууда жана башкаларда пайдаланылган.Кыргыз элдик музыкалык аспаптары үйлөмө [чоор түрлөрү: чопо чоор, ышкырык чоор, чогойно чоор, балтыркан чоор, сыбызгы, сурнай, керней, жалбырак, чыңырткы, зуулдак, барылдак, ышкырык, чымылдак]; какма (темир ооз комуз, жыгач ооз
комуз), дирилдек, асатаяк, шалдырак, коңгуроо, жылаажын, жекесан; кылдуу чертме (комуз); тартма (кыл кыяк); урма (добулбас, добулбаш, доол) болуп бөлүнөт.

[[File:КЫРГЫЗ ЭЛДИК МУЗЫКАЛЫК АСПАПТАРЫ46.png | thumb | 1. Комуз. 2. Кыяк. 3. Темир комуз. 4. Жыгач комуз. 5. Тай туяк. 6. Добулбас. 7. Шалдырак. 8. Чопо-чоорлор. 9. Чоорлор. 10. Сурнай. 11. Керней.]]
Кыргыз элдик музыкалык аспаптарын өркүндөтүү 1930-жылдан башталган. Комуздун алгачкы жаңы түрлөрү (комуз-прима, комуз-секунда, комуз-альт, комуз-тенор, комуз-бас) Москвадагы Сокольники музыкалык фабрикасында усталар В. Лазарев, А. Токмаков, П. Шошин жана П. Гренев биргелешип иштөөсү менен өркүндөтүлгөн (1935). Кыл кыяктын жаңы түрлөрүн П. Шошин (1938–1940), Ташкент илимий-изилдөө институтунун профессору А. Петросянц менен С. Дидеренко (1952–1953) модернизациялашкан. Акыркы 15 жылда Кыргыз эл аспаптар оркестринде, «Камбаркан» этнографиялык-фольклордук, «Ордо сахна» ансамблдеринде улуттук музыкалык аспаптар кеңири пайдаланылат. Б. Алагушов.

Ад.: С. Субаналиев. Киргизские музыкальные инструменты. Ионофоны, мебранафоны и аэрофоны. Ф., 1985; Б. Алагушов. Кыргыз музыкасы. Энциклопедия. Б., 2007.
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]

КЫРГЫЗ ЦИРКИ

2026-01-16T12:17:10Z

Lera:

КЫРГЫЗ ЦИРКИ . 1962-жылы Кыргыз ССРинин Өкмөтү менен «Союзмамцирктин» чечими боюнча Кыргызстандагы алгачкы «Жаш Кыргызстан» цирк труппасы уюштурулуп, ага негизинен жергиликтүү улуттардын уул-кыздары кабыл алынган. Режиссёр-коюучу жана жетекчиси, цирк аренасынын атактуу чебери Е. А. Чжан-Фун-Лин дайындалган. 1963-жылы труппага Э. Мамытбеков, А. Жусупов, С. Бейшебаев, Б. Кулубаев, С. Сооронбае в, М. Жумалиев, К. Лин-Чан жана башкалар кабыл алынып, кыргыз улуттук циркинин алгачкы артисттери болуп калышкан. 1963-жылы 20-октябрда алгачкы жолу цирк аренасына чыгып, республиканын калкына оюн көрсөтүшкөн. Бул күн кыргыз циркинин жаралган күнү катары эсептелет. Программанын алгачкы номери улуттук оюндардын негизинде түзүлүп, анда акробатиканын, гимнастиканын элементтери колдонулган, айрым фрагменттери комуз менен аткарылган. Оюн ийгиликтүү өткөндүктөн, «Жаш Кыргызстан» Бүткүл союздук цирктин катарына киргизилип, СССРдин аймагында: Киев, Минск, Севастополь, Архангельск, Ташкент, Ленинград шаарларында узак гастролдо болушкан. Москва мамлекеттик циркинде да оюн көрсөтүшүп, труппанын бардык мүчөлөрүнө цирк чыгармаларынын Бүткүл союздук кароосунун лауреаты деген наам ыйгарылган. 1964-жылы Кыргыз циркинин жаңы жамаатын даярдоо максатында эки жылдык студия ачылган. Ага кыргыз улан-кыздары тартылган, алар акробатика, гимнастика, жонглёрдук, эквилибристика, хореографияны өздөштүрүшкөн. «Гүлдөй бер, Кыргызстаным» аттуу колллектив түзүлүп, жаңы номерлер даярдалган: «Шакектеги гимнасттар» (Ж. Көбөгөнова, Б. Султанкеримов, Р. Вафеев, М. Юсупов), «Төө үстүндө па-де-де» (Ф. Мукашева, А. Жумалиев), «Шайыр ашпозчулар» (А. Абылкасымов, К. Арбатоев), «Ат үстүндөгү жонглёрлор» (Д. Чокубаев), «Ийинге минген акробаттар» (М. Ачакеев, А. Айталиев, С. Жолдошев, К. Иманалиев, М. Жакыпов, М. Хусаинов, Б. Эсентаев, К. Тыныбеков жана башкалар),
[[File:КЫРГЫЗ ЦИРКИ44.png | thumb | none]]
«Антипод» (А. Хасанова, Бейшебаева, М. Төлөмүшова), «Кыргыздын ат оюндары», «Шумкар» (Ф. Мукашева, Д. Чокубаева, Т. Төлөмүшова, А. Жумалиев, Абубакировдор, С. Урмамбетов, К. Тажибаев, В. Купрянов, Э. Өмүрбеков, Ү. Кудайбергенов, Ж. Аралбаев жана башкалар), «Алкактагы аба гимнасттары» (К. Жолдошев, М. Мукашева, Ш. Сыдыкбекова, Л. Лахина, Г. Алиева). Тунгуч программаны аренага чыгарууга режиссёр Н. Цертелев, жетекчиси Түркмөн ССРинин эмгек сиңирген артисти Н. Кочаков, балетмейстер С. Кебеков, композиторлор К. Молдобасанов, Н. Давлесов, дирижёр А. Жумакматов, жазуучу К. Жантөшев, ошол учурдагы цирктин директору Л. Иванова жана цирк артисттери Ю. Корнеев, Г. Осипов, И. Щербаков, Н. Павли, В. Твеленов катышкан. Москвадан И. Девяткин тарабынан кыргыз маскарапоздору – С. Сооронбаев менен В. Попов даярдалган. 1969-жылы «Алкактагы аба гимнасттары», «Жаш Кыргызстан» эки коллектив кошулуп, «Жаш Кыргызстан» деген ат менен 1972-жылга чейин СССРдин шаарларында гастролдо болушкан. 1976-жылы бардык ыңгайлуулуктары бар цирктин жаңы имараты пайдаланууга берилгенден кийин манежде Союздук республикалардын белгилүү цирк коллективдеринин театрлаштырылган жана техникалык жактан өтө татаал программалары коюла баштаган. 1977-жылы Финляндияда Кыргыз цирки «Кыргыз ат оюндары» номерин көрсөткөн. 1980-жылдын 21-декабрында «Ала-Тоо жаңырыгы» спектаклинин премьерасы цирк искусствосундагы жаңы ачылыш жана багыт болгон. «Легенда» (аба гимнасттары Г. Бөкөлөева, К. Арботоев), «Фрескалар» (керилген зымда бий аткаруучу Б. Токсобаева), «Жаа тарткыч» (С. Момункулова), «Кыргызстандын экзотикалык фауналары» аттракциону (жетекчиси С.Урманбетов), «Ысык- Көл» акробатикалык ансамбли (жетекчиси Р. Козубеков) жаңы программалары коюлган. 1985-жылдан «Кыргызстандын жигиттери» тобун М. Эшимбеков жетектеген. 1999-жылы Европага иштеп кетишкен. Италия, Франция, Польша,
Чехия, Словакия, Германия, Америка, Израиль, Түркия, Испанияда өткөрүлгөн Эл аралык фестивалдарга катышып, келишим түзүп, жашап, иштеп жүрүшөт. 2010-жылы «Кыргызстандын жигиттери» тобу Монте-Карлодогу цирк искусствосунун дүйнөлүк 34-фестивалында 52 мамлекеттин ичинен 2-орунга ээ болушкан.
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]

КЫРГЫЗ УЛУТТУК ФИЛАРМОНИЯСЫ

2026-01-16T12:08:21Z

Lera:

КЫРГЫЗ УЛУТТУК ФИЛАРМОНИЯСЫ Т. С ат ы л г а н о в а т ы н д а – кыргыз эл ырлары менен күүлөрүн, дүйнө элдеринин музыкалык маданиятын угуучулардын калың катмарына жайылтууга концерттик ишмердигин багыттаган мамл. мекеме. 1936-жылы 7-октябрда Кыргыз музыкалык драма театрында П. Шубиндин жетекчилиги менен 16 кишиден (комузчу, кыл кыякчы М. Күрөңкөев, комузчулар К. Орозов, Ы. Туманов, Ч. Иманкулов, кийинчерээк А. Тыныбеков, Ш. Шеркулов, манасчылар М. Мусулманкулов, С. Каралаев, акындар: К. Акыев, О. Бөлөбалаев, А. Үсөнбаев, куудул Ш. Термечиков, темир комузчу А. Байбатыров, ырчылар: М. Баетов, А. Огомбаев, кыл кыякчы С. Бекмуратов, музыканттар: Ш. Орозов, Ш. Аралбаев жана башкалар) турган Кыргыз эл аспаптар оркестри уюшулган; ошол эле жылы концерттик
[[File:КЫРГЫЗ УЛУТТУК ФИЛАРМОНИЯСЫ40.png | thumb | none]]
топ түзүлгөн. Ал республикада биринчи өткөрүлгөн кароонун жеңүүчүлөрү менен толукталып, филармониянын уюткусу болуп калган. 1936-жылдын 29-октябрында Кыргыз мамлекеттик филармониясы уюшулган. Филармониянын көркөм жетекчиси композитор В. Фере. Анын алгачкы тобун 41 ырчы, комузчу, обончу, манасчы, куудулдар, эл аспаптар оркестри, мамлекеттик хор, комузчулар ансамбли, эркектердин вокалдык квартети, дунган ансамбли, үйлөмө аспаптар оркестри жана башкалар түзгөн. Бир жылдан кийин эл аспаптар оркестри 60 кишиге (көркөм жетекчиси П. Шубин), хору 50 кишиге (көркөм жетекчиси В. Фере, хормейстери Я. Чмелёв) жеткен. 1939-жылы кыргыз искусствосунун Москвада өткөн он күндүгүнө эл аспаптар оркестри, мамлекеттик хор, бий ансамблдери, ырчылар, комузчулар, манасчылар катышкан. Алардын аткарган чыгармалары Москва угуучуларына терең таасир калтырган. СССР Жогорку Советинин Президиумунун 1939-жылдын 7-июнундагы жарлыгы менен Кыргыз мамлекеттик филармониясы Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланган. 1940-жылы Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун Жарлыгы менен филармонияга Т. Сатылгановдун ысмы берилген. Кыргыз адабияты менен искусствосунун Москвада өткөн экинчи он күндүгүнө (1958) филармониянын эл аспаптар оркестри, комузчулар ансамбли, кыргыз хору, Карамолдо, Ыбырай, Мыскал, Ысмайыл, Алымкул, Осмонкул баштаган өнөрпоздор катышкан. Анда Кыргыз филармониясынын чоң чыгармачылык тобу: ырчылар, комузчулар, төкмө акындар жана башкалар ордендер жана медалдар менен сыйланган. 1960-жылдан тартып филармонияда К. Орозов атындагы Кыргыз эл аспаптар оркестри (башкы дирижёрлору А. Жумакматов, К. Молдобасанов, Н. Давлесов, Э. Жумабаев, Т. Томотоев, С. Жумалиев, Б. Тилегенов), фольклор тобу (жетекчиси Э. Турсуналиев), 15 кишиден турган темир комузчулар ансамбли (жетекчиси Т. Тыныбеков), эстрада тобу (жетекчиси (Ч. Кожомжаров), бий ансамбли (жетекчилери Н. Түгөлов, Э. Мадемилова), 2 жылдык студия, «Арашан» вокалдык-аспаптык ансамбль (жетекчиси К. Кожомкулов), «Наристе» вокалдык-аспаптык топ (жетекчиси В. Томаренко), «Семетей» тобу (жетекчиси А. Сапаралиев), музыкалык лекторий (жетекчиси Е. Соболева), комузчулар ансамбли (жетекчиси Ч. Исабаев), «Даткайым» скрипкачылар ансамбли (жетекчиси Ч. Абдракманова), ошондой эле ырчылар Э. Турсуналиев, С. Токтакунова, З. Үсөнбаев, А. Айталиев, Т. Абдиев, Э. Мойдунов, А. Ибраев, У. Полотов, С. Садыкова, манасчы У. Мамбеталиев, артистер Г. Валиуллина, З. Шакеева, Г. Мамашева, Г. Момушева, А. Сапаралиев, Ж. Чабалдаев, Н. Табалдиева, А. Мадиева, Ж. Жумашев, М. Дүйшөкеева, Т. Исабекова, куудулдар А. Шаршенов, К. Ниязов, М. Үмөталиев, кыл кыякчы Т. Мураталиев жана башкалар иштешкен. Филармониянын коллективи жыл сайын орто жана жогорку музыкалык билими бар таланттуу жаштар менен толукталууда. Кыргыз улуттук флармониясынын 1200 орундуу чоң жана 320 орундуу чакан концерттик залдары бар. Анда Москва симфониялык оркестринин, СССР бий ансамблинин жана башка чыгармачыл коллективдердин концерттери өткөн. 2001-жылы филармонияга улуттук макамы берилген. Учурда филармонияда 376 адам иштейт (2009), анын ичинде К. Орозов атындагы академиялык кыргыз эл аспаптар оркестри, «Эл ырчысы Эстебес», А. Үсөнбаев атындагы «Эл шайырлары» топтору, Ч. Исабаев атындагы «Камбаркан» этнографиялык-фольклордук ансамбли, «Ак марал» элдик бий ансамбли, «Насыйкат» камералык ансамбли бар. Директорлору: С. Аденов, С. Бектурсунов, Ш. Орозов, Ө. Жетикашкаев, М. Токобаев, Ж. Садыков, Б. Ашымбаев, А. Эсенгулов, С. Шимеев, А. Керимбаев, А. Токтосартов, Д. Назарматов, А. Жунушов, К. Турапов, З. Үсөнбаев иштешкен.Б. Алагушов.
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]

КЫРГЫЗ УЛУТТУК ОПЕРА ЖАНА БАЛЕТ ТЕАТРЫ

2026-01-16T11:49:22Z

Lera:

КЫРГЫЗ УЛУТТУК О́ПЕРА ЖАНА БАЛЕ́Т ТЕАТРЫ А. М а л д ы б а е в а т ы н д а – Кыргызстандагы жалгыз опера жана балет театры, Кыргыз музыкалык маданиятынын борбору. 1937-жылы Фрунзе шаарында Кыргыз мамлекеттик театрынын базасында музыкалык драма театры болуп уюшулган. Алгач опера спектаклдери кыргыз жана орус тилдеринде коюлган. 1942-жылы Кыргыз мамлекеттик опера жана балет театрына айланышы улуттук кесиптик музыкалык искусствонун калыптанышында, өнүгүшүндө өзүнчө мектеп болгон. Адегенде «Алтын кыз» (1937),
[[File:КЫРГЫЗ УЛУТТУК ОПЕРА ЖАНА БАЛЕТ ТЕАТРЫ38.png | thumb | none]]
«Ажал ордуна» (1938) музыкалык драмалары коюлган. 1939-жылы театрда кыргыздын туңгуч улуттук операсы «Айчүрөк» (музыкасы В. Власов, А. Малдыбаев, В. Ференики; либреттосу Ж. Турусбеков, К. Маликов, Ж. Бөкөмбаевдики, дирижёру В. Целиковский, режиссёру А. Куттубаев, сүрөтчүсү Я. Штоффер) коюлган. Кыргыздын кесиптик музыкалык искусствосун өнүктүрүүдөгү театрдын алгачкы ийгиликтери 1939-жылы Кыргыз искусствосунун Москвада өткөн он күндүгүндө белгиленип, театр Ленин ордени менен сыйланган. 1940-жылдарда театрда туңгуч кыргыз балеттери «Анар» (музыкасы В. Власов, В. Ференики; либреттосу К. Эшмамбетов, Н. Холфиндики, балетмейстери Н. Холфин), «Селкинчек» (1943, В. Власов, В. Фере), «Чолпон» (1944, 3-редакция, 1958, В. Власов, В. Фере), улуттук опералары: «Токтогул» (1940, А. Веприк), «Элдин таалайы үчүн» (1941, В. Власов, В. Фере), «Патриоттор» (1941, В. Власов, А. Малдыбаев, В. Фере), «Манас» (1946, жаңы редакция. 1966, В. Власов, А. Малдыбаев, В. Фере), «Элдин уулу» (1946, жаңы редакциясы. 1966, В. Власов, А. Малдыбаев, В. Фере) коюлган. 1950-жылдардан баштап театр репертуары жаңы чыгармалар менен байыган, анын ичинде «Көл боюнда» (1951, В. Власов, А. Малдыбаев, В. Фере), «Айдар менен Айша» (1952, А. Аманбаев, С. Германов), «Жаш жүрөктөр» (1953, М. Абдраев), «Токтогул» (1956, А. Малдыбаев, М. Абдраев), «Ак шумкар» (1957, С. Ряузов), «Мурат» (1959, Л. Книппер), «Жамила» (1961, М. Раухвергер), «Эненин жүрөгү» (1963, С. Германов), «Олжобай менен Кишимжан» (1965, М. Абдраев), «Алтын кыз» (1974, В. Власов, В. Фере), «Бороон алдында» (1972, М. Абдраев); музыкалык драмалар жана комедиялар: «Ким кантти» (1943, М. Абдраев, А. Аманбаев, А. Малдыбаев, А. Түлеев), «Бойдоктор» (1960, экинчи редакция. 1974, А. Аманбаев), «Аста-секин, колукту» (1971, Н. Давлесов), балеттер: «Селкинчек» (1943, В. Власов, В. Фере), «Чолпон» (1944, 3-редакция. 1958, М. Раухвергер), «Ала-Тоодо жаз» (1955, В. Власов, В. Фере), «Куйручук» (1960, К. Молдобасанов, Г. Окунев), «Саманчы жолу» (1975, К. Молдобасанов) бар. Ошондой эле дүйнөлүк классикалык чыгармалар: «Евгений Онегин», «Ак куу көлү», «Уйкудагы сулуу» (П. Чайковский), «Борис Годунов» (М. Мусоргский), «Жизель» (А. Адан), «Чио-Чио-сан» (Ж. Пуччини), «Фауст» (Ш. Гуно), «Кармен» (Ж. Бизе), «Аида», «Отелло» (Ж. Верди), «Баядерка», «Дон Кихот» (Л. Минкус) жана башкалар коюлган. 1958-жылы Кыргыз адабияты менен искусствосунун Москвада өткөн он күндүгүндө чыглык ийгиликтери үчүн театрга академиялык деген наам берилген (1959). Театрды калыптантырууга жана өнүктүрүүгө композиторлор А. Малдыбаев, В. Власов, В. Фере, М. Абдраев, М. Раухвергер, К. Молдобасанов, Н. Давлесов; режиссёрлор: А. Куттубаев, В. Васильев; сүрөтчүлөр: Я. Штоффер, А. Арефьев, А. Молдокматов; дирижёрлор: В. Целиковский, Ш. Орозов, Р. Миронович, К. Молдобасанов, А. Жумахматов, Н. Давлесов; балетмейстерлер: Н. Түгөлов, К. Мадемилова; хормейстерлер: С. Юсупов, К. Алиев; либретточулар: А. Токомбаев, Ж. Турусбеков, К. Маликов, Ж. Бөкөнбаев, О. Сарбагышев, Н. Байтемиров жана башкалар; ырчылар: С. Кийизбаева, А. Куттубаева, К. Иманкулова, И. Деркембаева, С. Бекмуратова, А. Малдыбаев, М. Эркимбаева, Г. Ахунбаева, С. Токтоналиев, Б. Миңжылкыев, Х. Мухтаров, Т. Сейталиев, К. Сартбаева, Н. Акрамова, М. Темирбеков, А. Тентимишев, Э. Молдокулова, Д. Жалгасынова, Э. Касымов жана башкалар; бийчилер: Б. Бейшеналиева, У. Сарбагышев, Р. Чокоева, А. Токомбаева, Ч. Базарбаев, М. Асылбашев, Б. Алимбаев салым кошушкан. XX кылымдын аягы – XXI кылымдын башында театрда дирижёрлор: Р. Осмоналиев, Ж. Каныметов (башкы дирижёр); режиссёрлор: О. Еркимбаева, И. Сартбаев (башкы режиссёр); балетмейстрлер: К. Сыдыков, А. Нуртазин (башкы балетмейстери); М. Шарафидинов (башкы сүрөтчүсү); К. Тиленчиев (башкы хормейстери); ырчылар: С. Чоткараева, К. Турапов, В. Портнова, К. Орузбаев, Э. Нурманбетова, С. Алмасбеков, А. Ибраев, Э. Асанкулова, Т. Жакшылыков, А. Алимбаева, С. Нураков, С. Жумашев, К. Кускаков; бийчилер А. Нуртазин, С. Түкболотова, К. Сыдыков, М. Ласточкина, Д. Бийсеев, А. Ирсалиев, Р. Таирова, Б. Куттубаев, С. Куватова, К. Сулейманов, А. Ахмадалиева, А. Миңжылкыева, А. Рыскулов, Г. Жусупова, Д. Садыркулов, А. Төлөбаев жана башкалар эмгектенишкен. Театр хоруна ырчыларды даярдоочу студия (1956-жылдын 26-июнда уюшулган) бар. 1996-жылы театрдын демилгеси менен «Бүбүсара Бейшеналиева атындагы балет искусствосунун эл аралык фестивалы» (2000, 2008); «Болот Миңжылкыев атындагы опера искусствосунун биринчи фестивалы» (2000) өткөрүлгөн. Эл аралык долбоорлордун алкагында коюлган спектаклдер да бар: В. А. Моцарт «Сыйкыр флейта» (2001, режиссёру Сечи Осбринк, Швеция), У. Гажибеков «Кёроглы» (2009, режиссёру Афлатун Нейматзаде, Азербайжан). Театрдын 1100 орундуу имараты классикалык стилде [ордердик системада, архитектура А. Лабуренко (П. Ивановдун катышуусу менен)] салынган. Залдын плафонундагы чыгармалар Г. Айтиевдин жетекчилиги менен жасалган. Фронтон үстүндөгү жана эки жагындагы айкелдер О. Мануйловага таандык. Ички жана сырткы жасалгаларына кыргыздын оймо-чиймеси кеңири колдонулган. Театрда илимий конференция, семинар, кеңешме, түрдүү тарыхый даталарга арналган салтанаттуу жыйындар өткөрүлүп турат. Имарат 1955-жылдын 15-майында пайдаланууга берилген. Театрга 1978-жылы А. Малдыбаевдин ысмы, 2000-жылдын 14-сентябрында улуттук макам ыйгарылган. Директорлору: С. Кийизбаева, А. Куттубаева, Ч. Базарбаев, М. Баялинов, Б. Осмонов, Т. Саламатов.

Р. Бейшеналиева.
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]

КЫРГЫЗ УЛУТТУК КӨРКӨМ CҮРӨТ ИСКУCCТВО МУЗЕЙИ

2026-01-16T11:05:39Z

Lera:

КЫРГЫЗ УЛУТТУК КӨРКӨМ CҮРӨТ ИСКУCCТВО МУЗЕЙИ Г. А й т и е в а т ы н д а. – сүрөт искусствосунун мыкты үлгүлөрү топтолуучу маданий мекеме. Көркөм сүрөт искусствосунун чыгармаларын илимий изилдөө, пропагандалоо иштерин да жүргүзөт. 1935-жылы Фрунзеде Кыргыз мамлекеттик картина галереясы катары ачылып, ага Москвадагы Третьяков галереясынан, Россия Советтик Социалисттик Федерация Республикалар Союзу (РСФСР) музей фондунан орус классиктеринин 72 түп нускада чыгармалары алынып келинген. Музейди
[[File:КЫРГЫЗ УЛУТТУК КӨРКӨМ CҮРӨТ ИСКУCCТВО МУЗЕЙИ37.png | thumb | none]]
уюштурууда C. Чуйковдун эмгеги зор. Музей көрүүчүлөрдү биринчи жолу Эмен багындагы (азыркы Ч. Айтматов атындагы парк) кайрадан калыбына келтирилген имаратта кабыл алган. Азыркы имараты 1974-жылы курулган (архитектура Д. Ырыскулов, В. Назаров жана Ш. Жекшенбаев, инженер А. Юсупов, Кыргыз CCРинин Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлык, 1976). Музейдин живопись, графика, айкел сактоочу, жасалга-колдонмо өнөр бөлүмдөрү, кайрадан калыбына келтирилген өнөрканасы, китепкана, фотолаборатория, кинолекторий, методика кабинеттери, экспозиция залдары, айкел аянты бар. Музей коллекциясынын негизин C. Чуйков, Г. Айтиев, C. Акылбеков, В. Образцов, А. Игнатьев, О. Мануйлова, Л. Ильина, А. Михалёв, Т. Cадыков, Ж. Үмөтов, C. Ишенов жана башка кыргыз сүрөтчүлөрүнүн чыгармалары түзөт. Экспонаттары жаңы табылгалар менен үзбөй толукталып турат. Директорлору: А. И. Игнатьев, К. Усубалиева, М. Юсупова, 1997-жылдан Ю. Шыгаев.
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]

КЫРГЫЗ УЛУТТУК КОНСЕРВАТОРИЯСЫ

2026-01-16T10:53:00Z

Lera:

КЫРГЫЗ УЛУТТУК КОНСЕРВАТОРИЯСЫ – жогорку музыкалык билим берүүчү окуу жайы. 1993-жылы ачылган. 1998-жылы улуттук макам берилген. Консерваторияда 5 факультет (фортепьяно, теория-композитордук, оркестрдик, вокалдык, билимин өркүндөтүү), 14 кафедра жана сырттан окуу бөлүмү бар.
[[File:КЫРГЫЗ УЛУТТУК КОНСЕРВАТОРИЯСЫ36.png | thumb | none]]
 

Консерваторияда белгилүү искусство ишмерлери жана илимдин кандидаттары, докторлору жана профессорлор эмгектенишет. Консерваторияда студенттердин симфониялык, эл аспаптар оркестри, хор, фольклорчулар, скрипкачылар ансамблдери, компьютердик класс, үн жазуучу студия бар. 2004-жылы консерваториянын алдында салттык музыка борбору ачылган. Ректору М. Бегалиев (1993-жылдан).
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]

КЫРГЫЗ УЛУТТУК АКАДЕМИЯЛЫК ДРАМА ТЕАТРЫ

2026-01-16T10:50:27Z

Lera:

КЫРГЫЗ УЛУТТУК АКАДЕМИЯЛЫК ДРАМА ТЕАТРЫ Т. А б д у м о м у н о в а т ы н д а – Кыргызстандагы эң ири драма театры. 1926-жылы 2-ноябрда кыргыз музыкалык драма студиясы катары ачылган. Театрдын негиздөөчүлөрү: студиянын туңгуч жетекчиси жана режиссёру Н. Н. Елени, студиянын окуучулары А. Куттубаева, К. Эшимбеков, Ш. Түмөнбаев, К. Айбашева, К. Мадемилова, Г. Уразбаева, А. Малдыбаев, А. Куттубаев, М. Ибраев жана башкалар болгон. Cтудияда алгач Н. Елениндин «Молдо Насирдин» (1927), кийин М. Токобаевдин «Кайгылуу Какей» (1927), К. Жантөшевдин «Карачач» (1929), Н. Гоголдун «Текшерүүчү» (1929), А. Островскийдин «Жок жерден табылган алтын» (1930) пьесалары боюнча спектаклдер коюлган. 1930-жылдын 7-ноябрында студия Кыргыз мамлекеттик драма театрына айланып, К. Жантөшевдин «Алым менен Мария» пьесасы менен ачылган. 1931-жылы театрга К. Акыев, А. Үсөнбаев, М. Күрөңкөев, А. Байбатыров, Ш. Термечиков жана башка элдик өнөрпоздор кирген. 1936-жылдан театр Кыргыз музыкалык драма театрына, 1941-жылы кайрадан Кыргыз мамлекеттик драма театрына айландырылган. Алгачкы труппасы Мамлекеттик театр өнөр институтун (ГИТИС) бүтүргөн (1941) улан-кыздардан (Р. Айдаралиева, И. Абдубачаев, М. Ибраев, Н. Кытаев, А. Cаргалдаев жана башкалар), мурда театрда иштеген актёрлордон (А. Айбашев, Б. Бейшенбаева, А. Боталиев, Б. Кыдыкеева, Д. Күйүкова, C. Жаманов, C. Күмүшалиева, М. Рыскулов, А. Cарбагышев, Ш. Түмөнбаев, К. Эшимбеков жана башкалар) куралган. Театр «Король Лир» (У. Шекспир) жана «Кедейлик кемтик эмес» (А. Островский) аттуу спектаклдер менен ачылган.
[[File:КЫРГЫЗ УЛУТТУК АКАДЕМИЯЛЫК ДРАМА ТЕАТРЫ35.png | thumb | none]]
Кийин А. Токомбаев, Р. Шүкүрбеков, К. Маликов менен А. Куттубаев, Ф. Шиллер, Б. Жакиев, Т. Абдумомунов, М. Байжиев, М. Тойбаев, А. Чехов, Л. Толстой, Ж. Cадыков жана башка авторлордун пьесалары, Ч. Айтматовдун повесттери боюнча спектаклдер коюлган. 1958-жылы театр Эмгек Кызыл Туу ордени менен сыйланып, 1971-жылы академиялык наам алган. Театрдын калыптанышына жана өсүшүнө режиссёр Ж. Абдыкадыров, М. Назаралиев, Б. Ибраев, И. Рыскулов, О. Эркимбаева, А. Сарлыкбеков, сүрөтчүлөр Г. Айтиев, А. Торопов, М. Cыдыкбаев, М. Исхаков, Ю. Нурматов, артисттер А. Көбөгөнов, Н. Кытаев, C. Балкыбекова, C. Далбаев, М. Далбаева, Г. Дулатова, C. Жумадылов, Ж. Cейдакматова, А. Өмүралиев, К. Досумбаев, А. Осмонов, Т. Турсунбаева, М. Асанбаев, Д. Байтөбөтов, С. Жунушалиева, И. Раимкулова, Ж. Сыдыкбаева, Г. Каниметова, Ш. Касымалиева, Э. Бекболиев жана башкалардын эмгеги зор. 2002-жылы театрга улуттук макам берилген. 1972-жылдан анын алдында театр окуу жайы иштейт. Театрдын директорлору: А. В. Октябрев, Р. Тургумбаев, И. Кокеев, А. Нурмамбетов, К. Маликов, К. Бектенов, А. Изибаев, А. Темиралиев, З. Тургумбеков, А. Көбөгөнов, А. Керимбаев, И. Төкөлдөшов, А. Исабеков, Ш. Шаршеев, С. Жумадылов, Т. Дулатов, А. Абдыкалыков, М. Баялинов, А. Сарлыкбеков, К. Осмонов, 2010-жылдан М. Алышпаев эмгектенген.
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ЭМГЕК CИҢИРГЕН АРХИТЕКТОРУ

2026-01-16T10:36:48Z

Lera:

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ЭМГЕК CИҢИРГЕН АРХИТЕКТОРУ – ардак наам. 1991-жылга чейин Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген архитектору. Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун 1970-жылдын 30-оябрындагы жарлыгы менен белгиленген. 1991-жылдан Кыргыз Республикасынын Президентинин жарлыгы менен берилет. Ал шаарларды куруудагы, азыркы кездеги жарандык, өнөр жайлык жана айыл архитектурасында кеңири таанымал комплекстерди, курулуштарды жана имараттарды курууда өтө көрүнүктүү чыгармачылык ийгиликтерге ээ болуп, архитектураны өнүктүрүүдө сиңирген өзгөчө эмгеги үчүн жогорку атайын билими бар, архитектуралык уюмдарда кеминде 15 жыл иштеген архитекторлорго берилет.
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ЭЛ CҮРӨТЧҮCҮ

2026-01-16T10:33:48Z

Lera:

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ЭЛ CҮРӨТЧҮCҮ – ардак наам. Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун 1944-жылдын 12-апрелиндеги жарлыгы менен белгиленген. 1991-жылдан Кыргыз Республикасынын Президентинин жарлыгы менен берилет. Жогорку же атайын орто билими бар, Кыргыз ССРинин искусствого эмгек сиңирген ишмери деген ардак наамга ээ, живопись, графика, айкел, жасалга өнөрү, театр жасалгасы боюнча нускалуу чыгармаларды жараткан жана сүрөт өнөрүн өнүктүрүү ишинде сиңирген бөтөнчө эмгеги үчүн сүрөт искусствосунун көрүнүктүү ишмерлерине ыйгарылат.
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ЭМГЕК CИҢИРГЕН АРТИСТИ

2026-01-16T10:33:18Z

Lera:

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ЭМГЕК CИҢИРГЕН АРТИСТИ – ардак наам. Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун 1939-жылдын 10-январындагы жарлыгы менен белгиленген. 1991-жылдан Кыргыз Республикасынын Президентинин жарлыгы менен берилет. Жогорку же орто билими жана кеминде 5 жылдык эмгек стажы бар, кесиптик жогорку устаттыкка ээ болгон, өзүнүн иши менен искусствонун өнүгүшүнө көмөк көрсөткөн, жогорку көркөмдүктөгү образдарды, спектаклдерди, кино тасмаларды түзгөн театр, кино, цирк, эстрада артисттерине, режиссёр, дирижёр, балетмейстер жана башка искусство кызматкерлерине, ошондой. эле эл чыгармачылыгынын көрүнүктүү өнөрпоздоруна жана таланттуу аткаруучуларына берилет.
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ЭЛ АРТИСТИ

2026-01-16T10:31:03Z

Lera:

КЫРГЫЗ РЕСПУБЛИКАСЫНЫН ЭЛ АРТИСТИ – ардак наам. 1991-жылга чейин Кыргыз ССРинин эл артисти. 1939-жылдын 10-январындагы Кыргыз ССР Жогорку Советинин Президиумунун указы менен бекитилген. 1991-жылдан Кыргыз Республикасынын Президентинин жарлыгы менен берилет. Ал Кыргыз ССРинин искусствосуна эмгек сиңирген ишмер, Кыргыз ССРинин эмгек сиңирген артисти наамдарына татыктуу болгон, улуттук элдик жана кесиптик көп тармактуу искусствонун өнүгүшүнө өзгөчө салым кошкон ырчыларга, комузчуларга, композиторлорго, драматургдарга, филармониянын, театрлардын, кино, эстрада, цирк артисттерине, режиссёрлоруна жана башкаларга берилет.
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]