Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору - Колдонуучунун салымы [ky]

АДАБИЯТ

2026-03-25T05:56:42Z

Mariya:

'''АДАБИЯТ''' (араб тилинен ‒ асыл сөз) ‒ басмадан басылып чыккан коомдук мааниси бар чыгармалардын жалпы аты. Саясий адабият, тарыхый адабият, техникалык адабият, илимий адабият, медициналык адабият сыяктуу кеӊири мааниде айтылат. Тар маанисин алганда, адабият деп көркөм адабиятты түшүнөбүз. Көркөм адабият ‒ искусствонун бир тармагы, сөз өнөрүнүн жазма түрүндө өнүккөн формасы. Ал көркөм сөз өнөрү катары элдин оозеки чыгармаларында пайда болуп, бийик деӊгээлге көтөрүлгөн, жазма-чийме жана китеп басуу чыккандан кийин азыркы калыбында өнүгө баштаган. Ал коомдук аӊ-сезимдин башка формаларынан (философия, илим, мораль, укук, саясат жана башка) образдуу табияты, коомдук аӊ-сезимдин жалпы системасынан ээлеген орду, аткарган милдети менен айырмаланат. Көркөм адабият объективдүү дүйнөнү өз алдынча аӊдап билет: тигил же бул коомдук жана турмуштук көрүнүштөрдүн негизги өнүгүү багыттарын элестүү формада чагылтат, аларды тарыхый келечеги менен кошо карайт; адамдардын эстетикалык, рухий жана идеялык-тарбиялык жактан текши өнүгүшүн шарттайт; коомдук жана турмуштук көрүнүштөргө өз доорунун, саясий-идеологиялык, философиялык-нравалык, эстетика-этикалык принциптери менен идеалдарынын бийиктигинен туруп өкүм чыгарат, башкача айтканда, прогрессчил көрүнүштөрдү жактайт, терс көрүнүштөрдү ашкерелейт. Ал коомдук аӊ-сезимдин бир формасы болгондуктан, анын өсүп-өнүгүшү, бир формадан экинчи формага өтүшү коомдук-экономикалык формациялардын алмашуу мыйзам ченемдүүлүктөрү менен байланышта жүрөт. Мисалы, жазма-чийме пайда болуп, адабият жаралганга чейин, фольклордук (элдик оозеки) чыгармалар түзүлөт. Бардык эле элдер рухий өнүгүү тарыхында ушул жолду басып өткөн. Алсак, Октябрь революциясына чейин кыргыз элинин көркөм сөз өнөрү фольклор түрүндө жашаган. Фольклордук чыгармалардын турмушту көркөм чагылтуу принциптери менен жазма профессионал адабияттын эстетикалык принциптеринин ортосунда байланыш, окшоштук менен бирге сапаттык айырмачылыктар болот. Жазма-чийме чыккандан кийин профессионал адабият түзүлөт. Көркөм адабият өзүнүн тарыхый өнүгүү процессинде классицизм, сентиментализм, романтизм, сынчыл реализм өӊдүү түрдүү көркөм методдордун баскычтарынан өттү. Дүйнөлүк көркөм өнүгүштө реализм У. Шекспирдин трагедияларында, 19-кылымдагы француз адабиятында О. Бальзактын, М. Стендалдын, орус адабиятында А. С. Пушкиндин, Ф. М. Достоевскийдин, Л. Толстойдун чыгармаларында өзүнүн классикалык бийиктигине көтөрүлгөн. Улуу жазуучулар М. Горький менен В. Маяковский, М. Шолохов, К. Федин, Л. Леонов, А. Твардовский, А. Фадеев, М. Ауэзов, А. Упит, М. Рыльский жана башкалардын классикалык чыгармалары анын өсүү этабын белгиледи. А. ''Осмонов'', А. ''Токомбаев'', Т. ''Сыдыкбеков'', Ч. ''Айтматов ''жана башкалардын белгилүү чыгармалары кыргыз адабиятындагы ийгиликтердин күбөсү болду. Адабиятты ''адабият таануу ''изилдейт.

Ад.: ''Садыков'' А. Адабият теориясы. Б., 2002; ''Горький'' М. О литературе. М., 1953. ''А. Садыков.''
[[Категория:1-Том]]

АДАБИЯТ ТААНУУ

2026-03-25T05:51:37Z

Mariya:

'''АДАБИЯТ ТААНУУ''' ‒ көркөм адабияттын маӊызын, анын өзгөчөлүгүн, пайда болушун, коомдук милдетин жана тарыхый-адабий процесстин мыйзам-ченемдерин изилдөөчү илим. Үч бөлүктөн турат: ''адабият теориясы'', башкача айтканда рухий жана көркөм ишмердиктин бөтөнчө формасы болгон адабияттын өзгөчөлүгүн, көркөм тексттин түзүмүн, адабий процесс менен чыгармачылык методдун факторлорун изилдейт; ''адабият тарыхы ''дүйнөлүк адабияттын, улуттук адабияттардын өнүгүп-өсүү процессин (анын ичинде метод, стиль, доор, багыттардын алмашуусун), айрым жазуучулардын чыгармачылыгын иликтейт; ''адабий сын'' көбүнчө учурдагы чыгармаларды талдайт жана баа берет, ошондой эле адабияттын коомдук турмуштагы эстетикалык маанисин жана ролун аныктайт. Азыркы адабият таануу эстетика, философия, тил илими, тарых, социология, психология менен ажырагыс тыгыз байланышта. Адабият таануунун башатында антикалык доордун философтору жана акындары, Чыгышта ‒ байыркы жана орто кылымдагы кытай, инди жана араб ойчулдары турушат. Адабият таануу өз алдынча илим катары 19-кылымда калыптанып, ар түрдүү илимий методдор пайда болгон. Өзүнүн тарыхый өнүгүшүндө элдин рухий жаӊылануусун кенен жана тереӊ чагылдыруу менен көп кырдуу, көп боёктуу турмушту таанып-билүүнүн эӊ таасирдүү формасына айланган. Кыргыз адабияты дүйнөлүк көркөм турмуштун, акыл-ойдун катарына ишенимдүү кошулган дегенге толук негиз бар. Кыргыз адабият таануу илими элдин адабий, эстетикалык жактан өсүп-өнүгүшүнүн мыйзам ченемдери, улуттук адабияттын калыптануу процессинин өзгөчөлүктөрү, фольклордук салттар менен реалисттик тажрыйбанын кандайча айкалышып жаткандыгы, кыргыздын көркөм чыгармачылыгында жашап келген түрлөрдөгү жана жанрлардагы жаӊы сапаттык өзгөрүүлөр, мурда болбогон түрлөр менен жанрлардын өсүп-өнүгүшүн шарттаган коомдук-эстетикалык факторлор, социалдык шарттардын, искусствонун милдеттеринин өзгөрүшү менен бирге адабияттын тематикасындагы адабий өзгөрүүлөр, анын турмушун көркөм түрдө көрсөтүү жолдорунун, каражаттарынын байышы жана ушул сыяктуу маселелерди кароого жана чечүүгө аракет кылып келе жатат. Кыргыз элинин көркөм сөз чыгармачылыгын, айрыкча фольклорун изилдөөдө М. О. Ауэзов, В. В. Жирмунский, М. И. Богданова жана башка окумуштуулар эмгектенишкен. Кыргыз адабиятчыларынын бир тобу (К. Асаналиев, А. Садыков, К. Артыкбаев, С. Жигитов, А. Акматалиев жана башкалар) илимдин бул тармагында активдүү иштешкен.

Ад.: ''Тимофеев'' Л. Основы теории литературы, 4 изд., М., 1971; ''Садыков'' А. Адабият теориясы. Б., 2002.
[[Категория:1-Том]]

КОМБАЙН

2026-03-24T09:20:28Z

Mariya:

КОМБА́ЙН (англ. сombine, сөзмө сөз – бириктирүү, туташтыруу) – бир эле мезгилде ар кандай операцияларды аткаруучу татаал агрегат. Комбайндын төмөнкүдөй түрлөрү бар: дан комбайны, жүгөрү

[[File:КОМБАЙН23.png | thumb ]]

комбайны, силос комбайны, кен казуучу тоо-кен комбайны ж. б. Д а н комбайны – дан эгиндерин чаап, бастырып, саман, топонун чөмөлөп кетүүчү машина. Комбайнды атайын кошумча шайман м-н жабдып, чанактуу, техникалык ж. б. өсүмдүктөрдү чаап, бастырууга болот. Комбайндын чиркелме, асма ж-а өзү жүрүүчү түрлөрү бар. Чиркелме комбайндын иштөөчү тетиктери комбайнга орнотулган кыймылдаткычтын же трактордун кубат берүүчү валынын жардамы м-н иштейт. Өзү жүрүүчү комбайн өз кыймылдаткычы м-н иштейт. Асма комбайн өзү жүрүүчү шассиге орнотулат. Комбайн жантайма камералуу хедер, дан чапкыч, бастыргыч, тазалагыч, кызылдагыч, транспортёр, бункер, чөмөлөгүч, жүрүү системасы (жетелөөчү алдынкы дөңгөлөк ж-а арткы башкаруучу дөңгөлөк), кыймылдаткыч кабина, электр ж-а гидрожабдуулар, башкаруу ж-а сигнал берүү тетиктеринен турат. Алгачкы комбайн АКШда 19-кылымдын аягында жасалган. Ал жыгачтан жасалып, эпсиз, оор болуп, 20–30 ат чегилген. Комбайн 20-кылымдын башында өркүндөтүлүп, жыгач – металл м-н, ат – локомобиль, трактор м-н алмаштырылып, кыймылдаткыч орнотулган. СССРде С-6, өзү жүрүүчү С-4, СК-5, «Нива», СК-6, «Колос», «Дон-1200»,«Дон-1500» ж. б. комбайндар чыгарылган. Бул комбайндардын базасында чанактуу дан өсүмдүктөрүн жыйноочу жалпак тамандуу СКП-4, шалы оруп-жыйноочу СКП-6Р, СКД-5Р, СК-5Р, ошондой эле НК-4 ж. б. асма комбайндар жасалган.

Ад.: Сельскохозяйственная техника и технология./Под ред. И. А. Синицина. М., 2006.
[[Категория:4-том, 353-402 бб]]

КОМЕДИЯ

2026-03-24T09:12:03Z

Mariya:

КОМЕ́ДИЯ (грекче kõmõdia) – драмадагы жанр, күлкүлүү, тамашалуу жана сатиралык мазмундагы драмалык чыгарма; трагедиянын карама-каршысы. Байыркы Грекияда «комедия» термини адегенде шайыр ыр деген маанини туюндурган, финалы бактылуу аяктаган чыгарманы комедия деп аташкан. Комедиянын каарманы, эреже катары, төмөнкү катмардагы адамдар болгон. Классицизмге чейинки көп поэтикаларда комедия «пас» жанр катары каралган. Комедия XIX кылымда, айрыкча XX кылымда эркин жана көп кырдуу жанрга айланган. Комедияда коомдук идеалга же ченемге сыйбаган терс көрүнүштөр, кыял-жоруктар сындалат, шылдыңдалат, ошондуктан ага юмор, ирония, сатира да

[[File:КОМЕДИЯ24.png | thumb | Т. Абдумомунов, «Машырбек үйлөнөт». Машырбек – М. Токтобаев, Шакыйна – К.Муратова. 1977.]]
мүнөздүү болуп, кандайдыр бир мазмун сыйдырылат. Комедиянын диапазону өтө кеңири: ал саясий сатирадан жеңил водевилдик юморго чейинки жанрды камтыйт. Коомдук-саясий сатираны жараткан Аристофанды комедиянын атасы деп аташат. Дүйнөлүк адабиятта комедиянын өнүгүшүнө анын классикалык үлгүлөрүн жараткан грек Менандр, римдик Теренций, испан Лопе де Вега, англис У. Шекспир, француз Мольер, орус А. С. Грибоедов, Н. В. Гоголь, А. Н. Островский, А. П. Чехов жана башкалар зор салым кошту. Кыргыз драматургиясында комедия жанрын калыптандырууда жана өнүктүрүүдө кыргыз адабиятынын көрүнүктүү чеберлери К. Жантөшев («Ким кантти?»), Р. Шүкүрбеков («Эки дос»), М. Алыбаев («Курорттогу окуя»), Т. Абдумомунов («Машырбек үйлөнөт») жана башкалар комедияга кайрылышты.

Ад.: Штейн А. Л. Веселое искусство комедии. М.,1990; Андреев М. Л. На границах комедии. М., 2002.
[[Категория:4-том, 353-402 бб]]

КОМЕДИЯЛУУЛУК

2026-03-24T09:08:53Z

Mariya:

КОМЕДИЯЛУУЛУК (грекче kõmikós – көңүлдүү, күлкүлүү) – турмуш көрүнүштөрүнүн, адамдардын кулк-мүнөзүнүн күлкүлүү жактарын көрсөтүүчү эстетикалык категория. Комедиялуулук ар кандай турмуштук окуялардагы форма менен мазмундун, жагдай менен аракеттин ортосундагы дал келбестиктен пайда болот. Сатиралык комедиялуулукта алдынкы эстетикалык идеяларга туура келбеген коомдун алга жылышына тоскоол болгон көрүнүштөр сынга алынат; юмордук комедиялуулукта адамдардын мүнөзүндөгү, жүрүм-турумундагы айрым көрүнүштөр тамаша, азил иретинде айтылат да, турмушту терең жана ар тараптан түшүнүүгө көмөктөшөт. Комедиялуулуктун сатира, юмор, карикатура жана башка түрлөрү бар.
[[Категория:4-том, 353-402 бб]]

КОМЕНДАНТ

2026-03-24T09:07:48Z

Mariya:

КОМЕНДА́НТ (фр. commandant – командир,
башчы) – 1) ар түрдүү мамлекеттердин куралдуу күчтөрүндөгү жооптуу кызмат адамы (офицер же генерал). 16-кылымдан чеп гарнизонунун начальниги комендант деп аталган. Россияга комендант кызматын (облустун башкаруучусу комендант, провинцияныкы обер- комендант) 18-кылымдын башында Пётр I киргизген. 1715-жылдан гарнизондун начальниги, кээде (обер-комендант) вице-губернатор кызматын аткарган. Кийинчерээк шаардык комендант пайда болуп, коомдук жайларда, көчөдө аскер кызматкерлеринин аскер тартибин сакташын камсыз кылып, гарнизондогу кароол ж-а күзөт кызматын уюштуруп, анын туура аткарылышына жооп берген; 2) бир мекемеге же окуу жайына тиешелүү үйдүн (жатакана) чарба башкаруучусу.
[[Категория:4-том, 353-402 бб]]

КОМЕТАЛАР

2026-03-24T09:06:35Z

Mariya:

КОМЕТАЛАР (гр. komet–s, сөзмө сөз – узун чачтуу), к у й р у к т у у ж ы л д ы з д а р – Күн системасындагы чаң, муз бөлүкчөлөрүнөн турган ж-а өтө созулган орбита боюнча айлануучу асман телолору. Күндөн кыйла алыс аралыкта сүйрү формадагы начар жылтыроочу так түрүндө көрүнөт, ал эми Күнгө жакындай баштаганда, «баш» ж-а «куйрук» пайда болот. Башынын борбордук жаркырак бөлүгү ядро деп аталат. Ядронун орточо салмагы 1–100 млрд кг, диаметри 0,5–20 км, тыгыздыгы 200 кг/м3. Ядродо боштуктар да бар. Анын үчтөн бири муз ж-а үчтөн экиси чаң сымал туруксуз заттан турат. Муз негизинен суу ж. б. бир катар кошулмалардан пайда болгон. Күнгө ар бир жакындоосунда муз эрип, газ молекулалары ядродон чыгат ж-а өзү

[[File:КОМЕТАЛАР25.png | thumb | none]]
м-н чаң, муз бөлүкчөлөрүн таратат. Ошонун негизинде ядронун тегерегинде уюлгуган булутча – кома сымал узун плазмалык чаңдуу куйрук пайда болот. Жоготууга учураган заттардын саны ядрону каптаган чаңга ж-а Күн м-н болгон аралыкка көз каранды. «Жотта» космос аппаратынын Галлей кометасына жакын аралыктан жасаган байкоолору кометалар түзүлүшү боюнча бир катар теорияларды бышыктаган. Каметалар узак ж-а кыска мезгилдүү болуп бөлүнөт. Кыска мезгилдүү каметалардын Күндү айлануусу орточо 8 жыл. Астрономдор 1976-жылы Веста ж-а Биэла кометасынын ажырашын байкашкан. Узак мезгилдүү каметалардын айлануу мезгили 10 миңден 1 млн жылды түзөт. Азыр 140 кыска ж-а 800дөй узак мезгилдүү каметалар белгилүү ж-а жылына 30дай жаңысы ачылып турат. Ал объектилер толугу м-н изилдене элек, аларды Күнгө 2,5 астрономиялык бирдик аралыкта жакындаганда гана байкоого болот. Болжол м-н Күн айланасында триллионго жакын каметалар айланып жүрөт.
[[Категория:4-том, 353-402 бб]]

КОМИ-ПЕРМЯК АВТОНОМИЯ ОКРУГУ

2026-03-24T09:04:18Z

Mariya:

КОМИ-ПЕРМЯК АВТОНОМИЯ ОКРУГУ Россиянын курамындагы административдик-аймактык бирдик. 1925-жылы 26-февралда Урал, 1935-жылы Свердлов, 1938-жылдан Пермь облусунун курамына кирген. Кама дарыясынын жогору жагында, Урал алдында жайгашкан. Аянты 32,9 миң км2. Калкы 106,7 миң (2019). Административдик-аймактык жактан 6 районго, 1 шаарга, 3 шаарчага бөлүнөт. Борбору – Кудымкар шаары. Приволжье федерация округуна кирет. Автономия округдун шайлоочулары Пермь облусунун шайлоосуна катышууга акылуу. 2007-жылдан Коми-Пермяк округу болуп кайрадан түзүлүп, Пермь облусунун курамына өзгөчө административдик-аймактык бирдик болуп кирген. Калкынын негизин коми-пермяктар (60,2%) түзөт, ошондой эле орус ж. б. улут өкүлдөрү да жашайт. Динге ишенгендери православныйлар, эски каада-салтты туткандар ж-а протестанттар да бар. Орточо жыштыгы 1 км2 жерге 4,4 киши. Шаар калкы 26,5%. Табияты калктын жашоосуна орточо жагымдуу. Экологиялык абалы канааттандырарлык. Январдын орточо температурасы –15°Сден –17°Сге чейин, июлдуку 17–18°С. Жылдык жаан-чачыны 500 ммге жакын. Башкы дарыясы – Кама (кеме жүрөт). Аймагынын 4/5 бөлүгүн тайга ээлейт. Региондун дүң продукциясынын көлөмү 2443,3 млн рубль. Андагы өнөр жайдын үлүшү 19%, айыл чарбасыныкы 39,4%. Токой (өнөр жай өндүрүшүнүн 51,4%и) өнөр жай комплекси өнүккөн. Ошондой эле жыгаччылык, тамак-аш (30,3%), электр энергетика (5,8%) өнөр жай ишканалары иштейт. Айыл чарбасына жарактуу жери 132 миң га, анын ичинен 115 миң гасы айдоо аянты. Эт-сүт багытындагы мал чарбачылыгы өнүккөн. Дан эгиндери (кара буудай, буудай, арпа) айдалат. Округдун түндүгүндө териси баалуу айбанаттар асыралат. Темир жол жок. Автомобиль жолунун узундугу 1690 км (анын ичинен асфальтталганы 335 км). Пожва ж-а Майкоп шаарчаларында дарыя порту, Кудымкарда аэропорт бар. Округда жалпы билим берүүчү 154 мекеме, 9 башталгыч ж-а атайын окуу жайы, 2 ЖОЖ (анын ичинде Удмурт университетинин филиалы), театр, улуттук маданий борбор, 3 музей (анын ичинде край таануу) иштейт.

Ад.: Коми-Пермяцкий Автономный облус//Россия. М., 2004; Большая Российская энциклопедия. Том 14. М., 2009.
Т. Чодураев.
[[Категория:4-том, 353-402 бб]]

КОМИЛЕР

2026-03-24T08:56:52Z

Mariya:

КОМИЛЕР (өздөрүн к о м и м о р т, к о м и в о й т ы р деп аташат) к о м и-з ы р я н д а р – Россияда жашаган эл, Коми Республикасынын негизги калкы. Архангел, Мурман, Свердлов, Омск, Тюмень облустарында, Ненец, Ямал-Ненец жана Ханты-Мансы автоном округдарында да жашайт. Жалпы саны 344, 5 миң киши, анын 292 миңи Комиде (2000).

[[File:КОМИЛЕР27.png | thumb | none]]Коми тилинде сүйлөшөт. Динге ишенгендери – православ, эски ырым-жырымдарды туткандары да бар. Комилер коми-пермяктар жана удмурддар менен тектеш. Алар жогорку вычегда, вымич, ижем, печор, прилуз, сысоль, удор жана башка этностук топторго бөлүнөт. Комилердин этностук негизин пермь-вычегда уруулары, вепсы, байыркы марийлер, обь угорлорунун ата-бабалары, чыгыш славяндар түзгөн. Комилер дыйканчылык, мал чарбачылык (бугу багуучулук), балык уулоо, ошондой эле аңчылык менен кесиптенишип, оймо-чиймелер менен кооздолгон, жыгачтан салынган үйлөрдө жашашкан. Аялдары жеңи узун көйнөк, сарафан, кыска, кенен тигилген күрмө, башына кокошник (түндүк орус дыйкан аялдарынын байыркы баш кийими), эркектери шымдын сыртына көйнөгүн чыгарып, кур курчанып, кышкысын тон, башына кийиз калпак же кой терисинен жасалган баш кийим кийишкен. Тамак-ашы негизинен эт, балык, дан азыктары.
[[Категория:4-том, 353-402 бб]]

КОМИНТЕРН (Ноокен районундагы кыштак)

2026-03-24T08:54:20Z

Mariya:

КОМИНТЕ́РН, Н а з и р – Жалал-Абад облусунун Ноокен районундагы кыштак. Ноокен айыл округуна караштуу. Бишкек – Ош автомобиль жолунун ж-а Масы суусунун боюнда, деңиз деңгээлинен 615 м бийикте жайгашкан. Райондун борбору Масы кыштагынан 15 км батыш тарапта. Тентек-Сай темир жол бекетинен (Өзбекстан) 20 км. Калкы 5036 (2022); негизинен дыйкан ж-а фермер чарбаларында эмгектенет. Орто мектеп, китепкана, ФАП бар.
[[Категория:4-том, 353-402 бб]]

КОМИССАРЖЕВСКАЯ

2026-03-24T08:51:35Z

Mariya:

КОМИССАРЖЕ́ВСКАЯ '''Вера Фёдоровна''' [27. 10 (8. 11). 1864, Санкт-Петербург – 10 (23). 2. 1910, Ташкент; сөөгү Санкт-Петербургга коюлган] – орус актрисасы. Комиссаржевская комедия жана ыр менен жазылган водевилдерди ийине жеткире аткарган чебер болгон. Анын драмалык таланты А. Островскийдин «Сепсиз кыз» драмасындагы Ларисанын ролунан айкын көрүнгөн. А. Чеховдун «Ак чардак» (1896) пьесасындагы Нина Заречнаянын ролу бүткүл орус театры үчүн жаңы табылга катары зор мааниге ээ болгон. 1904-жылы Петербургда менчик театр ачып, анда М. Горькийдин «Дачниктеринде» Варвара Михайловнанын, «Күн балдарында» Лизанын, Г. Ибсендин «Куурчак үйүндө» Норанын ролун көркүнө чыгара аткарган. 1906-жылы В. Э. Мейерхольд койгон Метерлинктин «Беатриса эже» спектаклинде Беатрисанын ролу Комиссаржевскаяга зор ийгилик алып келген.

[[File:КОМИССАРЖЕВСКАЯ28.png | thumb | В. Ф. Комиссаржевская – Беатриса. М. Метерлинк, «Беатриса эже».]]
Адегенде Мейерхольдду колдоп, ал койгон А. А. Блоктун «Балаганчик», Л. Н. Андреевдин «Адам өмүрү» спектаклдерин «режиссёрдун шедеври» деп эсептеген. Кийин Мейерхольддун катаал композициясы актёрдук чеберчилигимди чектеп жатат деп эсептеп, Мейерхольдду театрынан кетирген. 1909-жылы Комиссаржевская театрын жабууну чечкен.

Ад.: Рыбакова Ю. П. В. Ф. Комиссаржевская. Летопись жизни и творчества. СПб., 1994.
[[Категория:4-том, 353-402 бб]]

ДАВИД КУРУУЧУ

2026-03-17T06:47:30Z

Mariya:

'''ДАВИ́Д КУРУУЧУ''', ''Д а в и д IV Г е о р г и е в и ч'' (1073-жыл ченде – 1125) – Багратиони династиясынан чыккан грузин падышасы. Грузин княздыктарын бир мамлекетке баш коштурууга көмөктөшкөн ири мамлекеттик ишмер. 1097-жылы селжуктарга салык төлөөнү токтотуп, Грузиянын көз каранды эместигин калыбына келтирген, ага Кахети, Эрити (1104) ж. б. жерлерди кошуп алган. 1122-жылы Тбилисини бошотуп, Грузиянын борбору (мурда Кутаиси эле) кылган. Давид куруучу шаар, кербен сарай, көпүрө, жол курууга зор көӊүл бөлгөн; агартуу ишин өөрчүтүп, Гелати академиясын негиздеген. Ушундай иштери үчүн ал «Куруучу» атыккан. [[Category: 3-том, 5-85 бб]]

ДАВАН МАМЛЕКЕТИ

2026-03-12T05:57:00Z

Mariya:

'''ДАВАН МАМЛЕКЕТИ''' , П а р к а н а – биздин заманга чейин1-миӊ жылдыктын акырында Фергана өрөөнүндө түзүлгөн мамлекет. Фарсы жазма булактарында Паркана, кытай жылнаамаларында Да-юань (Даван) деп аталган. Чоӊ, кичине шаарлары 70тен ашып, борбору [[Эрши]] шаары болгон. Калкынын саны болжол менен 300 миӊден ашып, алар чыгыш иран тилинде сүйлөгөн. Дыйкандары [[шалы]], [[буудай]], [[беде]], гозо эккен. Жемиш бактары, өзгөчө жүзүмдүн мыкты түрлөрү өстүрүлүп, андан көпкө сактала турган шарап даярдалган. Давандыктар асыл тукум жылкылары менен даӊазаланган. Даван мамлекети [[Улуу Жибек жолу]] калыптанганга чейин [[Чыгыш Түркстан]] менен соода байланышын түзгөн ([[Фергана]], [[Алай]] жана Борбордук [[Теӊир-Тоо]]догу көрүстөндөрдү казган учурда кытай буюмдары, коло теӊгелери арбын табылган). [[Кытай]] булактарында: «давандыктар Кытайдан алтын, күмүш алып, андан тыйын чеккен эмес, буюмдарды жасашкан». Биздин заманга чейин 128-жылы кытай элчиси [[Чжан Цянь]] [[усундар]] өлкөсүнөн [[Нарын дарыясы]]н бойлой Даван мамлекетине келген. Даван мамлекети жөнүндө маалымат кытай императоруна ушул элчи аркылуу жеткен. Даван мамлекетин каратып алууга жана алардын асыл тукум жылкыларына кызыккан Хань императору Ли Гуанлинин жетекчилиги астында б. з. ч. 103-жылы жортуул уюштурган. Алгачкы жортуулда кытай аскерлери Даван мамлекетинин чыгыш чек арасында жайгашкан Ю шаарына (азыркы [[Өзгөн]]дөн 8 ''км'' түндүк тарапта, Шоро-Башат кыштагына жакын) жетип, шаарды зор кыйынчылык менен багынткан. Бирок, көп өтпөй кытай аскерлери чегинип кеткен. Ли Гуанли башында турган жүз миӊ аскер экинчи ирет император У-Динин буйругу менен биздин заманга чейин 101-жылы жөнөтүлгөн. Ли Гуанли колун экиге бөлүп, бир бөлүгүн Эрши, экинчисин Ю шаарларына жөнөткөн. Сан жагынан аз болгонуна карабай, Ю шаарынын тургундары катуу каршылык кылып, Эршини болсо кытайлар 40 күн курчоого алып, дарыяны бууп, суусуз калтырышкан. Падыша Мугуа чыккынчылык менен өлтүрүлүп, элдешүүнүн белгиси катары анын башы Ли Гуанга жиберилген. Тактыга Моцай төрө олтурат. Бирок Эрши шаарынын жашоочулары толук багынган эмес. Ал эми Ю шаарынын тургундары Кытай менен түзүлгөн тынчтык келишимге каршы турган. Натыйжада Ли Гуанли бул жакка чоӊ күч жиберүүгө аргасыз болгон. Алар Ю шаарын зор кыйынчылыктар менен ээлешкен. Бул жортуулда кытайлар 90 миӊ колунан ажырап, колго түшкөн 3 миӊ аргымактын миӊин гана императоруна жеткиришкен. Ли Гуанлинин аскери кайтып кетери менен Даван мамлекети Хан империясынын таасиринен чыгып, Моцай өлүм жазасына өкүм кылынган. Эрши шаары катуу бүлгүнгө учурагандыктан, кийин борборду кайра Гуйшан шаарына (мурунку борбору) көчүрүшкөн. Биздин заманга чейин 42–36-жылдарда түндүк хунндардын шанүйү [[Чжичжи]] чапкын уюштурат, бирок Даван мамлекетин баш ийдире алган эмес. Биздин замандын 1-кылымынын ортосунда Жаркентке (Чыгыш Түркстан) убактылуу баш ийип, 3–5-кылымдарда өз алдынчалыгын сактап турган. Биздин замандын 5-кылымынын ортосунда Фергана өрөөнү толугу менен [[Эфталиттер|эфталиттер]]ге карап, 5-кылымдын аягында [[Кушан империясы|Кушан империясы]]нын карамагына кирип, толук бойдон жоюлган.

Ад.: Ад.: Chavannes E. Dokuments sur les Toukiues (Turcs) occidentaux //Сборник трудов Орхонской экспедиции. Т. IV. СПб., 1903; Бичурин Н. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.; Л., 1950.

''Т. Жуманалиев.''
[[Category: 3-том, 5-85 бб]]

«КЫРГЫЗ ТИЛИНИН ОРФОГРАФИЯЛЫК СӨЗДҮГҮ»

2026-03-12T05:28:21Z

Mariya:

«КЫРГЫЗ ТИЛИНИН ОРФОГРАФИЯЛЫК СӨЗДҮГҮ» – азыркы кыргыз тилиндеги сөздөрдү бирдиктүү кабыл алынган нормада туура жазуу үчүн иштелип чыккан жана кыргыз лексикасындагы сөздөрдү камтыган сөздүк. «Кыргыз тилинин орфографиялык сөздүгү» коллективдүү эмгек катары 1-жолу латын тамгасында (5 миң сөздөн турган) 1938-жылы басылып чыккан. 1942-жылы орус графикасына өткөндүгүнө байланыштуу 7 миң сөздү камтыган 2-басылышы жарык көргөн (түзүүчү М. И. Богданова). 1956-жылы Х. Карасаев, Ю. Яншансин тарабынан кайрадан иштелип чыккан жана ал сөздүктөгү сөздөрдүн саны 11 миңге жеткен. 1966-жылы Х. Карасаев 60 миң сөздү камтыган орфографиялык сөздүктү түзүүнү ишке ашырган жана 1983-жылы ал кайрадан (С. Давлетов, Р. Бекжанованын редакциясында) басылган. 
Кыргыз тилинин жазуу эрежелериндеги талаш-тартыш маселелерине байланыштуу анын жаңы редакциясы КРдин Жогорку Кеңешинин 2008-жылдын 26-июнундагы 567-токтому менен атайын бекитилген. Мына ушул эреженин негизинде Х. Карасаевдин «Орфографиялык сөздүгүн» (1983) негиз кылып алуу менен 80 миң сөздү камтыган «Кыргыз тилинин орфографиялык сөздүгү» Н. Абдесов, Д. Андашев, А. Биялиев, С. Ибраимов, А. Ибраимов, Т. Мамбетжунушов, Ж. Мамытов, Т. Маразыков тарабынан азыркы кыргыз тилинин лексикасы мүмкүн болушунча толук эске алынуу менен толукталып, кошумчаланып, 2009-жылы кайрадан Х. Карасаевдин авторлугунда басылып чыкты. Мурда кирбей калган сөздөр, сөз формалары, адабий тилибиздин лексикасын байытууга өбөлгө түзө алат деген диалектилик сөздөр менен диалектизмдер, жалпы элдик тилдин негизинде адабий тилдин лексикасына кабыл алынган туруктуу сөз айкаштары – фразеологизмдер (эркин сөз айкаштарынан башкасы), азыркы учурда илим-билим, техника, экономика, искусство, маданият тармактары боюнча кеңири тараган жана түрдүү кесипчиликте колдонулган терминдер камтылды. Негизги «алфавит, графика, орфография» деген түшүнүктөргө басым коюлуу менен, негизинен дүйнөлүк орфографияда орун алган 4 принцип (фонетикалык, морфологиялык, салттык, дифференциация) сакталды. Ошондой эле КРдин саясий-админстративдик бөлүнүшү, Кыргыз Өкмөтүнүн структурасына кирген мекемелердин аталыштары, дүйнөдөгү мамлекеттердин жана ээликтердин, алардын борбор шаарларынын, акча бирдиктеринин аталыштары менен толукталды.
Д. Андашев.
[[Категория:4-том, 737-822 бб]]

«А» тамгасы

2026-03-02T04:29:40Z

Mariya:

'''«А»''' – 1) Кыргыз алфавитиндеги биринчи тамга. Латын алфавитинде, Кирилл графикасында колдонулат. Адегенде байыркы финикия жазмасында жаралып, кийин байыркы грек графикасы аркылуу латын алфавитине, андан ''кириллицага'' өткөн; 2) Кыргыз тилинде кең, жоон, ачык, кыска, созулма (А тамгасынын эки ирет жазылышы аркылуу туюнтулат) үндүү тыбышты билдирет; 3) Байыркы кыргыз (түрк) жазмасында - Г сөлөкөтүндө жазылган. Сүйлөм тутумунда байламта катары да колдонулат; 4) Чет тилдерден кирген сөздөрдүн башында кыргызча «сыз» мүчөсүндөй терс маанини туюндурат (мис., алогикалык - логикасыз; асимметрия - симметриясыз); 5) Иретти туюнтууда «биринчи» деген маанини билдирет.
{| class="wikitable" style="border-spacing:0;width:5.8146in;"
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Жазуунун түрү
|| Белгиси
|| Мезгили
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Орхон-Енисей жазуусу
||𐰁
|| V - Х-к.
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Араб алфавити
|| آ
|| XVIII к - 1927-ж.
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Латын алфавити
|| А а
|| 1927 - 1941-ж.
|- style="border:0.5pt solid #00000a;padding:0in;"
|| Орус (кириллица) алфавити
|| А а
|| 1941-жылдан
|-
|}

[[Категория:1-Том]]

БАЗАР-КОРГОН РАЙОНУ

2026-02-26T06:45:06Z

Mariya:

'''БАЗАР-КОРГОН РАЙОНУ '''- Жалал-Абад облусундагы административдик бирдик. 1934-жылга чейин анын курамында Масы району да болгон. 1937-78-жылдардын аралыгында Масы ж-а Базар-Коргон райондору эки жолу биригип, кийин Ленин району аталган. 1978-жылдан өзүнчө район. Батышынан Ноокен, түндүгүнөн Токтогул, түндүк-чыгышынан [[Тогуз-Торо]], чыгышынан ж-а түшгүгүнөн Сузак райондору, түштүк - батышынан Өзбекстан м-н чектешет. Аянты 2,0 миң ''км''2. Калкы 190,2 миң (2022). Райондо 9 айыл өкмөтү, 55 кыштак бар. Борбору - Базар-Коргон кыштагы. Райондун аймагы негизинен Кара-Үңкүр өрөөнүн ж-а аны курчап турган Бабаш Ата кырка тоосунун түштүк-чыгыш, Кең Кол, Фергана тоолорунун түштүк капталдарын, ошондой эле Фергана өрөөнүнүн түндүк-чыгыш өндүрүнүн бир аз бөлүгүн ээлейт. Райондун табигый байлыгынын негизин [[Арстанбап]], Кызыл Үңкүр, Каба, Ачы жапайы жаңгак-жемиш токой массивдери, курулуш материалдары, минералдуу суулары түзөт. Климаты мелүүн континенттик, Жер ортолук деңиз климатына окшош. Кышы мелүүн суук, январдын орточо температурасы -3...-10°С; жайы кургакчыл, ысык, тоолуу бөлүгүндө салкын, июлдун орточо температурасы 10-20°С. Жылдык жаан-чачындын өлчөмү түзөң бөлүгүндө 300-400 ''мм'', тоолуу бөлүгүндө 1100 ''мм'' ге чейин. Райондун аймагынан Карүңкүр суусу агат; ал Фергана ж-а Бабаш Ата тоолорунан башталып, Кызыл Үңкүр, Жаз Кечүү ж-а Арстанбап сууларынын кошулушунан түзүлөт. Көлдөрү: Кең Кол, Кутма-Көл, Каракол; ошондой эле ж. б. чакан көлдөрү бар. Жери негизинен боз, кара күрөң ж-а күрөң-тоо топурактуу. Базар-Коргон районунун аймагында Түштүк Кыргызстандагы жапайы жаңгак-жемиш токоюнун эң жыш массивдери (Арстанбап, Кызыл Үңкүр) жайгашкан. Ал массивдер - дүйнөдөгү эң кооз жерлердин бири. Кооздукту жыш өскөн жапайы жаңгак - жемиш токою түзөт. Жаңгакка аралаш алча, алмурут, карагат, кайналы, айвансари, алма ж. б. мөмө-жемиштер, ошондой эле шилби, итмурун, асамуса, карамарт, ыргай, четин өсөт. Токой арасындагы ачык аянттарды өскүлөң шалбаа өсүмдүктөрү ээлейт. Суу боюнда терек, тал, чычырканак ж. б. өсөт. Жаңгак токоюнун жогорку чегинде карагай, акчечек, кайың, шилби, табылгы кездешет. Райондун калкы көп улуттуу; көбү кыргыздар, андан сырткары орус, өзбек, уйгур, тажик, украин, корей, башкырт, татар ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын орточо жыштыгы республиканын жалпы жыштыгынан жогору, 1 ''км''2 жерге 64 киши. Райондун экономикасынын негизин айыл чарбасы түзөт. Айыл чарбасынын негизги багыты - пахтачылык, дан чарбасы ж-а тамекичилик. Район боюнча 2003-жылы 6130 чарбалык субъект иштеп, анын 5701 үй-бүлөлүк, 85 фермердик, 318 дыйкан чарба, 4 үрөнчүлүк чарбасы болгон. Айыл чарбага жарактуу жери 104,7 миң ''га'', анын 13,8 миң ''га'' сы сугат жер, 5,6 миң ''га'' сы чабынды, 78,3 миң ''га'' сы жайыт, 791 ''га'' сы көп жылдык бак-дарактар. Айдоо жерлеринен 2003-жылы 26,0 миң ''т'' буудай, 17,4 миң ''т'' пахта, 0,2 миң ''т'' тамеки, 10,3 миң ''т'' картөшкө, 3,6 миң ''т'' мөмө-жемиш, 19,8 миң ''т'' жашылча, мал чарбасы үчүн 12,4 миң ''т'' тоют жыйналган. 2003-жылы буудай 7042 ''га'', жүгөрү 1178 ''га'', шалы 524 ''га'', башка дан өсүмдүктөрү 354 ''га'', пахта 5350 ''га'', тамеки 838 ''га'', май алынуучу өсүмдүктөр 4451 ''га'', картөшкө 787 ''га'', жашылча 960 ''га'', бакча 206 ''га'' жерге өстүрүлгөн. Райондо 2003-жылы 55,6 миң кой-эчки, 4,6 миң бодо мал, 6,9 миң жылкы, 7,0 миң үй кушу асыралган, 6,2 миң ''т'' эт, 33,3 миң ''л'' сүт, 163 ''т'' жүн, 3,1 млн даана жумуртка өндүрүлгөн. Райондун экономикасында өнөр жайдын үлүшү да кыйла маанилүү. 2003-жылы райондун жалпы өнөр жайында 56,2 млн сомдук продукция өндүрүлгөн. Райондо өнөр жай ишканаларынан пахтаны кайра иштеп чыгуучу «Актилек-А», «Алтын кемер» ишканалары, «Кыргыз - Түрк Этем Озсой» заводу, жаңгак жыгачынан үй буюмдарын жасап чыгаруучу Кыргыз-Түрк Вуд Индастри ишканасы иштейт. Ал эми Кыргыз-Америкалык «Дюбек холдинг» тамеки ферменттөөчү, Кыргыз-Корей жибек өндүрүүчү биргелешкен ишканалары өз продукцияларын чет өлкөлөргө сунуш кылууда. Ошондой эле райондо «Байлык», «Кенч», «Айыл курулушу», «Карүңкүр» акцио-

[[File:БАЗАРКОРГОН РАЙОНУ1.png | thumb | none]]
нердик коомдору, сүт, нан заводдору, 138 тегирмен, 58 май тегирмен, 31 ак жуваз чакан ишканалары иштейт. Базар-Коргон кыштагында жеке менчик 8 базар бар. Райондогу транспорт каттамынын негизги түрү - автомобиль жолу. Андагы жолдордун жалпы узундугу 194 ''км'', анын асфальтталганы 147 ''км''. Базар-Коргон кыштагы - жолдор тоому. Ал аркылуу Бишкек - Жалал Абад - Ош автомобиль жолу өтөт. Андан сырткары Базар-Коргон - Арстанбап, Базар-Коргон - Кызыл Үңкүр ж. б. автомобиль жолдору бар. Райондо 2003-04-окуу жылында 2 кесиптик лицейде (Базар-Коргон, Кажыр-Абат кыштактарында) 465 окуучу окуп, 21 мугалим, 16 мастер ж-а 56 жалпы билим берүүчү мектептерде 33,0 миң окуучу окуп, 2,3 миң мугалим иштеген, 13 бала бакчада 900 бала тарбияланган. Андан сырткары райондук спорт (357 окуучу), музыкалык мектептер (115 окуучу), гимназия мектеп-интернаты, 4 гимназия багытында иштеп жаткан мектеп (жалпы гимназиялык мектептерде 4758 окуучу окуйт), балдар ж-а өспүрүмдөрдүн «Жаш талант» чыгармачыл борбору (210 окуучу) иштейт. Арстанбап, Кызыл Үңкүр аймактарында окуучулар жайында эс алуучу жайлар бар. Райондо 2003-жылы борборлоштурулган китепкана (китеп фондусу 25,2 миң нуска), 27 айылдык китепкана, 8 маданий-социалдык комплекс, 13 маданият үйү, борборлоштурулган оорукана, 6 айылдык оорукана, бейтапкана, учук оорулар диспансери, 16 үй-бүлөлүк врачтар тобу, 17 ФАП, санитария-эпидемиологиялык станция, балдар санаторийи болгон. Райондо тарыхый жерлер да арбын, алар - Арстанбапата, Актайлак-Ата, Көлкупан-Ата тарыхый эстеликтери ж. б. көптөгөн мазарлар. Райондук «Арстанбап таңы» гезити чыгат.

''Ө. Бараталиев.''
[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАЗАР-КОРГОН РАЙОНУ

2026-02-26T06:33:13Z

Mariya:

'''БАЗАР-КОРГОН РАЙОНУ '''- Жалал-Абад облусундагы административдик бирдик. 1934-жылга чейин анын курамында Масы району да болгон. 1937-78-жылдардын аралыгында Масы ж-а Базар-Коргон райондору эки жолу биригип, кийин Ленин району аталган. 1978-жылдан өзүнчө район. Батышынан Ноокен, түндүгүнөн Токтогул, түндүк-чыгышынан [[Тогуз-Торо]], чыгышынан ж-а түшгүгүнөн Сузак райондору, түштүк - батышынан Өзбекстан м-н чектешет. Аянты 2,0 миң ''км''2. Калкы 190,2 миң (2022). Райондо 9 айыл өкмөтү, 55 кыштак бар. Борбору - Базар-Коргон кыштагы. Райондун аймагы негизинен Кара-Үңкүр өрөөнүн ж-а аны курчап турган Бабаш Ата кырка тоосунун түштүк-чыгыш, Кең Кол, Фергана тоолорунун түштүк капталдарын, ошондой эле Фергана өрөөнүнүн түндүк-чыгыш өндүрүнүн бир аз бөлүгүн ээлейт. Райондун табигый байлыгынын негизин [[Арстанбап]], Кызыл Үңкүр, Каба, Ачы жапайы жаңгак-жемиш токой массивдери, курулуш материалдары, минералдуу суулары түзөт. Климаты мелүүн континенттик, Жер ортолук деңиз климатына окшош. Кышы мелүүн суук, январдын орточо температурасы -3...-10°С; жайы кургакчыл, ысык, тоолуу бөлүгүндө салкын, июлдун орточо температурасы 10-20°С. Жылдык жаан-чачындын өлчөмү түзөң бөлүгүндө 300-400 ''мм'', тоолуу бөлүгүндө 1100 ''мм'' ге чейин. Райондун аймагынан Карүңкүр суусу агат; ал Фергана ж-а Бабаш Ата тоолорунан башталып, Кызыл Үңкүр, Жаз Кечүү ж-а Арстанбап сууларынын кошулушунан түзүлөт. Көлдөрү: Кең Кол, Кутма-Көл, Каракол; ошондой эле ж. б. чакан көлдөрү бар. Жери негизинен боз, кара күрөң ж-а күрөң-тоо топурактуу. Базар-Коргон районунун аймагында Түштүк Кыргызстандагы жапайы жаңгак-жемиш токоюнун эң жыш массивдери (Арстанбап, Кызыл Үңкүр) жайгашкан. Ал массивдер - дүйнөдөгү эң кооз жерлердин бири. Кооздукту жыш өскөн жапайы жаңгак - жемиш токою түзөт. Жаңгакка аралаш алча, алмурут, карагат, кайналы, айвансари, алма ж. б. мөмө-жемиштер, ошондой эле шилби, итмурун, асамуса, карамарт, ыргай, четин өсөт. Токой арасындагы ачык аянттарды өскүлөң шалбаа өсүмдүктөрү ээлейт. Суу боюнда терек, тал, чычырканак ж. б. өсөт. Жаңгак токоюнун жогорку чегинде карагай, акчечек, кайың, шилби, табылгы кездешет. Райондун калкы көп улуттуу; көбү кыргыздар, андан сырткары орус, өзбек, уйгур, тажик, украин, корей, башкырт, татар ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Калкынын орточо жыштыгы республиканын жалпы жыштыгынан жогору, 1 ''км''2 жерге 64 киши. Райондун экономикасынын негизин айыл чарбасы түзөт. Айыл чарбасынын негизги багыты - пахтачылык, дан чарбасы ж-а тамекичилик. Район боюнча 2003-жылы 6130 чарбалык субъект иштеп, анын 5701 үй-бүлөлүк, 85 фермердик, 318 дыйкан чарба, 4 үрөнчүлүк чарбасы болгон. Айыл чарбага жарактуу жери 104,7 миң ''га'', анын 13,8 миң ''га'' сы сугат жер, 5,6 миң ''га'' сы чабынды, 78,3 миң ''га'' сы жайыт, 791 ''га'' сы көп жылдык бак-дарактар. Айдоо жерлеринен 2003-жылы 26,0 миң ''т'' буудай, 17,4 миң ''т'' пахта, 0,2 миң ''т'' тамеки, 10,3 миң ''т'' картөшкө, 3,6 миң ''т'' мөмө-жемиш, 19,8 миң ''т'' жашылча, мал чарбасы үчүн 12,4 миң ''т'' тоют жыйналган. 2003-жылы буудай 7042 ''га'', жүгөрү 1178 ''га'', шалы 524 ''га'', башка дан өсүмдүктөрү 354 ''га'', пахта 5350 ''га'', тамеки 838 ''га'', май алынуучу өсүмдүктөр 4451 ''га'', картөшкө 787 ''га'', жашылча 960 ''га'', бакча 206 ''га'' жерге өстүрүлгөн. Райондо 2003-жылы 55,6 миң кой-эчки, 4,6 миң бодо мал, 6,9 миң жылкы, 7,0 миң үй кушу асыралган, 6,2 миң ''т'' эт, 33,3 миң ''л'' сүт, 163 ''т'' жүн, 3,1 млн даана жумуртка өндүрүлгөн. Райондун экономикасында өнөр жайдын үлүшү да кыйла маанилүү. 2003-жылы райондун жалпы өнөр жайында 56,2 млн сомдук продукция өндүрүлгөн. Райондо өнөр жай ишканаларынан пахтаны кайра иштеп чыгуучу «Актилек-А», «Алтын кемер» ишканалары, «Кыргыз - Түрк Этем Озсой» заводу, жаңгак жыгачынан үй буюмдарын жасап чыгаруучу Кыргыз-Түрк Вуд Индастри ишканасы иштейт. Ал эми Кыргыз-Америкалык «Дюбек холдинг» тамеки ферменттөөчү, Кыргыз-Корей жибек өндүрүүчү биргелешкен ишканалары өз продукцияларын чет өлкөлөргө сунуш кылууда. Ошондой эле райондо «Байлык», «Кенч», «Айыл курулушу», «Карүңкүр» акцио- 

[[File:БАЗАРКОРГОН РАЙОНУ1.png | thumb | none]]
нердик коомдору, сүт, нан заводдору, 138 тегирмен, 58 май тегирмен, 31 ак жуваз чакан ишканалары иштейт. Базар-Коргон кыштагында жеке менчик 8 базар бар. Райондогу транспорт каттамынын негизги түрү - автомобиль жолу. Андагы жолдордун жалпы узундугу 194 ''км'', анын асфальтталганы 147 ''км''. Базар-Коргон кыштагы - жолдор тоому. Ал аркылуу Бишкек - Жалал Абад - Ош автомобиль жолу өтөт. Андан сырткары Базар-Коргон - Арстанбап, Базар-Коргон - Кызыл Үңкүр ж. б. автомобиль жолдору бар. Райондо 2003-04-окуу жылында 2 кесиптик лицейде (Базар-Коргон, Кажыр-Абат кыштактарында) 465 окуучу окуп, 21 мугалим, 16 мастер ж-а 56 жалпы билим берүүчү мектептерде 33,0 миң окуучу окуп, 2,3 миң мугалим иштеген, 13 бала бакчада 900 бала тарбияланган. Андан сырткары райондук спорт (357 окуучу), музыкалык мектептер (115 окуучу), гимназия мектеп-интернаты, 4 гимназия багытында иштеп жаткан мектеп (жалпы гимназиялык мектептерде 4758 окуучу окуйт), балдар ж-а өспүрүмдөрдүн «Жаш талант» чыгармачыл борбору (210 окуучу) иштейт. Арстанбап, Кызыл Үңкүр аймактарында окуучулар жайында эс алуучу жайлар бар. Райондо 2003-жылы борборлоштурулган китепкана (китеп фондусу 25,2 миң нуска), 27 айылдык китепкана, 8 маданий-социалдык комплекс, 13 маданият үйү, борборлоштурулган оорукана, 6 айылдык оорукана, бейтапкана, учук оорулар диспансери, 16 үй-бүлөлүк врачтар тобу, 17 ФАП, санитария-эпидемиологиялык станция, балдар санаторийи болгон. Райондо тарыхый жерлер да арбын, алар - Арстанбапата, Актайлак-Ата, Көлкупан-Ата тарыхый эстеликтери ж. б. көптөгөн мазарлар. Райондук «Арстанбап таңы» гезити чыгат.

''Ө. Бараталиев.''
[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

ЖОГОРКУ НАРЫН ӨРӨӨНҮ

2026-02-26T05:52:55Z

Mariya:

ЖОГОРКУ НАРЫН ӨРӨӨНҮ Ички Теңир-Тоодо. Чоң Нарын суусунун алабынан орун алган. Жети-Өгүз жана Нарын райондорунун аймагында. Өрөөн кеңдик багытта 130 км узундукка созулат, туурасы 20 км. Түндүгүнөн Жетим кырка тоосу, Тескей Ала-Тоо, чыгышынан Ак-Шыйрак кырка тоосу, түштүгүнөн жана түштүк-чыгышынан Нарын кырка тоосу, Улан, Чакыр-Корум, Борколдой тоолору курчап жатат. Өрөөндүн таманынын деңиз деңгээлинен бийиктиги 2600–3600 м. Аны курчап жаткан тоолор салыштырмалуу 1000–1300 м көтөрүңкү. Батыш жагы анча кенен эмес, бара-бара кууштап, Кашка-Суу жана Төлөк суулары Чоң Нарынга куйган аймакта

[[File:ЖОГОРКУ НАРЫН ӨРӨӨНҮ34.png | thumb | none]]Чоң Нарын капчыгайына өтөт. Ортоңку бөлүгү кенен, туурасы айрым жерде 25 кмге чейин жетет. Чыгышын Кыргоо жана Кызыл-Эшменин байыркы морена кырлары Тарагай өрөөнүнө жана Кара-Сай өрөөнүнө бөлөт. Тарагайдын башы Ара-Бел – Кум-Төр өрөөнү деп аталат. Өрөөндүн батыш жана ортоңку бөлүктөрүндө Каракол, Чакыр-Корум, Улан сууларынын майда өрөөндөрү бар. Төмөнкү (батыш) бөлүгүндөгү тоо капталдары майда кокту-колоттуу келип, өрөөндүн таманына тик түшөт. Таманы тектирлүү. Айрым жерлерде кеңдик багытында жаткан анча бийик эмес кырлар, дөбөлөр менен алмашат. Өрөөндүн таманы (батышында) негизинен төртүнчүлүк мезгилинин чөкмө тектеринен жана неогендин кум-шагылдарынан турат. Каптал беттери төмөнкү палеозойдун гранит, гранит-диорит жана башка интрузия тектеринен туруп, кеңдик багытында кеткен тектоникалык жаракалар менен тилмеленген. Климаты кескин континенттик, январдын орточо температурасы –19°С, июлдуку 9°С. Жылдык жаан-чачыны 300 мм. Өрөөндө альп шалбаасы, шалбаалуу талаа ландшафттары басымдуу, айрым тик беттерде алар субнивалдык жылаңач чөлдөр менен алмашат. Тоо кырларына нивалдык-гляциалдык ландшафт мүнөздүү. Жайыт. Өрөөндө Каракол, Кара-Сай жана башка кыштоолор бар. Барскоон – Ак-Шыйрак автомобиль жолу өтөт.

Ад.: Чупахин В. М. Физическая география Тянь- Шаня. А.-А., 1964; Бассейн реки Нарын. Ф., 1970; Койчиев М. Кыргызстандын жаратылышы жөнүндөгү очерктер. Ф., 1975.
[[Категория:3-том, 327-448 бб]]

Башкы бет

2026-02-19T05:45:20Z

Mariya:

=4-том=
== Жаңыдан кошулуп, каралып жаткан макалалар==
* 1. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_1-50_бб 4-том,_1-50_бб]
* 2. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_51-100_бб 4-том,_51-100_бб]
* 3. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_101-153_бб 4-том,_101-153_бб]
* 4. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_154-203_бб 4-том,_154-203_бб]
* 5. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_204-256_бб 4-том,_204-256_бб]
* 6. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_257-306_бб 4-том,_257-306_бб]
* 7. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_307-352_бб 4-том,_307-352_бб]
* 8. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_353-402_бб 4-том,_353-402_бб]
* 9. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_403-452_бб 4-том,_403-452_бб] Бег., Гул.
* 10. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_453-496_бб 4-том,_453-496_бб] Бат.
* 11. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_497-546_бб 4-том,_497-546_бб] K
* 12. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_547-596_бб 4-том,_547-596_бб] Тем.
* 13. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_597-656_бб 4-том,_597-656_бб] Л.
* 14. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_657-736_бб 4-том,_657-736_бб] Л.
* 15. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_737-822_бб 4-том,_737-822_бб] K.
== PDF варианты ==
[https://drive.google.com/drive/folders/1iFVfQ3B6vBMunKOF19CzD6EvJi6cbJEp Бул шилтемени бас]

=3-том=
== Үчүнчү томдун макалалары==
* 1. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_5-85_бб 3-том,_5-85_бб]
* 2. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_86-170_бб 3-том,_86-170_бб]
* 3. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_172-214_бб 3-том,_172-214_бб]
* 4. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_215-326_бб 3-том,_215-326_бб]
* 5. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_327-448_бб 3-том,_327-448_бб]
* 6. [http://212.24.105.57:9989/index.php?title=Категория:3-том,_449-543_бб&pageuntil=ИДЕНТИФИКАЦИЯ#mw-pages 3-том,_449-543_бб]
* 7. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_544-607_бб 3-том,_544-607_бб]
* 8. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_607-672_бб 3-том,_607-672_бб]
* 9. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_673-784_бб 3-том,_673-784_бб]

==PDF варианты==
бул жерде: [https://drive.google.com/drive/folders/1uV84whz3mVCrHgtPnqR2zzqxV31x2lS9?usp=sharing 2-том pdf файлдары]

=2-том=

===PDF варианты===
бул жерде: [https://drive.google.com/drive/folders/1uV84whz3mVCrHgtPnqR2zzqxV31x2lS9?usp=sharing 3-том pdf файлдары]

=== Каралган макалалар===
[http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:2-том 2-томдун каралып бүткөн макалалары]

=== Карала элек макалалар===
2-томдун серверге мурда киргизилбей калган макалалары:

* 1. [http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_1-69_%D0%B1%D0%B1 1-69 бб]
* 2. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:2-том,_146-225_бб 146-225 бб]
* 3. [http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_500-554_%D0%B1%D0%B1 500-554 бб]

=== 2-томго кирүү нускамасы ===
Оңдоолорду жана толуктоолорду киргизүү үчүн алгач системага кирүү талап кылынат. Системага кирүү нускамасы төмөнкүдө берилди.

Нускама:
* 1-кадам: [http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD:UserLogin Кирүү] шилтемесине өтүү.
* 2-кадам: Колдонуучунун аты жана сыр сөзү жазылат.
* 3-кадам: Кирүү баскычы басылат.

Экинчи томдун башкы барагына алып баруучу шилтеме: [http://212.24.105.57:9989/index.php/Башкы_бет 2-томдун башкы бети]
[[Категория:Жаңы макалалар]]



= 1-Том =

== 1-томдун макалалары ==
* [[:Category:1-Том| Биринчи томдун макалалары]]

== 1-томго кошумча маалымат катары киргизилген макалалар ==
* [[:Category:Жаңы макалалар| Кыргызстан энциклопедиясына жаңы киргизилген макалалар]]

== Тамга боюнча ылгоолор ==
[[Атайын:AllPages/«А»_ТАМГАСЫ:|Бардык терминдер]]

[[Атайын:AllPages/«А»_ТАМГАСЫ:|«А»ТАМГАСЫ ...]]

[[Special:AllPages/АҢЫР:БАЗИЛИКА |«Б»ТАМГАСЫ ...]]



= Алгы сөз!=


=== Кыргыз энциклопедиясы жана терминология борбору - ишенимдүү маалыматтын булагы!===



Алдыңызда турган санариптик өнүмдөрдүн артыкчылыктары:
# 1968-жылдан бери карай келе жаткан материалдарды жаратуу тажрыйбасы.
# Материалдар «Кыргыз энциклопедия жана терминология борбору» тарабынан түзүлөт жана сайтка жарыяланат.
# Айтылган борбор кыргызча жазылган энциклопедиялык жана терминологиялык материалдардын эң ири базасынын укуктуу ээси.
# Энциклопедиялык материалдар мекеме тарабынан түзүлгөн редколлегия мүчөлөрүнүн, б. а. илимпоз-окумуштуулардын сын-пикиринен өтөт.
# Чет өлкөлүк донорлордон көз карандысыз алгачкы улуттук санариптик портал.
# Энциклопедиялык материалдарды ортомчусуз, автордук укуктун негизинде гана жарыкка чыгаруу.
# Материалдар ар дайым жаңыланып турат. Ошондой эле көпчүлүк материалдар уникалдуу, б. а. буга чейин эч жерде жарык көрө элек макалалар орун алган.


Санариптик энциклопедиянын колдонуучуларына алдын ала эскертүүлөр:
# Санариптик энциклопедиянын алгачкы версиясы пилоттук режимде иштеп жатат, ошондуктан макалаларда механикалык каталар болушу ыктымал.
# Астрономия тармагына тиешелүү макалалардын базасындагы сүрөттөр көркөмдөө максатында гана коюлуп илимий редакциядан өтө элек.

=Аткарылып жаткан жумуш, мониторинг=

== [http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD:ListUsers Жалпы редакторлордун тизмеси жана салымдары] ==

==[http://212.24.105.57:9989/index.php/Атайын:ActiveUsers?username=&wpFormIdentifier=specialactiveusers Акыркы 30 күндүн ичинде редакторлордун салымдары, шилтеме]==

'''Жогорку шилтеме аркылуу берилген маалыматты кантип түшүнүү керек, түшүндүрмө'''

1. Шилтеме аркылуу веб баракка өтүңүз.

2. Баракта берилген маалымат төмөнкү мисалдагыдай болот.

 ''Мисал:'' Жибек ([[#|талкуу]] | [[#|салымы]]) [10 action in the last 30 days]

Муну мындай түшүнсө болот: көрсөтүлгөн колдонуучунун (редактор) акыркы 30 күндө 10 өзгөртүү жасагандыгын билгизет.

Башкы бет

2026-02-19T05:39:41Z

Mariya: /* 2-томго кирүү нускамасы */

=4-том=
== Жаңыдан кошулуп, каралып жаткан макалалар==
* 1. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_1-50_бб 4-том,_1-50_бб]
* 2. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_51-100_бб 4-том,_51-100_бб]
* 3. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_101-153_бб 4-том,_101-153_бб]
* 4. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_154-203_бб 4-том,_154-203_бб]
* 5. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_204-256_бб 4-том,_204-256_бб]
* 6. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_257-306_бб 4-том,_257-306_бб]
* 7. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_307-352_бб 4-том,_307-352_бб]
* 8. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_353-402_бб 4-том,_353-402_бб]
* 9. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_403-452_бб 4-том,_403-452_бб] Бег., Гул.
* 10. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_453-496_бб 4-том,_453-496_бб] Бат.
* 11. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_497-546_бб 4-том,_497-546_бб] K
* 12. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_547-596_бб 4-том,_547-596_бб] Тем.
* 13. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_597-656_бб 4-том,_597-656_бб] Л.
* 14. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_657-736_бб 4-том,_657-736_бб] Л.
* 15. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_737-822_бб 4-том,_737-822_бб] K.
== PDF варианты бул жерде ==
[https://drive.google.com/drive/folders/1iFVfQ3B6vBMunKOF19CzD6EvJi6cbJEp Бул шилтемени бас]

=3-том=
== Үчүнчү томдун макалалары==
* 1. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_5-85_бб 3-том,_5-85_бб]
* 2. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_86-170_бб 3-том,_86-170_бб]
* 3. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_172-214_бб 3-том,_172-214_бб]
* 4. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_215-326_бб 3-том,_215-326_бб]
* 5. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_327-448_бб 3-том,_327-448_бб]
* 6. [http://212.24.105.57:9989/index.php?title=Категория:3-том,_449-543_бб&pageuntil=ИДЕНТИФИКАЦИЯ#mw-pages 3-том,_449-543_бб]
* 7. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_544-607_бб 3-том,_544-607_бб]
* 8. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_607-672_бб 3-том,_607-672_бб]
* 9. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_673-784_бб 3-том,_673-784_бб]

==PDF вариант==
бул жерде: [https://drive.google.com/drive/folders/1uV84whz3mVCrHgtPnqR2zzqxV31x2lS9?usp=sharing 2-том pdf файлдары]

=2-том=

===PDF вариант===
бул жерде: [https://drive.google.com/drive/folders/1uV84whz3mVCrHgtPnqR2zzqxV31x2lS9?usp=sharing 3-том pdf файлдары]

=== Каралган макалалар===
[http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:2-том 2-томдун каралып бүткөн макалалары]

=== Карала элек макалалар===
2-томдун серверге мурда киргизилбей калган макалалары:

* 1. [http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_1-69_%D0%B1%D0%B1 1-69 бб]
* 2. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:2-том,_146-225_бб 146-225 бб]
* 3. [http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_500-554_%D0%B1%D0%B1 500-554 бб]

=== 2-томго кирүү нускамасы ===
Оңдоолорду жана толуктоолорду киргизүү үчүн алгач системага кирүү талап кылынат. Системага кирүү нускамасы төмөнкүдө берилди.

Нускама:
* 1-кадам: [http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD:UserLogin Кирүү] шилтемесине өтүү
* 2-кадам: Колдонуучунун аты жана сыр сөзү жазылат
* 3-кадам: Кирүү баскычы басылат.

Экинчи томдун башкы барагына алып баруучу шилтеме: [http://212.24.105.57:9989/index.php/Башкы_бет 2-томдун башкы бети]
[[Категория:Жаңы макалалар]]



= 1-Том =

== 1-томдун макалалары ==
* [[:Category:1-Том| Биринчи томдун макалалары]]

== 1-томго кошумча маалымат катары киргизилген макалалар ==
* [[:Category:Жаңы макалалар| Кыргызстан энциклопедиясына жаңы киргизилген макалалар]]

== Тамга боюнча ылгоолор ==
[[Атайын:AllPages/«А»_ТАМГАСЫ:|Бардык терминдер]]

[[Атайын:AllPages/«А»_ТАМГАСЫ:|«А»ТАМГАСЫ ...]]

[[Special:AllPages/АҢЫР:БАЗИЛИКА |«Б»ТАМГАСЫ ...]]



= Алгы сөз!=


=== Кыргыз энциклопедиясы жана терминология борбору - ишенимдүү маалыматтын булагы!===



Алдыңызда турган санариптик өнүмдөрдүн артыкчылыктары:
# 1968-жылдан бери карай келе жаткан материалдарды жаратуу тажрыйбасы.
# Материалдар «Кыргыз энциклопедия жана терминология борбору» тарабынан түзүлөт жана сайтка жарыяланат.
# Айтылган борбор кыргызча жазылган энциклопедиялык жана терминологиялык материалдардын эң ири базасынын укуктуу ээси.
# Энциклопедиялык материалдар мекеме тарабынан түзүлгөн редколлегия мүчөлөрүнүн, б. а. илимпоз-окумуштуулардын сын-пикиринен өтөт.
# Чет өлкөлүк донорлордон көз карандысыз алгачкы улуттук санариптик портал.
# Энциклопедиялык материалдарды ортомчусуз, автордук укуктун негизинде гана жарыкка чыгаруу.
# Материалдар ар дайым жаңыланып турат. Ошондой эле көпчүлүк материалдар уникалдуу, б. а. буга чейин эч жерде жарык көрө элек макалалар орун алган.


Санариптик энциклопедиянын колдонуучуларына алдын ала эскертүүлөр:
# Санариптик энциклопедиянын алгачкы версиясы пилоттук режимде иштеп жатат, ошондуктан макалаларда механикалык каталар болушу ыктымал.
# Астрономия тармагына тиешелүү макалалардын базасындагы сүрөттөр көркөмдөө максатында гана коюлуп илимий редакциядан өтө элек.

=Аткарылып жаткан жумуш, мониторинг=

== [http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD:ListUsers Жалпы редакторлордун тизмеси жана салымдары] ==

==[http://212.24.105.57:9989/index.php/Атайын:ActiveUsers?username=&wpFormIdentifier=specialactiveusers Акыркы 30 күндүн ичинде редакторлордун салымдары, шилтеме]==

'''Жогорку шилтеме аркылуу берилген маалыматты кантип түшүнүү керек, түшүндүрмө'''

1. Шилтеме аркылуу веб баракка өтүңүз.

2. Баракта берилген маалымат төмөнкү мисалдагыдай болот.

 ''Мисал:'' Жибек ([[#|талкуу]] | [[#|салымы]]) [10 action in the last 30 days]

Муну мындай түшүнсө болот: көрсөтүлгөн Жибек аттуу колдонуучу(редактор) акыркы 30 күндө 10 өзгөртүү жасагандыгын билгизет.

Башкы бет

2026-02-19T04:15:24Z

Mariya: /* Акыркы 30 күндүн ичинде редакторлордун салымдары, шилтеме */

=4-том=
== Жаңыдан кошулуп, каралып жаткан макалалар==
* 1. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_1-50_бб 4-том,_1-50_бб]
* 2. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_51-100_бб 4-том,_51-100_бб]
* 3. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_101-153_бб 4-том,_101-153_бб]
* 4. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_154-203_бб 4-том,_154-203_бб]
* 5. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_204-256_бб 4-том,_204-256_бб]
* 6. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_257-306_бб 4-том,_257-306_бб]
* 7. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_307-352_бб 4-том,_307-352_бб]
* 8. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_353-402_бб 4-том,_353-402_бб]
* 9. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_403-452_бб 4-том,_403-452_бб] Бег., Гул.
* 10. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_453-496_бб 4-том,_453-496_бб] Бат.
* 11. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_497-546_бб 4-том,_497-546_бб] K
* 12. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_547-596_бб 4-том,_547-596_бб] Тем.
* 13. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_597-656_бб 4-том,_597-656_бб] Л.
* 14. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_657-736_бб 4-том,_657-736_бб] Л.
* 15. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_737-822_бб 4-том,_737-822_бб] K.
== PDF варианты бул жерде ==
[https://drive.google.com/drive/folders/1iFVfQ3B6vBMunKOF19CzD6EvJi6cbJEp Бул шилтемени бас]

=3-том=
== Үчүнчү томдун макалалары==
* 1. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_5-85_бб 3-том,_5-85_бб]
* 2. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_86-170_бб 3-том,_86-170_бб]
* 3. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_172-214_бб 3-том,_172-214_бб]
* 4. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_215-326_бб 3-том,_215-326_бб]
* 5. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_327-448_бб 3-том,_327-448_бб]
* 6. [http://212.24.105.57:9989/index.php?title=Категория:3-том,_449-543_бб&pageuntil=ИДЕНТИФИКАЦИЯ#mw-pages 3-том,_449-543_бб]
* 7. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_544-607_бб 3-том,_544-607_бб]
* 8. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_607-672_бб 3-том,_607-672_бб]
* 9. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_673-784_бб 3-том,_673-784_бб]

==PDF вариант==
бул жерде: [https://drive.google.com/drive/folders/1uV84whz3mVCrHgtPnqR2zzqxV31x2lS9?usp=sharing 2-том pdf файлдары]

=2-том=

===PDF вариант===
бул жерде: [https://drive.google.com/drive/folders/1uV84whz3mVCrHgtPnqR2zzqxV31x2lS9?usp=sharing 3-том pdf файлдары]

=== Каралган макалалар===
[http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:2-том 2-томдун каралып бүткөн макалалары]

=== Карала элек макалалар===
2-томдун серверге мурда киргизилбей калган макалалары:

* 1. [http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_1-69_%D0%B1%D0%B1 1-69 бб]
* 2. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:2-том,_146-225_бб 146-225 бб]
* 3. [http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_500-554_%D0%B1%D0%B1 500-554 бб]

=== 2-томго кирүү нускамасы ===
Оңдоолорду жана толуктоолорду киргизүү үчүн алгач системага кирүү талап кылынат. Системага кирүү нускамасы төмөнкүдө берилди.

Нускама:
* 1-кадам: [http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD:UserLogin Кирүү] шитлтемесине өтүү
* 2-кадам: Колдонуучунун аты жана сыр сөзү жазылат
* 3-кадам: Кирүү баскычы басылат.

Экинчи томдун башкы барагына алып баруучу шилтеме: [http://212.24.105.57:9989/index.php/Башкы_бет 2-томдун башкы бети]
[[Категория:Жаңы макалалар]]



= 1-Том =

== 1-томдун макалалары ==
* [[:Category:1-Том| Биринчи томдун макалалары]]

== 1-томго кошумча маалымат катары киргизилген макалалар ==
* [[:Category:Жаңы макалалар| Кыргызстан энциклопедиясына жаңы киргизилген макалалар]]

== Тамга боюнча ылгоолор ==
[[Атайын:AllPages/«А»_ТАМГАСЫ:|Бардык терминдер]]

[[Атайын:AllPages/«А»_ТАМГАСЫ:|«А»ТАМГАСЫ ...]]

[[Special:AllPages/АҢЫР:БАЗИЛИКА |«Б»ТАМГАСЫ ...]]



= Алгы сөз!=


=== Кыргыз энциклопедиясы жана терминология борбору - ишенимдүү маалыматтын булагы!===



Алдыңызда турган санариптик өнүмдөрдүн артыкчылыктары:
# 1968-жылдан бери карай келе жаткан материалдарды жаратуу тажрыйбасы
# Материалдар «Кыргыз энциклопедия жана терминология борбору» тарабынан түзүлөт жана сайтка жарыяланат.
# Айтылган борбор кыргызча жазылган энциклопедиялык жана терминологиялык материалдардын эң ири базасынын укуктуу ээси
# Энциклопедиялык материалдар атагы чыккан Кыргыз Республикасынын окумуштууларынын (Ред. Коллегиянын) сын-пикиринен өтөт
# Чет өлкөлүк донорлордон көз карандысыз алгачкы улуттук санариптик портал.
# Энциклопедиялык материалдарды ортомчусуз, автордук укуктун негизинде гана жарыкка чыгаруу.
# Материалдардын ар дайым жаңыланып турушу, ошондуктан көпчүлүк материалдар уникалдуу, б.а. буга чейин эч жерде жарык көрө элек


Санариптик энциклопедиянын колдонуучуларына алдын ала эскертүүлөр:
# Санариптик энциклопедиянын алгачкы версиясы пилоттук режимде иштеп жатат, ошондуктан макалаларда механикалык каталар болушу ыктымал
# Астрономия тармагына тиешелүү макалалардын базасындагы сүрөттөр көркөмдөө максатында гана коюлуп илимий редакциядан өтө элек

=Аткарылып жаткан жумуш, мониторинг=

== [http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD:ListUsers Жалпы редакторлордун тизмеси жана салымдары] ==

==[http://212.24.105.57:9989/index.php/Атайын:ActiveUsers?username=&wpFormIdentifier=specialactiveusers Акыркы 30 күндүн ичинде редакторлордун салымдары, шилтеме]==

'''Жогорку шилтеме аркылуу берилген маалыматты кантип түшүнүү керек, түшүндүрмө'''

1. Шилтеме аркылуу веб баракка өтүңүз

2. Баракта берилген маалымат төмөнкү мисалдагыдай болот

 ''Мисал:'' Жибек ([[#|талкуу]] | [[#|салымы]]) [10 action in the last 30 days]

Муну мындай түшүнсө болот: көрсөтүлгөн Жибек аттуу колдонуучу(редактор) акыркы 30 күндө 10 өзгөртүү жасагандыгын билгизет.

Башкы бет

2026-02-13T10:23:26Z

Mariya: /* Кыргызстан энциклопедия жана терминология борбору - ишенимдүү маалыматтын булагы! */

=4-том=
== Жаңыдан кошулуп, каралып жаткан макалалар==
* 1. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_1-50_бб 4-том,_1-50_бб]
* 2. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_51-100_бб 4-том,_51-100_бб]
* 3. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_101-153_бб 4-том,_101-153_бб]
* 4. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_154-203_бб 4-том,_154-203_бб]
* 5. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_204-256_бб 4-том,_204-256_бб]
* 6. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_257-306_бб 4-том,_257-306_бб]
* 7. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_307-352_бб 4-том,_307-352_бб]
* 8. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_353-402_бб 4-том,_353-402_бб]
* 9. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_403-452_бб 4-том,_403-452_бб] Бег., Гул.
* 10. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_453-496_бб 4-том,_453-496_бб] Бат.
* 11. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_497-546_бб 4-том,_497-546_бб] K
* 12. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_547-596_бб 4-том,_547-596_бб] Тем.
* 13. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_597-656_бб 4-том,_597-656_бб] Л.
* 14. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_657-736_бб 4-том,_657-736_бб] Л.
* 15. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:4-том,_737-822_бб 4-том,_737-822_бб] K.
== PDF варианты бул жерде ==
[https://drive.google.com/drive/folders/1iFVfQ3B6vBMunKOF19CzD6EvJi6cbJEp Бул шилтемени бас]

=3-том=
== Үчүнчү томдун макалалары==
* 1. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_5-85_бб 3-том,_5-85_бб]
* 2. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_86-170_бб 3-том,_86-170_бб]
* 3. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_172-214_бб 3-том,_172-214_бб]
* 4. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_215-326_бб 3-том,_215-326_бб]
* 5. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_327-448_бб 3-том,_327-448_бб]
* 6. [http://212.24.105.57:9989/index.php?title=Категория:3-том,_449-543_бб&pageuntil=ИДЕНТИФИКАЦИЯ#mw-pages 3-том,_449-543_бб]
* 7. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_544-607_бб 3-том,_544-607_бб]
* 8. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_607-672_бб 3-том,_607-672_бб]
* 9. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:3-том,_673-784_бб 3-том,_673-784_бб]

==PDF вариант==
бул жерде: [https://drive.google.com/drive/folders/1uV84whz3mVCrHgtPnqR2zzqxV31x2lS9?usp=sharing 2-том pdf файлдары]

=2-том=

===PDF вариант===
бул жерде: [https://drive.google.com/drive/folders/1uV84whz3mVCrHgtPnqR2zzqxV31x2lS9?usp=sharing 3-том pdf файлдары]

=== Каралган макалалар===
[http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:2-том 2-томдун каралып бүткөн макалалары]

=== Карала элек макалалар===
2-томдун серверге мурда киргизилбей калган макалалары:

* 1. [http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_1-69_%D0%B1%D0%B1 1-69 бб]
* 2. [http://212.24.105.57:9989/index.php/Категория:2-том,_146-225_бб 146-225 бб]
* 3. [http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:2-%D1%82%D0%BE%D0%BC,_500-554_%D0%B1%D0%B1 500-554 бб]

=== 2-томго кирүү нускамасы ===
Оңдоолорду жана толуктоолорду киргизүү үчүн алгач системага кирүү талап кылынат. Системага кирүү нускамасы төмөнкүдө берилди.

Нускама:
* 1-кадам: [http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD:UserLogin Кирүү] шитлтемесине өтүү
* 2-кадам: Колдонуучунун аты жана сыр сөзү жазылат
* 3-кадам: Кирүү баскычы басылат.

Экинчи томдун башкы барагына алып баруучу шилтеме: [http://212.24.105.57:9989/index.php/Башкы_бет 2-томдун башкы бети]
[[Категория:Жаңы макалалар]]



= 1-Том =

== 1-томдун макалалары ==
* [[:Category:1-Том| Биринчи томдун макалалары]]

== 1-томго кошумча маалымат катары киргизилген макалалар ==
* [[:Category:Жаңы макалалар| Кыргызстан энциклопедиясына жаңы киргизилген макалалар]]

== Тамга боюнча ылгоолор ==
[[Атайын:AllPages/«А»_ТАМГАСЫ:|Бардык терминдер]]

[[Атайын:AllPages/«А»_ТАМГАСЫ:|«А»ТАМГАСЫ ...]]

[[Special:AllPages/АҢЫР:БАЗИЛИКА |«Б»ТАМГАСЫ ...]]



= Алгы сөз!=


=== Кыргыз энциклопедиясы жана терминология борбору - ишенимдүү маалыматтын булагы!===



Алдыңызда турган санариптик өнүмдөрдүн артыкчылыктары:
# 1968-жылдан бери карай келе жаткан материалдарды жаратуу тажрыйбасы
# Материалдар «Кыргыз энциклопедия жана терминология борбору» тарабынан түзүлөт жана сайтка жарыяланат.
# Айтылган борбор кыргызча жазылган энциклопедиялык жана терминологиялык материалдардын эң ири базасынын укуктуу ээси
# Энциклопедиялык материалдар атагы чыккан Кыргыз Республикасынын окумуштууларынын (Ред. Коллегиянын) сын-пикиринен өтөт
# Чет өлкөлүк донорлордон көз карандысыз алгачкы улуттук санариптик портал.
# Энциклопедиялык материалдарды ортомчусуз, автордук укуктун негизинде гана жарыкка чыгаруу.
# Материалдардын ар дайым жаңыланып турушу, ошондуктан көпчүлүк материалдар уникалдуу, б.а. буга чейин эч жерде жарык көрө элек


Санариптик энциклопедиянын колдонуучуларына алдын ала эскертүүлөр:
# Санариптик энциклопедиянын алгачкы версиясы пилоттук режимде иштеп жатат, ошондуктан макалаларда механикалык каталар болушу ыктымал
# Астрономия тармагына тиешелүү макалалардын базасындагы сүрөттөр көркөмдөө максатында гана коюлуп илимий редакциядан өтө элек

=Аткарылып жаткан жумуш, мониторинг=

== [http://212.24.105.57:9989/index.php/%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD:ListUsers Жалпы редакторлордун тизмеси жана салымдары] ==

==[http://212.24.105.57:9989/index.php/Атайын:ActiveUsers?username=&wpFormIdentifier=specialactiveusers Акыркы 30 күндүн ичинде редакторлордун салымдары, шилтеме]==

'''Жогорку шилтеме аркылуу берилген маалыматты кантип түшүнүү керек, түшүндүрмө'''

1. Шилтеме аркылыуу веб барака өтүңүз

2. Баракта берилген маалымат төмөнкү мисалдагыдай болот

 ''Мисал:'' Жибек ([[#|талкуу]] | [[#|салымы]]) [10 action in the last 30 days]

Муну мындай түшүнсө болот: көрсөтүлгөн Жибек аттуу колдонуучу(редактор) акыркы 30 күндө 10 өзгөртүү жасагандыгын билгизет.

КУРМАНЖАН ДАТКА

2026-02-10T04:46:52Z

Mariya:

КУРМАНЖАН ДАТКА Маматбай кызы (1811, Алай 1. 2. 1907, Ош шаарына жакын Мады кыштагы.) кыргыз аялдарынан чыккан коомдук ишмер.[[File:КУРМАНЖАН ДАТКА55.png | thumb | Курманжан датка небереси менен. Г. Маннергеймдин сүрөтү. 1906-жылы
]]
Алымбек датканын аялы. Алайдагы кыргыздардын башкаруучусу, Алай «канышасы» деген ат менен белгилүү. Атасы Маматбай мунгуш уруусунун жапалак урусунан. 17 жашка чыкканда атасы кудалашып койгон 500 түтүндүү жоош уруусунун Төрөкул деген бийинин Кулсейит аттуу уулуна турмушка чыккан. Бирок күйөөсү көңүлүнө толбой, үч жыл жашап, чанып кеткен. 1832-жылы баргы уруусунун бийи Алымбек менен таанышып, ага баш кошкондон кийин анын таасирдүү кеңешчисине айланып, коомдук иштерге аралаша баштаган. Курманжан датка Алымбек менен 29 жыл жашап, 5 балалуу болгон. Кокон хандыгындагы так талашууга байланыштуу чыр-чатактын биринде Алымбек датка өлтүрүлгөн. Ушул себептен Бухаранын эмири Сейит Музаффар-эддин аскери менен Ошко келип, алайлык кыргыздарды өз жагына тартуу үчүн датка наамын Алымбектин улуу уулу (Курманжандын өгөй баласы) Жаркымбайга сунуш кылган. Бирок Осмон, Өмүрбек, Акимбай ж. б. белгилүү бийлердин кеңеши боюнча Жаркымбай ал наамдан баш тартат. Натыйжада эмир аны Ош шаарына аким кылып, Курманжанга датка наамын ыйгарган. Алай өрөөнүндө Курманжан датканын таасири күчтүү экенин жакшы билген Кокон хандары дагы бул жердеги кыргыздарды колдон чыгарбоо үчүн аны менен мамиле түзүүгө аргасыз болушкан. 1864-жылы М. Г. Черняевдин отрядына каршы салгылашууда Жаркымбай өлүп, ордуна Абдылдабек Ошко аким болуп дайындалат. Кудаяр хан 3-жолу такка отурганда (1865) Курманжан датка урмат менен анын шаан-шөкөтүнө чакырылган. Бирок 1870-жылдардан кийин Кудаяр хандын саясатына нааразы болуп, ага каршы көтөрүлгөн Шер датка, Мамыр Мерген уулу, Абдымомун
жана башкаларды колдогон. Курманжан датканын таасири менен Абдылдабек Искактын кѳтѳрүлүшүндѳ белгилүү роль ойногон. Кокон хандыгы жоюлганда, орустарга багынгысы келбеген Курманжан датка Кашкардагы Кѳк-Сууга кѳчүп кеткен. Анын жайнаган малына кызыккан кашкарлыктар ал жерде да тынчтык берген эмес. Ошондуктан 1876-жылы уулу Камчыбек менен кайра Алайга келген. Ошол эле жылдын апрель айында Түркстан генерал-губернаторунун буйругу боюнча 3 күндүн ичинде алайлык кыргыздарды күч менен болсо дагы багындырып, салык жыйнап келүү үчүн М. Д. Скобелевдин отряды Гүлчѳгѳ келген. Ош уездинин биринчи начальниги, генерал М. Е. Ионовдун аракети менен Курманжан датка уулу Камчыбек жана небереси Мырзапаязды жанына кошуп алып, М. Д. Скобелевге жолуккан. Орус аскер курал-жарагынын артыкчылыгын жакшы түшүнүп, аргасыз алардын бийлигине багынууга жана алайлык кыргыздарды орус букаралыгына киргизүү үчүн кѳмѳктѳшүүгѳ макул болгон. М. Д. Скобелев аны урмат менен кабыл алып, белекке алтын чѳйчѳк берип, парча чепкен жапкан. Үч уулу -- Мамытбек, Асанбек, Батырбек да анын сѳзүн угуп, Ошко келишкен жана болуш башчылыгына дайындалышкан. Орустун бажы кызматчыларын ѳлтүргѳн деген айып менен уулдары - Мамытбек, Асанбек, Батырбек Сибирге айдалып, Камчыбек дарга асылгандан кийин (1895) орус бийлигинен алыстап, Алайдагы айылына кеткен. Аны менен бетме-бет сүйлѳшкѳн орус чиновниктери Курманжан датканын абдан акылдуугун жана терең дипломатиялык талантын баса белгилеп, аны «Алай канышасы» деп аташкан. Алардын кѳрсѳтмѳсү боюнча Алымбектин жесиринин кадыр-баркы үй-бүлѳсүндѳ эле эмес, Ош жана Маргалаң уезддерине караштуу жалпы кѳчмѳндѳр ичинде да ѳтѳ жогору болгон». Императордун 1901-жылы 13-декабрдагы буйругу боюнча Курманжан датка асыл таш чѳгѳрүлгѳн алтын саат менен сыйланган. Бишкек шаарына (2004), Жапалак айылына жана Ош шаарына (2011) эстелиги тургзулуп, ысмы кѳчѳлѳргѳ, айлындагы мектепке ыйгарылган. Курманжан датка фонду уюшулуп (1995), акчага элеси түшүрүлгѳн. КР президенти Р. Отунбаеванын чечими менен 2011-жылы «Курманжан датка» жылы деп жарыяланып, 200 жылдыгы белгиленген, «Курманжан датка» аттуу даректүү фильм (реж. 3. Эралиев) тартылып, «Курманжан датка» атындагы мамлекеттик сыйлык-орден уюштурулган. Курманжан даткага арналган драмалык чыгармалар («Канышанын кѳз жашы», С. Раев; «Курманжан датка», К. Сактанов, Т. Касымбеков) жазылган жана «Датка эне» деген китеп чыгарылган. Гүлчѳ айлында музейи бар.



Ад.: Алексеев А. Курманджан-датха (Краткая биографическая заметка)//Туркестанский сборник. Т. 422; Ювачев И. Курбан-Джан-датха, кара-киргизская царица Алая//Туркестанский сборник. Т. 471; Тагеев Б. Л. Царица Алая//Нива. 1898; Газиев А Курманджан датка — некоронованная царица Алая. Б., 1991; Жусуев С. Курманжан датка. Б., 1994; Плоских В. H., Жолдошева Ж., Какеев А. Ч, Мамытов С. Курманджан датка — царица Алая. Б., 2002; Ѳмүрзакова Т. Курманжан датка: доор, инсан, ишмердүүлүк. Б., 2002; Хасанов А. Избранные труды. Очерки по истории Киргизии. Б.; М., 2004; Бектурганова К. Кыргызстандын Асыл кыздары. Б., 2006.
[[Категория:4-том, 597-656 бб]]

КАРБОН КИСЛОТАЛАРЫ

2025-12-12T03:34:31Z

Mariya:

КАРБО́Н КИСЛОТАЛАРЫ – молекуласында
карбоксил – СООН топтору бар бирикмелер. Молекуладагы карбоксил топторунун санына жараша алар бир, эки, үч ж-а көп негиздүү, ал эми ал топтор м-н байланышып турган радикалдардын түзүлүшүнө жараша ациклдүү, ароматтык, гетероциклдүү, каныккан ж-а каныкпаган болуп бөлүнөт. Алардын аттары тривиалдык, рационалдык ж-а илимий номенклатуралар боюнча аталат. Практикада тривиалдык номенклатура көбүрөөк колдонулат. Мисалы, кумурска, алма, валериан, лимон кислотасы ж. б. Ал эми Женева номенклатурасы боюнча алардын аты углеводороддордун атынан алынып, аягына «кислотасы» деген сөз кошулат. Мисалы, этан, бутан кислотасы ж. б. Рационалдык номенклатура боюнча карбон кислоталарынын аттары уксус кислотасынын метил тобундагы суутек атому алкил радикалдары м-н орун алмашкан бирикмелер сыяктуу каралат. Мисалы, СН3–СН2– СООН – метилуксус кислотасы, СН3–(СН2)2–СООН – этилуксус кислотасы, С6Н5–СН2–СООН – фенилуксус кислотасы ж. б. Карбон кислоталары начар кислоталар. Суудагы эритмеси минералдык кислоталарга салыштырмалуу начар диссоциацияланат. Алар – суюк же катуу заттар. Молекулалык массалары анча чоң эмес ациклдүү карбон кислоталарынын төмөнкү өкүлдөрү сууда жакшы эрийт. Ири молекулалуу өкүлдөрү сууда эрибейт; спирт, эфир, бензолдо жакшы эришет; химиялык жактан активдүү бирикмелер. Негиздер м-н туздарды RCOOH + NaOH – <math>H_2</math>O+ R–COONa; спирттер 2 м-н татаал эфирлерди, R+COOH + R–OHXR– COOR–+ H2O фосфор галогениди, хлордуу тионил ж-а сульфирил м-н хлорангидриддерди R-COCl, ал эми сууну өзүнө тартып алуучу заттардын таасиринде ангидриддерди (RCO)2O пайда кылат. Карбон кислоталары жаратылышта (айрыкча алифаттык) эркин түрүндө да, бирикмелер түрүндө да көп таралган. Алар өсүмдүктөрдүн мөмөлөрүнүн, майдын, кандын курамында кездешет. Синтез жолу м-н кислоталардын нитрилдерин гидролиздөөдөн, углеводороддорду, спирттерди, альдегиддерди окистендирүүдөн алынат. Карбон кислоталарынын бирикмелери эл чарбасында чоң мааниге ээ. Мисалы, кумурска ж-а уксус кислоталары кездеме боёодо; уксус кислотасы ж-а ангидриддери ацетилцеллюлоза алууда, ал эми ири молекулалуу карбон кислоталары самын, сыр, лак өндүрүүдө; адипин ж-а терефтал кислоталары синтез буласын алууда колдонулат.

С. А. Адылов.
[[Категория:4-том, 101-153 бб]]

КАРА ТАМЫР

2025-12-09T04:27:28Z

Mariya:

КАРА ТАМЫР (Symphyium Тоurn.) – өсүмдүктөрдүн эндиктер тукумундагы көп жылдык чөп. Бийик өсөт, жалбырагы майда тикендүү, кезектешип жайгашат. Гүлү көк, кызгылт, ак, сары, көгүш кызыл. Түндүк Африкада, Азиянын батышында 25тей түрү белгилүү; 10дон ашык түрү КМШ өлкөлөрүнүн Европа бөлүгүндө ж-а Батыш Сибирь токойлорунда кездешет. Эң негизгиси дары кара тамыр ж-а орус кара тамыры. О р у с к а р а тамырынын жалбырагы жазы, бийиктиги 1 мден ашык, көгүлтүр же сары гүлдүү, тамыры жоон. Орус кара тамыры тоют өсүмдүгү. Жашыл массасынан силос, чөп уну дардалат. Нымдуу жерде гектарынан 300-1000 ''ц силос массасы алынат. Түшүмдү негизинен жалбырагы берет. Орус кара тамырынан даярдалган 100'' кг жашыл тоютта 16 тоют бирдиги, 2,3 ''кг аш болумдуу прнотеин ж-а 600'' мг каротин болот Чөбүн чочко, коён, үй куштары, уй куштары жакшы жейт. Д а р ы к а р а т а м ы р ы медицинада, ветеринарияда колдонулат. Анын тамырында алкалоид ж-а өңдөгүч заттар бар.

[[Категория:4-том, 101-153 бб]]

КАРБОЦИКЛДҮҮ БИРИКМЕЛЕР

2025-12-05T09:03:05Z

Mariya:

КАРБОЦИКЛДҮҮ БИРИКМЕЛЕР, и з о ц и к л д ү ү б и р и к м е л е р – молекуласында көмүртек атомунан түзүлгөн цикли (шакеги) бар органикалык бирикмелер. Карбоциклдүү бирикмелер алициклдүү ж-а ароматтык болуп бөлүнөт. Ароматтык бирикмелерге бензол ж-а анын гомологдору м-н туундулары, трополондор, азулендер ж. б. кирет. Алициклдүү бирикмелерге каныккан алициклдүү, полиметилендүү (циклоалкандар ж-а алардын туундулары), мисалы, циклопропан, циклогексан, гексахлорциклогексан, каныкпаган алициклдүү бирикмелер (циклобутен, циклопентадиен) кирет. Карбоциклдүү бирикмелердин циклинде көмүртектин атомунун саны ж-а циклдеринин саны ар түрдүү. Шакектердин санына жараша алар бир ядролуу же моноциклдүү, би-, триж-а полициклдүү болуп бөлүнөт. Эки цикл бири-биринен көмүртектик түз чынжыр м-н, мисалы, дифенилэтан <math>C_6H_5-CH_2-CH-C,_2H_6</math>же жөнөкөй байланыш м-н байланышы мүмкүн, мисалы, дифенил <math>C_6-H_5-C_6-H_5</math> . Көпчүлүк учурда циклдер жалпы эки көмүртектин атомуна ээ конденсацияланган ядролор, мисалы, нафталин. Алицикддүү ж-а ароматтык бирикмелер химиялык жол м-н бири-бирине оңой өтөт. Мисалы, бензолду майдаланган Niдин үстүнөн гидрлегенде – циклогексан, ал эми ультра-кызгылт көк нур м-н нурландырып, хлорлогондо гексахлоргексан алынат. Карбоциклдүү бирикмелер өтө кеңири тараган. Алар синтетикалык чайырларды, пластмасса, дары-дармек, боёк, инсектицид ж. б. заттарды алууда колдонулат.
[[Категория:4-том, 101-153 бб]]

КИНОЛОГИЯ

2025-11-18T09:09:11Z

Mariya:

КИНОЛО́ГИЯ (гр. kyjn, илик жөндөмөдө kynjs – ит ж-а ...логия) – ит жөнүндөгү илим. Иттин анатомиясын, физиологиясын, тегин, породасын, итти багуу, үйрөтүү, эл чарбасында пайдаланууну иликтейт. Кинология 19-кылымдын 2-жарымында илим катары калыптанган. Грекия, Римде итти багуу, үйрөтүү жөнүндөгү эмгектер биздин заманга чейин эле белгилүү болгон. Азыркы кинология иттин негизги 3 тибинин (ишчил, аңчы ж-а эрмектик иттердин) көптөгөн породаларын изилдейт.

Ад.: Пуньетти Д. Собаки: Энциклопедия. М., 1998.
[[Категория:4-том, 257-306 бб]]

ЖАПАРОВ САДЫР НУРКОЖОЕВИЧ

2025-09-09T10:30:57Z

Mariya:

'''ЖАПАРОВ Садыр Нуркожоевич''' (06. 12. 1968, [[Кыргыз ССРи]], [[Ысык-Көл облусу]], [[Түп району]], Кең-Суу айылы) – мамлекеттик ишмер, [[Кыргыз Республикасы]]нын [[Президент]]и (28. 01. 2021). Эмгек жолун 1986-жылы Түп районунун «Санташ» колхозунда колхозчу болуп иштөө менен баштап, ошол эле жылы Кыргыз мамлекеттик дене тарбия институтуна (азыркы [[Кыргыз Мамлекеттик Дене тарбия жана Спорт академиясы|Кыргыз мамлекеттик дене тарбия жана спорт академиясы]]) кирген. 1987–1989-жылдары [[Советтик Армия]]нын катарында кызмат өтөп, 1989–1992-жылдары билим алуусун кайрадан дене тарбия институтунда уланткан, 2006-жылы [[Кыргыз-Россия Славян университети]]нин юридикалык факультетин сырттан аяктаган. 1989–1994-жылдары «Санташ» дыйкан чарбасынын башчысы, 1994–1996-жылдары Ысык-Көл облусундагы «Керкей» нефти компаниясынын директору, 1996-жылы Ысык-Көл облусунун ички иштер башкармалыгында инспектор, 1996–2000-жылдары Түп районундагы «Солтонкул» дыйкан чарбасында төраганын орун басары, 2000–2002-жылдары Ысык-Көл облусундагы күйүүчү майларды ташуу боюнча «Гузель-МХААД», 2002–2005-жылдары «Нурнефтегаз» нефти компанияларын башкарган. 2005-жылдын март айында Түп шайлоо округунан Кыргыз Республикасынын [[Жогорку Кеңеш]]инин (III чакырылышы) депутаттыгына шайланып, «Келечек» фракциясын жетектеген. 2007-жылы 21-октябрда өлкөдө жаңы [[Конституция]]ны кабыл алуу боюнча жалпы элдик референдумдун негизинде парламенттин таратылышына байланыштуу Садыр Жапаровдун депутаттык ыйгарым укугу мөөнөтүнөн мурда токтотулган. Кыргыз Республикасынын Президенти (2005–2010) К. [[Бакиев]]дин кеңешчиси (2007–2009), мамлекеттик сыйлыктарды тапшыруу боюнча комиссиянын мүчөсү, ырайым кылуу боюнча комиссиянын төрагасынын орун басары, ошол эле учурда (2008–2009) коррупцияны алдын алуу боюнча улуттук агенттигинин комиссары болуп иштеген. 2010-жылы 10-октябрдагы «Ата Журт» партиясынын тизмеси менен Жогорку Кеңештин V чакырылышына депутат болуп шайланып, адегенде соттук-укуктук реформалар боюнча комитеттин төрагалыгына, андан кийин ошол эле комитеттин төрагасынын орун басарлыгына бекитилген. Депутаттык ишмердүүлүгүнүн алкагында «[[Кумтөр]]» алтын кениндеги коррупциялык схемалар, ошондой эле Ысык-Көлдөгү экологиялык көйгөйлөр жана Кыргыз мамлекетинин кызыкчылыгы үчүн аны улутташтыруу боюнча бир нече ирет маселе көтөрүп чыккан. 2012-жылы 3-октябрда «Ата Журт» партиясынын депутаттары К. Ташиев жана Т. Мамытовдор менен бирге митинг уюштуруп, акция учурунда парламенттин имаратына кирүүгө аракет жасашкан. Алардын мындай аракети коопсуздук кызматкерлери тарабынан токтотулуп, уюштуруучулар 5-октябрда [[Бишкек]] шаарынын 1-Май райондук сотунун чечими менен камакка алынган. 2013-жылы 29-мартта ошол эле 1-Май райондук соту Камчыбек Ташиев менен Садыр Жапаровду 1 жыл 6 айга, Талант Мамытовду 1 жылга эркинен ажыратууга өкүм чыгарса, 2013-жылы 17-июнда Бишкек шаардык соту алардын ишинде эч кылмыш болбогонун аныктап, бардык укуктарын калыбына келтирген. Ал эми 2013-жылы 6-августта Кыргыз Республикасынын Жогорку соту Кылмыш-жаза кодексинин 295-статьясы («бийликти күч менен басып алууга аракети») боюнча айыптуу деп таап, үчөөнү тең депутаттык мандатынан ажыратып, 1-Май райондук сотунун мурунку чечимин күчүндө калтырган. Бирок, жаза мөөнөтү аяктаганына байланыштуу сот залынан бошотуу тууралуу өкүм чыгарган. Бул учурда же 2013-жылы май, июнь айларында [[Жети-Өгүз району]]нун айрым айылдарында Кумтөрдү иштетип жаткан компанияга каршы митингдер күчөп кеткен. 7-октябрда ушундай митингдин бири Каракол шаарында башталып, анда Ысык-Көл облусунун губернатору (2013–2016) Э. Каптагаев барымтага алынган. Натыйжада митингди уюштуруучулардын айрымдарына кылмыш иши козголуп, Садыр Жапаров өлкөдөн чыгып кетүүгө аргасыз болгон. Польша мамлекетинде төрт жыл жашап, Кыргызстанга кайтып келе жатканында 2017-жылы 25-мартта камакка алынган. Бишкек шаарынын 1-Май райондук сотунун 2-августтагы өкүмү менен 2013-жылы Каракол шаарында өткөн митингде «массалык башаламандык уюштурган жана бийлик өкүлдөрүн барымтага алган» деген айып тагылып, 11 жыл 6 айга эркинен ажыратылган. Кийинчерээк жаза мөөнөтү 10 жылга кыскартылган. 2020-жылы 4-октябрда республикада өтүп жаткан парламенттик шайлоонун жыйынтыгына каршы массалык түрдө нааразылык акциялары башталган. 6-октябрга караган түнү ал жактоочулары тарабынан бошотулуп, кийинки күнү Жогорку сот тарабынан 1-Май райондук сотунун мурунку өкүмү жокко чыгарылган. 2020-жылы 14-октябрда Жогорку Кеңештин депутаттары Садыр Жапаровду Кыргыз Республикасынын премьер-министрлигине бекиткен. Өлкөдө түзүлгөн курч кырдаал жана оппозициялык кыймылдын кысымына байланыштуу 2020-жылы 15-октябрда республиканын президенти (2017–2020) С. [[Жээнбеков]] отставкага кетүүгө аргасыз болгон. Конституциялык мыйзамга ылайык, жаңы шайлоо өткөнгө чейин мамлекет башчысынын милдетин Жогорку Кеңештин төрагасы К. Исаев аткарууга тийиш болмок, бирок ал өз ыктыяры менен андан баш тартып, мамлекет башчысынын ыйгарым укуктарын премьер-министр С. Жапаровго өткөрүп берген. Натыйжада 2020-жылы 20-октябрда Садыр Жапаров «Кыргыз Республикасынын Президентинин ыйгарым укуктарын аткарууну кабыл алуу жөнүндө» жарлыгына кол коюп, ошол эле күнү Жогорку сот тарабынан 2012-жылы өлкөдөгү бийликти басып алуу аракети боюнча акталган. Мөөнөтүнөн мурда өтө турган президенттик шайлоого катышуу үчүн 2020-жылы 14-ноябрда республиканын президентинин милдетин аткаруучу кызматынан кеткендигин жана мыйзам талаптарына ылайык өкмөт башчынын ыйгарым укуктары убактылуу токтотулганын жарыялаган. Жогорку Кеңештин төрагасы Талант Мамытов мыйзам чегинде республиканын президентинин милдетин аткарып калган. 2021-жылы 10-январда өткөн президенттик шайлоодо 79,2% добуш менен Садыр Жапаров Кыргыз Республикасынын Президенти болуп шайланган. II класстагы Мамлекеттик кеңешчи. [[Россия Федерациясы]]нын «Даңк» (2023), [[Казак Республикасы]]нын I даражадагы «Достук» (2024) ордендери менен сыйланган. «Саясатка аралашкан 10 жыл» деген китептин автору (2015).

ИДИНОВ Кубанычбек

2025-08-13T03:44:31Z

Mariya:

ИДИНОВ '''Кубанычбек''' (16.7.1949-жылы туулган‚ Нарын облусу‚ Жумгал району‚ Жаңы-Арык айылы) – экономика илимдеринин доктору (1993)‚ агрардык теория, эл аралык экономика‚ политология ж-а коммерциялык укук боюнча адис. КМУну (1970)‚ Россия башкаруу академиясын (1988)‚ КМУУнун юриспруденция боюнча магистратурасын (2000) бүткөн. Орто Азия аскер округунун взвод командири (1970–72). Кыргыз CCР ИА ЭИде илимий кызматкер (1972–80)‚ Кыргызстан КП БКнын инструктору‚ бөлүм башчынын орун басары (1980–86)‚ Ысык-Көл райондук аткаруу комитетинин ж-а райондук кеңешинин төрагасы (1988–91)‚ Нарын облустук кеңешинин төрагасынын орун басары (1991–92)‚ КРдин эсеп палатасынын төрагасы (1993–96)‚ КРдин Жогорку Кеңешинин депутаты (1990– 2000)‚ 2000-жылдан Кыргыз-Түрк «Манас» университетинин профессору. 80ден ашуун илимий эмгеги‚ анын ичинде 8 монографиясы жарык көргөн.

Эмг.: Кыргызстан в системе Международных экономических отношений. Б., 1997; Влияние внешной экономической помощи на экономику Кыргызстана (соавторство). Б.‚ 2001; Формирование и развитие агробизнеса в условиях трансформирующей экономики. Б.‚ 2002.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

ИДИОТИЯ

2025-08-13T03:40:27Z

Mariya:

ИДИОТИ́Я (гр. idiottia – макоолук) – олигофрениянын (кем акылдыктын) оор түрү. Оорулуу сөзгө түшүнбөйт, сүйлөй албайт, айрым тыбыштарды айтат, кыймыл-аракети максатсыз, баш аламан, айлана-чөйрөгө такыр көңүл бурбайт. Кээде эч себепсиз күлөт же ыйлайт. Сырткы кебетеси маңыроо болот, дене-бою кадимкидей эле өсөт. Ордуна көпкө тура албайт, көп баспайт, теңселип араң басат. Тамакты тандабай ичет. Идиотиянын айрымдары чыр келет, кыйкырып ачуулана берет, өзүн тытмалайт, бирөөгө кол салуусу да мүмкүн, түшүнүксүз сүйлөйт. Кээ бир кем акылдар тескерисинче такыр унчукпайт, көбүнчө уктап, шалаакы болушат. Өздөрү кийине албайт. Кээде тамакты да иче албайт. Аларды бир нерсеге көндүрүү же үйрөтүү мүмкүн эмес. Идиотиянын жеңил түрү м-н ооругандар басып жүрүшөт, өз боюна карашат, айрым сөздөрдү айтат, кээ бир буюмдарды тааныйт, айткан сөзгө түшүнөт. Алар башка бирөөнүн жардамына муктаж болот. Оорулууну кароосуз калтырууга болбойт.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

...ГРАММА

2025-07-29T11:25:16Z

Mariya:

'''...ГРАММА ''' (grfmma – сызык, белги, тамга, жазуу) – татаал сөздөрдүн жазуу, графикалык белгилөө деген маанини берүүчү бир бөлүгү (мисалы, радиограмма, картограмма ж. б.).
[[Category: 2-том]]

ИНЕРТТҮҮ ГАЗДАР

2025-07-29T04:33:14Z

Mariya:

ИНЕРТТҮҮ ГАЗДАР , а с ы л г а з д а р, с е й р е к газдар – элементтердин мезгилдик системасынын VIII тобундагы хим. элементтер: гелий (Не), неон (Ne), аргон (Ar), криптон (Kr), ксенон (Xe), радон (Rn). Булардын ичинен Rn радиоактивдүү, туруктуу изотобу жок, Не жаратылышта ар кандай ядролук процесстердин (ядролук ажыроо) натыйжасында пайда болот. И. г. абада, сууда, кээ бир тоо тектердин курамында кезигет. Алар атомдорунун электрондук катмарлары толук толгондуктан, молекулалары бир атомдон турат ж-а алардын инерттүүлүгү ошого байланыштуу. Ушуга жараша алар кыйындык м-н суюк абалга өтөт, суюлуу темп-расы ат. м-нын өсүшү м-н жогорулайт. Катуу абалда кубдук кристаллдык торчону пайда кылат. И. г. бардыгы диамагниттүү болушат. Сууда аз, орг. эриткичтерде дурусураак эришет да, ат. м.
чоңойгон сайын эригичтиги көбөйөт. Бардык
И. г. (гелийден башкасы) суу ж-а орг. эриткичтер м-н туруксуз клатраттык бирикмелерди пайда кылышат. Хим. бирикмелерди пайда кылуу жөндөмдүүлүгү: Xe→ Kr→Ar иретте азайып отурат (Rn радиоактивдүүлүгү жогору болгондуктан, катарга кирген жок). И. г. азот м-н кычкылтекти алууда кошумча продуктулар катары абадан алынат. Алар инерттүү чөйрө катары металлургияда, атомдук ж-а ракеталык техникада, жарым өткөргүчтөрдү алууда ж. б. колдонулат.
[[Категория:3-том, 544-607 бб]]

КАДЫР ТҮН

2025-07-15T08:08:56Z

Mariya:

КАДЫР ТҮН (ар. кадир – кудурети күчтүү) – ислам дининде белгиленүүчү рамазан (орозо) айынын 27-түнү. Мусулмандардын түшүнүгү б-ча Алла Мухаммедге курандын алгачкы «фаатиха» – «Ачуучу сүрөөсүн» рамазан айынын 27- түнү түшүргөн. Ал «Духан» (44) ж-а «Кадр» (97) сүрөөлөрүндө кадырлуу,кайталангыс–«куттуу түн» катары каралып, ошол түндүн артыкчылыктары ж-дө айтылат. Бул түнү чыныгы мусулмандар таң аткыча уктабастан, Кудайга кулчулук кылып, жакшылыктарды тилеп, куран
окуп өткөрөт. Аллага ыраазычылыгын билдирип, алкыш айтуу м-н көңүлүндөгү ыйык сакталган сырларын кабыл кылуусун тилешип, мечитте же үйлөрүндө тосушат, бул тилектер сөзсүз кабыл болоруна ж-а бул түн «миң айлык ибадаттан» да жогору турарына ишенишет. Мусулмандардын ишениминде Алла тарабынан адамдын тагдыры белгиленип, бакытка, байлыкка жолугат.
Т. Өмүрова.
[[Категория:3-том, 673-784 бб]]

ДАРАК

2025-04-30T08:07:03Z

Mariya:

'''ДАРАК''' – катуу сөӊгөктүү, тамыры бекем көп жылдык өсүмдүктөрдүн жалпы аты. Дарактын сыйда жоон сөӊгөгүнөн көптөгөн майда бутактар чыгып, дарак шагын пайда кылат. Дарак сөӊгөгүнүн ж-а шагынын түзүлүшү боюнча ар түрдүү болот. Камбийдин эсебинен сөӊгөгү жооноюп өсөт. Калыӊ токойдо дарак түз, бийик өсүп, шагын аз байлайт, ачык жерде жалпак ж-а жоон болуп коюу бутактайт. Дарактардын эӊ бийиги – секвойя, дуглас пихтасы, эвкалипт (100–110 ''м''), эӊ жоону – баобаб (диаметри 9 ''м''ге чейин). Токойчулукта дарак бийиктиги боюнча 25 ''м''ден жогору (кызыл карагай, эмен, ак карагай, кара кайыӊ, жөкө дарак), 15– 25 ''м''ге (байтерек, кайыӊ, ак мажүрүм тал, балкарагай), 7–15 ''м''ге (ак чечек, арча, четин ж. б.) чейинки болуп айырмаланат. Мөмө дарактары бийик ж-а көп жыл өсүүчү (алмурут, гилас), анча бийик эмес, аз убакка өсүүчү (шабдаалы, алчанын кээ бир түрү) түрлөргө бөлүнөт. Айрым дарактар 3–5 миӊ жыл өсөт. Дарактын сөӊгөгүнөн

[[File:ДАРАК34.png | thumb | Дарактын түрдүү формалары: 1 – кадимки мырза карагай; 2 – италия мырза карагайы; 3 – карагай; 4 – ливан бал карагайы; 5 – бөтөлкө дарак; 6 – мажүрүм ак кайыӊ; 7 – ак тал; 8 – баньян.]]
курулуш материалдары, ошондой эле тиричиликте колдонулуучу жыгач буюмдары жасалат.
[[Category: 3-том, 5-85 бб]]

«БОЛЬШАЯ СОВЕТСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ»

2025-04-28T09:11:23Z

Mariya:

'''«БОЛЬШАЯ СОВЕТСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ» (БСЭ) {Советтик ири энциклопедия} (СИЭ) – дүйнөлүк универсалдуу ири энциклопедиялардын бири. Москвадагы «Советская энциклопедия» басмасынан чыгарылган. СИЭнин 65 томдуу 1-басылышы 1926–1947-жылдары жарык көргөн. Башкы редактору О. Шмидт (1941-жылга чейин). 2-басылышы 1949–1958-жылдар, 51 том (51-тому кошумча), башкы редактору С. Вавилов (1951-жылга чейин), Б. Введенский (1951-жыл). 1957-жылдан БСЭнин «Ежегодниктери» чыга баштаган. 30 томдук 3-басылышы 1969–1978-жылдары жарык көргөн. Башкы редактору А. М. Прохоров (1969–1978-жылдар). Энциклопедиянын чыгарылышына илимий мекемелер, илим-изилдөө институттары, Жогорку окуу жайлары, чыгармачыл уюмдар, дүйнөнүн 50гө жакын өлкөлөрүнүн окумуштуулары, коомдук жана саясий ишмерлери катышкан. БСЭнин 3-басылышы Америка Кошмо Штаттарында, Грецияда, Италияда которулуп чыккан. 2005-жылдан ошол эле басмадан «Большая Российская Энциклопедия» (БРЭ) көп томдугу басылып чыгууда., к. Большая Российская энциклопедия.
[[Category: 2-том]]

«БОЛЬШАЯ СОВЕТСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ»

2025-04-28T09:10:30Z

Mariya:

'''«БОЛЬШАЯ СОВЕТСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ» ́Я СОВЕ́ТСКАЯ ЭНЦИК ''' (БСЭ) {Советтик ири энциклопедия} (СИЭ) – дүйнөлүк универсалдуу ири энциклопедиялардын бири. Москвадагы «Советская энциклопедия» басмасынан чыгарылган. СИЭнин 65 томдуу 1-басылышы 1926–1947-жылдары жарык көргөн. Башкы редактору О. Шмидт (1941-жылга чейин). 2-басылышы 1949–1958-жылдар, 51 том (51-тому кошумча), башкы редактору С. Вавилов (1951-жылга чейин), Б. Введенский (1951-жыл). 1957-жылдан БСЭнин «Ежегодниктери» чыга баштаган. 30 томдук 3-басылышы 1969–1978-жылдары жарык көргөн. Башкы редактору А. М. Прохоров (1969–1978-жылдар). Энциклопедиянын чыгарылышына илимий мекемелер, илим-изилдөө институттары, Жогорку окуу жайлары, чыгармачыл уюмдар, дүйнөнүн 50гө жакын өлкөлөрүнүн окумуштуулары, коомдук жана саясий ишмерлери катышкан. БСЭнин 3-басылышы Америка Кошмо Штаттарында, Грецияда, Италияда которулуп чыккан. 2005-жылдан ошол эле басмадан «Большая Российская Энциклопедия» (БРЭ) көп томдугу басылып чыгууда., к. Большая Российская энциклопедия.
[[Category: 2-том]]

«БОЛЬШАЯ СОВЕТСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ»

2025-04-28T09:09:18Z

Mariya:

'''«БОЛЬШАЯ СОВЕТСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ» ́Я СОВЕ́ТСКАЯ ЭНЦИКЛОП» ''' (БСЭ) {Советтик ири энциклопедия} (СИЭ) – дүйнөлүк универсалдуу ири энциклопедиялардын бири. Москвадагы «Советская энциклопедия» басмасынан чыгарылган. СИЭнин 65 томдуу 1-басылышы 1926–1947-жылдары жарык көргөн. Башкы редактору О. Шмидт (1941-жылга чейин). 2-басылышы 1949–1958-жылдар, 51 том (51-тому кошумча), башкы редактору С. Вавилов (1951-жылга чейин), Б. Введенский (1951-жыл). 1957-жылдан БСЭнин «Ежегодниктери» чыга баштаган. 30 томдук 3-басылышы 1969–1978-жылдары жарык көргөн. Башкы редактору А. М. Прохоров (1969–1978-жылдар). Энциклопедиянын чыгарылышына илимий мекемелер, илим-изилдөө институттары, Жогорку окуу жайлары, чыгармачыл уюмдар, дүйнөнүн 50гө жакын өлкөлөрүнүн окумуштуулары, коомдук жана саясий ишмерлери катышкан. БСЭнин 3-басылышы Америка Кошмо Штаттарында, Грецияда, Италияда которулуп чыккан. 2005-жылдан ошол эле басмадан «Большая Российская Энциклопедия» (БРЭ) көп томдугу басылып чыгууда., к. Большая Российская энциклопедия.
[[Category: 2-том]]

«БИЛИМ» КООМУ

2025-04-28T08:51:58Z

Mariya:

'''«БИЛИМ» КООМУ''', к. ''Кыргыз Республикасынын
«Билим» коомдук бирикмеси.''''

''[[Category: 2-том, 146-225 бб]]''

«БИШКЕК ТАЙМС»

2025-04-28T04:53:17Z

Mariya:

''' «БИШКЕК ТАЙМС»''' – республикалык көз каранды эмес коомдук-саясий жана маданий гезит. 2003-жылы негизделген. Жумасына бир жолу чыгып турган. Багыты ж-а мазмуну боюнча коомдук-саясий, экономика, тарых, маданият ж. б. социалдык маанилүү маселелерге өзгөчө маани берилип, гезит беттерине чагылдырылып турган.
[[Category: 2-том ]]

ЕВРЕЙ ЖАЗУУСУ

2025-04-22T04:13:36Z

Mariya:

'''ЕВРЕ́Й ЖАЗУУСУ''' – иврит, идиш, ладино ж. б. тилдерде сүйлөөчү байыркы жана азыркы еврейлердин жазуусу. Эӊ байыркы Еврей жазуусу (Гезер календары) биздин заманга чейин 10-кылымда ханааней алфавитинде (финикий алфавитине жакын) түзүлгөн. Биздин заманга чейин 5-кылымдын ортосунан баштап арамей алфавитине өтө баштаган. Бул алфавит бир аз өзгөрүүлөр менен азыр да колдонулат. Орто кылымда ''чарчы жазуусу'' пайда болгон. Аларда үнсүз тыбыштарды белгилеген 22 тамга бар. Үндүүлөр белгиленген эмес. Кийинчерээк үнсүз тамгалар – «h», «w»,
«i» кээ бир үндүүлөрдү туюнткан. Ал эми 7–8-кылымдарда үндүүлөр үчүн атайын диакритика белгилери киргизилип, алар Тооратта (Библияда), поэтикалык тексттерде, окуу китептеринде ж. б. колдонулган. Жазуу оӊдон солго карай жазылат.

Ад.: ''Дирингер Д''. Алфавит / Пер. с англ. М., 1963. [[Категория:3-том, 172-214 бб]]

ДИДАКТИКАЛЫК ПРИНЦИПТЕР

2025-04-07T00:51:37Z

Mariya:

'''ДИДАКТИКАЛЫК ПРИНЦИПТЕР''' – тарбиялоонун жалпы максаттарына жана окутуу процессинин мыйзам ченемдүүлүктөрүнө ылайык мектептин окуу ишинин мазмунун, уюштуруу формаларын жана ыкмаларын аныктоочу алгачкы жоболор. Демек, окутуу принциптери бул сабакты (окутуу процессин) даярдап өткөрүүгө коюлуучу талаптарды туюнта турган алгачкы дидактикалык жоболор болуп саналат. Дидактикада окутуунун төмөнкү принциптери иштелип чыккан: билим берүү, тарбиялоо жана өнүктүрүп-өстүрүү маселелерин комплекстүү ишке ашыруу. Окутуу менен тарбиялоонун биримдүүлүк мыйзамына ылайык окутууда тарбия дайыма камтылат, башкача айтканда окутуу процессинде окуучулар билим алуу менен бирге керектүү сапаттарга да тарбияланышат. Окуу процессинде окуучунун турмушка жана билимге болгон мамилеси, ар нерсеге жөндөмдүүлүгү, адеп-ахлактык сезими калыптанат, акылы өсөт, башкача айтканда окутуу менен бирге тарбия да болот. Тарбиялык таасир окутуунун ажырагыс жандоочусу болуп эсептелет. Мындай окутуу окуучуларга дайыма бирдей тарбиялык таасир берет, анда мугалимдин атайын жасаган аракеттери маанилүү. Анын идеялык багыты ж-а окуучуларга тийгизе турган таасиринин күчү төрт фактор (окутулуучу билимдердин мазмуну, окутуу ыкмалары, сабакты уюштуруу формалары ж-а мугалимдин инсан катары таасири) менен аныкталат. Окутуунун натыйжасында окуучулар билим алышат, билгичтикке үйрөнүшөт, аларда илимий көз караштын негиздери калыптанат жана алардын таанып-билүү жөндөмү өсөт. Мунун бардыгы окуучуларда коомдук жүрүш-туруштун нормаларынын жана адеп-ахлактык идеялардын калыптанышынын негизин түзөт. Демек, окуу процессинин өзүндө окуучуну коомдук социалдык нормаларга тарбиялоо да ишке ашырылат.
[[Категория:3-том, 86-170 бб]]

ДИДАКТИКАЛЫК ОЮНДАР

2025-04-07T00:47:39Z

Mariya:

'''ДИДАКТИКАЛЫК ОЮНДАР''' – мектеп жашына чейинки жана кенже окуучулар үчүн таалим тарбия берүүгө багытталган ийкемдүү оюндар. Дидактикалык оюндар окуучулардын сезимталдыгын, байкагычтыгын, көңүл буруусун, аң-сезимин, ой жүгүртүүсүн, сүйлөө речин, айлана-чөйрөгө болгон элестетүүсүн (көлөмгө, өң-түскө, буюмдардын жайгашышына болгон) өстүрөт. Адеп-ахлактык тарбияда да мааниси чоң, анткени окуучулардагы чыдамкайлыктын, өз алдынча иш алып баруу жөндөмдүүлүгүнүн, коллективизм сезиминин өсүүсүнө таасир берүү менен, жүрүм-турум нормаларына ылайык өзүн алып жүрүү адаттарын калыптандырат. Мында атайын жасалган оюнчуктар колдонулат (лото, сүрөт, кубик ж. б.). Ошондой эле сөз менен ойнолгон оюндар (мисалы, табышмактар, үндөрдү тууроо, тил жатыктыруучу оюндар ж. б.) да болот. Дидактикалык оюндарда турмушта колдонулган ар кандай буюмдарды жана жаратылыш материалдарын да (топчу, таш ж. б.) колдонууга болот. Дидактикалык оюндар өзгөчө бала бакчада окутуунун эң маанилүү каражаты болуп эсептелет жана балдардын ар кандай курактагы топторуна карата түзүлгөн программа боюнча өтүлөт.

''М.Усупова.''
[[Категория:3-том, 86-170 бб]]

ДИДАКТИКАЛЫК ОЮНДАР

2025-04-07T00:44:54Z

Mariya:

'''ДИДАКТИКАЛЫК ОЮНДАР''' – мектеп жашына чейинки жана кенже окуучулар үчүн таалим тарбия берүүгө багытталган ийкемдүү оюндар. Дидактикалык оюндар окуучулардын сезимталдыгын, байкагычтыгын, көңүл буруусун, аң-сезимин, ой жүгүртүүсүн, сүйлөө речин, айлана-чөйрөгө болгон элестетүүсүн (көлөмгө, өң-түскө, буюмдардын жайгашышына болгон) өстүрөт. Адеп-ахлактык тарбияда да мааниси чоң, анткени окуучулардагы чыдамкайлыктын, өз алдынча иш алып баруу жөндөмдүүлүгүнүн, коллективизм сезиминин өсүүсүнө таасир берүү менен, жүрүм-турум нормаларына ылайык өзүн алып жүрүү адаттарын калыптандырат. Мында атайын жасалган оюнчуктар колдонулат (лото, сүрөт, кубик ж. б.). Ошондой эле сөз м-н ойнолгон оюндар (мисалы, табышмактар, үндөрдү тууроо, тил жатыктыруучу оюндар ж. б.) да болот. Дидактикалык оюндарда турмушта колдонулган ар кандай буюмдарды жана жаратылыш материалдарын да (топчу, таш ж. б.) колдонууга болот. Дидактикалык оюндар өзгөчө бала бакчада окутуунун эң маанилүү каражаты болуп эсептелет ж-а балдардын ар кандай курактагы топторуна карата түзүлгөн программа боюнча өтүлөт.

''М.Усупова.''
[[Категория:3-том, 86-170 бб]]

«БОЛЬШАЯ СОВЕТСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ»

2025-03-24T04:10:57Z

Mariya:

'''«БОЛЬШАЯ СОВЕТСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ́Я СОВЕ́ТСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕ́ДИЯ» ''' (БСЭ) {Советтик ири энциклопедия} (СИЭ) – дүйнөлүк универсалдуу ири энциклопедиялардын бири. Москвадагы «Советская энциклопедия» басмасынан чыгарылган. СИЭнин 65 томдуу 1-басылышы 1926–1947-жылдары жарык көргөн. Башкы редактору О. Шмидт (1941-жылга чейин). 2-басылышы 1949–1958-жылдар, 51 том (51-тому кошумча), башкы редактору С. Вавилов (1951-жылга чейин), Б. Введенский (1951-жыл). 1957-жылдан БСЭнин «Ежегодниктери» чыга баштаган. 30 томдук 3-басылышы 1969–1978-жылдары жарык көргөн. Башкы редактору А. М. Прохоров (1969–1978-жылдар). Энциклопедиянын чыгарылышына илимий мекемелер, илим-изилдөө институттары, Жогорку окуу жайлары, чыгармачыл уюмдар, дүйнөнүн 50гө жакын өлкөлөрүнүн окумуштуулары, коомдук жана саясий ишмерлери катышкан. БСЭнин 3-басылышы Америка Кошмо Штаттарында, Грецияда, Италияда которулуп чыккан. 2005-жылдан ошол эле басмадан «Большая Российская Энциклопедия» (БРЭ) көп томдугу басылып чыгууда., к. Большая Российская энциклопедия.
[[Category: 2-том]]

«БАЙЧЕЧЕКЕЙ»

2025-03-24T03:39:39Z

Mariya:

[[Файл:Байчечекей.jpg|thumb| '''«БАЙЧЕЧЕКЕЙ» журналы''']]
'''«БАЙЧЕЧЕКЕЙ» '''- бала бакча жана башталгыч класс курагындагы балдарга арналган, түстүү сүрөттүү, адабий-көркөм журнал. 1977-жылдын январынан баштап чыгууда. Башкы редактору - акын Токтосун ''Самудинов.'' Бул журналдын максаты - бөбөктөрдү мектепке даярдоочу жана башталгыч мектеп программасын толуктоочу материалдарды жарыялоо менен жеткинчектин таанып-билүү жөндөмүн арттырууга жана эне тилинин байлыгын, көркөм
касиетин өздөштүрүүгө көмөктөшүү болуп эсептелет. Негизги рубрикалары: «Ата журтуң - алтын уяң», «Кел, чогулуп окуйлу!», «Сабактан кийинки сабак», «Табиятты сүй, үйрөн, кастарла!», «Эмне үчүн минтип айтабыз?», «Куйма кулак балдарга», «Тууган жердин аттары», «Адептүүлүктүн алиппеси», «Сөз оюндар». Испаниялык «Асіиаіійай» журналынын эл аралык сыйлыгы менен сыйланган (2003). [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

Д, д тамгасы

2025-03-19T09:36:23Z

Mariya:

'''Д, д тамгасы''' – 1) латын, кирилл графикасын колдонгон элдердин, анын ичинде кыргыз алфавитиндеги бешинчи тамга. Адегенде байыркы финикия жазмасында жаралып, кийин байыркы грек графикасы аркылуу латын алфавитине, андан ''кириллицага'' өткөн; 2) кыргыз тилинде уччул, жарылма, жумшак үнсүз тыбышты туюндурат. <table caption ='Д, д ТАМГАСЫ' />
[[Category: 3-том, 5-85 бб]]

БАЛДАРДЫН ТЕХНИКАЛЫК ЧЫГАРМАЧЫЛЫГЫ

2025-03-19T08:20:55Z

Mariya:

'''БАЛДАРДЫН ТЕХНИКАЛЫК ЧЫГАРМАЧЫЛЫГЫ '''- политехникалык окуунун ж-а кесиптик багыт берүүнүн негизги каражаттарынын бири. Ал балдардын техникага кызыгуусун арттырып, чыгармачыл ж-а ойлоп тапкыч жөндөмдүүлүгүн, техникалык ойлонуусун өнүктүрөт, илимий деңгээлин жогорулатат. Балдардын техникалык чыгармачылыгы көбүнчө модель, прибор (аспап, шайман), механизм, жөнөкөй машина өңдүү техникалык объекттерди конструкциялоодон көрүнөт. Балдардын техникалык чыгармачылыгы класстан тышкаркы окууларда, мектептен тышкаркы мекемелерде (жаш техниктердин станциясында, клубдарда, чыгармачыл үйлөрдө, аянттарда ж. б.), ошондой эле эмгекке үйрөнүү ж-а предметтик сабактарда ишке ашырылат. Балдардын техникалык чыгармачылыгын уюштуруунун эң кеңири тараган формасы - техникалык ийрим. Мыкты эмгектер көргөзмөгө экспонат катары коюлуп, сыйлыктар м-н сыйланат. Балдардын техникалык чыгармачылыгы жеткинчектерди келечекте өндүрүштө, илимде, техникада эмгектенүүгө машыктырып, чыгармачыл жөндөмүн өнүктүрөт. Ойлоп табуучулар, рационализаторлор, өндүрүш новаторлору, конструкторлор, илимпоздордун көбү өз учурунда Балдардын техникалык чыгармачылыгы аркылуу даярдоодон өтүшкөн.
[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАРЕНЦ ДЕӉИЗИ

2024-11-13T07:31:11Z

Mariya:

'''БА́РЕНЦ ДЕӉИЗИ ''' – Түндүк Муз океанындагы четки деӊиз. Европанын түндүк жээги менен Шпицберген, Франц-Иосиф жери жана Жаӊы-Жер аралынын ортосунда. Россия менен Норвегиянын жээктерин чулгап жатат. Түштүгүндө Кара Дарбазасы кысыгы аркылуу Кара деӊизи, Горло жана Воронка кысыктары аркылуу Ак деӊиз менен туташат. Аянты 1424 миӊ ''км''2. Көп бөлүгү шельфте жайгашкан; тереӊдиги 360–400 ''м'', эӊ тереӊ жери 600 ''м''. Суусунун көлөмү 316 миӊ ''км''3. Жээктери булуӊ-буйткалуу, бийик, аскалуу. Деӊиз түбү кум-шагылдуу. Канин Нос жарым аралынан чыгышыраак жапыз, булуӊ-буйткалар аз. Булуӊдары: Порсангер-фьорд, Варангер-фьорд, Мотов, Кола, Печора, Чеша ж. б. Ири аралы – Колгуев. Печора дарыясы куят. Атлантика океанынан келген жылуу агымдын таасиринен деӊиздин түштүк-батыш бөлүгү тоӊбойт (суунун температурасы февралда 3–5°С, августта 7–9°Сга жогорулайт), бирок Түндүк Муз океандын муздак агымынан климаты өзгөрүп турат. Кышында түштүк-батыш, жазында жана жайында түндүк-батыш шамалдары басымдуу. Февралдын орточо темппературасы түндүгүндө –25°С, түштүк-батышында –4°С; августта түндүгүндө 0°С–1°С, түштүк-батышында 10°С. Жыл бою күн бүркөк болот. Жылдык жаан-чачыны түштүгүндө 250 ''мм'', түштүк-батышында 500 ''мм''. Туздуулугу түндүгүндө 32–33%, түштүк-батышында 35%га жакын. Суткасына 2 жолу ташкындайт (6,1 ''м''ге чейин). Деӊиздин түш.-батышы жыл бою тоӊбойт. Түндүк-батышы жана түндүк-чыгышында муз жыл бою жатат. Айрым жылуу жылдары деӊиздеги муз толугу менен эрийт. Балык (треска, сельдь, пикша, сайда, деӊиз окуну, камбала) кармалат. Транспорт үчүн чоӊ мааниге ээ. Негизги порттору: Мурманск (Россия), Вардё (Норвегия). Голландиялык деӊиз саякатчысы В. Баренцтин ысмынан аталган. ''Б. Мудаева.''
[[Category: 2-том]]

...ГЕН

2024-11-13T04:33:44Z

Mariya:

'''...ГЕН ''' (гр. genes – тукум, тек) – татаал сөздөрдүн кандайдыр бир нерседен жаралгандыкты же бир нерсени пайда кылгандыкты туюндуруучу бир бөлүгү (мис., канцероген).
[[Category: 2-том]]

БАРАКАН КҮМБӨЗҮ

2024-11-13T04:26:54Z

Mariya:

'''БАРАКАН КҮМБӨЗҮ ''' – Тогуз-Торо өрөөнүндөгү XIX кылымдын орто ченине таандык архитектуралык эстелик. Көгарт жана Атай суулары кошулган жердеги секиде курулган. Күмбөз Орто Азия аймагында колдонулуучу жука, жалпак бышкан кыштан тургузулган. Күмбөздүн жанында усталар кыш бышырган «очоктордун» орду сакталып калган. Күмбөздүн адаттан тыш өзгөчөлүгү бар. Анын казанагы «найза тегеретип» (кеӊдиги) казылып, сөөк бузулбас үчүн таманына атайылап арчанын күлүнөн калыӊ төшөлүп, шыбы (үстү) жалаӊ арча устун менен жабылган. Күмбөзгө ''Тайлак баатырдын'' урпактары (20дан ашык) коюлган. Аялдардын сөөгүн арча менен «көшөгөлөп» бөлүп турушкан. Ал күмбөзгө акыркы жолу (1933) ырымдап улак союлуп, Кантөрөнүн уулу Мамет болуштун (Тайлак баатырдын небереси) сөөгү коюлуп, мүрзөнүн капкагы биротоло бекитилген. Ошондон баштап Тайлактын урпактары жалпы салт боюнча өз-өзүнчө көмүлүп келет. ''Т. Абдылдабеков.''
[[Category: 2-том]]