Кыргыз Энциклопедия жана Терминология Борбору - Соңку өзгөрүүлөр [ky]

БАРГЫ

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 09:31:31 GMT

← Мурунку нускасы		09:31, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БАРГЫ ''' – кыргыз уруусунун аталышы. Оӊ канат урууларынын адигине уруулук бирикмесине кирет. Санжыралык уламыштарда бул уруу оӊ канаттагы адигине уруулук бирикмесинин негиздөөчүсү Адигиненин беш уулунун биринен тараган деп эсептелинет (к. ''Адигине-Тагай)''. Илимий иликтөөлөрдө Баргы уруусунун түпкү теги X–XII кылымдарда Түштүк Сибирь аймактарын жердеген «баргу» («баргут») уруусунун аталыштары менен окшоштурулат. Рашид Ат-Диндин маалыматтары боюнча орто кылымдарда кыргыздарга жакын жайгашкан ''Баргужинтокум'' деген жерде кори, баргу, тумат, байаут уруулары жашаган. XV–XVI кылымдарда Моголстанда (Тянь-Шань) жашаган уруулардын бири катары баркы (баргы) уруусу Мухаммед Хайдар Мырзанын эмгегинде эскерилет. Кыргыз элинин курамындагы Баргы уруусунун этногенези жогоруда аталган уруулар менен байланышта болушу мүмкүн. Баргы уруусу ич ара бир канча ири уруктарга бөлүнөт. Аларга сары баргы, сарай, тооке, савай, бөкей, бакал, ардай, мөнөк жана башкалар кирет. Жалпысынан он эки аталуу Баргы деп аталат. Уруунун өкүлдөрүнүн басымдуу көпчүлүктөрү Ош облусунун Кара-Кулжа, Алай, Кара-Суу райондорунда жана Ош шаарында жашашат. Алардын майда топтору Кыргызстандын көпчүлүк аймактарында жана кытайлык кыргыздардын арасында кездешет. <br/>''Р. Жолдошов''.		'''БАРГЫ ''' – кыргыз уруусунун аталышы. Оӊ канат урууларынын адигине уруулук бирикмесине кирет. Санжыралык уламыштарда бул уруу оӊ канаттагы адигине уруулук бирикмесинин негиздөөчүсү Адигиненин беш уулунун биринен тараган деп эсептелинет (кара: ''Адигине-Тагай)''. Илимий иликтөөлөрдө Баргы уруусунун түпкү теги X–XII кылымдарда Түштүк Сибирь аймактарын жердеген «баргу» («баргут») уруусунун аталыштары менен окшоштурулат. Рашид Ат-Диндин маалыматтары боюнча орто кылымдарда кыргыздарга жакын жайгашкан ''Баргужинтокум'' деген жерде кори, баргу, тумат, байаут уруулары жашаган. XV–XVI кылымдарда Моголстанда (Тянь-Шань) жашаган уруулардын бири катары баркы (баргы) уруусу Мухаммед Хайдар Мырзанын эмгегинде эскерилет. Кыргыз элинин курамындагы Баргы уруусунун этногенези жогоруда аталган уруулар менен байланышта болушу мүмкүн. Баргы уруусу ич ара бир канча ири уруктарга бөлүнөт. Аларга сары баргы, сарай, тооке, савай, бөкей, бакал, ардай, мөнөк жана башкалар кирет. Жалпысынан он эки аталуу Баргы деп аталат. Уруунун өкүлдөрүнүн басымдуу көпчүлүктөрү Ош облусунун Кара-Кулжа, Алай, Кара-Суу райондорунда жана Ош шаарында жашашат. Алардын майда топтору Кыргызстандын көпчүлүк аймактарында жана кытайлык кыргыздардын арасында кездешет. <br/>''Р. Жолдошов''.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БАРГУЖИНТОКУМ

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 08:59:59 GMT

← Мурунку нускасы		08:59, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БАРГУЖИНТОКУМ – ''' байыркы жана орто кылымдардагы кыргыздар жашаган тарыхый-этнографиялык аймак. Баргу – учурда Монголия аймагындагы топонимикалык аталыш катары да белгилүү. 13-кылымда Рашид ад-Дин: «Кыргыз жана Кэм-Кэмжиут кошуна, жакын турган аймактар, бул жерлер мамлекеттин (Кыргыздар мамлекети) курамына кирет... Кэм-Кэмжиуттун бир тарабы наймандар, андан ары Баргужинтокум деген жерде кори, баргу, тумат, байаут уруулары жашашат, алардын айрымдары монгол тилинде сүйлөшөт»,– деп белгилеген. Фарсы автору Иранда баргулардан чыккан белгилүү мамлекеттик ишмерлер болгондугун жазат: «Баргут, кори, төөлөс, тумат уруулары тектеш элдер, аларды Селенга дарыясынын аркы жээк тарабында жашагандыгы үчүн баргуттар, алар турган аймак ушундан улам Баргужинтокум деп аталат». Баргулар түрк тилинде сүйлөшкөнүн тарыхый булактагы адам аттары, алардын мансап наамдары айгинелеп турат. Кыргыз өлкөсү жайгашкан аймактарды мекендешкен, кыргыз этносунун курамына жуурулушкан. Енисейдин чыгыш тарабына жайгашкан жерлер монголдордо 12–13-кылымдарда Баргужинтокум деген ат менен белгилүү болгон. Баргуттар Чынгыз ханга жана анын мураскорлоруна кызмат өтөшкөн. Баргу, төөлөс, туматтар башкаруучуларын инал деп аташкан, теги кыргыз болгон. Учурда Бурятияда Баргузин аталган административдик-аймак бирдик бар.		'''БАРГУЖИНТОКУМ''' – байыркы жана орто кылымдардагы кыргыздар жашаган тарыхый-этнографиялык аймак. Баргу – учурда Монголия аймагындагы топонимикалык аталыш катары да белгилүү. 13-кылымда Рашид ад-Дин: «Кыргыз жана Кэм-Кэмжиут кошуна, жакын турган аймактар, бул жерлер мамлекеттин (Кыргыздар мамлекети) курамына кирет... Кэм-Кэмжиуттун бир тарабы наймандар, андан ары Баргужинтокум деген жерде кори, баргу, тумат, байаут уруулары жашашат, алардын айрымдары монгол тилинде сүйлөшөт»,– деп белгилеген. Фарсы автору Иранда баргулардан чыккан белгилүү мамлекеттик ишмерлер болгондугун жазат: «Баргут, кори, төөлөс, тумат уруулары тектеш элдер, аларды Селенга дарыясынын аркы жээк тарабында жашагандыгы үчүн баргуттар, алар турган аймак ушундан улам Баргужинтокум деп аталат». Баргулар түрк тилинде сүйлөшкөнүн тарыхый булактагы адам аттары, алардын мансап наамдары айгинелеп турат. Кыргыз өлкөсү жайгашкан аймактарды мекендешкен, кыргыз этносунун курамына жуурулушкан. Енисейдин чыгыш тарабына жайгашкан жерлер монголдордо 12–13-кылымдарда Баргужинтокум деген ат менен белгилүү болгон. Баргуттар Чынгыз ханга жана анын мураскорлоруна кызмат өтөшкөн. Баргу, төөлөс, туматтар башкаруучуларын инал деп аташкан, теги кыргыз болгон. Учурда Бурятияда Баргузин аталган административдик-аймак бирдик бар.

	Ад.: Рашид ад-Дин. Сборник летописей. /Пер. Л. А. Хетагурова. Т. 1. Книга 1. М.-Л., 1952; Нанзатов Б.З. Интерпретация значения Баргуджин-токум: древнетюркские корни. //Тюркологический сборник. 2018. С. 263-275.<br />''О. Каратаев.''		Ад.: Рашид ад-Дин. Сборник летописей. /Пер. Л. А. Хетагурова. Т. 1. Книга 1. М.-Л., 1952; Нанзатов Б.З. Интерпретация значения Баргуджин-токум: древнетюркские корни. //Тюркологический сборник. 2018. С. 263-275.<br />''О. Каратаев.''
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БАРБИЗОН МЕКТЕБИ

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 08:55:46 GMT

← Мурунку нускасы		08:55, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БАРБИЗО́Н МЕКТЕБИ ''' – XIX кылымдын 30–60-жылдарында француздук пейзаж живописинин реалисттик көркөм агымынын өкүлдөрү (Т. Руссо, Ж. Дюпре, Н. Диаз, К. Тройон, Ш. Ф. Добиньи жана башкалар). Парижге жакын Барбизон кыштагында иштешкен. XVII кылымдагы голландиялык пейзажисттердин салттарына таянган Барбизон мектебинин өкүлдөрү улуттук француз пейзажынын жаӊы тибин жаратышкан жана анда француз жаратылышын ачык-айкын, жөнөкөй, поэтикалык формада, күчөтүүсүз чагылдырышкан. Барбизон мектебинин сүрөтчүлөрү токойлорду, дарыяларды, шалбааларды, жупуну кыштактарды чындыкка жакын элестүү тартышкан, алардын түстүк байлыгын, жарык менен аба чөйрөсүнүн айкалыштарын сактап кала алышкан. Барбизон мектеби өзүнүн реалисттик принциптерин ~~расммий~~ академизмге каршы койгон. Жөнөкөй жана күндөлүк нерседен сулуулукту көрө билүүгө, ачык-айкындыкка, жасалмасыздыкка умтулууга, сүрөтчүлөрдү натурадан (чыныгы турпаттан) тартууга чакырган. Барбизон мектебинин чыгармалары XIX кылымдагы Европа көркөм сүрөт искусствосундагы реалисттик пейзаж жанрынын өнүгүүсүнүн маанилүү этаптарынан болгон.<br/>		'''БАРБИЗО́Н МЕКТЕБИ ''' – XIX кылымдын 30–60-жылдарында француздук пейзаж живописинин реалисттик көркөм агымынын өкүлдөрү (Т. Руссо, Ж. Дюпре, Н. Диаз, К. Тройон, Ш. Ф. Добиньи жана башкалар). Парижге жакын Барбизон кыштагында иштешкен. XVII кылымдагы голландиялык пейзажисттердин салттарына таянган Барбизон мектебинин өкүлдөрү улуттук француз пейзажынын жаӊы тибин жаратышкан жана анда француз жаратылышын ачык-айкын, жөнөкөй, поэтикалык формада, күчөтүүсүз чагылдырышкан. Барбизон мектебинин сүрөтчүлөрү токойлорду, дарыяларды, шалбааларды, жупуну кыштактарды чындыкка жакын элестүү тартышкан, алардын түстүк байлыгын, жарык менен аба чөйрөсүнүн айкалыштарын сактап кала алышкан. Барбизон мектеби өзүнүн реалисттик принциптерин расмий академизмге каршы койгон. Жөнөкөй жана күндөлүк нерседен сулуулукту көрө билүүгө, ачык-айкындыкка, жасалмасыздыкка умтулууга, сүрөтчүлөрдү натурадан (чыныгы турпаттан) тартууга чакырган. Барбизон мектебинин чыгармалары XIX кылымдагы Европа көркөм сүрөт искусствосундагы реалисттик пейзаж жанрынын өнүгүүсүнүн маанилүү этаптарынан болгон.<br/>
	[[File:БАРБИЗОН МЕКТЕБИ12.png \| thumb \| <center>Ж. Дюпре. «Күзгү пейзаж». Эрмитаж. Санкт-Петербург.</center>]]		[[File:БАРБИЗОН МЕКТЕБИ12.png \| thumb \| <center>Ж. Дюпре. «Күзгү пейзаж». Эрмитаж. Санкт-Петербург.</center>]]
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БАРБАДОС

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 08:51:48 GMT

← Мурунку нускасы		08:51, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БАРБА́ДОС – ''' Вест-Индиядагы мамлекет. Кичи ''Антил аралдарына'' кирген Барбадос аралында жайгашкан. Аянты 431 ''км''<sup>2</sup>. Калкы 303 431 (2023). Борбору – Брижтаун шаары. Мамлекеттик тили – англис тили. Административдик-аймактык жактан 11 районго бөлүнөт. Акча бирдиги – Барбадос доллары. БУУнун, Эл аралык валюта фондунун, Бүткүл дүйнөлүк саламаттыкты сактоо, Эл аралык эмгекти бөлүштүрүү уюмдарынын мүчөсү. <br/>Барбадос – унитардык мамлекет. ''Шериктештик'' курамына кирет. Башкаруу формасы – парламенттик республика. Мамлекет башчысы – Улуу Британия королевасы, анын милдетин жергиликтүү өкүл – генерал-губернатор аткарат. Аткаруу бийлиги премьер-министр жетектеген өкмөт тарабынан ишке ашырылат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – эки палаталуу парламент (Жыйындар палатасы жана Сенат). Негизги саясий партиялары: Демократиялык Лейборист партиясы, Барбадос лейборист партиясы.<br/>		'''БАРБА́ДОС '''– Вест-Индиядагы мамлекет. Кичи ''Антил аралдарына'' кирген Барбадос аралында жайгашкан. Аянты 431 ''км''<sup>2</sup>. Калкы 303 431 (2023). Борбору – Брижтаун шаары. Мамлекеттик тили – англис тили. Административдик-аймактык жактан 11 районго бөлүнөт. Акча бирдиги – Барбадос доллары. БУУнун, Эл аралык валюта фондунун, Бүткүл дүйнөлүк саламаттыкты сактоо, Эл аралык эмгекти бөлүштүрүү уюмдарынын мүчөсү. <br/>Барбадос – унитардык мамлекет. ''Шериктештик'' курамына кирет. Башкаруу формасы – парламенттик республика. Мамлекет башчысы – Улуу Британия королевасы, анын милдетин жергиликтүү өкүл – генерал-губернатор аткарат. Аткаруу бийлиги премьер-министр жетектеген өкмөт тарабынан ишке ашырылат. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – эки палаталуу парламент (Жыйындар палатасы жана Сенат). Негизги саясий партиялары: Демократиялык Лейборист партиясы, Барбадос лейборист партиясы.<br/>
	[[File:БАРБАДОС –8.png \| thumb \| none]]		[[File:БАРБАДОС –8.png \| thumb \| none]]
	Жеринин бети түздүктүү. Арал шуру (коралл) рифтери менен курчалып, борбордук бөлүгүн карай тектирчеленип көтөрүлөт; эӊ бийик жери 340 ''м'' (Хиллаби тоосу). Климаты тропиктик пассаттык. Айлык орточо температурасы 27°С. Жылдык жаан-чачыны 1400 ''мм.'' Топурагы күрөӊ, кызыл, тропик өсүмдүктөрү өсөт.<br/>Калкынын 87–92%ин вест-индиялык негрлер түзөт. Орточо жыштыгы 1 ''км''<sup>2</sup> жерге 602,4 киши. Христиан [протестанттар (англикандар) 67%, католиктер 4%] динин тутат. Калкынын жашынын орточо узактыгы: эркектериники – 74,5, аялдарыныкы – 79,5 жаш. Шаар калкы 52,9% (2005). Ири шаары – Брижтаун. <br/>Аралды байыртадан эле индейлердин аравак жана карибы уруулары мекендеген. 1518-жылы аралдагы жыш дарактарга жармашып өскөн эпифиттерди сакалга окшоштуруп, аны Барбадос (испанча barbado – сакалдуу, түктүү) деп аташкан. 1625-жылдан англичандар алгачкы колониясын түптөшүп, 1628-жылы Брижтаун шаарын негиздеген. 17-кылымдын 30-жылынан бал камыш плантацияларына иштетүү үчүн Африкадан кулдарды алып келе башташкан. 1640-жылы Барбадостун калкы 37 миӊ <br/>		Жеринин бети түздүктүү. Арал шуру (коралл) рифтери менен курчалып, борбордук бөлүгүн карай тектирчеленип көтөрүлөт; эӊ бийик жери 340 ''м'' (Хиллаби тоосу). Климаты тропиктик пассаттык. Айлык орточо температурасы 27°С. Жылдык жаан-чачыны 1400 ''мм.'' Топурагы күрөӊ, кызыл, тропик өсүмдүктөрү өсөт.<br/> Калкынын 87–92%ин вест-индиялык негрлер түзөт. Орточо жыштыгы 1 ''км''<sup>2</sup> жерге 602,4 киши. Христиан [протестанттар (англикандар) 67%, католиктер 4%] динин тутат. Калкынын жашынын орточо узактыгы: эркектериники – 74,5, аялдарыныкы – 79,5 жаш. Шаар калкы 52,9% (2005). Ири шаары – Брижтаун. <br/> Аралды байыртадан эле индейлердин аравак жана карибы уруулары мекендеген. 1518-жылы аралдагы жыш дарактарга жармашып өскөн эпифиттерди сакалга окшоштуруп, аны Барбадос (испанча barbado – сакалдуу, түктүү) деп аташкан. 1625-жылдан англичандар алгачкы колониясын түптөшүп, 1628-жылы Брижтаун шаарын негиздеген. 17-кылымдын 30-жылынан бал камыш плантацияларына иштетүү үчүн Африкадан кулдарды алып келе башташкан. 1640-жылы Барбадостун калкы 37 миӊ <br/>
	[[File:БАРБАДОС –9.png \| thumb \| none]]		[[File:БАРБАДОС –9.png \| thumb \| none\|Барбадостун деңиз жаак жээги.]]
	[[File:БАРБАДОС –10.png \| thumb \| <center>~~Барбадостун деӊиз жак жээги.~~</center>]]		[[File:БАРБАДОС –10.png \| thumb \| <center></center>]]
	европалыктан жана 6 миӊ негрден турса, 1786-жылы европалыктардын саны 15 миӊге чейин кыскарып, негр калкы 62 миӊге өскөн. 1838-жылы кулчулук жоюлган. 1876-жылы беш аралдан турган өз алдынча федерациялык мамлекетти куруу аракети ийгиликсиз аяктаган. 20-кылымдын 30-жылдарында улуттук-боштондук кыймыл кайрадан күч алган. ~~1939–45~~-жылдары Барбадосто алгачкы саясий партиялар түзүлүп, алар аралга көз каранды эместикти берүү талабы менен чыгышкан. 1950-жылы жалпыга бирдей шайлоо укугу киргизилген. ~~1958–62~~-жылдары улуттук-боштондук кыймылынын жогорулашын токтотуу үчүн Улуу Британия түзгөн Вест-Индия федерациясына киргизилген. 1961-жылы Барбадос өзүн-өзү башкаруу укугун алган. 1966-жылы 30-ноябрда Британ ''Шериктештигинин'' алкагында көз карандысыздык берилген. 1968-жылы Барбадос Кариб эркин соода ассоциациясын (КАРИФТА) түзүүгө катышкан, анын базасында 1973-жылы Кариб коомчулугу жана Кариб жалпы рыногу (КАРИКОМ) пайда болгон. Ушул уюмдарга мүчө болгон мамлекеттердин ортосундагы бажы тоскоолдуктарын жоюп, башка өлкөлөрдөн ташылып келген товарларга бирдиктүү пошлиналарды (алымдар) белгилеген. 1995-жылы Барбадос Кариб өлкөлөрүнүн ассоциациясына кошулган, анын максаты ири аймактык эркин соода зонасын түзүү деп жарыяланган. Аралда эки партиялуу система түзүлгөн: Демократиялык лейбористтик партиясы (ДЛП) жана Барбадос лейбористтик партиясы (БЛП). ~~1961–76~~-жылдары өлкөнү Э. В. Барроу (ДЛП), ~~1976–85~~-жылдары Дж. Адамс (БЛП), ~~1986–94~~-жылдары Барроу, 1987-жылдан Л. Э. Сэндифорд (ДЛП), 1994–2008-жылдары Оуэн Артур (БЛП), 2008-жылы бийликке Демократиялык лейбористтер партиясы (ДЛП) келип, аны Д. Томпон, 2010-жылдан Ф. Стюарт (ДЛП) жетектеген. 1966-жылдан БУУга мүчө.<br/>Барбадос – агрардык өлкө. Экономикасынын негизин кант өндүрүү жана туризм (жылына 0,5 млн) түзөт. Ички дүӊ продукциясында айыл чарбасынын үлүшү 4,2% (2001), өнөр жайыныкы 7,1%. Ички улуттук продукциясы 4,57 млрд долларды түзөт (2004). Аны киши башына бөлүштүргөндө 7100 доллардан (АКШ) туура келет. 2002-жылы 860 млн ''~~кВт.с~~'' электр энергиясы өндүрүлгөн. Аймагынын 70%инен ашыгы айыл чарбасына пайдаланылат. Негизги өсүмдүгү – бал камыш. Багбанчылык өнүккөн. Тропик жемиштери (манго, авокадо, гуаява), цитрус өсүмдүктөрү ж. б. өстүрүлөт. Мал чарбасында көбүнчө кой, эчки, чочко асыралат. Жаратылыш газы жана нефть казылып алынат. Кант, тамак-аш-татымал (ром, тамеки, консерва), текстиль өнөр жайлары иштейт. Балык кармалат. Автомобиль жолунун узундугу 1,6 миӊ ''км''. Темир жолу жок. Сыртка кант, мелласа, шире, ром, химиялык өнөр жай продукциялары, электр аппаратура компоненттери жөнөтүлөт. Сырттан автомобиль, транспорт, курулуш материалдарын, оор машина куруу жабдууларын, отун жана азык-түлүк алат. Негизги соода шериктештери: АКШ, Улуу Британия, Ямайка, Япония, Тринидад жана Тобаго. <br/>Жазма адабияты XX кылымдын 40-жылдарында англис тилинде өнүгө баштаган. Поэзиясында вест-индиялык мотивдер күчтүү. Э. К. Брэйтуэйт, П. Блэкмен, Х. А. Воан, Ж. Дрейтон, Ф. Э. Коллимор жана башка акындардын көлөмдүү ыр жыйнактары, ошондой эле Ж. Лемминг, К. Сили, Э. Уолкотт, К. М. Хоуптун повесть, романдары дүйнө жүзүнө белгилүү болгон. 1940–1950-жылдары расалык дискриминация, адам укугу жана эмигранттардын оор турмушу негизги темалардан болгон. Театр, кино, архитектурасы да кийинки жылдары өнүгүүдө. Барбадостун эл агартуу системасы Англияныкына окшош. Балдардын баары дээрлик окушат. Брижтуанда бир нече жогорку окуу жайлары, жалпы элдик китепкана (1847), Жеймс-Хаус тарых музейи (1835, ошондой эле анын алдында илимий-тарыхый коом уюшулган), Барбадос галереялык искусствосу (1996), обсерватория (1963), Барбадос музейи жана тарых коому (1933-жылы негизделген), деӊиз флоту музейи бар. Ошондой эле аравактар менен карибдердин байыркы маданияты сакталып калган. XIX кылымдын башында искусство коому негизделген. 1950-жылдары туризмдин өсүшүнө байланыштуу георгиан стилиндеги бир нече имарат салынган (мисалы, Санди-Лейн мейманканасы, архитектору Р. Уорд). 1950–1960-жылдары англиялык белгилүү дизайнер О. Месселдин чыгармачылыгын таланттуу мастерлер: Х. Акуилар, А. Хассельквист, Р. Томпсон, И. Моррисон жана башкалар андан ары улантышкан. Салттуу карапа өндүрүшү Чоки-Маунт жана Тернерс-Холлдо өнүккөн. К. Рассел, У. Хардинг, Б. Грейс, Рас Аким Рамси карапа буюмдарын байытышкан. Кол өнөрчүлүгүндө америкалык индейлердин салттуу мотивдери сакталган. Жыл сайын «Холдерс-сизон» музыкалык-театрлаштырылган фестивалы жана жаз фестивалы өткөрүлүп турат.<br/>		европалыктан жана 6 миӊ негрден турса, 1786-жылы европалыктардын саны 15 миӊге чейин кыскарып, негр калкы 62 миӊге өскөн. 1838-жылы кулчулук жоюлган. 1876-жылы беш аралдан турган өз алдынча федерациялык мамлекетти куруу аракети ийгиликсиз аяктаган. 20-кылымдын 30-жылдарында улуттук-боштондук кыймыл кайрадан күч алган. 1939–1945-жылдары Барбадосто алгачкы саясий партиялар түзүлүп, алар аралга көз каранды эместикти берүү талабы менен чыгышкан. 1950-жылы жалпыга бирдей шайлоо укугу киргизилген. 1958–1962-жылдары улуттук-боштондук кыймылынын жогорулашын токтотуу үчүн Улуу Британия түзгөн Вест-Индия федерациясына киргизилген. 1961-жылы Барбадос өзүн-өзү башкаруу укугун алган. 1966-жылы 30-ноябрда Британ ''Шериктештигинин'' алкагында көз карандысыздык берилген. 1968-жылы Барбадос Кариб эркин соода ассоциациясын (КАРИФТА) түзүүгө катышкан, анын базасында 1973-жылы Кариб коомчулугу жана Кариб жалпы рыногу (КАРИКОМ) пайда болгон. Ушул уюмдарга мүчө болгон мамлекеттердин ортосундагы бажы тоскоолдуктарын жоюп, башка өлкөлөрдөн ташылып келген товарларга бирдиктүү пошлиналарды (алымдар) белгилеген. 1995-жылы Барбадос Кариб өлкөлөрүнүн ассоциациясына кошулган, анын максаты ири аймактык эркин соода зонасын түзүү деп жарыяланган. Аралда эки партиялуу система түзүлгөн: Демократиялык лейбористтик партиясы (ДЛП) жана Барбадос лейбористтик партиясы (БЛП). 1961–1976-жылдары өлкөнү Э. В. Барроу (ДЛП), 1976–1985-жылдары Дж. Адамс (БЛП), 1986–1994-жылдары Барроу, 1987-жылдан Л. Э. Сэндифорд (ДЛП), 1994–2008-жылдары Оуэн Артур (БЛП), 2008-жылы бийликке Демократиялык лейбористтер партиясы (ДЛП) келип, аны Д. Томпон, 2010-жылдан Ф. Стюарт (ДЛП) жетектеген. 1966-жылдан БУУга мүчө.<br/> Барбадос – агрардык өлкө. Экономикасынын негизин кант өндүрүү жана туризм (жылына 0,5 млн) түзөт. Ички дүӊ продукциясында айыл чарбасынын үлүшү 4,2% (2001), өнөр жайыныкы 7,1%. Ички улуттук продукциясы 4,57 млрд долларды түзөт (2004). Аны киши башына бөлүштүргөндө 7100 доллардан (АКШ) туура келет. 2002-жылы 860 млн ''кВт•с'' электр энергиясы өндүрүлгөн. Аймагынын 70%инен ашыгы айыл чарбасына пайдаланылат. Негизги өсүмдүгү – бал камыш. Багбанчылык өнүккөн. Тропик жемиштери (манго, авокадо, гуаява), цитрус өсүмдүктөрү ж. б. өстүрүлөт. Мал чарбасында көбүнчө кой, эчки, чочко асыралат. Жаратылыш газы жана нефть казылып алынат. Кант, тамак-аш-татымал (ром, тамеки, консерва), текстиль өнөр жайлары иштейт. Балык кармалат. Автомобиль жолунун узундугу 1,6 миӊ ''км''. Темир жолу жок. Сыртка кант, мелласа, шире, ром, химиялык өнөр жай продукциялары, электр аппаратура компоненттери жөнөтүлөт. Сырттан автомобиль, транспорт, курулуш материалдарын, оор машина куруу жабдууларын, отун жана азык-түлүк алат. Негизги соода шериктештери: АКШ, Улуу Британия, Ямайка, Япония, Тринидад жана Тобаго. <br/> Жазма адабияты XX кылымдын 40-жылдарында англис тилинде өнүгө баштаган. Поэзиясында вест-индиялык мотивдер күчтүү. Э. К. Брэйтуэйт, П. Блэкмен, Х. А. Воан, Ж. Дрейтон, Ф. Э. Коллимор жана башка акындардын көлөмдүү ыр жыйнактары, ошондой эле Ж. Лемминг, К. Сили, Э. Уолкотт, К. М. Хоуптун повесть, романдары дүйнө жүзүнө белгилүү болгон. 1940–1950-жылдары расалык дискриминация, адам укугу жана эмигранттардын оор турмушу негизги темалардан болгон. Театр, кино, архитектурасы да кийинки жылдары өнүгүүдө. Барбадостун эл агартуу системасы Англияныкына окшош. Балдардын баары дээрлик окушат. Брижтуанда бир нече жогорку окуу жайлары, жалпы элдик китепкана (1847), Жеймс-Хаус тарых музейи (1835, ошондой эле анын алдында илимий-тарыхый коом уюшулган), Барбадос галереялык искусствосу (1996), обсерватория (1963), Барбадос музейи жана тарых коому (1933-жылы негизделген), деӊиз флоту музейи бар. Ошондой эле аравактар менен карибдердин байыркы маданияты сакталып калган. XIX кылымдын башында искусство коому негизделген. 1950-жылдары туризмдин өсүшүнө байланыштуу георгиан стилиндеги бир нече имарат салынган (мисалы, Санди-Лейн мейманканасы, архитектору Р. Уорд). 1950–1960-жылдары англиялык белгилүү дизайнер О. Месселдин чыгармачылыгын таланттуу мастерлер: Х. Акуилар, А. Хассельквист, Р. Томпсон, И. Моррисон жана башкалар андан ары улантышкан. Салттуу карапа өндүрүшү Чоки-Маунт жана Тернерс-Холлдо өнүккөн. К. Рассел, У. Хардинг, Б. Грейс, Рас Аким Рамси карапа буюмдарын байытышкан. Кол өнөрчүлүгүндө америкалык индейлердин салттуу мотивдери сакталган. Жыл сайын «Холдерс-сизон» музыкалык-театрлаштырылган фестивалы жана жаз фестивалы өткөрүлүп турат.<br/>
	[[File:БАРБАДОС –11.png \| thumb \| <center>Барбадос акчасы.</center>]]		[[File:БАРБАДОС –11.png \| thumb \| <center>Барбадос акчасы.</center>]]
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БАРАТОВ

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 08:29:24 GMT

← Мурунку нускасы		08:29, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БАРАТОВ ~~'''~~ '''Рауф Баратович~~'''~~ (10. 10. 1921-жылы туулган, Тажикстан, Канибадам) – тажик геологу, петрограф, геология-минералогия илимдеринин доктору (1966), Тажикстан ИАнын академиги (1968), профессор (1967). Орто Азия мамлекеттик университетин (САГУ) бүткөн (1945). 1953-жылдан Тажик ССР ИАнын геология институтунда директор. Баратов – Тажикстандагы магма тоо тектеринин петрология жана металлогениясы боюнча көрүнүктүү адис. Негизги илимий эмгектери Түндүк Тажикстан, Памир жана Түштүк Өзбекстандын, ошондой эле Кыргызстандын түштүк-батышынын геологиясына, магматизм менен металлогениясына арналган. Баратов Ысар-Алай аймагында магматизмдин пайда болуу, өөрчүп-өнүгүү жана андагы эндоген кендеринин таралуу мыйзам ченемин аныктаган. Тажикстандын Ибн Сина атындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1970). Илимпоздун урматынан бир минерал – баратовит аталган.		'''БАРАТОВ ''' Рауф Баратович (10. 10. 1921-жылы туулган, Тажикстан, Канибадам) – тажик геологу, петрограф, геология-минералогия илимдеринин доктору (1966), Тажикстан ИАнын академиги (1968), профессор (1967). Орто Азия мамлекеттик университетин (САГУ) бүткөн (1945). 1953-жылдан Тажик ССР ИАнын геология институтунда директор. Баратов – Тажикстандагы магма тоо тектеринин петрология жана металлогениясы боюнча көрүнүктүү адис. Негизги илимий эмгектери Түндүк Тажикстан, Памир жана Түштүк Өзбекстандын, ошондой эле Кыргызстандын түштүк-батышынын геологиясына, магматизм менен металлогениясына арналган. Баратов Ысар-Алай аймагында магматизмдин пайда болуу, өөрчүп-өнүгүү жана андагы эндоген кендеринин таралуу мыйзам ченемин аныктаган. Тажикстандын Ибн Сина атындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1970). Илимпоздун урматынан бир минерал – баратовит аталган.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БАРАТАЛИЕВ Керим

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 08:28:04 GMT

← Мурунку нускасы		08:28, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БАРАТАЛИЕВ ~~'''~~ '''Керим~~'''~~ (1937-жылы туулган, Сузак району, Кайтпас айылы) – математика илимдеринин кандидаты (1964), профессор (1998); Кыргыз Республикасынын илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (2006). 1961-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин физика-математика факультетин бүтүргөн. 1964-жылдан КМУнун математикалык анализ кафедрасынын окутуучусу, доценти, профессор, 1992-жылдан ал кафедранын башчысы. Эл агартуунун отличниги (1985). Илимий иштери негизинен үчүнчү түрдөгү интергалдык теӊдеменин жалпы теориясын түзүүгө арналган. Бир нече илимий эмгектин, анын ичинде 1 монография жана ЖОЖдор үчүн окуу китептеринин автору. <br/>''Эмг.:'' Некоторые методы решения некорректных задач математической физики. Б., 1991; К теории интегральных уравнений третьего рода. Б., 2004; Математикалык анализ. I–II бөлүк. Б., 2000–2002.		'''БАРАТАЛИЕВ ''' Керим (1937-жылы туулган, Сузак району, Кайтпас айылы) – математика илимдеринин кандидаты (1964), профессор (1998); Кыргыз Республикасынын илим жана техника боюнча мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (2006). 1961-жылы Кыргыз мамлекеттик университетинин физика-математика факультетин бүтүргөн. 1964-жылдан КМУнун математикалык анализ кафедрасынын окутуучусу, доценти, профессор, 1992-жылдан ал кафедранын башчысы. Эл агартуунун отличниги (1985). Илимий иштери негизинен үчүнчү түрдөгү интергалдык теӊдеменин жалпы теориясын түзүүгө арналган. Бир нече илимий эмгектин, анын ичинде 1 монография жана ЖОЖдор үчүн окуу китептеринин автору. <br/> ''Эмг.:'' Некоторые методы решения некорректных задач математической физики. Б., 1991; К теории интегральных уравнений третьего рода. Б., 2004; Математикалык анализ. I–II бөлүк. Б., 2000–2002.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БАРАНСКИЙ

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 08:26:22 GMT

← Мурунку нускасы		08:26, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''~~БАРА́НСКИЙ '''~~ '''Николай Николаевич~~'''~~ (15. 7. 1881, Томск шаары – 29. 11. 1963, Москва) – экономист, географ, коомдук ишмер. СССР Илимдер Академиясынын корреспондент мүчөсү (1939), Москва университетинин профессору (1929), РСФСРдин илимге эмгек сиӊирген ишмери (1943), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1962). Москва коммерция институтун бүтүргөн (1914). Улуу Ата Мекендик согуш мезгилинде (1941–43) Алматыда жашап, Казакстан педагогикалык институтунда эмгектенген. Ошол жылдары СССР Илимдер Академиясынын Казакстандагы филиалында география секторун башкарган. Москва мамлекеттик университетинде экономикалык география кафедрасын жана география факультетин уюштурган. СССРдин экономикалык географиясы боюнча окуу китептерди жазган. 1935-жылдан 16 жолу басылып чыккан 8-класс үчүн окуу китеби 1952-жылы СССР Мамлекеттик сыйлыгына татыктуу болгон. Экономикалык география жана экономикалык картографиянын теориясы менен методологиясы, шаардын географиясы жөнүндөгү эмгектердин автору. Үч Ленин ордени ж. б. орден, медалдар менен сыйланган. Курил аралындагы жанар тоолордун бирине Баранскийдин ысмы коюлган. <br/>Эмг.: Экономическая география. Экономическая картография. 2-изд. М., 1960; Методика преподавания экономической географии. М., 1960; Научные принципы географии. Избр. труды. М., 1980; Становление советской-экономической географии. Избр. труды. М., 1980; Моя жизнь в экономической географии. М., 2001.<br/>		'''БАРАНСКИЙ''' Николай Николаевич (15. 07. 1881, Томск шаары – 29. 11. 1963, Москва) – экономист, географ, коомдук ишмер. СССР Илимдер Академиясынын корреспондент мүчөсү (1939), Москва университетинин профессору (1929), РСФСРдин илимге эмгек сиӊирген ишмери (1943), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1962). Москва коммерция институтун бүтүргөн (1914). Улуу Ата Мекендик согуш мезгилинде (1941–43) Алматыда жашап, Казакстан педагогикалык институтунда эмгектенген. Ошол жылдары СССР Илимдер Академиясынын Казакстандагы филиалында география секторун башкарган. Москва мамлекеттик университетинде экономикалык география кафедрасын жана география факультетин уюштурган. СССРдин экономикалык географиясы боюнча окуу китептерди жазган. 1935-жылдан 16 жолу басылып чыккан 8-класс үчүн окуу китеби 1952-жылы СССР Мамлекеттик сыйлыгына татыктуу болгон. Экономикалык география жана экономикалык картографиянын теориясы менен методологиясы, шаардын географиясы жөнүндөгү эмгектердин автору. Үч Ленин ордени ж. б. орден, медалдар менен сыйланган. Курил аралындагы жанар тоолордун бирине Баранскийдин ысмы коюлган. <br/> Эмг.: Экономическая география. Экономическая картография. 2-изд. М., 1960; Методика преподавания экономической географии. М., 1960; Научные принципы географии. Избр. труды. М., 1980; Становление советской-экономической географии. Избр. труды. М., 1980; Моя жизнь в экономической географии. М., 2001.<br/>
	[[File:БАРАНСКИЙ7.png \| thumb \| none]]		[[File:БАРАНСКИЙ7.png \| thumb \| none]]
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БАРАБИНДИКТЕР

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 08:20:43 GMT

← Мурунку нускасы		08:20, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БАРАБИНДИКТЕР ''' (өздөрүн бараба деп аташат) – Россиядагы түрк эли, Сибирь татарларынын курамындагы этностук топ. Мусулман-сунниттер. 1926-жылдагы эл каттоо боюнча саны 7528 адам болсо, кийинки каттоолордо эсептелбей калган. Учурда алардын саны 8 миңге чейин жетет (2010). Барабиндиктер волга-урал (татар-башкыр тили) жана казак-алтай тилинде сүйлөшөт. XVII кылымдын башында ~~Барабиндиктер~~ жашаган аймактарга орустар, кийин татарлар европалык Россиядан көчүп келип отурукташкан. XVIII кылымдын аягында татар тили, ислам дини жергиликтүү элдердин арасына кеӊири таралган. Бирок ~~Барабиндиктердин~~ бир бөлүгү исламга чейинки өздөрүнүн үрп-адат, салттарын, ишенимин көпкө чейин сакташкан. Барабиндиктер мал чарбачылык жана дыйканчылык менен кесиптенишкен. Тамак-ашы – негизинен эт жана ун азыктары. Суусундукка сүт жана кымыз ичишет. Барабиндиктердин маданияты Батыш Сибирь татарларына жакын.		'''БАРАБИНДИКТЕР ''' (өздөрүн бараба деп аташат) – Россиядагы түрк эли, Сибирь татарларынын курамындагы этностук топ. Мусулман-сунниттер. 1926-жылдагы эл каттоо боюнча саны 7528 адам болсо, кийинки каттоолордо эсептелбей калган. Учурда алардын саны 8 миңге чейин жетет (2010). Барабиндиктер волга-урал (татар-башкыр тили) жана казак-алтай тилинде сүйлөшөт. XVII кылымдын башында барабиндиктер жашаган аймактарга орустар, кийин татарлар европалык Россиядан көчүп келип отурукташкан. XVIII кылымдын аягында татар тили, ислам дини жергиликтүү элдердин арасына кеӊири таралган. Бирок барабиндиктердин бир бөлүгү исламга чейинки өздөрүнүн үрп-адат, салттарын, ишенимин көпкө чейин сакташкан. Барабиндиктер мал чарбачылык жана дыйканчылык менен кесиптенишкен. Тамак-ашы – негизинен эт жана ун азыктары. Суусундукка сүт жана кымыз ичишет. Барабиндиктердин маданияты Батыш Сибирь татарларына жакын.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БАРАБАРСЫЗДЫК

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 08:09:50 GMT

← Мурунку нускасы		08:09, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БАРАБАРСЫЗДЫК – ''' каалагандай эки <math>a_1</math> жана <math>a_2</math> сандарын төмөнкү белгилердин: <math><</math> (кичине), <math>\leq</math> (кичине же барабар), <math>></math>(чоӊ), <math>\geq</math> (чоӊ же барабар), ≠ (барабар эмес) бирөө менен гана байланыштыруучу катыш, ~~б. а.~~ <math>a_1<a_2,a_1\leq a_2,a_1>a_2,a_1\geq a_2,a_1\neq a_2. </math>. Кээде бир нече барабарсыздык бирге жазылат, мисалы, <math>a<b<c</math>. Эгер барабарсыздыктын эки жагына теӊ бир эле санды кошсок (же кемитсек), ал өзгөрүүсүз калат. Ушул сыяктуу эле барабарсыздыктын эки жагын теӊ бир эле оӊ санга көбөйтүүдөн ал өзгөрбөйт. Бирок барабарсыздыктын эки жагын теӊ терс санга көбөйтсө, анын белгиси карама-каршысына өзгөрөт (~~б. а.~~ <math><</math> белгиси <math>></math>белги ~~м-н~~, ал эми <math>></math> белгиси <math><</math>белгиси ~~м-н~~ алмаштырылат). <math>A<B</math> ~~ж-а~~ <math>C<D</math> дан <math>A + C < B +D</math> ~~ж-а~~ <math>A-D<B-C</math> барабарсыздыктары келип чыгат, ~~б. а.~~ бир маанилеш барабарсыздыктарды (''<math>A<B</math>'' ~~ж-а~~ ''<math>C<D</math>'') мүчөлөп кошууга, ал эми түрдүү маанидегилерди (''<math>A<B</math>'' ~~ж-а~~ ''<math>D>C</math>'') мүчөлөп кемитүүгө болот. Эгер <math>A, B, C</math> ~~ж-а~~ <math>D</math> оӊ сандары берилсе, анда ''<math>A<B</math>'' ~~ж-а~~ ''<math>C<D</math>'' барабарсыздыктарынан ''AC < BD''<math>AC < BD</math> ~~ж-а~~ <math>\frac{A}{D}<\frac{B}{C}</math> барабарсыздыктары келип чыгат.		'''БАРАБАРСЫЗДЫК '''– каалагандай эки <math>a_1</math> жана <math>a_2</math> сандарын төмөнкү белгилердин: <math><</math> (кичине), <math>\leq</math> (кичине же барабар), <math>></math>(чоӊ), <math>\geq</math> (чоӊ же барабар), ≠ (барабар эмес) бирөө менен гана байланыштыруучу катыш, башкача айтканда <math>a_1<a_2,a_1\leq a_2,a_1>a_2,a_1\geq a_2,a_1\neq a_2. </math>. Кээде бир нече барабарсыздык бирге жазылат, мисалы, <math>a<b<c</math>. Эгер барабарсыздыктын эки жагына теӊ бир эле санды кошсок (же кемитсек), ал өзгөрүүсүз калат. Ушул сыяктуу эле барабарсыздыктын эки жагын теӊ бир эле оӊ санга көбөйтүүдөн ал өзгөрбөйт. Бирок барабарсыздыктын эки жагын теӊ терс санга көбөйтсө, анын белгиси карама-каршысына өзгөрөт (башкача айтканда <math><</math> белгиси <math>></math>белги менен, ал эми <math>></math> белгиси <math><</math>белгиси менен алмаштырылат). <math>A<B</math> жана <math>C<D</math> дан <math>A + C < B +D</math> жана <math>A-D<B-C</math> барабарсыздыктары келип чыгат, башкача айтканда бир маанилеш барабарсыздыктарды (''<math>A<B</math>'' жана ''<math>C<D</math>'') мүчөлөп кошууга, ал эми түрдүү маанидегилерди (''<math>A<B</math>'' жана ''<math>D>C</math>'') мүчөлөп кемитүүгө болот. Эгер <math>A, B, C</math> жана <math>D</math> оӊ сандары берилсе, анда ''<math>A<B</math>'' жана ''<math>C<D</math>'' барабарсыздыктарынан ''AC < BD''<math>AC < BD</math> жана <math>\frac{A}{D}<\frac{B}{C}</math> барабарсыздыктары келип чыгат.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БАРАБАРДЫК АКСИОМАЛАРЫ

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 08:00:35 GMT

← Мурунку нускасы		08:00, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БАРАБАРДЫК АКСИОМАЛАРЫ – ''' математикалык далилдөөлөрдөгү барабардык катышынын колдонулушун тартиптөөчү аксиомалар. Бул аксиомалар барабардык катышынын рефлексивдүүлүгүн жана теӊди теӊи менен алмаштырууга боло тургандыгын аныктайт. Барабардык аксиомалары символдук түрдө төмөнкүчө жазылат: <math>x=x,x=y \land \varphi (y/v)\Rightarrow \varphi(x/v),x=y\Rightarrow t (y/v) \Rightarrow t=(x/v),		'''БАРАБАРДЫК АКСИОМАЛАРЫ '''– математикалык далилдөөлөрдөгү барабардык катышынын колдонулушун тартиптөөчү аксиомалар. Бул аксиомалар барабардык катышынын рефлексивдүүлүгүн жана теӊди теӊи менен алмаштырууга боло тургандыгын аныктайт. Барабардык аксиомалары символдук түрдө төмөнкүчө жазылат: <math>x=x,x=y \land \varphi (y/v)\Rightarrow \varphi(x/v),x=y\Rightarrow t (y/v) \Rightarrow t=(x/v),
	</math> мында φ– каалагандай формула, <math>t		</math> мында φ– каалагандай формула, <math>t
	</math> – каралып жаткан тилдин каалагандай терми,<math>x,y,v-		</math> – каралып жаткан тилдин каалагандай терми,<math>x,y,v-
5 сап:		5 сап:
	</math> нин ордуна биринчи учурда <math>y= \varphi		</math> нин ордуна биринчи учурда <math>y= \varphi
	</math>, экинчи учурда <math>v=z		</math>, экинчи учурда <math>v=z
	</math> формуласын алуу керек. Эгер каралып жаткан тилдин формулалары ~~ж-а~~ термдери логикалык байламталардын жана супер позициялардын жардамы аркылуу атомардык формулалардан жана термдерден түзүлсө, анда келтирилген барабардык аксиомаларын, <math>\varphi		</math> формуласын алуу керек. Эгер каралып жаткан тилдин формулалары жана термдери логикалык байламталардын жана супер позициялардын жардамы аркылуу атомардык формулалардан жана термдерден түзүлсө, анда келтирилген барабардык аксиомаларын, <math>\varphi
	</math> нин ~~ж-а~~ <math>t		</math> нин жана <math>t
	</math> нын ордуна атомардык формулалар жана термдер алынганда, алардын жеке учурунан бөлүп алса болот. Символдук түрдө:<br/><math>x_i=y_i\land P(x_1, ...x_i, ...x_n)\Rightarrow P(x_1, ...y_i, ...x_n)		</math> нын ордуна атомардык формулалар жана термдер алынганда, алардын жеке учурунан бөлүп алса болот. Символдук түрдө:<br/><math>x_i=y_i\land P(x_1, ...x_i, ...x_n)\Rightarrow P(x_1, ...y_i, ...x_n)
	</math>,		</math>,

БАР-БУЛАК МИНЕРАЛДУУ СУУСУ

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 07:52:02 GMT

← Мурунку нускасы		07:52, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БАР-БУЛАК МИНЕРАЛДУУ СУУСУ – ''' жер астынан бургуланып чыгарылган, дарылык касиети бар жылуу суу. Ысык-Көл облусунун Тоӊ районунда, Балыкчы шаарынан 45 ''км'' чыгышта, Бар-Булак кыштагынан 2,5 ''км'' түндүк-чыгыш тарапта, Ысык-Көлдүн жээгинен 600 ''м'' аралыкта, деӊиз деӊгээлинен 1653,53 ''м'' бийиктикте. Суу 1979-жылы бургулоо көзөнөгүнөн 1100 ''м'' тереӊдиктен чыгарылган. Суу чыккан жерде антропогендин борпоӊ кум-топурагы, палеоген-неогендин кумдук, чопо, алевролит, палеозойдун кумдук, алевролит тоо тектери жатат. Минералдуу суу палеозойдун кумдук жана алевролит тоо тектериндеги тектоникалык жаракаларда топтолуп, бургулоо көзөнөгүнөн агып чыгат. Суу жытсыз, тунук, саал кычкыл даамы бар, температурасы 44°С, чыгымы 2,5 ''л/с'', минералдануусу 4,0–4,7 ''г/л''. Химиялык курамы боюнча сульфат-хлорит-кальций-натрийлүү, газдардан азот басымдуу (88–90%), эринди түрүндө 4,2% көмүр кычкыл газы, 1,5% гелий кезигет. Микрокомпоненттерден жез, коргошун, цинк, фтор, мышьяк, молибден, никель, бром ж. б. элементтер бар. Бар-Булак минералдуу суусу дарылык касиети боюнча белгилүү «Славян», «Смирнов» минералдуу сууларына окшошуп кетет. Боор, өт жана ашказан ооруларын ичүү, нерв, муун, гинекология, тери жана тиш ооруларын сууга түшүү жолу менен дарыласа болот. Запасы В категориясы боюнча суткасына 0,216 миӊ ''м''<sup>3</sup>. Жергиликтүү эл пайдаланат.		'''БАР-БУЛАК МИНЕРАЛДУУ СУУСУ '''– жер астынан бургуланып чыгарылган, дарылык касиети бар жылуу суу. Ысык-Көл облусунун Тоӊ районунда, Балыкчы шаарынан 45 ''км'' чыгышта, Бар-Булак кыштагынан 2,5 ''км'' түндүк-чыгыш тарапта, Ысык-Көлдүн жээгинен 600 ''м'' аралыкта, деӊиз деӊгээлинен 1653,53 ''м'' бийиктикте. Суу 1979-жылы бургулоо көзөнөгүнөн 1100 ''м'' тереӊдиктен чыгарылган. Суу чыккан жерде антропогендин борпоӊ кум-топурагы, палеоген-неогендин кумдук, чопо, алевролит, палеозойдун кумдук, алевролит тоо тектери жатат. Минералдуу суу палеозойдун кумдук жана алевролит тоо тектериндеги тектоникалык жаракаларда топтолуп, бургулоо көзөнөгүнөн агып чыгат. Суу жытсыз, тунук, саал кычкыл даамы бар, температурасы 44°С, чыгымы 2,5 ''л/с'', минералдануусу 4,0–4,7 ''г/л''. Химиялык курамы боюнча сульфат-хлорит-кальций-натрийлүү, газдардан азот басымдуу (88–90%), эринди түрүндө 4,2% көмүр кычкыл газы, 1,5% гелий кезигет. Микрокомпоненттерден жез, коргошун, цинк, фтор, мышьяк, молибден, никель, бром ж. б. элементтер бар. Бар-Булак минералдуу суусу дарылык касиети боюнча белгилүү «Славян», «Смирнов» минералдуу сууларына окшошуп кетет. Боор, өт жана ашказан ооруларын ичүү, нерв, муун, гинекология, тери жана тиш ооруларын сууга түшүү жолу менен дарыласа болот. Запасы В категориясы боюнча суткасына 0,216 миӊ ''м''<sup>3</sup>. Жергиликтүү эл пайдаланат.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БАПАКОВ

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 07:43:22 GMT

← Мурунку нускасы		07:43, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БАПАКОВ ~~'''~~ '''Жолаалы~~'''~~ (1890, Чүй облусу, Кемин району, Карал-Дөбө айылы – 1918, Бишкек) – Совет бийлиги үчүн жигердүү күрөшүүчүлөрдөн. 1914-ж. Токмоктогу орус-жергиликтүү мектебин бүтүрүп, Верный (Алматы) гимназиясынын даярдоо курсуна кирген. 1916-жылы Үркүндө Турпанга барып, кайра келген. 1917-жылы Пишпекте уюшулган «Букара» союзуна мүчө болгон. Пишпекте Совет бийлигин орнотууга катышкан. Пишпек солдат жана жумушчу депутаттарынын уезддик Советинин 1-съездинде Советтин секретарлыгына шайланган. 1918-жылы коммунисттик баштапкы уюмдарды түзүүгө катышкан. 1918-ж. декабрда эсерлер колдуу болуп өлгөн.		'''БАПАКОВ ''' Жолаалы (1890, Чүй облусу, Кемин району, Карал-Дөбө айылы – 1918, Бишкек) – Совет бийлиги үчүн жигердүү күрөшүүчүлөрдөн. 1914-жылы Токмоктогу орус-жергиликтүү мектебин бүтүрүп, Верный (Алматы) гимназиясынын даярдоо курсуна кирген. 1916-жылы Үркүндө Турпанга барып, кайра келген. 1917-жылы Пишпекте уюшулган «Букара» союзуна мүчө болгон. Пишпекте Совет бийлигин орнотууга катышкан. Пишпек солдат жана жумушчу депутаттарынын уезддик Советинин 1-съездинде Советтин секретарлыгына шайланган. 1918-жылы коммунисттик баштапкы уюмдарды түзүүгө катышкан. 1918-жылы декабрда эсерлер колдуу болуп өлгөн.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БАНЬ ГУ

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 07:40:35 GMT

← Мурунку нускасы		07:40, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БАНЬ ГУ''', Б а н М э н Ц з я н ь (~~б. з.~~ 32, Кытай, Фуфэн [азыркы Шэньси провинциясы, Сяньян шаары], [[Хан империясы]] – 92, Хэнань провинциясы, Лоян) – кытай тарыхчысы; «[[Байыркы Хань династиясынын тарыхы]]» («Цянь Хань Шу») аттуу тарыхый эмгектин автору. Алгач Чанъандагы (азыркы Сиань) Тайсюэ академиясынан билим алган. [[Император]] Мин-ди (57–75) Бань Гуну өзүнүн китепканасына катчы (линши) кылып дайындаган. Ал бул жерде Чэнь Цзун, Инь Мин, Мэн И менен бирдикте «Династияны негиздөөчүлөр тууралуу башкы баян» («Шицзу бэньцзи») аттуу хрониканы түзгөн. Император Чжан-ди (75–88) аны тез-тез чакыртып, үн чыгара китеп окуткан жана ага «сырдуу китептерди» (ми шу) окугандардын үстүнөн карай турган кызматка дайындаган. Ээлигин кыдырууга чыкканда император Бань Гуну жанына ала жүргөн, ошондой эле [[гунндар]] (хунн, сюнну) урууларына байланыштуу саясий талкууларга катыштырган. 89-жылы император Хэ-ди (88–106) гунндарга каршы аскер башчысы Доу Сянды жүрүшкө аттандырып, Бань Гуну башкы сакчылыкка (чжун-хуцзюнь) бекиткен. 92-жылы Доу Сянга императорго каршы дуба окуган деген шылтоо менен кызматтан алынып, өз жанын кыйган жана үй-бүлөсү, бир туугандары өлүм жазасына тартылган. Натыйжада Бань Гуга өч болуп жүргөн сарай кызматчыларынын бири аны Доу Сянга байланыштырып ушак тараткан. Ага ишенген император Бань Гуну түрмөгө каматкан. Ал бир жылга жетпей көз жумган. Бань Гу ар бир династиянын тарыхын өз-өзүнчө баяндаган жаңы тарыхый жанрга (дуань-дай ши) жол салган жана анын башкы чыгармасы алгач «Хань тарыхы» («Хань шу») деп аталып, 1034–1037-жылдардагы басмадан «Байыркы Хань династиясынын тарыхы» («Цянь Хань Шу») деген аталышта жарык көргөн. Анда Хань династиясынын 1-императору Лю Бандан (~~б. з. ч.~~ 256 же 247 – ~~б. з. ч.~~ 195-жылдар) император Ван Манга (~~б. з. ч.~~ 45 – ~~б. з.~~ 23-жылдары) чейинки 230 жылдай мезгил камтылып, анын ичинен ошол учурдагы Борбордук Азия жана аны мекендеген түрдүү калк (мисалы, [[байыркы кыргыздар]]) тууралуу тарыхый-географиялык баалуу маалыматтарды табууга болот.		'''БАНЬ ГУ''', Б а н М э н Ц з я н ь (биздин замандын 32, Кытай, Фуфэн [азыркы Шэньси провинциясы, Сяньян шаары], [[Хан империясы]] – 92, Хэнань провинциясы, Лоян) – кытай тарыхчысы; «[[Байыркы Хань династиясынын тарыхы]]» («Цянь Хань Шу») аттуу тарыхый эмгектин автору. Алгач Чанъандагы (азыркы Сиань) Тайсюэ академиясынан билим алган. [[Император]] Мин-ди (57–75) Бань Гуну өзүнүн китепканасына катчы (линши) кылып дайындаган. Ал бул жерде Чэнь Цзун, Инь Мин, Мэн И менен бирдикте «Династияны негиздөөчүлөр тууралуу башкы баян» («Шицзу бэньцзи») аттуу хрониканы түзгөн. Император Чжан-ди (75–88) аны тез-тез чакыртып, үн чыгара китеп окуткан жана ага «сырдуу китептерди» (ми шу) окугандардын үстүнөн карай турган кызматка дайындаган. Ээлигин кыдырууга чыкканда император Бань Гуну жанына ала жүргөн, ошондой эле [[гунндар]] (хунн, сюнну) урууларына байланыштуу саясий талкууларга катыштырган. 89-жылы император Хэ-ди (88–106) гунндарга каршы аскер башчысы Доу Сянды жүрүшкө аттандырып, Бань Гуну башкы сакчылыкка (чжун-хуцзюнь) бекиткен. 92-жылы Доу Сянга императорго каршы дуба окуган деген шылтоо менен кызматтан алынып, өз жанын кыйган жана үй-бүлөсү, бир туугандары өлүм жазасына тартылган. Натыйжада Бань Гуга өч болуп жүргөн сарай кызматчыларынын бири аны Доу Сянга байланыштырып ушак тараткан. Ага ишенген император Бань Гуну түрмөгө каматкан. Ал бир жылга жетпей көз жумган. Бань Гу ар бир династиянын тарыхын өз-өзүнчө баяндаган жаңы тарыхый жанрга (дуань-дай ши) жол салган жана анын башкы чыгармасы алгач «Хань тарыхы» («Хань шу») деп аталып, 1034–1037-жылдардагы басмадан «Байыркы Хань династиясынын тарыхы» («Цянь Хань Шу») деген аталышта жарык көргөн. Анда Хань династиясынын 1-императору Лю Бандан (биздин заманга чейин 256 же 247 – биздин заманга чейин 195-жылдар) император Ван Манга (биздин заманга чейин 45 – биздин замандын 23-жылдары) чейинки 230 жылдай мезгил камтылып, анын ичинен ошол учурдагы Борбордук Азия жана аны мекендеген түрдүү калк (мисалы, [[байыркы кыргыздар]]) тууралуу тарыхый-географиялык баалуу маалыматтарды табууга болот.

	Ад.: Синицын Е. П. Бань Гу – историк древнего Китая. М., 1975; Древнекитайская философия. Эпоха Хань. М., 1990.<br />''О. Каратаев.''		Ад.: Синицын Е. П. Бань Гу – историк древнего Китая. М., 1975; Древнекитайская философия. Эпоха Хань. М., 1990.<br /> ''О. Каратаев.''
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БАНТУСТАНДАР

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 07:30:53 GMT

← Мурунку нускасы		07:30, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БАНТУСТАНДАР, ''' х о у м л е н д д е р – ~~1951–94~~-жылдарда Түштүк- Африка Республикасынын (ТАР) бийликтери тарабынан жергиликтүү африкалыктар жашаган аймактарда уруулук белгилери боюнча түзүлгөн мамлекеттик бирикмелер. ''Бантулардын'' өз алдынча башкаруусун өнүктүрүү боюнча 1959-жылдагы мыйзамга ылайык ар кандай режимдеги 10 бантустан түзүлгөн. Алардын төртөөнө көз каранды эместик, алтоосуна өз алдынча башкаруу укугу берилген. Булар – Транскей, (1976), ~~Бопутатсвана~~, (1977), Венда (1979) жана Сискей (1981) мамлекеттери. Ар бир мамлекет демократиялык конституцияларды кабыл алышкан. Бирок, чындыгында алардын «суверендүүлүгү» желек жана гимнге ээ болуу менен гана чектелген. Саясий жана экономикалык жактан толугу менен Түштүк-Африка Республикасынын өкмөтүнүн көзөмөлүндө турган. 1980-жылдарда Бантустандарда ич ара чатактар, төӊкөрүштөр токтобой койгон. 1992-жылы Сискейдин полициялык күчтөрү Бишодогу Африка улуттук конгрессинин демонстрациясынын катышуучуларын кандуу жазалоого катышкан. 1994-жылдагы демократиялык шайлоолордон кийин жоюлган.		'''БАНТУСТАНДАР, ''' х о у м л е н д д е р – 1951–1994-жылдарда Түштүк- Африка Республикасынын (ТАР) бийликтери тарабынан жергиликтүү африкалыктар жашаган аймактарда уруулук белгилери боюнча түзүлгөн мамлекеттик бирикмелер. ''Бантулардын'' өз алдынча башкаруусун өнүктүрүү боюнча 1959-жылдагы мыйзамга ылайык ар кандай режимдеги 10 бантустан түзүлгөн. Алардын төртөөнө көз каранды эместик, алтоосуна өз алдынча башкаруу укугу берилген. Булар – Транскей, (1976), Бофутатсвана, (1977), Венда (1979) жана Сискей (1981) мамлекеттери. Ар бир мамлекет демократиялык конституцияларды кабыл алышкан. Бирок, чындыгында алардын «суверендүүлүгү» желек жана гимнге ээ болуу менен гана чектелген. Саясий жана экономикалык жактан толугу менен Түштүк-Африка Республикасынын өкмөтүнүн көзөмөлүндө турган. 1980-жылдарда Бантустандарда ич ара чатактар, төӊкөрүштөр токтобой койгон. 1992-жылы Сискейдин полициялык күчтөрү Бишодогу Африка улуттук конгрессинин демонстрациясынын катышуучуларын кандуу жазалоого катышкан. 1994-жылдагы демократиялык шайлоолордон кийин жоюлган.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БАНТУ ТИЛДЕРИ

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 07:26:00 GMT

← Мурунку нускасы		07:26, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БА́НТУ ТИЛДЕРИ – ''' бенуэ-конгол тил тобу; Африканын борбордук ~~ж-а~~ түштүк аймагында жашаган банту элдеринин тили. Грамматикалык жана сөздүк курамы боюнча бири бирине өтө жакын, типологиялык жактан флексия элементтери бар агглютинативдүү тилдерге кирет. Илимий бантуистика 19-кылымдын ортосунан өрүш алган. М. Гасринин классификациясы боюнча Банту тилдери 15 зонага бөлүнүп, көп сандаган тилдерден турат. Анын негизгилери: суахили (Танзания ~~ж-а~~ ага чектеш өлкөлөрдөгү адамдар сүйлөйт), ньямвези, сукума, кикуйю, камба, конго, нгала (лингала), луба, мбунду, рунди, руанда, ганда, (луганда), дуала, эвондо (яуенде), булу, суто, чуана, ошондой эле шона, коса, зулу тилдери. Суахили тилинин таралуу чөйрөсү өтө тездик менен кеӊейип, тропиктик Африканын чыгыш бөлүгүндөгү көпчүлүк өлкөлөрдүн калкынын өз ара байланыш каражатына айланууда.		'''БА́НТУ ТИЛДЕРИ''' – бенуэ-конгол тил тобу; Африканын борбордук жа түштүк аймагында жашаган банту элдеринин тили. Грамматикалык жана сөздүк курамы боюнча бири бирине өтө жакын, типологиялык жактан флексия элементтери бар агглютинативдүү тилдерге кирет. Илимий бантуистика 19-кылымдын ортосунан өрүш алган. М. Гасринин классификациясы боюнча Банту тилдери 15 зонага бөлүнүп, көп сандаган тилдерден турат. Анын негизгилери: суахили (Танзания жана ага чектеш өлкөлөрдөгү адамдар сүйлөйт), ньямвези, сукума, кикуйю, камба, конго, нгала (лингала), луба, мбунду, рунди, руанда, ганда, (луганда), дуала, эвондо (яуенде), булу, суто, чуана, ошондой эле шона, коса, зулу тилдери. Суахили тилинин таралуу чөйрөсү өтө тездик менен кеӊейип, тропиктик Африканын чыгыш бөлүгүндөгү көпчүлүк өлкөлөрдүн калкынын өз ара байланыш каражатына айланууда.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БАНКРОТ

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 07:20:46 GMT

← Мурунку нускасы		07:20, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
(One intermediate revision by one other user not shown)
1 сап:		1 сап:
	'''БАНКРО́Т, ''' к. ''Банкроттук.''		'''БАНКРО́Т, ''' кара: ''Банкроттук.''
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БАНКА

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 07:18:52 GMT

← Мурунку нускасы		07:18, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БА́НКА ''' (нем. Bank) – материктин суу каптаган чет жакасында жайгашкан салыштырмалуу туюк сайроон. Муз каптаган шельфтүү аймактарда кездешет. Негизинен кумдан жана жумуру таштардан түзүлөт. Кумдуу ~~Банкалар~~ агымдардын таасиринен өзүнүн түзүлүшүн өзгөртүп, ордун ооштурат. Арктикалык деӊиздерде ~~Банкалар~~ кээде аралдардын жээктеринин ургаалдуу жемирилишинен пайда болот. Тоолуу жээктердеги кууш шельфтерде аскалуу ~~Банкалар~~ кездешет. Трансгрессиядан пайда болгон тайыз деӊиздерде ~~Банкалар~~ рельеф калдыктарын түзөт. Ал эми океандарда алар жанар тоолордон жана кораллдардан түзүлгөндүктөн, ~~Банканын~~ узундугу 800 ''км''ден (Чоӊ Ньюфаундленд Б-сы) ашат. Океан таманынан бийик көтөрүлгөн ~~Банкалар~~ кеме жүрүү үчүн чоӊ коркунучту туудурат.		'''БА́НКА ''' (нем. Bank) – материктин суу каптаган чет жакасында жайгашкан салыштырмалуу туюк сайроон. Муз каптаган шельфтүү аймактарда кездешет. Негизинен кумдан жана жумуру таштардан түзүлөт. Кумдуу банкалар агымдардын таасиринен өзүнүн түзүлүшүн өзгөртүп, ордун ооштурат. Арктикалык деӊиздерде банкалар кээде аралдардын жээктеринин ургаалдуу жемирилишинен пайда болот. Тоолуу жээктердеги кууш шельфтерде аскалуу банкалар кездешет. Трансгрессиядан пайда болгон тайыз деӊиздерде банкалар рельеф калдыктарын түзөт. Ал эми океандарда алар жанар тоолордон жана кораллдардан түзүлгөндүктөн, банканын узундугу 800 ''км''ден (Чоӊ Ньюфаундленд Б-сы) ашат. Океан таманынан бийик көтөрүлгөн банкалар кеме жүрүү үчүн чоӊ коркунучту туудурат.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БАНК ССУДАСЫ

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 07:16:26 GMT

← Мурунку нускасы		07:16, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БАНК ССУДАСЫ – ''' банк карыз берген акчалай каражат. Ал процент менен төлөнөт. Банк ссудасы кыска, орто жана узак мөөнөттүү. Төлөм, вексель эсеби, мүлк, баалуу кагаз күрөөсү сыяктуу түрү бар.		'''БАНК ССУДАСЫ''' – банк карыз берген акчалай каражат. Ал процент менен төлөнөт. Банк ссудасы кыска, орто жана узак мөөнөттүү. Төлөм, вексель эсеби, мүлк, баалуу кагаз күрөөсү сыяктуу түрү бар.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БАНК КАПИТАЛЫ

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 07:15:10 GMT

← Мурунку нускасы		07:15, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БАНК КАПИТАЛЫ – ''' банктын акча каражаттарынан жыйналган капиталы. Ал банктын менчик капиталынан, элдин аманатка салган акчасынын белгилүү үлүшүнөн жана банктагы убактылуу бош акчалардан түзүлөт. Банк капиталынан өнөр жайга кредит берилет. Мында капитал ээси тиешелүү пайда алат. Банк капиталы адегенде өнөр жай капиталы менен кредит аркылуу гана байланышып келсе‚ кийин бул өнөр жай капиталы менен биригүүнүн натыйжасында финансы капиталын пайда кылган.		'''БАНК КАПИТАЛЫ''' – банктын акча каражаттарынан жыйналган капиталы. Ал банктын менчик капиталынан, элдин аманатка салган акчасынын белгилүү үлүшүнөн жана банктагы убактылуу бош акчалардан түзүлөт. Банк капиталынан өнөр жайга кредит берилет. Мында капитал ээси тиешелүү пайда алат. Банк капиталы адегенде өнөр жай капиталы менен кредит аркылуу гана байланышып келсе‚ кийин бул өнөр жай капиталы менен биригүүнүн натыйжасында финансы капиталын пайда кылган.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БАНИОНИС Донатас

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 07:13:34 GMT

← Мурунку нускасы		07:13, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БАНИО́НИС''' , ~~'''~~Банёнис Донатас~~'''~~ (28. 4. 1924-жылы туулган, Каунас – 4.9. 2014, Вильнюс) – литва актёру, СССРдин эл артисти (1974). Литва ССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1969). 1941–2000-жылдары Паневеж драма театрынын актёру (1980–1984-жылдары башкы режиссеру, 1984–1988-жылдары көркөм жетекчи жана директор), 1984-жылы Литва консерваториясын бүткөн. 100дөн ашык ролдо ойногон: Эдвардас (А. Венуолис, «Күүгүмдө»), Тесман (Г. Ибсен, «Гедда Габлер»), Эдгар (А. Стриндберг, «Өлүм бийи») ж. б. 1957-жылдан кино тасмаларга тартылган: «Эч кимдин өлгүсү келген эмес» (СССР мамлекеттик сыйлыгы, 1967), «Жансыз мезгил», «Гойя, же болбосо таануунун оор жолу», «Мистер Ман-Кинлинин качуусу» (СССР мамлекеттик сыйлыгы, 1977). Банионис түзгөн образдар психологиялык тереӊдиги, таасирдүүлүгү жана ийкемдүүлүгү менен айырмаланат. <br/>''А. Пазылов.''<br/>		'''БАНИО́НИС''' , Банёнис Донатас (28. 04. 1924-жылы туулган, Каунас – 04. 09. 2014, Вильнюс) – литва актёру, СССРдин эл артисти (1974). Литва ССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1969). 1941–2000-жылдары Паневеж драма театрынын актёру (1980–1984-жылдары башкы режиссеру, 1984–1988-жылдары көркөм жетекчи жана директор), 1984-жылы Литва консерваториясын бүткөн. 100дөн ашык ролдо ойногон: Эдвардас (А. Венуолис, «Күүгүмдө»), Тесман (Г. Ибсен, «Гедда Габлер»), Эдгар (А. Стриндберг, «Өлүм бийи») ж. б. 1957-жылдан кино тасмаларга тартылган: «Эч кимдин өлгүсү келген эмес» (СССР мамлекеттик сыйлыгы, 1967), «Жансыз мезгил», «Гойя, же болбосо таануунун оор жолу», «Мистер Ман-Кинлинин качуусу» (СССР мамлекеттик сыйлыгы, 1977). Банионис түзгөн образдар психологиялык тереӊдиги, таасирдүүлүгү жана ийкемдүүлүгү менен айырмаланат. <br/>''А. Пазылов.''<br/>
	[[File:БАНИОНИС3.png \| thumb \| <center>~~Ньюфаун~~ Д. Банионис. «Жансыз мезгил» фильминен кадр. 1968.</center>]]		[[File:БАНИОНИС3.png \| thumb \| <center>Д. Банионис. «Жансыз мезгил» фильминен кадр. 1968.</center>]]
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БАНДУРА

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 07:09:27 GMT

← Мурунку нускасы		07:09, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БАНДУ́РА ''' – украиндердин кылдуу чертме музыкалык аспабы.Формасы сүйрү келип, кыска моюну бар Мурда 12–25, кийин 40–50 кыл тартылган. ''Плектр'' менен ойнолот. Диапазону кылдын санына жараша болот. XVI–XVII кылымдарда Украинага кеӊири тараган. Элдик профессионал музыканттар бандуранын коштоосунда ''дума'' айтышат, ыр ырдашат, күү чертишет. Украинада бандурачылардын мамлекеттик капелласы, профессионалдык жана өздүк көркөм чыгармачылык ансамблдер, оркестрлер уюштурулган. Бандуранын өркүндөтүлгөн түрлөрү (прима бандура, альт бандура, бас бандура, контрабас бандура) оркестрлерде ойнолот.Украинада XVII кылымдан баштап кобзанын ордунда ойнолуп баштап, кийин «кобза» аталышы бандурага өткөн.Украиналык бандуранын гитара менен айкалышы болгон поляк музыкалык аспабы - Пан бандурасы деп аталат. Киевдеги София соборунун тепкичтеринин фрескаларында музыкалык аспаптардын беш түрүн көрөбүз; алардын бири арфага окшош, төрт бурчтуу: бул байыркы арфа болсо керек, экинчиси сурнай, үчүнчүсү чоор, төртүнчүсү украиналык бандура же торбан сыяктуу нерсе, бешинчиси эки металл табак. Бандура, адатта, катуу липа жыгачынан жасалат жана 12 кылдан турат: 6 жоон жана узун; 6 ичке жана кыскараак.<br/>		'''БАНДУ́РА ''' – украиндердин кылдуу чертме музыкалык аспабы.Формасы сүйрү келип, кыска моюну бар Мурда 12–25, кийин 40–50 кыл тартылган. ''Плектр'' менен ойнолот. Диапазону кылдын санына жараша болот. XVI–XVII кылымдарда Украинага кеӊири тараган. Элдик профессионал музыканттар бандуранын коштоосунда ''дума'' айтышат, ыр ырдашат, күү чертишет. Украинада бандурачылардын мамлекеттик капелласы, профессионалдык жана өздүк көркөм чыгармачылык ансамблдер, оркестрлер уюштурулган. Бандуранын өркүндөтүлгөн түрлөрү (прима бандура, альт бандура, бас бандура, контрабас бандура) оркестрлерде ойнолот.Украинада XVII кылымдан баштап кобзанын ордунда ойнолуп баштап, кийин «кобза» аталышы бандурага өткөн. Украиналык бандуранын гитара менен айкалышы болгон поляк музыкалык аспабы – Пан бандурасы деп аталат. Киевдеги София соборунун тепкичтеринин фрескаларында музыкалык аспаптардын беш түрүн көрөбүз; алардын бири арфага окшош, төрт бурчтуу: бул байыркы арфа болсо керек, экинчиси сурнай, үчүнчүсү чоор, төртүнчүсү украиналык бандура же торбан сыяктуу нерсе, бешинчиси эки металл табак. Бандура, адатта, катуу липа жыгачынан жасалат жана 12 кылдан турат: 6 жоон жана узун; 6 ичке жана кыскараак.<br/>
	[[File:БАНДУРА2.png \| thumb \| none]]		[[File:БАНДУРА2.png \| thumb \| none]]
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БАНДЕРА

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 05:54:29 GMT

← Мурунку нускасы		05:54, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БАНДЕРА ~~Степан Андреевич́~~''' (1. 1. 1909, Эски Утринов, Австрия-Венгрия, Лодомерия жана Галиция королдуктары – 15. 10. 1959, Мюнхен, Германия Федративдүү Республикасы) – Украина улутчулдар уюмунун лидери. 1934-жылдан анын аткаруу комитетинин төрагасы. 1934-жылы Польшанын тышкы иштер министрине кол салууну уюштургандыгы үчүн өлүм жазасына өкүм кылынган, жаза түбөлүк камак менен алмаштырылган (1939-жылы бошотулган). 1941-жылы июнда Львовдо Украинанын көз каранды эместигин жарыялаган. 1941–1944-жылдары немецтик концлагерде отурган. 1945–1947-жылдары Батыш Украинада аракеттенген козголоӊчулар армиясын жетектеген. Атайы уюштурулган террордук актынын натыйжасында өлтүрүлгөн.		'''БАНДЕРА''' Степан Андреевич (11. 01. 1909, Эски Утринов, Австрия-Венгрия, Лодомерия жана Галиция королдуктары – 15. 10. 1959, Мюнхен, Германия Федративдүү Республикасы) – Украина улутчулдар уюмунун лидери. 1934-жылдан анын аткаруу комитетинин төрагасы. 1934-жылы Польшанын тышкы иштер министрине кол салууну уюштургандыгы үчүн өлүм жазасына өкүм кылынган, жаза түбөлүк камак менен алмаштырылган (1939-жылы бошотулган). 1941-жылы июнда Львовдо Украинанын көз каранды эместигин жарыялаган. 1941–1944-жылдары немецтик концлагерде отурган. 1945–1947-жылдары Батыш Украинада аракеттенген козголоӊчулар армиясын жетектеген. Атайы уюштурулган террордук актынын натыйжасында өлтүрүлгөн.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БАНДАРАНАИКЕ

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 05:51:09 GMT

← Мурунку нускасы		05:51, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
(3 intermediate revisions by the same user not shown)
1 сап:		1 сап:
	'''БАНДАРАНА́ИКЕ ''' ~~'''~~Сиримаво~~'''~~, Р а т в а т т е Д и а с (17. 4. 1916, Ратнапура – 10. 10. 2000, Коломбо) – Шри-Ланканын (1972-жылга чейин Цейлон) мамлекеттик жана саясий ишмери. Күйөөсү С. Бандаранаике өлтүрүлгөндөн кийин (1959) Эркиндик партиясын жетектеп калган. Бир нече жолу өлкөнүн премьер-министри (~~1960–65~~; ~~1970–77~~; 1994–2000) болгон. Бандаранаике мындай жогорку постту ээлеген дүйнөдөгү алгачкы аял болуп саналат. Тышкы саясатта тынчтыкта жанаша жашоо жана эч кандай саясий блокторго кошулбоо, Инди океан бассейнинде жайгашкан согуштук базаларды жоюу саясатын жүргүзгөн. Ички саясатта улуттук экономиканын мамлекеттик секторун өнүктүрүү, нефть өндүрүүчү чет элдик компанияларды жана жеке менчик плантацияларды улутташтырууну, буддизмге мамлекет дин статусун берүүнү колдогон. Анын тушунда Шри-Ланка ''Шериктештиктин'' курамындагы доминиондон демократиялык социалдык буддалык республикагага айланган. 1977-жылы шайлоодо анын партиясы жеӊилип, 1980-жылы Бандаранаике парламенттен чыгарылып, жарандык укуктарынан ажыратылган. 1980-жылдын аягында кайрадан саясий ишмердүүлүгүн улантып, 1994-жылы кызы Ч. Кумаратунгинин президент болуп шайланышы менен кайрадан премьер-министрликке дайындалып 2000-жылга чейин иштеген.		'''БАНДАРАНА́ИКЕ''' Сиримаво, Р а т в а т т е Д и а с (17. 04. 1916, Ратнапура – 10. 10. 2000, Коломбо) – Шри-Ланканын (1972-жылга чейин Цейлон) мамлекеттик жана саясий ишмери. Күйөөсү С. Бандаранаике өлтүрүлгөндөн кийин (1959) Эркиндик партиясын жетектеп калган. Бир нече жолу өлкөнүн премьер-министри (1960–1965; 1970–1977; 1994–2000) болгон. Бандаранаике мындай жогорку постту ээлеген дүйнөдөгү алгачкы аял болуп саналат. Тышкы саясатта тынчтыкта жанаша жашоо жана эч кандай саясий блокторго кошулбоо, Инди океан бассейнинде жайгашкан согуштук базаларды жоюу саясатын жүргүзгөн. Ички саясатта улуттук экономиканын мамлекеттик секторун өнүктүрүү, нефть өндүрүүчү чет элдик компанияларды жана жеке менчик плантацияларды улутташтырууну, буддизмге мамлекет дин статусун берүүнү колдогон. Анын тушунда Шри-Ланка ''Шериктештиктин'' курамындагы доминиондон демократиялык социалдык буддалык республикагага айланган. 1977-жылы шайлоодо анын партиясы жеӊилип, 1980-жылы Бандаранаике парламенттен чыгарылып, жарандык укуктарынан ажыратылган. 1980-жылдын аягында кайрадан саясий ишмердүүлүгүн улантып, 1994-жылы кызы Ч. Кумаратунгинин президент болуп шайланышы менен кайрадан премьер-министрликке дайындалып 2000-жылга чейин иштеген.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БАНГЛАДЕШ PART2

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 05:39:49 GMT

← Мурунку нускасы		05:39, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
7 сап:		7 сап:
	<br/>Бенгал тилинде эӊ байыркы жазма эстеликтери сакталган. Орто жана жогорку билим берүүнү Агартуу министрлиги, ал эми башталгыч билимди муниципалдык башкаруу органы жүзөгө ашырат, ошондой эле Мадрас билим берүү башкармалыгы алдында ислам мектептери бар. Азыркы билим берүү системасы британиялык жана индиялык моделдин негизинде куралган жана 5 жылдык милдеттүү башталгыч билим берүү, толук эмес (6–10-класс), толук (11–12-класс) орто жана жогорку билим берүүнү камтыйт. Калкынын (15 жаштан жогоркусунун) 57%и билимсиз (аялдар 68,2%; 2003). 11 мамлекеттик, 20 менчик окуу жайы бар. Ири университеттери: Дакка (1921), айыл чарба (1961, Майменсингх шаары), инженердик-технологиялык (1962, Дакка), Читтагонг (1966). Илимдер академиясы (1973), Борбордук калк китепканасы (1958), Улуттук китепкана (1958), ошондой эле Улуттук (1913, Дакка), искусство жана археология (1927) музейлери бар. Мезгилдүү басма сөзү өнүккөн. Бенгал жана англис тилинде китеп, гезит-журналдар чыгарылат. «Бангладеш Бетар» мамлекеттик. радиосу 7 тилде уктурулат (Европа, Пакистан, Индия мамлекеттери боюнча). Телекөрсөтүүсү «Бангладеш телевижен» мамлекеттик телекомпаниясы, ошондой эле менчик спутниктик жана кабелдик телеканалдары иштейт. Ал эми оозеки адабияты бенгал тилинде өнүгүп, мусулман маданияты менен тыгыз байланышта болгон. XVI–XVII кылымдарда лирика жанры өкүм сүргөн. Орто кылымда кудайлар (Моноши, Чонди) жөнүндө дастандар айтылган. XIX кылымдын башында диний-мифологиялык сюжетти философиялык поэзия сүрүп чыгарып, проза жанры пайда болгон. Роман, повесть, аӊгеме, драмалар жазыла баштаган. XV–XVIII кылымдарда бенгалдык мусулмандар бенгал тилинде араб жана перс көркөм чыгармаларын айкалыштырган поэтикалык чыгармаларын жаратышкан жана көркөм чыгармаларында байыркы улуттук үлгүлөргө көбүрөөк көӊүл бурулган. XIX кылымда бенгал мусулмандары индустардан айырмаланып, көркөм чыгармаларында эски улуттук салтын сактаган. XX кылымдын 1-жарымында алгачкы мусулман авторлордон Назрул Ислам чыккан. Ошондой эле Абдул Фазл, Маник Богдапаздхай, Жошим Уддин сыяктуу акын-жазуучулар чоӊ салым кошкон. Чыгыш бенгал фольклорун изилдөөчү Жасимуддин элдик ыр-күүлөрү менен таанымал, Суфия Камал аялдардан чыккан 1-акын, ал ырларын Р. Тагордун поэзиясына таасирленип жазган. 1940-жылы Пакистан мамлекетин түзүүгө катышкан кээ бир мусулман акындар (акын Фаррук Ахмад жана башка) чыгармаларынын сюжеттик, стилдик өзгөчөлүктөрүнө басым жасашкан. 1947-жылдан бенгал адабияты өз алдынча өнүгүү жолуна түшкөн. Бенгал аймагында VII–XII кылымга таандык искусство эстеликтери сакталган, алар Пундранагара (Махаст Бангладеш хан) шаарынын калдыктары, Пахарпур, Майнаматидеги культтук сюжеттеги терракот рельефтүү, таш жана коло скульптуралуу будда монастырлары. XII кылымдын аягында XIII кылымдын башында Бангладеште ислам дининин жайылтылышы, бенгал маданиятына Орто Азия, Жакынкы Чыгыштын мусулмандык идеяларынын кириши сыйынуу жайларынын (мечит, мунара, медресе) курулушуна жана көркөм чыгармалардын жаралышына таасирин тийгизген. XVI–XVII кылымдарда негизинен могол миниатюрасы мектебинин таасири менен миниатюра жазуу искусствосу өнүккөн. Англиянын бийлиги мезгилинде салттуу курулуштар менен катар неоклассицизм стилиндеги курулуштар (темир жол вокзалдары, банк жана башкалар) курулган. XX кылымдын 2-жарымында архитектуралык салттык өзгөчөлүктөрдү айкалыштырган көп кабаттуу турак-үйлөр курула баштаган. Дакка монумент имараттарга бай маданий борборго айланган. Ошол эле мезгилде сүрөт өнөрү өнүгүү жолуна түшкөн. З. Абедин, А. Сафиуддин, К. Хасан жана башка живописчилер, графиктер жөнөкөй адамдардын турмушун чагылдырган европалык реализм багытындагы чыгармаларын жараткан. Байыркы монументалдуу живописке жана моголдук миниатюраларга басым жасалган (Батыштын искусствосу живописчилер М. Башира, М.Кибрияга жана график К. Чоудхуриге таасирин тийгизген). Көркөм-жасалга өнөрүндө негизинен жыгач, пилдин сөөгүн, карапаны көп колдонушат.		<br/>Бенгал тилинде эӊ байыркы жазма эстеликтери сакталган. Орто жана жогорку билим берүүнү Агартуу министрлиги, ал эми башталгыч билимди муниципалдык башкаруу органы жүзөгө ашырат, ошондой эле Мадрас билим берүү башкармалыгы алдында ислам мектептери бар. Азыркы билим берүү системасы британиялык жана индиялык моделдин негизинде куралган жана 5 жылдык милдеттүү башталгыч билим берүү, толук эмес (6–10-класс), толук (11–12-класс) орто жана жогорку билим берүүнү камтыйт. Калкынын (15 жаштан жогоркусунун) 57%и билимсиз (аялдар 68,2%; 2003). 11 мамлекеттик, 20 менчик окуу жайы бар. Ири университеттери: Дакка (1921), айыл чарба (1961, Майменсингх шаары), инженердик-технологиялык (1962, Дакка), Читтагонг (1966). Илимдер академиясы (1973), Борбордук калк китепканасы (1958), Улуттук китепкана (1958), ошондой эле Улуттук (1913, Дакка), искусство жана археология (1927) музейлери бар. Мезгилдүү басма сөзү өнүккөн. Бенгал жана англис тилинде китеп, гезит-журналдар чыгарылат. «Бангладеш Бетар» мамлекеттик. радиосу 7 тилде уктурулат (Европа, Пакистан, Индия мамлекеттери боюнча). Телекөрсөтүүсү «Бангладеш телевижен» мамлекеттик телекомпаниясы, ошондой эле менчик спутниктик жана кабелдик телеканалдары иштейт. Ал эми оозеки адабияты бенгал тилинде өнүгүп, мусулман маданияты менен тыгыз байланышта болгон. XVI–XVII кылымдарда лирика жанры өкүм сүргөн. Орто кылымда кудайлар (Моноши, Чонди) жөнүндө дастандар айтылган. XIX кылымдын башында диний-мифологиялык сюжетти философиялык поэзия сүрүп чыгарып, проза жанры пайда болгон. Роман, повесть, аӊгеме, драмалар жазыла баштаган. XV–XVIII кылымдарда бенгалдык мусулмандар бенгал тилинде араб жана перс көркөм чыгармаларын айкалыштырган поэтикалык чыгармаларын жаратышкан жана көркөм чыгармаларында байыркы улуттук үлгүлөргө көбүрөөк көӊүл бурулган. XIX кылымда бенгал мусулмандары индустардан айырмаланып, көркөм чыгармаларында эски улуттук салтын сактаган. XX кылымдын 1-жарымында алгачкы мусулман авторлордон Назрул Ислам чыккан. Ошондой эле Абдул Фазл, Маник Богдапаздхай, Жошим Уддин сыяктуу акын-жазуучулар чоӊ салым кошкон. Чыгыш бенгал фольклорун изилдөөчү Жасимуддин элдик ыр-күүлөрү менен таанымал, Суфия Камал аялдардан чыккан 1-акын, ал ырларын Р. Тагордун поэзиясына таасирленип жазган. 1940-жылы Пакистан мамлекетин түзүүгө катышкан кээ бир мусулман акындар (акын Фаррук Ахмад жана башка) чыгармаларынын сюжеттик, стилдик өзгөчөлүктөрүнө басым жасашкан. 1947-жылдан бенгал адабияты өз алдынча өнүгүү жолуна түшкөн. Бенгал аймагында VII–XII кылымга таандык искусство эстеликтери сакталган, алар Пундранагара (Махаст Бангладеш хан) шаарынын калдыктары, Пахарпур, Майнаматидеги культтук сюжеттеги терракот рельефтүү, таш жана коло скульптуралуу будда монастырлары. XII кылымдын аягында XIII кылымдын башында Бангладеште ислам дининин жайылтылышы, бенгал маданиятына Орто Азия, Жакынкы Чыгыштын мусулмандык идеяларынын кириши сыйынуу жайларынын (мечит, мунара, медресе) курулушуна жана көркөм чыгармалардын жаралышына таасирин тийгизген. XVI–XVII кылымдарда негизинен могол миниатюрасы мектебинин таасири менен миниатюра жазуу искусствосу өнүккөн. Англиянын бийлиги мезгилинде салттуу курулуштар менен катар неоклассицизм стилиндеги курулуштар (темир жол вокзалдары, банк жана башкалар) курулган. XX кылымдын 2-жарымында архитектуралык салттык өзгөчөлүктөрдү айкалыштырган көп кабаттуу турак-үйлөр курула баштаган. Дакка монумент имараттарга бай маданий борборго айланган. Ошол эле мезгилде сүрөт өнөрү өнүгүү жолуна түшкөн. З. Абедин, А. Сафиуддин, К. Хасан жана башка живописчилер, графиктер жөнөкөй адамдардын турмушун чагылдырган европалык реализм багытындагы чыгармаларын жараткан. Байыркы монументалдуу живописке жана моголдук миниатюраларга басым жасалган (Батыштын искусствосу живописчилер М. Башира, М.Кибрияга жана график К. Чоудхуриге таасирин тийгизген). Көркөм-жасалга өнөрүндө негизинен жыгач, пилдин сөөгүн, карапаны көп колдонушат.
	<br/>Бангладештин м у з ы к а с ы түндүк индиялык (негизинен Бенгалиянын) музыкалык салттык маданияты менен тарыхый байланыштуу. Бир нече кылымдар бою Бангладеш индуизм жана буддизмден таасирленип өнүккөн. VII–XIII кылымдарда Бангладеште ислам маданиятынын өсүшүнүн таасири астында классикалык вокалдык стилдер калыптанган. XIII кылымдан баштап Бангладеш музыкасы Түндүк Индия салтындагы хиндустан нугунда өөрчүй баштаган. XVIII–XX кылымдарда Хиндустан маданиятындагы жеӊил классикалык стили калыптанган. XX кылымдын классик ырчыларынын бири – Бегум Акхтар болгон. Кийин (англиялык колония учурунда) европалык музыка элементтеринен таасирленген. Бангладештин музыка маданиятынын өнүгүшүндө бир нече ырлардын автору, музыкант Бангладештин музыкасына ислам музыкасынын элементтерин киргизип, «назрулгити» стилин жараткан Назрула Ислам (1899–1976) зор салымын кошкон. XXI кылымдын башында белгилүү акын Р. Тагордун ыр мурасы таанылган. 1947-жылы патриоттук ырлар өнүгүп, элге кеӊири таралган. 1960-жылдары киномузыка жаралса, ал эми XX кылымдын аягында популярдуу музыка кеӊири жайылган. Дакка шаарында Улуттук көркөм искусство академиясы жана «Шилпакала» маданият борбору, Назрула Ислам академиясы (1964) иштейт. 1947-жылдан музыка маданиятынын исламдашуусу күчөгөн. 1970-жылдары элдик музыкага өзгөчө мамиле жасалган.		<br/>Бангладештин м у з ы к а с ы түндүк индиялык (негизинен Бенгалиянын) музыкалык салттык маданияты менен тарыхый байланыштуу. Бир нече кылымдар бою Бангладеш индуизм жана буддизмден таасирленип өнүккөн. VII–XIII кылымдарда Бангладеште ислам маданиятынын өсүшүнүн таасири астында классикалык вокалдык стилдер калыптанган. XIII кылымдан баштап Бангладеш музыкасы Түндүк Индия салтындагы хиндустан нугунда өөрчүй баштаган. XVIII–XX кылымдарда Хиндустан маданиятындагы жеӊил классикалык стили калыптанган. XX кылымдын классик ырчыларынын бири – Бегум Акхтар болгон. Кийин (англиялык колония учурунда) европалык музыка элементтеринен таасирленген. Бангладештин музыка маданиятынын өнүгүшүндө бир нече ырлардын автору, музыкант Бангладештин музыкасына ислам музыкасынын элементтерин киргизип, «назрулгити» стилин жараткан Назрула Ислам (1899–1976) зор салымын кошкон. XXI кылымдын башында белгилүү акын Р. Тагордун ыр мурасы таанылган. 1947-жылы патриоттук ырлар өнүгүп, элге кеӊири таралган. 1960-жылдары киномузыка жаралса, ал эми XX кылымдын аягында популярдуу музыка кеӊири жайылган. Дакка шаарында Улуттук көркөм искусство академиясы жана «Шилпакала» маданият борбору, Назрула Ислам академиясы (1964) иштейт. 1947-жылдан музыка маданиятынын исламдашуусу күчөгөн. 1970-жылдары элдик музыкага өзгөчө мамиле жасалган.
	<br/>Бангладеш көз каранды эместигин алгандан кийин т е а т р, к и н о тармагы өнүгүү жолуна түшкөн. 1994-жылы Дакка шаарында Азия борбордук театры ачылган, кийин 1996-жылы репертуардык театр – Бангладештеги 1-профессионалдык труппа түзүлгөн. 1955-жылы Дакка киностудиясы негизделген. Негизинен мелодрама жанры басымдуу. «Сиражу Дола» (1968, режиссёру Х. А. Рахман), «Турмуш чындыгы» (1972, режиссёру З. Райхан) аттуу тасмалар пакистандык бийликти сындаган. 1970–1990-жылдары Кино социалдык маселелерге, ошондой эле эркиндик үчүн күрөшүүгө багытталган. «Дагы эле түн» (1972), «Жашоого кайрылуу» (1973, режиссёру Х. Рахман) «Асман менен жер ортосунда» (1974, режиссёру С. Датта), «Чексиз жол» (1978), «Ачкачылык» (1986, режиссёру А. Хусейн); «Кырсык» (1985, режиссёру Ш. Ниамат) жана башка белгилүү кинолору бар. «Топурактан жасалган таан» (2002, режиссёру Т. Масуд) тасмасы эл аралык атак алган.		<br/>Бангладеш көз каранды эместигин алгандан кийин т е а т р, к и н о тармагы өнүгүү жолуна түшкөн. 1994-жылы Дакка шаарында Азия борбордук театры ачылган, кийин 1996-жылы репертуардык театр – Бангладештеги 1-профессионалдык труппа түзүлгөн. 1955-жылы Дакка киностудиясы негизделген. Негизинен мелодрама жанры басымдуу. «Сиражу Дола» (1968, режиссёру Х. А. Рахман), «Турмуш чындыгы» (1972, режиссёру З. Райхан) аттуу тасмалар пакистандык бийликти сындаган. 1970–1990-жылдары Кино социалдык маселелерге, ошондой эле эркиндик үчүн күрөшүүгө багытталган. «Дагы эле түн» (1972), «Жашоого кайрылуу» (1973, режиссёру Х. Рахман) «Асман менен жер ортосунда» (1974, режиссёру С. Датта), «Чексиз жол» (1978), «Ачкачылык» (1986, режиссёру А. Хусейн); «Кырсык» (1985, режиссёру Ш. Ниамат) жана башка белгилүү кинолору бар. «Топурактан жасалган таан» (2002, режиссёру Т. Масуд) тасмасы эл аралык атак алган.<br/> Ад.: ''Тринич Ф. А''. Бенгалец. М., 1974; Страны и народы: Зарубежная Азия. Южная Азия. М., 1982; ''Пучков В. П''. Политическое развитие Бангладеш, 1971–1985. М., 1986; Пакистан. Справочник. 3-е изд. М., 1991; Бангладеш//Энциклопедия стран мира. М., 2004.
	<br/>Ад.: ''Тринич Ф. А''. Бенгалец. М., 1974; Страны и народы: Зарубежная Азия. Южная Азия. М., 1982; ''Пучков В. П''. Политическое развитие Бангладеш, 1971–1985. М., 1986; Пакистан. Справочник. 3-е изд. М., 1991; Бангладеш//Энциклопедия стран мира. М., 2004.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

«ГРИНПИС»

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 05:24:04 GMT

← Мурунку нускасы		05:24, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''«ГРИ́НПИС» ''' (англисче Greenpeace – «Жашыл дүйнө») – көз каранды эмес эл аралык экологиялык уюм. Айлана-чөйрөнү бузулуудан сактоо максатында 1971-жылы Канада менен Америка Кошмо Штаттарынын активисттери тарабынан уюшулган. Анын бөлүмдөрү 25 өлкөдө иштейт (~~а. и.~~ Москвада, Киевде). Негизги каржы булагы – ыктыярдуу кайрымдуулук. «Гринпис» уюмунун мүчөлөрү тынчтык жолу менен митинг өткөрүү акциялары аркылуу чөйрөнүн бузулушуна каршы пикирлерин билдирип, мамлекеттерге жана өнөр жай компанияларына экологиялык проблемаларды чечүү боюнча конкреттүү чечим чыгартууга жетишет. «Гринпис» ядролук куралды сыноого, радиациялык коркунучка, чөйрөнү өнөр жай таштандылары менен булгоого каршы күрөшөт; сейрек кездешүүчү деӊиз жаныбарларын (түлөн, кит, деӊиз ташбакасы жана башкаларды) коргоого алып, аларды сактоо боюнча экспедицияларды уюштурат.		'''«ГРИ́НПИС» ''' (англисче Greenpeace – «Жашыл дүйнө») – көз каранды эмес эл аралык экологиялык уюм. Айлана-чөйрөнү бузулуудан сактоо максатында 1971-жылы Канада менен Америка Кошмо Штаттарынын активисттери тарабынан уюшулган. Анын бөлүмдөрү 25 өлкөдө иштейт (анын ичинде Москвада, Киевде). Негизги каржы булагы – ыктыярдуу кайрымдуулук. «Гринпис» уюмунун мүчөлөрү тынчтык жолу менен митинг өткөрүү акциялары аркылуу чөйрөнүн бузулушуна каршы пикирлерин билдирип, мамлекеттерге жана өнөр жай компанияларына экологиялык проблемаларды чечүү боюнча конкреттүү чечим чыгартууга жетишет. «Гринпис» ядролук куралды сыноого, радиациялык коркунучка, чөйрөнү өнөр жай таштандылары менен булгоого каршы күрөшөт; сейрек кездешүүчү деӊиз жаныбарларын (түлөн, кит, деӊиз ташбакасы жана башкаларды) коргоого алып, аларды сактоо боюнча экспедицияларды уюштурат. ''Т. Ниязов.''
	''Т. Ниязов.''
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

«ВЕНЕРА» –

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 05:15:15 GMT

← Мурунку нускасы		05:15, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''«ВЕНЕ́РА» – ''' Чолпон (Венера) планетасын жана космос мейкиндигин изилдөөгө арналган планета аралык автоматтык станциялардын (ПААС) жалпы аты; алардын иштеп чыгуу жана учуруу программасы. «Венера-1» ПААС 1961-жылы 12-февралда учурулган. Массасы 643,5 ''кг''. 1961-жылдын 19–20-майында Чолпондон 100 миӊ ''километр'' аралыкта учуп өтүп, Күн жандоочусунун орбитасына кирген. «Венера-2» 1965-жылы 12-ноябрда, ал эми «Венера-3» 1965-жылы 16-ноябрда учурулуп, 1-мартта СССРдин Мамлекеттик Гербинин сүрөтү бар вымпелди Чолпонго жеткирген. Кийинки учурулган «Венера-4», «Венера-5», «Венера-6» ПААСтары Чолпондун атмосферасынын параметрлерин ченеп, Жерге маанилүү маалыматтарды берген. «Венера-7» 1970-жылы 15-декабрда, ал эми «Венера-8» 1972-жылы 22-июлда Чолпонго акырын конууну ишке ашырышкан. 1975-жылдын 8- жана 14-июнунда учурулган «Венера-9» жана «Венера- 10» ПААСтары ошол жылдын 22-октябрында Чолпон планетасына жетишкен. Бул эки ПААСтын түшүрүлүүчү аппараттары Чолпон планетасына жетерден эки сутка мурда станциялардан бөлүнүп, бири-биринен 2200 ''километр'' аралыкка кондурулган. «Венера-9» жана «Венера-10» автоматтык станциялары тарыхта биринчи болуп Чолпон планетасынын жасалма жандоочулары болуп калышты. 1961–1983-жылдары «Венеранын» 16 ПААСЫ учурулган. Аппараттарга орнотулган илимий приборлордун жардамы менен Чолпон планетасынын атмосферасынын физика.-химиялык параметрлери, оптикалык мүнөздөмөлөрү өлчөндү жана булут катмарларынын структурасы, планета бетинин жарыктанышы, ал аппараттар конгон жердин топурагынын физикалык касиеттери изилденди.		'''«ВЕНЕ́РА»''' – Чолпон (Венера) планетасын жана космос мейкиндигин изилдөөгө арналган планета аралык автоматтык станциялардын (ПААС) жалпы аты; алардын иштеп чыгуу жана учуруу программасы. «Венера-1» ПААС 1961-жылы 12-февралда учурулган. Массасы 643,5 ''кг''. 1961-жылдын 19–20-майында Чолпондон 100 миӊ ''километр'' аралыкта учуп өтүп, Күн жандоочусунун орбитасына кирген. «Венера-2» 1965-жылы 12-ноябрда, ал эми «Венера-3» 1965-жылы 16-ноябрда учурулуп, 1-мартта СССРдин Мамлекеттик Гербинин сүрөтү бар вымпелди Чолпонго жеткирген. Кийинки учурулган «Венера-4», «Венера-5», «Венера-6» ПААСтары Чолпондун атмосферасынын параметрлерин ченеп, Жерге маанилүү маалыматтарды берген. «Венера-7» 1970-жылы 15-декабрда, ал эми «Венера-8» 1972-жылы 22-июлда Чолпонго акырын конууну ишке ашырышкан. 1975-жылдын 8- жана 14-июнунда учурулган «Венера-9» жана «Венера-10» ПААСтары ошол жылдын 22-октябрында Чолпон планетасына жетишкен. Бул эки ПААСтын түшүрүлүүчү аппараттары Чолпон планетасына жетерден эки сутка мурда станциялардан бөлүнүп, бири-биринен 2200 ''километр'' аралыкка кондурулган. «Венера-9» жана «Венера-10» автоматтык станциялары тарыхта биринчи болуп Чолпон планетасынын жасалма жандоочулары болуп калышты. 1961–1983-жылдары «Венеранын» 16 ПААСЫ учурулган. Аппараттарга орнотулган илимий приборлордун жардамы менен Чолпон планетасынын атмосферасынын физика-химиялык параметрлери, оптикалык мүнөздөмөлөрү өлчөндү жана булут катмарларынын структурасы, планета бетинин жарыктанышы, ал аппараттар конгон жердин топурагынын физикалык касиеттери изилденди.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

«ВАРЯГДАРДАН ГРЕКТЕРГЕ» ЖОЛ

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 05:10:05 GMT

← Мурунку нускасы		05:10, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''«ВАРЯГДАРДАН ГРЕКТЕРГЕ ЖОЛ» ''' (Варяг жолу же Чыгыш жолу) – Балтика деӊизинен Фин булуӊу, Нева дарыясы, Ладога көлү, Волхов-Ильмен, Батыш Двина, Днепр, Кара деӊиз аркылуу Византияга баруучу байыркы соода (суу) жолу.'''«'''Варягдардан гректерге жол'''»''' байыркы кезде эле маалым болуп, X кылымда чыгыш славяндардын жана Киев Русунун тарыхында маанилүү роль ойногон.		'''«ВАРЯГДАРДАН ГРЕКТЕРГЕ ЖОЛ» ''' (Варяг жолу же Чыгыш жолу) – Балтика деӊизинен Фин булуӊу, Нева дарыясы, Ладога көлү, Волхов-Ильмен, Батыш Двина, Днепр, Кара деӊиз аркылуу Византияга баруучу байыркы соода (суу) жолу. '''«'''Варягдардан гректерге жол'''»''' байыркы кезде эле маалым болуп, X кылымда чыгыш славяндардын жана Киев Русунун тарыхында маанилүү роль ойногон.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

«БУРГУНДИЯ ОТЕЛИ»

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 05:07:56 GMT

← Мурунку нускасы		05:07, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''«БУРГУН́ДИЯ ОТЕЛИ» ''' (Hotel de Bourgogne) – француздардын драма театры. 1548-жылы Парижде түзүлгөн. Алгач «Бургундия отели» театрында мистериялар, фарстар, ~~оралитеттер~~ көрсөтүлгөн. Кийин трагедия, трагикомедия жана пастораль жанрларына кайрылган. XVII кылымдын 1940-жылдары «Бургундия отели» классицизм багытындагы театр катары П. Корнель жана Ж. Расиндин трагедияларын коёт. 1680-жылы «Бургундия отели», Мольердин труппасы жана «Маре» театрынын труппасы биригип, «Комеди Франсез» театры уюшулган.		'''«БУРГУН́ДИЯ ОТЕЛИ» ''' (Hotel de Bourgogne) – француздардын драма театры. 1548-жылы Парижде түзүлгөн. Алгач «Бургундия отели» театрында мистериялар, фарстар, моралитеттер көрсөтүлгөн. Кийин трагедия, трагикомедия жана пастораль жанрларына кайрылган. XVII кылымдын 1940-жылдары «Бургундия отели» классицизм багытындагы театр катары П. Корнель жана Ж. Расиндин трагедияларын коёт. 1680-жылы «Бургундия отели», Мольердин труппасы жана «Маре» театрынын труппасы биригип, «Комеди Франсез» театры уюшулган.
	[[Файл:Бургундия.jpg\|left\|thumb\|258x258px]]		[[Файл:Бургундия.jpg\|left\|thumb\|258x258px]]
	[[Файл:Бургун.jpg\|center\|thumb]]		[[Файл:Бургун.jpg\|center\|thumb]]
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

ДАО ДЭ ЦЗИН

BermetB — Thu, 23 Apr 2026 05:02:59 GMT

кыскартылган сөз толук жазылды

← Мурунку нускасы		05:02, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''ДА́О ДЭ ЦЗИН''' , к. ''Лао-Цзы.'' [[Category: 3-том, 5-85 бб]]		'''ДА́О ДЭ ЦЗИН''' , кара. ''Лао-Цзы.'' [[Category: 3-том, 5-85 бб]]

«БОЛЬШАЯ СОВЕТСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ»

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 04:54:29 GMT

← Мурунку нускасы		04:54, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''«БОЛЬШАЯ СОВЕТСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ» (БСЭ) {Советтик ири энциклопедия} (СИЭ) – дүйнөлүк универсалдуу ири энциклопедиялардын бири. Москвадагы «Советская энциклопедия» басмасынан чыгарылган. СИЭнин 65 томдуу 1-басылышы 1926–1947-жылдары жарык көргөн. Башкы редактору О. Шмидт (1941-жылга чейин). 2-басылышы 1949–1958-жылдар, 51 том (51-тому кошумча), башкы редактору С. Вавилов (1951-жылга чейин), Б. Введенский (1951-жыл). 1957-жылдан БСЭнин «Ежегодниктери» чыга баштаган. 30 томдук 3-басылышы 1969–1978-жылдары жарык көргөн. Башкы редактору А. М. Прохоров (1969–1978-жылдар). Энциклопедиянын чыгарылышына илимий мекемелер, илим-изилдөө институттары, Жогорку окуу жайлары, чыгармачыл уюмдар, дүйнөнүн 50гө жакын өлкөлөрүнүн окумуштуулары, коомдук жана саясий ишмерлери катышкан. БСЭнин 3-басылышы Америка Кошмо Штаттарында, Грецияда, Италияда которулуп чыккан. 2005-жылдан ошол эле басмадан «Большая Российская Энциклопедия» (БРЭ) көп томдугу басылып чыгууда., к. Большая Российская энциклопедия.		'''«БОЛЬШАЯ СОВЕТСКАЯ ЭНЦИКЛОПЕДИЯ»''' (БСЭ) {Советтик ири энциклопедия} (СИЭ) – дүйнөлүк универсалдуу ири энциклопедиялардын бири. Москвадагы «Советская энциклопедия» басмасынан чыгарылган. СИЭнин 65 томдуу 1-басылышы 1926–1947-жылдары жарык көргөн. Башкы редактору О. Шмидт (1941-жылга чейин). 2-басылышы 1949–1958-жылдар, 51 том (51-тому кошумча), башкы редактору С. Вавилов (1951-жылга чейин), Б. Введенский (1951-жыл). 1957-жылдан БСЭнин «Ежегодниктери» чыга баштаган. 30 томдук 3-басылышы 1969–1978-жылдары жарык көргөн. Башкы редактору А. М. Прохоров (1969–1978-жылдар). Энциклопедиянын чыгарылышына илимий мекемелер, илим-изилдөө институттары, Жогорку окуу жайлары, чыгармачыл уюмдар, дүйнөнүн 50гө жакын өлкөлөрүнүн окумуштуулары, коомдук жана саясий ишмерлери катышкан. БСЭнин 3-басылышы Америка Кошмо Штаттарында, Грецияда, Италияда которулуп чыккан. 2005-жылдан ошол эле басмадан «Большая Российская Энциклопедия» (БРЭ) көп томдугу басылып чыгууда., кара: Большая Российская энциклопедия.
	[[Category: 2-том]]
			'''[[Category: 2-том]]'''

«БОИНГ»

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 04:47:21 GMT

← Мурунку нускасы		04:47, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	''' «БО́ИНГ»''' («The Boeing Company») – АКШнын		''' «БО́ИНГ»''' («The Boeing Company») – АКШнын трансулуттук аэрокосмостук корпорациясы; ошол корпорация жасаган самолёттордун жа<font color='green'>л</font>пы аты. «Боинг» гражд. жана аскер самолётторун, телекоммуникациялык спутниктерди, ракета алып жүрүүчүлөрдү, ракетага каршы систем<font color='green'>а</font>ларды иштеп чыгат жана жасап чыгарат, бүт дүйнө боюнча самолётторго техникалык кызмат көрсөтөт. Штаб-квартирасы Чикаго шаарында жайгашкан. Корпорация 1916-жылы амер. өндүрүшчү У. Боинг компания катары түзүп, 1961-жылдан азы<font color='green'>р</font>кыдай аталат. «Боинг» бир нече өз алдынча компаниялардан туруп, бири гражд. самолёт, экинчиси аскердик (бомбалагыч, ракеталар ж. б.) техникаларды, учкучсуз учуучу аппараттарды, космостук жабдыктарды чыгарат, космостук маанидеги жабдууларга каражат берет, байл<font color='green'>а</font>ныш каражаттарын иштеп чыгат. «Боинг» фирм<font color='green'>а</font>сынан чыккан «Боинг-747-400» (1988-жылдан ч<font color='green'>ы</font>гарылат) жүргүнчүлөр самолёту 400дөй жүргүнчүнү 125 миӊ ''км'' аралыкка 940 ''км/с'' ылдамдыкта ташууга жөндөмдүү. Учуу массасы 400 ''т''дан ашык. Корпорацияда иштегендердин жалпы саны 159 миӊ кишиге жеткен (2005). Дүйнөнүн 145 өлкөсүндө «Боинг» самолёттору пайдаланылат.
	трансулуттук аэрокосмостук корпорациясы; ошол корпорация жасаган самолёттордун жа<font color='green'>л</font>пы аты. ~~«Б.»~~ гражд. ~~ж-а~~ аскер самолётторун, телекоммуникациялык спутниктерди, ракета алып жүрүүчүлөрдү, ракетага каршы систем<font color='green'>а</font>ларды иштеп чыгат ~~ж-а~~ жасап чыгарат, бүт дүйнө ~~б-ча~~ самолётторго ~~тех.~~ кызмат көрсөтөт. Штаб-квартирасы Чикаго ~~ш-нда~~ жайгашкан. Корпорация 1916-ж. амер. өндүрүшчү У. Боинг компания катары түзүп, 1961-жылдан азы<font color='green'>р</font>кыдай аталат. ~~«Б.»~~ бир нече өз алдынча ~~комп<font color='green'>а</font>ниялардан~~ туруп, бири гражд. самолёт, экинчиси аскердик (бомбалагыч, ракеталар ж. б.) техникаларды, учкучсуз учуучу аппараттарды, космостук жабдыктарды чыгарат, космостук маанидеги жабдууларга каражат берет, байл<font color='green'>а</font>ныш каражаттарын иштеп чыгат. ~~«Б.»~~ фирм<font color='green'>а</font>сынан чыккан ~~«Б.~~-747-400» (1988-жылдан ч<font color='green'>ы</font>гарылат) жүргүнчүлөр самолёту 400дөй жүргүнчүнү 125 миӊ ''км'' аралыкка 940 ''км/с'' ылдамдыкта		[[Category: 2-том ]]
	ташууга жөндөмдүү. Учуу массасы 400 ''т''дан ашык. Корпорацияда иштегендердин жалпы саны 159 миӊ кишиге жеткен (2005). Дүйнөнүн 145 өлкөсүндө ~~«Б.»~~ самолёттору пайдаланылат. [[Category: 2-том ]]

«БОЗЖИГИТ»

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 04:32:24 GMT

← Мурунку нускасы		04:32, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''«БОЗЖИГИТ» ''' – лирикалык поэма. Чыгыш эпикалык поэзиясынан алынган. Ашыктык, баатырдык, турмуштук, диний сыпаттагы чыгыштын дастандары Орто Азия элдерине ''дастан, кысса, хикая'' деген ат менен тараган. Булар негизинен XIX кылымдын акыры – XX кылымдын башында Уфа, Казань, Оренбург шаарларында басылып чыккан. ~~«Боз жигит»~~ араб, фарсы жана Орто Азиядагы түрк элдеринин тилинде жарык көргөн. Китептин саны аз болгондуктан, алгач кат тааныган сабаттуу адамдар окуп, алар аркылуу оозеки түрдө тарай баштаган. Акындар, чыгармачыл айтуучулар бул сюжеттерди өздөрүнүн алымча, кошумчалары менен ырдап, эл арасына жайылткан. Ошентип, ар кандай варианттары пайда болгон. «Бозжигит» поэмасы 1911-жылы Казань шаарында араб, фарсы тилдеринде басылып чыккан жана кыргыздар арасына тараган. Поэмада анын негизги каармандары Бозжигит менен Сайыпжамалдын ортосундагы улуу махабат баяндалат. Эки ашык бири-бирине жетпей, окуя трагедия менен аяктайт. «Бозжигит» поэмасынын эки нускасы Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын кол жазмалар фондунда сакталып турат.<br/>''Г. Орозова.''		'''«БОЗЖИГИТ» ''' – лирикалык поэма. Чыгыш эпикалык поэзиясынан алынган. Ашыктык, баатырдык, турмуштук, диний сыпаттагы чыгыштын дастандары Орто Азия элдерине ''дастан, кысса, хикая'' деген ат менен тараган. Булар негизинен XIX кылымдын акыры – XX кылымдын башында Уфа, Казань, Оренбург шаарларында басылып чыккан. «Бозжигит» араб, фарсы жана Орто Азиядагы түрк элдеринин тилинде жарык көргөн. Китептин саны аз болгондуктан, алгач кат тааныган сабаттуу адамдар окуп, алар аркылуу оозеки түрдө тарай баштаган. Акындар, чыгармачыл айтуучулар бул сюжеттерди өздөрүнүн алымча, кошумчалары менен ырдап, эл арасына жайылткан. Ошентип, ар кандай варианттары пайда болгон. «Бозжигит» поэмасы 1911-жылы Казань шаарында араб, фарсы тилдеринде басылып чыккан жана кыргыздар арасына тараган. Поэмада анын негизги каармандары Бозжигит менен Сайыпжамалдын ортосундагы улуу махабат баяндалат. Эки ашык бири-бирине жетпей, окуя трагедия менен аяктайт. «Бозжигит» поэмасынын эки нускасы Кыргыз Республикасынын Улуттук илимдер академиясынын кол жазмалар фондунда сакталып турат.<br/>''Г. Орозова.''
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

«БИШКЕКСҮТ»

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 04:28:12 GMT

← Мурунку нускасы		04:28, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
(One intermediate revision by the same user not shown)
1 сап:		1 сап:
	''' «БИШКЕКСҮТ»''' – ачык акционердик коом (2000). 1992-ж. Фрунзе сүт комбинатынын базасында уюшулган. ~~Кырг-нда~~ сүт өндүрүү ~~ж-а~~ сүт азы<font color='green'>к</font>тарын кайра иштетүү ~~б-ча~~ ири ишкана 1991-ж. ишке киргизилген. Нөөмөтүнө 200 т сүт иштетүү мүмкүнчүлүгү бар. 2000-ж. «Вимм-Билль-Да<font color='green'>н</font>Продукты питания» Россия компаниясы акци<font color='green'>я</font>ларынын контролдук пакетин сатып алган. 2002-~~ж. з-дун~~ бир цехинде стерилденген сүт		''' «БИШКЕКСҮТ»''' – ачык акционердик коом (2000). 1992-жылы Фрунзе сүт комбинатынын базасында уюшулган. Кыргызстанда сүт өндүрүү жана сүт азы<font color='green'>к</font>тарын кайра иштетүү боюнча ири ишкана 1991-жыл ишке киргизилген. Нөөмөтүнө 200 т сүт иштетүү мүмкүнчүлүгү бар. 2000-жылы «Вимм-Билль-Да<font color='green'>н-</font>Продукты питания» Россия компаниясы акци<font color='green'>я</font>ларынын контролдук пакетин сатып алган. 2002-жыл заводдун бир цехинде стерилденген сүт өндүрүү линиясы орнотулган. Анда саатына 8 т стерилденген сүт чыгарылат. Заводдун проду<font color='green'>к</font>циялары башка өлкөлөргө (Казакстан, Өзбе<font color='green'>к</font>стан, Тажикстан) экспорттолот.
	өндүрүү линиясы орнотулган. Анда саатына 8 т стерилденген сүт чыгарылат. Заводдун проду<font color='green'>к</font>циялары башка өлкөлөргө (Казакстан, Өзбе<font color='green'>к</font>стан, Тажикстан) экспорттолот.
	[[Category: 2-том ]]		[[Category: 2-том ]]

«БИШКЕК МАШИНА КУРУУ ЗАВОДУ»

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 04:04:32 GMT

← Мурунку нускасы		04:04, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
(One intermediate revision by one other user not shown)
1 сап:		1 сап:
	'''«БИШКЕК МАШИ́НА КУРУУ ЗАВОДУ» ''' (БМЗ ААК) – ачык акционердик коом (1997). Бишкектеги машина куруу заводунун базасында уюшулган. БМЗ ААКты өнүктүрүү үчүн 2006-жылы заводдун 2010-жылга чейинки экономикалык өнүгүү программасы кабыл алынган. Завод КМШда токардык патрондорду, автоматтык өчүргүчтөрдү чыгаруу боюнча монополист болуп саналат. Азыркы учурда Россия, Украина, Казакстан ж. б. өлкөлөрдүн сатып алуучуларынан суроо-талаптар көп түшүүдө. Сырьё, ар кыл материалдар, комплекттөөчү буюмдар жана металл прокаттар Кыргызстандын өзүнөн тышкары Россиянын, Украинанын, Казакстандын, Молдованын 118 заводунан келет. Ошондой эле заводдун тамак-аш өнөр жайы, кайра иштетүү ишканалары, тоо-кен, геология чалгындоо, айыл чарба, машина куруу ж. б. тармактар үчүн техникалык жабдууларды, аспаптарды, ~~минитехниканы~~, бардык тармактардын жабдуулары үчүн запастык бөлүктөрдү чыгарууга мүмкүнчүлүгү бар.		'''«БИШКЕК МАШИ́НА КУРУУ ЗАВОДУ» ''' (БМЗ ААК) – ачык акционердик коом (1997). Бишкектеги машина куруу заводунун базасында уюшулган. БМЗ ААКты өнүктүрүү үчүн 2006-жылы заводдун 2010-жылга чейинки экономикалык өнүгүү программасы кабыл алынган. Завод КМШда токардык патрондорду, автоматтык өчүргүчтөрдү чыгаруу боюнча монополист болуп саналат. Азыркы учурда Россия, Украина, Казакстан ж. б. өлкөлөрдүн сатып алуучуларынан суроо-талаптар көп түшүүдө. Сырьё, ар кыл материалдар, комплекттөөчү буюмдар жана металл прокаттар Кыргызстандын өзүнөн тышкары Россиянын, Украинанын, Казакстандын, Молдованын 118 заводунан келет. Ошондой эле заводдун тамак-аш өнөр жайы, кайра иштетүү ишканалары, тоо-кен, геология чалгындоо, айыл чарба, машина куруу ж. б. тармактар үчүн техникалык жабдууларды, аспаптарды, мини техниканы, бардык тармактардын жабдуулары үчүн запастык бөлүктөрдү чыгарууга мүмкүнчүлүгү бар.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

«БИШКЕК ЖЫЛУУЛУК ТАРМАГЫ»

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 04:00:36 GMT

← Мурунку нускасы		04:00, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
(One intermediate revision by one other user not shown)
1 сап:		1 сап:
	'''«БИШКЕК ЖЫЛУУЛУК ТАРМАГЫ» – ''' ачык акционердик коом. 1961-жылы Фрунзе ЖЭБ ишке киргизилип, 1962-жылы анда жылуулук тармактар цехи ачылып, станция аркылуу жылуулук коё берүү башталган. Долбоордун биринчи кезеги боюнча кубаттуулугу 25 миӊ ''кВт''тык 2 агрегат жана саатына ар бири 160 т буу иштеп чыгаруучу 3 буу казаны орнотулган. Ошол учурда жылуулукту пайдалануу көлөмүнүн тез көбөйүшүнөн улам ЖЭБди кеӊейтүү жөнүндө чечим кабыл алынып, жаӊы жылуулук магистралдары курула баштаган. 1963-жылы жылуулук тармактар цехи райондук жылуулук тармагы болуп өзгөртүлгөн. Фрунзе шаарынын алгачкы жылуулук магистралдары Ташкендеги жылуулук долбоор институтунун Орто Азия бөлүмү иштеп чыккан долбоорлордун негизинде курулган. ~~1962–64~~-жылдары ЖЭБден баштап Фучик көчөсүнө чейин узундугу 9,5 ''км'', диаметри 500 ''м''м ПП-1,2 жылуулук тармагы ишке кирген. Ишкананын алгачкы иш аракеттери магистралдык жылуулук тармактарын пайдалануу менен башталган. 1968-жылы жылуулукту пайдалануу кеӊейгенине байланыштуу район Фрунзе шаардык жылуулук тармактар ишканасы деп аталып, анын курамына Борбордук жана Түштүк райондорунун тейлөө жумуштары жүктөлгөн. 1982-жылы мекеменин энергия кубаттуулугунун өсүшүнө байланыштуу шаардын борбордук жана батыш бөлүктөрүн тейлөө үчүн №3 Батыш жылуулук пайдалануу району, 1991-жылы ЖЭБ-2ден чыккан жылуулук магистралдарын тейлөө үчүн Түштүк-Батыш району түзүлгөн. Ишкана 1451 турак үйдү, 424,4 ''км'' жылуулук тармагын, 18 тейлөө станциясын жана 3200дөн ашык жылуулук керектөөчүлөрдү тейлеген. Анын курамына жылуулук керектөөчү төрт район – Борбордук, Түштүк, Батыш, Түштүк-Батыш, ремонттоо, электр жана байланыш, диспетчердик, транспорт жана механизмдер кызматтары, жылуулук автоматикасы жана изилдөө, коммерциялык эсеп кызматы, сатып өткөрүү жана башкаруу бөлүмдөрү кирет.<br/>''М. Т. Батаканов.''		'''«БИШКЕК ЖЫЛУУЛУК ТАРМАГЫ» '''– ачык акционердик коом. 1961-жылы Фрунзе ЖЭБ ишке киргизилип, 1962-жылы анда жылуулук тармактар цехи ачылып, станция аркылуу жылуулук коё берүү башталган. Долбоордун биринчи кезеги боюнча кубаттуулугу 25 миӊ ''кВт''тык 2 агрегат жана саатына ар бири 160 т буу иштеп чыгаруучу 3 буу казаны орнотулган. Ошол учурда жылуулукту пайдалануу көлөмүнүн тез көбөйүшүнөн улам ЖЭБди кеӊейтүү жөнүндө чечим кабыл алынып, жаӊы жылуулук магистралдары курула баштаган. 1963-жылы жылуулук тармактар цехи райондук жылуулук тармагы болуп өзгөртүлгөн. Фрунзе шаарынын алгачкы жылуулук магистралдары Ташкендеги жылуулук долбоор институтунун Орто Азия бөлүмү иштеп чыккан долбоорлордун негизинде курулган. 1962–1964-жылдары ЖЭБден баштап Фучик көчөсүнө чейин узундугу 9,5 ''км'', диаметри 500 ''м''м ПП-1,2 жылуулук тармагы ишке кирген. Ишкананын алгачкы иш аракеттери магистралдык жылуулук тармактарын пайдалануу менен башталган. 1968-жылы жылуулукту пайдалануу кеӊейгенине байланыштуу район Фрунзе шаардык жылуулук тармактар ишканасы деп аталып, анын курамына Борбордук жана Түштүк райондорунун тейлөө жумуштары жүктөлгөн. 1982-жылы мекеменин энергия кубаттуулугунун өсүшүнө байланыштуу шаардын борбордук жана батыш бөлүктөрүн тейлөө үчүн №3 Батыш жылуулук пайдалануу району, 1991-жылы ЖЭБ-2ден чыккан жылуулук магистралдарын тейлөө үчүн Түштүк-Батыш району түзүлгөн. Ишкана 1451 турак үйдү, 424,4 ''км'' жылуулук тармагын, 18 тейлөө станциясын жана 3200дөн ашык жылуулук керектөөчүлөрдү тейлеген. Анын курамына жылуулук керектөөчү төрт район – Борбордук, Түштүк, Батыш, Түштүк-Батыш, ремонттоо, электр жана байланыш, диспетчердик, транспорт жана механизмдер кызматтары, жылуулук автоматикасы жана изилдөө, коммерциялык эсеп кызматы, сатып өткөрүү жана башкаруу бөлүмдөрү кирет.<br/>''М. Т. Батаканов.''
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

«БИШКЕК БАЙПАК»

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 03:55:47 GMT

← Мурунку нускасы		03:55, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
(One intermediate revision by one other user not shown)
1 сап:		1 сап:
	'''«БИШКЕК БАЙПАК» – ''' акционердик коом (1992). 1941-жылы эвакуацияланып келген Харьков трикотаж фабрикасынын жабдууларынын базасында Аламүдүн байпак фабрикасы катары негизделген. Адегенде фронт үчүн кийим-кече (чылгоо, ~~ичкийим~~) чыгарган. 1942-жылдан байпак чыгара баштаган. 1945-жыл ичинде эле кеӊири ассортименттеги жана ар түрдүү материалдан жасалган 5 млн жуп байпак чыгарууга жетишкен. ~~1970–72~~-жылы реконструкцияланган. 1983-жылы Фрунзеде жаӊы байпак фабрикасы курулган. 1984-жылы 1-январда Аламүдүн өндүрүштүк бирикмеси болуп кайрадан уюшулган. 1989-жылы Фрунзе байпак фабрикасы Аламүдүн бирикмесинен өзүнчө бөлүнүп чыгып, «Бишкек Байпак» Акционердик Коом болуп түзүлгөн. Өндүрүштүк кубаттуулугу жылына 8360,0 миӊ жуп байпак (2001). Ар түрдүү материалдардан кеӊири ассортименттеги байпактарды чыгарат. Ишкана эл аралык көргөзмөлөрдүн, жакынкы жана алыскы чет өлкөлөрдөгү ярмаркалардын көп жолку катышуучусу, Улуттук өнөр жай ассоциациясынын Алтын медалына татыган (2003).		'''«БИШКЕК БАЙПАК» '''– акционердик коом (1992). 1941-жылы эвакуацияланып келген Харьков трикотаж фабрикасынын жабдууларынын базасында Аламүдүн байпак фабрикасы катары негизделген. Адегенде фронт үчүн кийим-кече (чылгоо, ич кийим) чыгарган. 1942-жылдан байпак чыгара баштаган. 1945-жыл ичинде эле кеӊири ассортименттеги жана ар түрдүү материалдан жасалган 5 млн жуп байпак чыгарууга жетишкен. 1970–1972-жылы реконструкцияланган. 1983-жылы Фрунзеде жаӊы байпак фабрикасы курулган. 1984-жылы 1-январда Аламүдүн өндүрүштүк бирикмеси болуп кайрадан уюшулган. 1989-жылы Фрунзе байпак фабрикасы Аламүдүн бирикмесинен өзүнчө бөлүнүп чыгып, «Бишкек Байпак» Акционердик Коом болуп түзүлгөн. Өндүрүштүк кубаттуулугу жылына 8360,0 миӊ жуп байпак (2001). Ар түрдүү материалдардан кеӊири ассортименттеги байпактарды чыгарат. Ишкана эл аралык көргөзмөлөрдүн, жакынкы жана алыскы чет өлкөлөрдөгү ярмаркалардын көп жолку катышуучусу, Улуттук өнөр жай ассоциациясынын Алтын медалына татыган (2003).
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

«БИТЕЛ»

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 03:47:46 GMT

← Мурунку нускасы		03:47, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
(One intermediate revision by one other user not shown)
1 сап:		1 сап:
	'''«БИТЕ́Л» ''' ( англ. BITEL) – мобилдик байланыш кызматын көрсөтүүчү '''к'''омпания. 1997-жылы түзүлгөн. Мобилдик байланышка акысыз чыгуучу MOBICARD соода маркасын киргизген. Ошондон баштап мобилдик байланыш<br/>[[File:«БИТЕЛ»16.png \| thumb \| <center>«Бител» компаниясынын имараты.</center>]]кызматы мурдагыдан да жеткиликтүү болуп, аны андан да өркүндөтүүнүн үстүндө иштеп жатат. «Бителдин» абоненттеринин саны дүйнө боюнча 80 млндон ашык (2019). «Бител» алгач түзүлгөндөн баштап GSM(MOU) операторлорунун эл аралык ассоциациясына кирген. Кийинчирээк Кыргыз Республикасынын байланыш операторлор ассоциациясынын бирден-бир активдүү мүчөсү. Роумингдик кызмат көрсөтүүнү өнүктүрүүдө. «Бител» алгачкы роумингдик макулдашууну «Билайн» (Россия) байланыш тармагы менен, андан кийин Swisscom Mobile (Швейцария) компаниясы менен түзгөн. Азыркы күндө «Бителдин» абоненттери дүйнө жүзүндөгү 120дан ашык мамлекет менен байланыша алат. «Бител» компаниясы Кыргыз Республикасынын бүт облустарынын жашоочуларынын 90%ын бир бүтүнгө бириктирген мобилдүү байланыш оператору болуп саналат. Ал ыӊгайлуу тейлөөгө өзгөчө көӊүл бурат, башкача айтканда компаниянын абоненттери 300дөн ашык борбордук сатуу, тейлөө кызматынын комплексин, акысыз автоматташтырылган маалымат – сурап-билүү кызматын, атайын корпоративдик программа жана жеке башкаруучу кызмат көрсөтөт.		'''«БИТЕ́Л» ''' ( англ. BITEL) – мобилдик байланыш кызматын көрсөтүүчү '''к'''омпания. 1997-жылы түзүлгөн. Мобилдик байланышка акысыз чыгуучу MOBICARD соода маркасын киргизген. Ошондон баштап мобилдик байланыш<br/>[[File:«БИТЕЛ»16.png \| thumb \| <center>«Бител» компаниясынын имараты.</center>]]кызматы мурдагыдан да жеткиликтүү болуп, аны андан да өркүндөтүүнүн үстүндө иштеп жатат. «Бителдин» абоненттеринин саны дүйнө боюнча 80 млндон ашык (2019). «Бител» алгач түзүлгөндөн баштап GSM(MOU) операторлорунун эл аралык ассоциациясына кирген. Кийинчирээк Кыргыз Республикасынын байланыш операторлор ассоциациясынын бирден-бир активдүү мүчөсү. Роумингдик кызмат көрсөтүүнү өнүктүрүүдө. «Бител» алгачкы роумингдик макулдашууну «Билайн» (Россия) байланыш тармагы менен, андан кийин Swisscom Mobile (Швейцария) компаниясы менен түзгөн. Азыркы күндө «Бителдин» абоненттери дүйнө жүзүндөгү 120дан ашык мамлекет менен байланыша алат. «Бител» компаниясы Кыргыз Республикасынын бүт облустарынын жашоочуларынын 90%ин бир бүтүнгө бириктирген мобилдүү байланыш оператору болуп саналат. Ал ыӊгайлуу тейлөөгө өзгөчө көӊүл бурат, башкача айтканда компаниянын абоненттери 300дөн ашык борбордук сатуу, тейлөө кызматынын комплексин, акысыз автоматташтырылган маалымат – сурап-билүү кызматын, атайын корпоративдик программа жана жеке башкаруучу кызмат көрсөтөт.

	<br />''У. Н. Бримкулов.''		<br /> ''У. Н. Бримкулов.''
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

«БАХР АЛ-АСРАР ФИ МАНАКИБ АЛ-АХЙАР» («АЖАЙЫП АДАМДАРДЫН ДЕҢИЗДЕЙ ТЕРЕҢ КАСИЕТИ ТУУРАЛУУ») –

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 03:42:14 GMT

← Мурунку нускасы		03:42, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''«БАХР АЛ-АСРАР ФИ МАНАКИБ АЛ-АХЙАР» («Ажайып адамдардын деңиздей терең касиети тууралуу») '''– ''Махмуд ибн Валинин'' энциклопедиялык чыгармасы. Космография, география жана жалпы тарыхты камтыган көлөмдүү бул эмгек ошол кезде Балх аймагын бийлеп турган, аштархандар тукумунан чыккан кийинки Бухара ханы (1642–1645) Надир Мухаммаддын тапшырмасы боюнча жазылган. Жети томдук бул эмгегин автор 24. 09. 1634-жылы жаза баштап, ~~1640-1641~~-жылдары бүтүргөн. Ар бир тому 4 бөлүмдөн турган «Бахр ал-асрар» астрономия, тарыхый география, минералогия, ботаника, ветеринария сыяктуу тармактарды камтып, аны жазууда автор ''Ибн ал-Факихтин'' «Ахбар ал-булдан», ''ат-Табаринин'' «Китаб расул ва-л-мулук ва-л-хулафа», ''ал-Истахринин'' «Китаб масалик ал-мамалик», Мухаммад ''Ауфинин'' «Джами ал-хикайат», Ата Малик ''Жувейнинин'' «Тарих-и жаханкушай», ''Рашид ад-Диндин'' «Ж''ами ат-таварих''», Мырза ''Мухаммед Хайдардын'' «''Тарих-и Рашиди''» жана башка ''Казвини'', Абу Райхана ''Бируни'', ''Шараф ад-Дин Али Йезди'', Зайн ад-Дина Васифи сыяктуу араб-перс авторлорунун чыгармаларын кеңири пайдаланган. 1-томдун 1-бөлүмү ''Чыңгыз хандын,'' ошондой эле анын Кытай жана Персияда (кара: ''Иран'') бийлик кылган тукумдарынын, 2-бөлүмү ''Мавераннахр'' жана ''Моголстандагы'' чагатайлардын бийлиги, 3-бөлүмү ''Жуучу'' жана Шейбанилердин тарыхтарын камтып, 4-бөлүмүндө аштархандар тууралуу айтылат. Жыйынтыктоочу бөлүмүндө ар кандай түрк урууларынын чыгышы, анын ичинде кыргыздар жана автордун Индияга жасалган саякаты жөнүндө баяндалат. Махмуд ибн Вали кыргыздар (хирхиз) түрк уруусунан болуп, бирок чала мусулман экенин, ар кандай жасалма кудайга (бут) сыйынганда түштүк тарапты карашарын, курандагы келме-аяттардын ордуна башка уккулуктуу сөздөрдү колдонушканын белгилейт. Булардан тышкары эмгекте кыргыз-могол, кыргыздар менен ''Тахир-хандын'' байланыштары, уруу башчыларынын аттары, жер-суулардын аталыштары (мисалы, ''Баласагын,'' Ахси, Булгар, ''Түркстан'', Кашкар, Анжиян, Ош) жөнүндө кыскача маалыматтар берилген. Кыргыз тарыхын окууда абдан маанилүү тарыхый булактардын бири болуп эсептелет. Кол жазманын бир нускасы Улуу Британиянын Индия бөлүмүнүн китепканасында, экинчиси Өзбекстан илимдер академиясынын Чыгыш таануу институтунун фондунда сакталып турат. Өз алдынча китеп катары 1966-жылы өзбек, 1977-жылы орус тилдеринде жарык көргөн. Мааниси жагынан орус тилине бир нече (мисалы, «Море тайн относительно высоких качеств добродетельных людей», «Море тайн относительно доблестей благородных», «Море тайн относительно достоинств праведников», «Море тайн в познании доблестей благих») аталыштар аркылуу которулган.		'''«БАХР АЛ-АСРАР ФИ МАНАКИБ АЛ-АХЙАР» («Ажайып адамдардын деңиздей терең касиети тууралуу») '''– ''Махмуд ибн Валинин'' энциклопедиялык чыгармасы. Космография, география жана жалпы тарыхты камтыган көлөмдүү бул эмгек ошол кезде Балх аймагын бийлеп турган, аштархандар тукумунан чыккан кийинки Бухара ханы (1642–1645) Надир Мухаммаддын тапшырмасы боюнча жазылган. Жети томдук бул эмгегин автор 24. 09. 1634-жылы жаза баштап, 1640–1641-жылдары бүтүргөн. Ар бир тому 4 бөлүмдөн турган «Бахр ал-асрар» астрономия, тарыхый география, минералогия, ботаника, ветеринария сыяктуу тармактарды камтып, аны жазууда автор ''Ибн ал-Факихтин'' «Ахбар ал-булдан», ''ат-Табаринин'' «Китаб расул ва-л-мулук ва-л-хулафа», ''ал-Истахринин'' «Китаб масалик ал-мамалик», Мухаммад ''Ауфинин'' «Джами ал-хикайат», Ата Малик ''Жувейнинин'' «Тарих-и жаханкушай», ''Рашид ад-Диндин'' «Ж''ами ат-таварих''», Мырза ''Мухаммед Хайдардын'' «''Тарих-и Рашиди''» жана башка ''Казвини'', Абу Райхана ''Бируни'', ''Шараф ад-Дин Али Йезди'', Зайн ад-Дина Васифи сыяктуу араб-перс авторлорунун чыгармаларын кеңири пайдаланган. 1-томдун 1-бөлүмү ''Чыңгыз хандын,'' ошондой эле анын Кытай жана Персияда (кара: ''Иран'') бийлик кылган тукумдарынын, 2-бөлүмү ''Мавераннахр'' жана ''Моголстандагы'' чагатайлардын бийлиги, 3-бөлүмү ''Жуучу'' жана Шейбанилердин тарыхтарын камтып, 4-бөлүмүндө аштархандар тууралуу айтылат. Жыйынтыктоочу бөлүмүндө ар кандай түрк урууларынын чыгышы, анын ичинде кыргыздар жана автордун Индияга жасалган саякаты жөнүндө баяндалат. Махмуд ибн Вали кыргыздар (хирхиз) түрк уруусунан болуп, бирок чала мусулман экенин, ар кандай жасалма кудайга (бут) сыйынганда түштүк тарапты карашарын, курандагы келме-аяттардын ордуна башка уккулуктуу сөздөрдү колдонушканын белгилейт. Булардан тышкары эмгекте кыргыз-могол, кыргыздар менен ''Тахир-хандын'' байланыштары, уруу башчыларынын аттары, жер-суулардын аталыштары (мисалы, ''Баласагын,'' Ахси, Булгар, ''Түркстан'', Кашкар, Анжиян, Ош) жөнүндө кыскача маалыматтар берилген. Кыргыз тарыхын окууда абдан маанилүү тарыхый булактардын бири болуп эсептелет. Кол жазманын бир нускасы Улуу Британиянын Индия бөлүмүнүн китепканасында, экинчиси Өзбекстан илимдер академиясынын Чыгыш таануу институтунун фондунда сакталып турат. Өз алдынча китеп катары 1966-жылы өзбек, 1977-жылы орус тилдеринде жарык көргөн. Мааниси жагынан орус тилине бир нече (мисалы, «Море тайн относительно высоких качеств добродетельных людей», «Море тайн относительно доблестей благородных», «Море тайн относительно достоинств праведников», «Море тайн в познании доблестей благих») аталыштар аркылуу которулган.

	Ад.: Махмуд ибн Вали. Море тайн относительно доблестей благородных (география). Т., 1977; Бартольд В. В. Отчет о командировке в Туркестан //Соч. Т. VIII. М., 1973; Машрапов Т. Т. «Бахр ал-асрар фи манакиб ал-ахйар» (География) Махмуда ибн Вали как источник по истории Кыргызстана XVI–XVII вв. // Вопросы востоковедения и востоковедного образования. Вып.1. Б., 2002.<br /> ''Т. Жуманалиев.''		Ад.: Махмуд ибн Вали. Море тайн относительно доблестей благородных (география). Т., 1977; Бартольд В. В. Отчет о командировке в Туркестан //Соч. Т. VIII. М., 1973; Машрапов Т. Т. «Бахр ал-асрар фи манакиб ал-ахйар» (География) Махмуда ибн Вали как источник по истории Кыргызстана XVI–XVII вв. // Вопросы востоковедения и востоковедного образования. Вып.1. Б., 2002.<br /> ''Т. Жуманалиев.''
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

«БАРБАРОССА»

Gulira — Thu, 23 Apr 2026 03:22:59 GMT

← Мурунку нускасы		03:22, 23 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''«БАРБАРО́ССА» ''' (''Ыйык Рим империясынын'' императору Фридрих I Барбароссанын атынан) – фашисттик Германиянын СССРге каршы агрессивдүү согуш планынын шарттуу аталышы. Гитлердин 1940-жылы 21-июлдагы буйругу боюнча СССРге каршы согуш ачуу планын Германиянын Куралдуу күчтөрүнүн Башкы штабынын начальниги генерал-полковник Ф. Гальдер иштеп чыккан жана ал ~~1940-жылы~~ 5-декабрда бекитилген. Планда советтик аскерлердин негизги бөлүгүн Днепр жана Батыш Двина дарыяларынын батыш тарабында талкалоо, андан соӊ Москва, Ленинград (азыркы Санкт-Петербург), Донбассты басып алып, Архангельск – Волга – Астрахань линиясына чыгуу каралган. План боюнча согушту 2–3 айдын ичинде бүткөрүү белгиленген. Бул планды жүзөгө ашыруу үчүн фашисттер ~~1941-жылы~~ 22-июнга карата СССРдин чек арасына 5,5 млндон ашык адам, 3712 танк, 47260 ар түрдүү атуучу курал жана миномёт, 4950 согуш самолётун топтошкон. Бирок совет элинин баатырдык күрөшүнүн натыйжасында «Барбаросса» ишке ашкан эмес.		'''«БАРБАРО́ССА» ''' (''Ыйык Рим империясынын'' императору Фридрих I Барбароссанын атынан) – фашисттик Германиянын СССРге каршы агрессивдүү согуш планынын шарттуу аталышы. Гитлердин 1940-жылы 21-июлдагы буйругу боюнча СССРге каршы согуш ачуу планын Германиянын Куралдуу күчтөрүнүн Башкы штабынын начальниги генерал-полковник Ф. Гальдер иштеп чыккан жана ал 1940–жылы 5-декабрда бекитилген. Планда советтик аскерлердин негизги бөлүгүн Днепр жана Батыш Двина дарыяларынын батыш тарабында талкалоо, андан соӊ Москва, Ленинград (азыркы Санкт-Петербург), Донбассты басып алып, Архангельск – Волга – Астрахань линиясына чыгуу каралган. План боюнча согушту 2–3 айдын ичинде бүткөрүү белгиленген. Бул планды жүзөгө ашыруу үчүн фашисттер 1941–жылы 22-июнга карата СССРдин чек арасына 5,5 млндон ашык адам, 3712 танк, 47260 ар түрдүү атуучу курал жана миномёт, 4950 согуш самолётун топтошкон. Бирок совет элинин баатырдык күрөшүнүн натыйжасында «Барбаросса» ишке ашкан эмес.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

БАНГЛАДЕШ

Gulira — Wed, 22 Apr 2026 11:57:00 GMT

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

БАНГКОК

Gulira — Wed, 22 Apr 2026 10:57:31 GMT

← Мурунку нускасы		10:57, 22 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
2 сап:		2 сап:

	[[File:БАНГКОК66.png \| thumb \| Шаардын деңиз жак жээги.]]		[[File:БАНГКОК66.png \| thumb \| Шаардын деңиз жак жээги.]]
	жана дарыя порту (жылына 50 млн ''т'' жүк ташылат). Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. XVI кылымдагы кыштактын ордуна 1782-жылы Пья Чакри (Рама I деген ат менен такка отурган) тарабынан негизделген. Тайлар Крунг- Тхеп («Периштелер шаары») деп аташкан. XVIII кылымдын аягынан ири соода жана маданий борборго айланган. Рама II (1809''–''1824) жана Рама III (1824''–''1851) бийликте турган мезгилде көптөгөн будда храмдары (ваттар), мектептер, китепканалар, ооруканалар жана каналдар курулган. Шаардын жаңы көрүнүшү Рама IV (1851''–''1868) жана Рама V Чулалонгкорндун (1868''–''1910) тушунда түзүлгөн. Алар шаарды жашылдандырып, жолдор түйүнүн курдурткан. 1900-жылы 1-темир жол ишке киришкен. Улуттук зодчийликтин эстелиги болгон 400гө жакын монастырлар (ваттар) бар. Дарыянын оң жээгинде, Арун ватында («Күн чыгыш» храмы) бийиктиги 74 ''м'' болгон, фарфордун кесектери менен кооздолгон мунара сыяктуу силуэт (ыйык Меру тоосунун өзү) ''–'' борбордун архитектуралык символу. Ал эми дарыянын сол жээги ''–'' тарыхый бөлүгү (Раттанакосин) королдор сарайын, храмдарды (анын ичинен Пхракэу ваты же «Зымырыт будда» храмы, XV кылым) камтыйт. Чакри король династиясынын колодон жасалган скульптуралары Пхракэу ватында жайгашып, галереянын дубал тосмолору «Рамаяна» темасында кооздолгон. Пхо ватында Будданын алтындын буусуна кармалган 45 метрлик (жаткан) статуясы (XIX кылым) бар. Пхуттхаисаван храмындагы алтарь Будданын колодон жасалган скульптурасы (XIII кылым) жана дубалга тартылган живопись (XVIII кылым) менен кооздолгон. Ошондой эле XVIII''–''XIX кылымдардагы храм жана сарай курулуштары, Чакри король сарай комплекси (Махапрасат, XVIII кылымдын башы - XX кылым), Сиамда монументалдык эстеликтер (король Чулалонгкорндун атка мингизилген) сакталган. Улуттар үйү (XX кылым), отеллдер, 20дан ашык илимий коомдук ассоциациялар, илим-изилдөө институттар (анын ичинен Король институту, 1933, жана башкалар), улуттук китепкана, музейлер, XIX кылымдын турак-жайлары, сүрөт галереясы, улуттук театр, планетарий, зоопарк, парк бар. Ботаника бак экспозициясы уюшулган. Бангкокто - Азия оюндары (1966, 1978, 1998) өткөрүлүп турат. Бангкок ''–'' өлкөнүн финансы жана өнөр жай борбору. Нефть ажыртуу, жыгаччылык, химия, фармацевтика, электр техника, кагаз, металл иштетүү, күрүч актоочу өнөр жайлары иштейт. Автомобиль чогултулат. Кеме верфи бар. Көркөм кол өнөрчүлүк (күмүш, жыгач, карапа буюмдар) өнүккөн.		жана дарыя порту (жылына 50 млн ''т'' жүк ташылат). Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. XVI кылымдагы кыштактын ордуна 1782-жылы Пья Чакри (Рама I деген ат менен такка отурган) тарабынан негизделген. Тайлар Крунг- Тхеп («Периштелер шаары») деп аташкан. XVIII кылымдын аягынан ири соода жана маданий борборго айланган. Рама II (1809''–''1824) жана Рама III (1824''–''1851) бийликте турган мезгилде көптөгөн будда храмдары (ваттар), мектептер, китепканалар, ооруканалар жана каналдар курулган. Шаардын жаңы көрүнүшү Рама IV (1851''–''1868) жана Рама V Чулалонгкорндун (1868''–''1910) тушунда түзүлгөн. Алар шаарды жашылдандырып, жолдор түйүнүн курдурткан. 1900-жылы 1-темир жол ишке киришкен. Улуттук зодчийликтин эстелиги болгон 400гө жакын монастырлар (ваттар) бар. Дарыянын оң жээгинде, Арун ватында («Күн чыгыш» храмы) бийиктиги 74 ''м'' болгон, фарфордун кесектери менен кооздолгон мунара сыяктуу силуэт (ыйык Меру тоосунун өзү) ''–'' борбордун архитектуралык символу. Ал эми дарыянын сол жээги ''–'' тарыхый бөлүгү (Раттанакосин) королдор сарайын, храмдарды (анын ичинен Пхракэу ваты же «Зымырыт будда» храмы, XV кылым) камтыйт. Чакри король династиясынын колодон жасалган скульптуралары Пхракэу ватында жайгашып, галереянын дубал тосмолору «Рамаяна» темасында кооздолгон. Пхо ватында Будданын алтындын буусуна кармалган 45 метрлик (жаткан) статуясы (XIX кылым) бар. Пхуттхаисаван храмындагы алтарь Будданын колодон жасалган скульптурасы (XIII кылым) жана дубалга тартылган живопись (XVIII кылым) менен кооздолгон. Ошондой эле XVIII''–''XIX кылымдардагы храм жана сарай курулуштары, Чакри король сарай комплекси (Махапрасат, XVIII кылымдын башы – XX кылым), Сиамда монументалдык эстеликтер (король Чулалонгкорндун атка мингизилген) сакталган. Улуттар үйү (XX кылым), отеллдер, 20дан ашык илимий коомдук ассоциациялар, илим-изилдөө институттар (анын ичинен Король институту, 1933, жана башкалар), улуттук китепкана, музейлер, XIX кылымдын турак-жайлары, сүрөт галереясы, улуттук театр, планетарий, зоопарк, парк бар. Ботаника бак экспозициясы уюшулган. Бангкокто – Азия оюндары (1966, 1978, 1998) өткөрүлүп турат. Бангкок ''–'' өлкөнүн финансы жана өнөр жай борбору. Нефть ажыртуу, жыгаччылык, химия, фармацевтика, электр техника, кагаз, металл иштетүү, күрүч актоочу өнөр жайлары иштейт. Автомобиль чогултулат. Кеме верфи бар. Көркөм кол өнөрчүлүк (күмүш, жыгач, карапа буюмдар) өнүккөн.
	[[Category: 2-том, 1-69 бб]]		[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАНГИ

Gulira — Wed, 22 Apr 2026 10:51:55 GMT

← Мурунку нускасы		10:51, 22 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БАНГИ '''- Борбордук Африка Республикасынын борбор шаары. Өзүнчө административдик бирдикти түзөт. Калкы 542,4 миң (2005); Борбордук Африка Республикасынын шаар калкынын 40% жашайт. Өлкөнүн түштүгүндө, Убанги дарыясынын оң жээгинде жайгашкан. Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Дарыя порту (Борбордук Африка Республикасынын сырткы соодасын ~~ж-а~~ бир аз Чад Республикасын тейлейт). 1989-жылы Франция форту катары негизделген. ~~1914~~-~~58-ж.~~ Франциянын колониясы Убанги- Шаринин административдик борбору. 1958-жылдан Автономиялык Республика (Франция коомунун курамында), 1960-жылдан көз каранды эмес мамлекеттин борбору. Борбордук бөлүгүндө ~~өкмөттүк ж-а~~ административдик, соода мекемелери, батышында соода кварталдары, түштүгүндө өнөр жай аймактары жайгашкан. Мурдагы Франция фортунун калдыктары, Кудай Эне собору (19-кылымдын аягы - 20-кылымдын башы) сакталган. Улуттук край таануу (1964), өлкөнүн өткөндөгү тарыхы, эстелиги, турмуш-тиричилик буюмдары, музыкалык аспаптар музейлери, Улуттук искусство ~~ж-а~~ кол өнөрчүлүк борбору (1975), университет (1969), 6 институт (анын ичинде политехникалык, айыл чарба), илим-изилдөө борборлору (Пастер атындагы, 1961, ж. б.) иштейт. Тамак-аш, жыгаччылык, жеңил (анын ичинде кебез-кездеме комбинаты), металл иштетүү, тамеки, самын кайнатуу өнөр жайлары бар. Мотоцикл ~~ж-а~~ велосипед чогултулат. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]		'''БАНГИ '''– Борбордук Африка Республикасынын борбор шаары. Өзүнчө административдик бирдикти түзөт. Калкы 542,4 миң (2005); Борбордук Африка Республикасынын шаар калкынын 40% жашайт. Өлкөнүн түштүгүндө, Убанги дарыясынын оң жээгинде жайгашкан. Жолдор тоому. Эл аралык аэропорту бар. Дарыя порту (Борбордук Африка Республикасынын сырткы соодасын жана бир аз Чад Республикасын тейлейт). 1989-жылы Франция форту катары негизделген. 1914–1958-жылдары Франциянын колониясы Убанги-Шаринин административдик борбору. 1958-жылдан Автономиялык Республика (Франция коомунун курамында), 1960-жылдан көз каранды эмес мамлекеттин борбору. Борбордук бөлүгүндө өкмөттүкжана административдик, соода мекемелери, батышында соода кварталдары, түштүгүндө өнөр жай аймактары жайгашкан. Мурдагы Франция фортунун калдыктары, Кудай Эне собору (19-кылымдын аягы – 20-кылымдын башы) сакталган. Улуттук край таануу (1964), өлкөнүн өткөндөгү тарыхы, эстелиги, турмуш-тиричилик буюмдары, музыкалык аспаптар музейлери, Улуттук искусство жана кол өнөрчүлүк борбору (1975), университет (1969), 6 институт (анын ичинде политехникалык, айыл чарба), илим-изилдөө борборлору (Пастер атындагы, 1961, ж. б.) иштейт. Тамак-аш, жыгаччылык, жеңил (анын ичинде кебез-кездеме комбинаты), металл иштетүү, тамеки, самын кайнатуу өнөр жайлары бар. Мотоцикл жана велосипед чогултулат. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАНГАЛОР

Gulira — Wed, 22 Apr 2026 10:46:45 GMT

← Мурунку нускасы		10:46, 22 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БАНГАЛОР ''', Б а н г а л у р, Б е н г а л у р у - Индиянын түштүгүндөгү шаар. Карнатака штатынын административдик борбору. Калкы 4,9 млн (2005; шаар айланасы ~~м-н~~ 6,1 млн). Калкынын саны боюнча өлкөдөгү 3-шаар. Декан бөксө тоосунда, 900 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Жолдор тоому. Аэропорту бар. 1537-жылы негизделген. Шаарда Гави Гандхарешвара ~~ж-а~~ Басаван аска бетине салынган храмдар (16-кылым), Ыйык Мария (~~1875-82~~), Ыйык Андрей (1867), Ыйык Франциско Ксаверия (1911) чиркөөлөрү сакталган. Бангалор - Түштүк Индиядагы кришнаиттер кыймылынын (Кришна храмы, 1997) чордону. Өлкөнүн ири өнөр жай, илимий ~~ж-а~~ маданий, 1969-жылдан космосту изилдөөнүн индустриялык борбору. Илим-изилдөө институттары, университет (1964), айыл чарба университети (1964), Индия илимий институту (так ~~ж-а~~ техника илимдери; 1909), борбордук китепкана (1914), мамлекеттик музей (1866) бар. Эл аралык авиа космос техникасы көргөзмөсү (2 жылда 1 жолу) өткөрүлүп турат. Станок ~~ж-а~~ авиа куруу заводдору, электр-техника, фармацевтика, тамак-аш, текстиль (жибек, кебез-кездеме өнөр жайынын борбору), жыгаччылык өнөр жайлары бар. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]		'''БАНГАЛОР''', Б а н г а л у р, Б е н г а л у р у – Индиянын түштүгүндөгү шаар. Карнатака штатынын административдик борбору. Калкы 4,9 млн (2005; шаар айланасы менен 6,1 млн). Калкынын саны боюнча өлкөдөгү 3-шаар. Декан бөксө тоосунда, 900 ''м'' бийиктикте жайгашкан. Жолдор тоому. Аэропорту бар. 1537-жылы негизделген. Шаарда Гави Гандхарешвара жана Басаван аска бетине салынган храмдар (16-кылым), Ыйык Мария (1875–1882), Ыйык Андрей (1867), Ыйык Франциско Ксаверия (1911) чиркөөлөрү сакталган. Бангалор – Түштүк Индиядагы кришнаиттер кыймылынын (Кришна храмы, 1997) чордону. Өлкөнүн ири өнөр жай, илимий жана маданий, 1969-жылдан космосту изилдөөнүн индустриялык борбору. Илим-изилдөө институттары, университет (1964), айыл чарба университети (1964), Индия илимий институту (так жана техника илимдери; 1909), борбордук китепкана (1914), мамлекеттик музей (1866) бар. Эл аралык авиа космос техникасы көргөзмөсү (2 жылда 1 жолу) өткөрүлүп турат. Станок жана авиа куруу заводдору, электр-техника, фармацевтика, тамак-аш, текстиль (жибек, кебез-кездеме өнөр жайынын борбору), жыгаччылык өнөр жайлары бар. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАНАХ МЕЙКИНДИГИ

Gulira — Wed, 22 Apr 2026 10:41:53 GMT

← Мурунку нускасы		10:41, 22 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БАНАХ МЕЙКИНДИГИ '''- норма киргизилген ~~ж-а~~ ошол нормага карата толук болгон вектордук мейкиндик. Польша математиги С. Банахтын ысмынан аталган. Немец математиги Д. Гильберт, француз математиги М. Фреше, венгр математиги Ф. Рисстин функционалдык мейкиндикти изилдөөлөрү (~~1904-18~~) Банах мейкиндигинин пайда болушуна түрткү болгон. Ошолордо алгачкы жолу Банах мейкиндигинин негиздүү түшүнүктөрү изилденген. Алар: өтө ~~ж-а~~ начар жыйналуучулуктар, сызыктуу функционалдын ~~ж-а~~ сызыктуу оператордун компакттуулугу ж. б. Банах 1922-жылы бул мейкиндиктерди изилдеп, орчундуу илимий жыйынтыктарга келген. Банах мейкиндигинин проблематикасы бир нече багыттардан биригип түзүлөт. Алар: бирдик сферанын геометриясы, камтылган мейкиндиктердин геометриясы, сызыктуу топология.<br>Ад.: ''Данфорд Н., Шварц Дж. Т.'' Линейные операторы. Общая теория. М., 1962.		'''БАНАХ МЕЙКИНДИГИ '''– норма киргизилген жана ошол нормага карата толук болгон вектордук мейкиндик. Польша математиги С. Банахтын ысмынан аталган. Немец математиги Д. Гильберт, француз математиги М. Фреше, венгр математиги Ф. Рисстин функционалдык мейкиндикти изилдөөлөрү (1904–1918) Банах мейкиндигинин пайда болушуна түрткү болгон. Ошолордо алгачкы жолу Банах мейкиндигинин негиздүү түшүнүктөрү изилденген. Алар: өтө жана начар жыйналуучулуктар, сызыктуу функционалдын жана сызыктуу оператордун компакттуулугу ж. б. Банах 1922-жылы бул мейкиндиктерди изилдеп, орчундуу илимий жыйынтыктарга келген. Банах мейкиндигинин проблематикасы бир нече багыттардан биригип түзүлөт. Алар: бирдик сферанын геометриясы, камтылган мейкиндиктердин геометриясы, сызыктуу топология.<br> Ад.: ''Данфорд Н., Шварц Дж. Т.'' Линейные операторы. Общая теория. М., 1962.
	[[Category: 2-том, 1-69 бб]]		[[Category: 2-том, 1-69 бб]]

БАНАН

Gulira — Wed, 22 Apr 2026 10:39:28 GMT

← Мурунку нускасы		10:39, 22 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БАНАН '''(Миsа) - өсүмдүктөрдүн банандар тукумунун уруусу. Көп жылдык чөп, тамыры жоон, сабагы кыска, жалбырагы чоң, чанда бийиктиги 15 ''м''ге жетет. Бир ~~ж-а~~ кош жыныстуу гүлү чоку топ гүлгө чогулган. Мөмөсү - көп уруктуу жемиш, сүйрү, үч кырдуу, курамында кант, крахмал, протеин бар. Мөмө байлагандан кийин, жер бетиндеги бөлүгү куурап, тамырынан жалган сөңгөк өсүп чыгат. Күрдүү жерде жакшы өсөт, органикалык семирткич ~~м-н~~ кошумча азыктандырганда бир түбүнөн ~~50-60~~ ''кг'' түшүм алынат. Анын 40тан ашык түрү тропиктик Африка, Азия, Австралияда ке-		'''БАНАН '''(Миsа) – өсүмдүктөрдүн банандар тукумунун уруусу. Көп жылдык чөп, тамыры жоон, сабагы кыска, жалбырагы чоң, чанда бийиктиги 15 ''м''ге жетет. Бир жана кош жыныстуу гүлү чоку топ гүлгө чогулган. Мөмөсү – көп уруктуу жемиш, сүйрү, үч кырдуу, курамында кант, крахмал, протеин бар. Мөмө байлагандан кийин, жер бетиндеги бөлүгү куурап, тамырынан жалган сөңгөк өсүп чыгат. Күрдүү жерде жакшы өсөт, органикалык семирткич менен кошумча азыктандырганда бир түбүнөн 50–60 ''кг'' түшүм алынат. Анын 40тан ашык түрү тропиктик Африка, Азия, Австралияда ке-

	[[File:БАНАН65.png \| thumb \| none]]		[[File:БАНАН65.png \| thumb \| none]]
	зигет. Эгилме банандын мекени - Индия. Техникалык банан текстиль өнөр жайында пайдаланылат, андан бышык кездеме токулат, аркан, тор, жип ж. б. буюм жасалат. Кавказдын Кара деңиз жээгинде, Түштүк Крымда кооздук үчүн атайын өстүрүлөт. Банан кургатылган ~~ж-а~~ жаңы бойдон тамак-ашка колдонулат. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]		зигет. Эгилме банандын мекени – Индия. Техникалык банан текстиль өнөр жайында пайдаланылат, андан бышык кездеме токулат, аркан, тор, жип ж. б. буюм жасалат. Кавказдын Кара деңиз жээгинде, Түштүк Крымда кооздук үчүн атайын өстүрүлөт. Банан кургатылган жана жаңы бойдон тамак-ашка колдонулат. [[Category: 2-том, 1-69 бб]]