ДИЛБАЯН
ДИЛБАЯН , с о ч и н е н и е – автор өз оюн чыглык м-н жазуу жүзүндө ишке ашыруу иши; мектеп программасында колдонулуп келе жаткан жазуу ишинин бир түрү. О. эле ал кабыл алууда билимди баалоонун башкы сынамы катары да кызмат кылат. Д. жазуу илим да, өнөр да болуп саналат. Д-да ошол чыгарманы жазган автордун пикири, ички сезимдери, ой толгоолору чыг-лык м-н кагазга түшүрүлөт. Д. жазуу – текст түзүп, сөздү өстүрүү үчүн аткарылган окуу ишмердиги, о. эле автордун ички дүйнөсүн, турмуштук көз карашын калыптоочу тарбиялоо каражаты ж-а эстетикалык табитти, адабий-коомдук түшүнүктү өстүрүү түрү болуп саналат. Д-дын тематикалык, жанрдык, стилдик жактары чексиз. Тематикасына карай Д. экиге бөлүнөт: 1) адабий-чыг-лык Д-да программада өтүлгөн теманын негизинде окуучулар өз ойлорун кагазга түшүрөт; 2) эркин темадагы Д. атайын өтүлбөгөн, өз алдынча окулган чыгармалардын же көргөн фильм, спектакль, сүрөттөрдүн, интернет материалдарынын, турмуштан алган таасирлеринин негизинде жазылат. Айрым окумуштуулар Д-ды козгогон маселесинин түрү б-ча үчкө (мүнөздөмө, адабий-сын, «эркин» темадагы) бөлүшөт. Д-да текст тиби үч түрдүү болот: а) баяндоо; б) сүрөттөө; в) ой жүгүртүү. Д. жанрлар б-ча да бөлүнөт (көркөм, публ., ил., адабий, репортаж, рецензия, портреттик очерк, салыштырма мүнөздөмө, аннотация, аңгеме, фельетон ж. б.), кээде ар түрдүү жанрлар аралашып, андагы бир эле каармандын образын талдоодо Д-дын автору мүнөздөмөнү, портретти, адабий сынды ж. б. колдоно билиши анын окумдуулугун арттырат. Д. кара сөз, ыр, драма түрүндө жазылат, кыргыз мектептеринде көбүнчө кара сөз түрүндөгүсү кездешет. Стилине карай көркөм, публ., ил. стилдерде жазылышы мүмкүн, көп учурда бул үчөөнүн ширелишип, бири-бирин толуктап турганын да көрөбүз. Бир эле Д-дын ичинде көркөм адабий чыгарма, илимдин тили м-н бул же тигил көрүнүштү түшүндүрүү, коомдук актуалдуу меселелерди көтөрүп чыгуу да кездешет. Анда окуучу же автордун программалык материалдарды өздөштүрүү деңгээли, түшүнүгү, кабылдоо табити, логикалык ой жүгүртүүсү, көз карашы, стили, орфогр. ж-а пунктуациялык сабаттуулугу айкын көрүнөт. Д. аркылуу адам өзүн өзү чагылтат, ички дүйнөсүн ачат. Кыргыз ад-тын окутуу тарыхында Д-ды Б. Алымов («Жогорку класстарда жазуу жумуштарын жүргүзүүнүн айрым маселелери», 1968; «Мектеп сочинениеси», 1982), А. Муратов («Сочинение кандайча жазылат?», 1992), С. Рысбаев («Окуучунун дилбаяны») изилдеген. А. Муратов.