http://212.24.105.57:9989/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%90%D0%91%D0%A3%D0%9B%D0%A5%D0%90%D0%99%D0%A0АБУЛХАЙР - Түзөтүүлөр тарыхы2026-04-23T09:26:15ZУикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхыMediaWiki 1.40.0http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%A3%D0%9B%D0%A5%D0%90%D0%99%D0%A0&diff=78093&oldid=prevGulira, 05:05, 16 Март (Жалган куран) 2026 карата2026-03-16T05:05:29Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">05:05, 16 Март (Жалган куран) 2026 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АБУЛКАЙЫР, АБУЛХАЙР''' [(туурасы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</del>Абу-л-Хайр хан<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''' </del>(1412–1468)] — көчмөн [[Өзбек хандыгы]]н негиздеген хан (1428–1468). [[Жуучу]]нун (1182/84–1225/27) уулу, Шибан улусунун ханы (1243–1266) Шибандын (Шайбан, Сибан, Сибани) 9-муундагы урпагы Дөөлөт Шайыктын уулу. Кийинки учурда айрым тарыхчы-окумуштуулар (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мис.</del>, Т. Султанов) [[Бухара]] ханы (1500–1510) [[Мухаммед Шейбани-хан]] (Шахибек, Шах-Бахт Мухаммед) тарабынан түптөлгөн [[Шейбаниддер мамлекети|Шейбаниддердин мамлекети]]нин (1500–1598) аталышы Мухаммед Шейбани эмес, [[Чыңгыз хан]]дын (1206–1227) ошол небереси Шибандын атынан аталып калганын эскертишет. XIV <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к. </del>Жуучу улусу Көк-Ордо ([[Алтын-Ордо]]) жана Ак-Ордо атанган эки улуска бөлүнүп кеткен. Алтын-Ордону [[Батый-ха]]н менен Токо Темирдин, ал эми Ак-Ордону Ордо-Эжен (Орду-Ичен) менен Шибандын тукуму бийлеп, иш жүзүндө булар Алтын-Ордого көз каранды болушкан. Тарыхчы [[Абу-л-Гази-хан]]дын маалыматына («[[Түрк элдеринин санжырасы]]») караганда Шибан (Шайбан) кышында [[Арал деңизи]]нен [[Чүй]] жана Сары-Суулардын төмөнкү агымын кыштап, жайкысын Жайык (азыркы [[Урал]]), Тобол сууларынын айланасын жайлаган. Алтын-Ордонун ханы (1313–1341) Өзбек-хандын (ал 1321-жылы ислам динин кабыл алгандан кийин «Султан Гийас ад-Дин Мухаммед» деген ысымга ээ болгон) уулу [[Жаныбек]]тин көзү өткөндө (1357) так талашуулар ого бетер ырбап, тынымсыз ич ара согуштардан улам бул хандык ыдырай баштаган. Мисалы, 1400–1417-жылдардын ичинде Алтын-Ордодо Шадыбек, Пулад-хан, Тимур-хан, Джалал ад- Дин-султан <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. б. </del>сыяктуу 8 хан алмашкан. Ак-Ордо XIV кылымдын 80-жылдарынан Алтын-Ордого анча баш ийбей, өз алдынча Өзбек (хандын) улусу (вилайат-и Өзбек) деп атала баштаган. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1428–29</del>-жылдары Тура аймагындагы ([[Батыш Сибирь]]) Жайтар-Жалкын конушунда 17 жаштагы Абулкайыр хан жарыяланган. Ушуну менен [[Дашт-и Кыпчак]]тын түндүк, түндүк-чыгышын камтыган көчмөндөрдүн жаңы хандыгы – Өзбек хандыгы пайда болгон. Улустун аталышы Өзбек хандын атынан «Өзбек хандыгы» деп аталып калганы менен анын негизги курамын моңгол (кыят, найман, ойрот), тибет (таңгут), көптөгөн түрк (кушчу, коңурат, уйсун, карлук, кенегес, маңгыт, уйгур, мажар, кыпчак жана башкалар) уруулары түзгөн. Өзбек хандын атынан калган мамлекетке карап калган бул көчмөн [[моңгол]]-[[түрк]] уруулары илимий чөйрөдө [[өзбек]] жана [[казак]] элдеринин кийинки этникалык калыптанышына өбөлгө болгон деп саналат. XV кылымдын 40-жылдарынан Абулкайыр мурдагы Ордо-Ежендин улусу болгон талаалуу аймактардан тартып, Иртыш жана түндүк-батыш [[Балхаш]] бойлорун мекендеген урууларды баш ийдирип, ээлигин кеңейткен. Дашт-и Кыпчак толук каратылгандан кийин түштүк аймактарга жортуул жасап, 1430-жылы кыска мөөнөткө [[Хорезм]]ди ээлеп, [[Үргөнч]]тү талоонго алган. 1446-жылы [[Улугбек]]тин [[Мавераннахр]]дын түштүгүнө жана Хорасанга кеткендигинен пайдаланып, [[Самарканд]], [[Бухара]] шаарларына жүрүш жасаган. Андан кийин [[Сыр-Дарыя]]нын ортоңку агымындагы шаарларды баш ийдирип, Сыгнакты өзүнүн борбор калаасына айландырган. Анын айланасындагы жерлерди эмир, султандарга бөлүштүрүп, үстүнөн өзү башкарган. Ушундан кийин Өзбек хандыгы [[Моголстан]] менен түздөн-түз чектешип калган жана чек аралаш райондорго алардын кол салуу коркунучу туулган. Сыр-Дарыянын төмөнкү бою хандыкка карагандан кийин кошуна жайгашкан ууру башчылары Абулкайыр менен эсептешип, жакын мамиле түзүүгө аргасыз кылган. 1457-жылы Абулхайр Көк-Кашандагы (Сыгнактын 5–8 ''км'' түштүк-чыгышы) ойроттор менен салгылашууда катуу жеңилүүгө учурап, Сыгнакка бекинген. Ал ойроттордун башчысы Уз-Тимур тайша менен кемсинткен келишим түзүүгө барган жана Дашт-и Кыпчакка көчүп кетүүгө аргасыз болгон. Натыйжада аны менен Алтын-Ордонун акыркы ханы (1423–1426, 1427–1428) [[Барак]]тын уулдары, Сыр-Дарыянын бойлорун жана [[Кара-Тоо]]ну жердеп жүргөн бир туугандар [[Жаныбек]] (1428–1480) жана [[Керей]]дин (1424–1474) ортолорунда араздашуу башталган. Алар көп өтпөй Моголстанга караштуу жерлерге көчүп кетишкен. [[Махмуд ибн Вали]]нин маалыматы боюнча 1468-жылы Абулкайыр хан Моголстанды каратып, ал экөөнү кармап, ошондой эле ойроттордон өч алуу максатында [[кыргыздар]]ды аралап, [[Кара-Тоо]], [[Талас өрөөнү]], [[Чүй]] (Алатака, Йайлак, Кызылнадир жана Жетикудук) аркылуу жүрүп, андан ары [[Жети-Суу]]нун түндүк-чыгышына чейин жеткен. Бирок Ак-Кыштак (болжолу [[Алматы]]га жакын) деген жерге жеткенде каза болуп, анын аскер күчтөрү артка кайткан. Абулкайырдын жортуулуна байланышкан бул окуялар XV кылымдын орто чендеринде кыргыздар Чыгыш [[Тянь-Шан]]ды кошо мекендеп, Беш-Балык жана Алмалык шаарынын аралыгында жайгашканын, ал жерлер кез-кез калмактардын колуна өтүп турганын ырастайт. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АБУЛКАЙЫР, АБУЛХАЙР''' [(туурасы Абу-л-Хайр хан (1412–1468)] — көчмөн [[Өзбек хандыгы]]н негиздеген хан (1428–1468). [[Жуучу]]нун (1182/84–1225/27) уулу, Шибан улусунун ханы (1243–1266) Шибандын (Шайбан, Сибан, Сибани) 9-муундагы урпагы Дөөлөт Шайыктын уулу. Кийинки учурда айрым тарыхчы-окумуштуулар (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мисалы</ins>, Т. Султанов) [[Бухара]] ханы (1500–1510) [[Мухаммед Шейбани-хан]] (Шахибек, Шах-Бахт Мухаммед) тарабынан түптөлгөн [[Шейбаниддер мамлекети|Шейбаниддердин мамлекети]]нин (1500–1598) аталышы Мухаммед Шейбани эмес, [[Чыңгыз хан]]дын (1206–1227) ошол небереси Шибандын атынан аталып калганын эскертишет. XIV <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымда </ins>Жуучу улусу Көк-Ордо ([[Алтын-Ордо]]) жана Ак-Ордо атанган эки улуска бөлүнүп кеткен. Алтын-Ордону [[Батый-ха]]н менен Токо Темирдин, ал эми Ак-Ордону Ордо-Эжен (Орду-Ичен) менен Шибандын тукуму бийлеп, иш жүзүндө булар Алтын-Ордого көз каранды болушкан. Тарыхчы [[Абу-л-Гази-хан]]дын маалыматына («[[Түрк элдеринин санжырасы]]») караганда Шибан (Шайбан) кышында [[Арал деңизи]]нен [[Чүй]] жана Сары-Суулардын төмөнкү агымын кыштап, жайкысын Жайык (азыркы [[Урал]]), Тобол сууларынын айланасын жайлаган. Алтын-Ордонун ханы (1313–1341) Өзбек-хандын (ал 1321-жылы ислам динин кабыл алгандан кийин «Султан Гийас ад-Дин Мухаммед» деген ысымга ээ болгон) уулу [[Жаныбек]]тин көзү өткөндө (1357) так талашуулар ого бетер ырбап, тынымсыз ич ара согуштардан улам бул хандык ыдырай баштаган. Мисалы, 1400–1417-жылдардын ичинде Алтын-Ордодо Шадыбек, Пулад-хан, Тимур-хан, Джалал ад- Дин-султан <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана башка </ins>сыяктуу 8 хан алмашкан. Ак-Ордо XIV кылымдын 80-жылдарынан Алтын-Ордого анча баш ийбей, өз алдынча Өзбек (хандын) улусу (вилайат-и Өзбек) деп атала баштаган. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1428–1429</ins>-жылдары Тура аймагындагы ([[Батыш Сибирь]]) Жайтар-Жалкын конушунда 17 жаштагы Абулкайыр хан жарыяланган. Ушуну менен [[Дашт-и Кыпчак]]тын түндүк, түндүк-чыгышын камтыган көчмөндөрдүн жаңы хандыгы – Өзбек хандыгы пайда болгон. Улустун аталышы Өзбек хандын атынан «Өзбек хандыгы» деп аталып калганы менен анын негизги курамын моңгол (кыят, найман, ойрот), тибет (таңгут), көптөгөн түрк (кушчу, коңурат, уйсун, карлук, кенегес, маңгыт, уйгур, мажар, кыпчак жана башкалар) уруулары түзгөн. Өзбек хандын атынан калган мамлекетке карап калган бул көчмөн [[моңгол]]-[[түрк]] уруулары илимий чөйрөдө [[өзбек]] жана [[казак]] элдеринин кийинки этникалык калыптанышына өбөлгө болгон деп саналат. XV кылымдын 40-жылдарынан Абулкайыр мурдагы Ордо-Ежендин улусу болгон талаалуу аймактардан тартып, Иртыш жана түндүк-батыш [[Балхаш]] бойлорун мекендеген урууларды баш ийдирип, ээлигин кеңейткен. Дашт-и Кыпчак толук каратылгандан кийин түштүк аймактарга жортуул жасап, 1430-жылы кыска мөөнөткө [[Хорезм]]ди ээлеп, [[Үргөнч]]тү талоонго алган. 1446-жылы [[Улугбек]]тин [[Мавераннахр]]дын түштүгүнө жана Хорасанга кеткендигинен пайдаланып, [[Самарканд]], [[Бухара]] шаарларына жүрүш жасаган. Андан кийин [[Сыр-Дарыя]]нын ортоңку агымындагы шаарларды баш ийдирип, Сыгнакты өзүнүн борбор калаасына айландырган. Анын айланасындагы жерлерди эмир, султандарга бөлүштүрүп, үстүнөн өзү башкарган. Ушундан кийин Өзбек хандыгы [[Моголстан]] менен түздөн-түз чектешип калган жана чек аралаш райондорго алардын кол салуу коркунучу туулган. Сыр-Дарыянын төмөнкү бою хандыкка карагандан кийин кошуна жайгашкан ууру башчылары Абулкайыр менен эсептешип, жакын мамиле түзүүгө аргасыз кылган. 1457-жылы Абулхайр Көк-Кашандагы (Сыгнактын 5–8 ''км'' түштүк-чыгышы) ойроттор менен салгылашууда катуу жеңилүүгө учурап, Сыгнакка бекинген. Ал ойроттордун башчысы Уз-Тимур тайша менен кемсинткен келишим түзүүгө барган жана Дашт-и Кыпчакка көчүп кетүүгө аргасыз болгон. Натыйжада аны менен Алтын-Ордонун акыркы ханы (1423–1426, 1427–1428) [[Барак]]тын уулдары, Сыр-Дарыянын бойлорун жана [[Кара-Тоо]]ну жердеп жүргөн бир туугандар [[Жаныбек]] (1428–1480) жана [[Керей]]дин (1424–1474) ортолорунда араздашуу башталган. Алар көп өтпөй Моголстанга караштуу жерлерге көчүп кетишкен. [[Махмуд ибн Вали]]нин маалыматы боюнча 1468-жылы Абулкайыр хан Моголстанды каратып, ал экөөнү кармап, ошондой эле ойроттордон өч алуу максатында [[кыргыздар]]ды аралап, [[Кара-Тоо]], [[Талас өрөөнү]], [[Чүй]] (Алатака, Йайлак, Кызылнадир жана Жетикудук) аркылуу жүрүп, андан ары [[Жети-Суу]]нун түндүк-чыгышына чейин жеткен. Бирок Ак-Кыштак (болжолу [[Алматы]]га жакын) деген жерге жеткенде каза болуп, анын аскер күчтөрү артка кайткан. Абулкайырдын жортуулуна байланышкан бул окуялар XV кылымдын орто чендеринде кыргыздар Чыгыш [[Тянь-Шан]]ды кошо мекендеп, Беш-Балык жана Алмалык шаарынын аралыгында жайгашканын, ал жерлер кез-кез калмактардын колуна өтүп турганын ырастайт. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Семенов А.А. К вопросу о происхождении и составе узбеков Шейбани-хана //Труды Академии наук Таджикской ССР. T.XII. Таш., 1953; Бартольд В. В. Абулхайр, Соч., т. 2, часть 2, М., 1964; Ахмедов Б. А. Государство кочевых узбеков. М., 1965; Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). А.-А., 1969. Султанов Т. И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. <abbr>М.</abbr>, 2006.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Семенов А.А. К вопросу о происхождении и составе узбеков Шейбани-хана //Труды Академии наук Таджикской ССР. T.XII. Таш., 1953; Бартольд В. В. Абулхайр, Соч., т. 2, часть 2, М., 1964; Ахмедов Б. А. Государство кочевых узбеков. М., 1965; Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). А.-А., 1969. Султанов Т. И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. <abbr>М.</abbr>, 2006.</div></td></tr>
</table>Gulirahttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%A3%D0%9B%D0%A5%D0%90%D0%99%D0%A0&diff=44810&oldid=previmported>Gulira, 05:43, 17 Декабрь (Бештин айы) 2025 карата2025-12-17T05:43:48Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">05:43, 17 Декабрь (Бештин айы) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АБУЛКАЙЫР, АБУЛХАЙР''' [(туурасы Абу-л-Хайр хан (1412–1468)] — көчмөн [[Өзбек хандыгы]]н негиздеген хан (1428–1468). [[Жуучу]]нун (1182/84–1225/27) уулу, Шибан улусунун ханы (1243–1266) Шибандын (Шайбан, Сибан, Сибани) 9-муундагы урпагы Дөөлөт Шайыктын уулу. Кийинки учурда айрым тарыхчы-окумуштуулар (мис., Т. Султанов) [[Бухара]] ханы (1500–1510) [[Мухаммед Шейбани-хан]] (Шахибек, Шах-Бахт Мухаммед) тарабынан түптөлгөн [[Шейбаниддер мамлекети|Шейбаниддердин мамлекети]]нин (1500–1598) аталышы Мухаммед Шейбани эмес, [[Чыңгыз хан]]дын (1206–1227) ошол небереси Шибандын атынан аталып калганын эскертишет. XIV к. Жуучу улусу Көк-Ордо ([[Алтын-Ордо]]) жана Ак-Ордо атанган эки улуска бөлүнүп кеткен. Алтын-Ордону [[Батый-ха]]н менен Токо Темирдин, ал эми Ак-Ордону Ордо-Эжен (Орду-Ичен) менен Шибандын тукуму бийлеп, иш жүзүндө булар Алтын-Ордого көз каранды болушкан. Тарыхчы [[Абу-л-Гази-хан]]дын маалыматына («[[Түрк элдеринин санжырасы]]») караганда Шибан (Шайбан) кышында [[Арал деңизи]]нен [[Чүй]] жана Сары-Суулардын төмөнкү агымын кыштап, жайкысын Жайык (азыркы [[Урал]]), Тобол сууларынын айланасын жайлаган. Алтын-Ордонун ханы (1313–1341) Өзбек-хандын (ал 1321-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>ислам динин кабыл алгандан кийин «Султан Гийас ад-Дин Мухаммед» деген ысымга ээ болгон) уулу [[Жаныбек]]тин көзү өткөндө (1357) так талашуулар ого бетер ырбап, тынымсыз ич ара согуштардан улам бул хандык ыдырай баштаган. Мисалы, 1400–1417-жылдардын ичинде Алтын-Ордодо Шадыбек, Пулад-хан, Тимур-хан, Джалал ад- Дин-султан ж. б. сыяктуу 8 хан алмашкан. Ак-Ордо XIV <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к. </del>80-жылдарынан Алтын-Ордого анча баш ийбей, өз алдынча Өзбек (хандын) улусу (вилайат-и Өзбек) деп атала баштаган. 1428–29-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Тура аймагындагы ([[Батыш Сибирь]]) Жайтар-Жалкын конушунда 17 жаштагы Абулкайыр хан жарыяланган. Ушуну менен [[Дашт-и Кыпчак]]тын түндүк, түндүк-чыгышын камтыган көчмөндөрдүн жаңы хандыгы – Өзбек хандыгы пайда болгон. Улустун аталышы Өзбек хандын атынан «Өзбек хандыгы» деп аталып калганы менен анын негизги курамын моңгол (кыят, найман, ойрот), тибет (таңгут), көптөгөн түрк (кушчу, коңурат, уйсун, карлук, кенегес, маңгыт, уйгур, мажар, кыпчак <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж.б.</del>) уруулары түзгөн. Өзбек хандын атынан калган мамлекетке карап калган бул көчмөн [[моңгол]]-[[түрк]] уруулары илимий чөйрөдө [[өзбек]] жана [[казак]] элдеринин кийинки этникалык калыптанышына өбөлгө болгон деп саналат. XV <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к. </del>40-жылдарынан Абулкайыр мурдагы Ордо-Ежендин улусу болгон талаалуу аймактардан тартып, Иртыш жана түндүк-батыш [[Балхаш]] бойлорун мекендеген урууларды баш ийдирип, ээлигин кеңейткен. Дашт-и Кыпчак толук каратылгандан кийин түштүк аймактарга жортуул жасап, 1430-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>кыска мөөнөткө [[Хорезм]]ди ээлеп, [[Үргөнч]]тү талоонго алган. 1446-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>[[Улугбек]]тин [[Мавераннахр]]дын түштүгүнө жана Хорасанга кеткендигинен пайдаланып, [[Самарканд]], [[Бухара]] шаарларына жүрүш жасаган. Андан кийин [[Сыр-Дарыя]]нын ортоңку агымындагы шаарларды баш ийдирип, Сыгнакты өзүнүн борбор калаасына айландырган. Анын айланасындагы жерлерди эмир, султандарга бөлүштүрүп, үстүнөн өзү башкарган. Ушундан кийин Өзбек хандыгы [[Моголстан]] менен түздөн-түз чектешип калган жана чек аралаш райондорго алардын кол салуу коркунучу туулган. Сыр-Дарыянын төмөнкү бою хандыкка карагандан кийин кошуна жайгашкан ууру башчылары Абулкайыр менен эсептешип, жакын мамиле түзүүгө аргасыз кылган. 1457-жылы Абулхайр Көк-Кашандагы (Сыгнактын 5–8 ''км'' түштүк-чыгышы) ойроттор менен салгылашууда катуу жеңилүүгө учурап, Сыгнакка бекинген. Ал ойроттордун башчысы Уз-Тимур тайша менен кемсинткен келишим түзүүгө барган жана Дашт-и Кыпчакка көчүп кетүүгө аргасыз болгон. Натыйжада аны менен Алтын-Ордонун акыркы ханы (1423–1426, 1427–1428) [[Барак]]тын уулдары, Сыр-Дарыянын бойлорун жана [[Кара-Тоо]]ну жердеп жүргөн бир туугандар [[Жаныбек]] (1428–1480) жана [[Керей]]дин (1424–1474) ортолорунда араздашуу башталган. Алар көп өтпөй Моголстанга караштуу жерлерге көчүп кетишкен. [[Махмуд ибн Вали]]нин маалыматы боюнча 1468-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Абулкайыр хан Моголстанды каратып, ал экөөнү кармап, ошондой эле ойроттордон өч алуу максатында [[кыргыздар]]ды аралап, [[Кара-Тоо]], [[Талас өрөөнү]], [[Чүй]] (Алатака, Йайлак, Кызылнадир жана Жетикудук) аркылуу жүрүп, андан ары [[Жети-Суу]]нун түндүк-чыгышына чейин жеткен. Бирок Ак-Кыштак (болжолу [[Алматы]]га жакын) деген жерге жеткенде каза болуп, анын аскер күчтөрү артка кайткан. Абулкайырдын жортуулуна байланышкан бул окуялар XV <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к. </del>орто чендеринде кыргыздар Чыгыш [[Тянь-Шан]]ды кошо мекендеп, Беш-Балык жана Алмалык шаарынын аралыгында жайгашканын, ал жерлер кез-кез калмактардын колуна өтүп турганын ырастайт. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АБУЛКАЙЫР, АБУЛХАЙР''' [(туурасы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</ins>Абу-л-Хайр хан<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''' </ins>(1412–1468)] — көчмөн [[Өзбек хандыгы]]н негиздеген хан (1428–1468). [[Жуучу]]нун (1182/84–1225/27) уулу, Шибан улусунун ханы (1243–1266) Шибандын (Шайбан, Сибан, Сибани) 9-муундагы урпагы Дөөлөт Шайыктын уулу. Кийинки учурда айрым тарыхчы-окумуштуулар (мис., Т. Султанов) [[Бухара]] ханы (1500–1510) [[Мухаммед Шейбани-хан]] (Шахибек, Шах-Бахт Мухаммед) тарабынан түптөлгөн [[Шейбаниддер мамлекети|Шейбаниддердин мамлекети]]нин (1500–1598) аталышы Мухаммед Шейбани эмес, [[Чыңгыз хан]]дын (1206–1227) ошол небереси Шибандын атынан аталып калганын эскертишет. XIV к. Жуучу улусу Көк-Ордо ([[Алтын-Ордо]]) жана Ак-Ордо атанган эки улуска бөлүнүп кеткен. Алтын-Ордону [[Батый-ха]]н менен Токо Темирдин, ал эми Ак-Ордону Ордо-Эжен (Орду-Ичен) менен Шибандын тукуму бийлеп, иш жүзүндө булар Алтын-Ордого көз каранды болушкан. Тарыхчы [[Абу-л-Гази-хан]]дын маалыматына («[[Түрк элдеринин санжырасы]]») караганда Шибан (Шайбан) кышында [[Арал деңизи]]нен [[Чүй]] жана Сары-Суулардын төмөнкү агымын кыштап, жайкысын Жайык (азыркы [[Урал]]), Тобол сууларынын айланасын жайлаган. Алтын-Ордонун ханы (1313–1341) Өзбек-хандын (ал 1321-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>ислам динин кабыл алгандан кийин «Султан Гийас ад-Дин Мухаммед» деген ысымга ээ болгон) уулу [[Жаныбек]]тин көзү өткөндө (1357) так талашуулар ого бетер ырбап, тынымсыз ич ара согуштардан улам бул хандык ыдырай баштаган. Мисалы, 1400–1417-жылдардын ичинде Алтын-Ордодо Шадыбек, Пулад-хан, Тимур-хан, Джалал ад- Дин-султан ж. б. сыяктуу 8 хан алмашкан. Ак-Ордо XIV <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдын </ins>80-жылдарынан Алтын-Ордого анча баш ийбей, өз алдынча Өзбек (хандын) улусу (вилайат-и Өзбек) деп атала баштаган. 1428–29-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылдары </ins>Тура аймагындагы ([[Батыш Сибирь]]) Жайтар-Жалкын конушунда 17 жаштагы Абулкайыр хан жарыяланган. Ушуну менен [[Дашт-и Кыпчак]]тын түндүк, түндүк-чыгышын камтыган көчмөндөрдүн жаңы хандыгы – Өзбек хандыгы пайда болгон. Улустун аталышы Өзбек хандын атынан «Өзбек хандыгы» деп аталып калганы менен анын негизги курамын моңгол (кыят, найман, ойрот), тибет (таңгут), көптөгөн түрк (кушчу, коңурат, уйсун, карлук, кенегес, маңгыт, уйгур, мажар, кыпчак <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана башкалар</ins>) уруулары түзгөн. Өзбек хандын атынан калган мамлекетке карап калган бул көчмөн [[моңгол]]-[[түрк]] уруулары илимий чөйрөдө [[өзбек]] жана [[казак]] элдеринин кийинки этникалык калыптанышына өбөлгө болгон деп саналат. XV <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдын </ins>40-жылдарынан Абулкайыр мурдагы Ордо-Ежендин улусу болгон талаалуу аймактардан тартып, Иртыш жана түндүк-батыш [[Балхаш]] бойлорун мекендеген урууларды баш ийдирип, ээлигин кеңейткен. Дашт-и Кыпчак толук каратылгандан кийин түштүк аймактарга жортуул жасап, 1430-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>кыска мөөнөткө [[Хорезм]]ди ээлеп, [[Үргөнч]]тү талоонго алган. 1446-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>[[Улугбек]]тин [[Мавераннахр]]дын түштүгүнө жана Хорасанга кеткендигинен пайдаланып, [[Самарканд]], [[Бухара]] шаарларына жүрүш жасаган. Андан кийин [[Сыр-Дарыя]]нын ортоңку агымындагы шаарларды баш ийдирип, Сыгнакты өзүнүн борбор калаасына айландырган. Анын айланасындагы жерлерди эмир, султандарга бөлүштүрүп, үстүнөн өзү башкарган. Ушундан кийин Өзбек хандыгы [[Моголстан]] менен түздөн-түз чектешип калган жана чек аралаш райондорго алардын кол салуу коркунучу туулган. Сыр-Дарыянын төмөнкү бою хандыкка карагандан кийин кошуна жайгашкан ууру башчылары Абулкайыр менен эсептешип, жакын мамиле түзүүгө аргасыз кылган. 1457-жылы Абулхайр Көк-Кашандагы (Сыгнактын 5–8 ''км'' түштүк-чыгышы) ойроттор менен салгылашууда катуу жеңилүүгө учурап, Сыгнакка бекинген. Ал ойроттордун башчысы Уз-Тимур тайша менен кемсинткен келишим түзүүгө барган жана Дашт-и Кыпчакка көчүп кетүүгө аргасыз болгон. Натыйжада аны менен Алтын-Ордонун акыркы ханы (1423–1426, 1427–1428) [[Барак]]тын уулдары, Сыр-Дарыянын бойлорун жана [[Кара-Тоо]]ну жердеп жүргөн бир туугандар [[Жаныбек]] (1428–1480) жана [[Керей]]дин (1424–1474) ортолорунда араздашуу башталган. Алар көп өтпөй Моголстанга караштуу жерлерге көчүп кетишкен. [[Махмуд ибн Вали]]нин маалыматы боюнча 1468-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>Абулкайыр хан Моголстанды каратып, ал экөөнү кармап, ошондой эле ойроттордон өч алуу максатында [[кыргыздар]]ды аралап, [[Кара-Тоо]], [[Талас өрөөнү]], [[Чүй]] (Алатака, Йайлак, Кызылнадир жана Жетикудук) аркылуу жүрүп, андан ары [[Жети-Суу]]нун түндүк-чыгышына чейин жеткен. Бирок Ак-Кыштак (болжолу [[Алматы]]га жакын) деген жерге жеткенде каза болуп, анын аскер күчтөрү артка кайткан. Абулкайырдын жортуулуна байланышкан бул окуялар XV <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдын </ins>орто чендеринде кыргыздар Чыгыш [[Тянь-Шан]]ды кошо мекендеп, Беш-Балык жана Алмалык шаарынын аралыгында жайгашканын, ал жерлер кез-кез калмактардын колуна өтүп турганын ырастайт. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Семенов А.А. К вопросу о происхождении и составе узбеков Шейбани-хана //Труды Академии наук Таджикской ССР. T.XII. Таш., 1953; Бартольд В. В. Абулхайр, Соч., т. 2, часть 2, М., 1964; Ахмедов Б. А. Государство кочевых узбеков. М., 1965; Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). А.-А., 1969. Султанов Т. И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. <abbr>М.</abbr>, 2006.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Семенов А.А. К вопросу о происхождении и составе узбеков Шейбани-хана //Труды Академии наук Таджикской ССР. T.XII. Таш., 1953; Бартольд В. В. Абулхайр, Соч., т. 2, часть 2, М., 1964; Ахмедов Б. А. Государство кочевых узбеков. М., 1965; Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). А.-А., 1969. Султанов Т. И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. <abbr>М.</abbr>, 2006.</div></td></tr>
</table>imported>Gulirahttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%A3%D0%9B%D0%A5%D0%90%D0%99%D0%A0&diff=48807&oldid=previmported>Турганбаев Элебай, 05:37, 18 Июль (Теке) 2025 карата2025-07-18T05:37:18Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">05:37, 18 Июль (Теке) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АБУЛКАЙЫР, АБУЛХАЙР''' [(туурасы Абу-л-Хайр хан (1412–1468)] — көчмөн [[Өзбек хандыгы]]н негиздеген хан (1428–1468). [[Жуучу]]нун (1182/84–1225/27) уулу, Шибан улусунун ханы (1243–1266) Шибандын (Шайбан, Сибан, Сибани) 9-муундагы урпагы Дөөлөт Шайыктын уулу. Кийинки учурда айрым тарыхчы-окумуштуулар (мис., Т. Султанов) [[Бухара]] ханы (1500–1510) [[Мухаммед Шейбани-хан]] (Шахибек, Шах-Бахт Мухаммед) тарабынан түптөлгөн [[Шейбаниддер мамлекети|Шейбаниддердин мамлекети]]нин (1500–1598) аталышы Мухаммед Шейбани эмес, [[Чыңгыз хан]]дын (1206–1227) ошол небереси Шибандын атынан аталып калганын эскертишет. XIV к. Жуучу улусу Көк-Ордо ([[Алтын-Ордо]]) жана Ак-Ордо атанган эки улуска бөлүнүп кеткен. Алтын-Ордону [[Батый-ха]]н менен Токо Темирдин, ал эми Ак-Ордону Ордо-Эжен (Орду-Ичен) менен Шибандын тукуму бийлеп, иш жүзүндө булар Алтын-Ордого көз каранды болушкан. Тарыхчы [[Абу-л-Гази-хан]]дын маалыматына («[[Түрк элдеринин санжырасы]]») караганда Шибан (Шайбан) кышында [[Арал деңизи]]нен [[Чүй]] жана Сары-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Сууларынын </del>төмөнкү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">агымында </del>кыштап, жайкысын Жайык (азыркы [[Урал]]), Тобол сууларынын айланасын жайлаган. Алтын-Ордонун ханы (1313–1341) Өзбек-хандын (ал 1321-ж. ислам динин кабыл алгандан кийин «Султан Гийас ад-Дин Мухаммед» деген ысымга ээ болгон) уулу [[Жаныбек]]тин көзү өткөндө (1357) так талашуулар ого бетер ырбап, тынымсыз ич ара согуштардан улам бул хандык ыдырай баштаган. Мисалы, 1400–1417-жылдардын ичинде Алтын-Ордодо Шадыбек, Пулад-хан, Тимур-хан, Джалал ад- Дин-султан ж. б. сыяктуу 8 хан алмашкан. Ак-Ордо <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">болсо </del>XIV к. 80-жылдарынан <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тарта </del>Алтын-Ордого анча баш ийбей, өз алдынча Өзбек (хандын) улусу (вилайат-и Өзбек) деп атала баштаган. 1428–29-ж. Тура аймагындагы ([[Батыш Сибирь]]) Жайтар-Жалкын конушунда 17 жаштагы Абулкайыр хан жарыяланган. Ушуну менен [[Дашт-и Кыпчак]]тын түндүк, түндүк-чыгышын камтыган көчмөндөрдүн жаңы хандыгы – Өзбек хандыгы пайда болгон. Улустун аталышы Өзбек хандын атынан «Өзбек хандыгы» деп аталып калганы менен анын негизги курамын моңгол (кыят, найман, ойрот), тибет (таңгут), көптөгөн түрк (кушчу, коңурат, уйсун, карлук, кенегес, маңгыт, уйгур, мажар, кыпчак ж.б.) уруулары түзгөн. Өзбек хандын атынан калган мамлекетке карап калган бул көчмөн [[моңгол]]-[[түрк]] уруулары илимий чөйрөдө өзбек жана [[казак]] элдеринин кийинки этникалык калыптанышына өбөлгө болгон деп саналат. XV к. 40-жылдарынан Абулкайыр мурдагы Ордо-Ежендин улусу болгон талаалуу аймактардан тартып, Иртыш жана түндүк-батыш [[Балхаш]] бойлорун мекендеген урууларды баш ийдирип, ээлигин кеңейткен. Дашт-и Кыпчак толук каратылгандан кийин түштүк аймактарга жортуул жасап, 1430-ж. кыска мөөнөткө [[Хорезм]]ди ээлеп, [[Үргөнч]]тү талоонго алган. 1446-ж. [[Улугбек]]тин [[Мавераннахр]]дын түштүгүнө жана Хорасанга кеткендигинен пайдаланып, [[Самарканд]], [[Бухара]] шаарларына жүрүш жасаган. Андан кийин [[Сыр-Дарыя]]нын ортоңку агымындагы шаарларды баш ийдирип, Сыгнакты өзүнүн борбор калаасына айландырган. Анын айланасындагы жерлерди эмир, султандарга бөлүштүрүп, үстүнөн өзү башкарган. Ушундан кийин Өзбек хандыгы [[Моголстан]] менен түздөн-түз чектешип калган жана чек аралаш райондорго алардын кол салуу коркунучу туулган. Сыр-Дарыянын төмөнкү бою хандыкка карагандан кийин кошуна жайгашкан ууру башчылары Абулкайыр менен эсептешип, жакын мамиле түзүүгө аргасыз кылган. 1457-жылы Абулхайр Көк-Кашандагы (Сыгнактын 5–8 ''км'' түштүк-чыгышы) ойроттор менен салгылашууда катуу жеңилүүгө учурап, Сыгнакка бекинген. Ал ойроттордун башчысы Уз-Тимур тайша менен кемсинткен келишим түзүүгө барган жана Дашт-и Кыпчакка көчүп кетүүгө аргасыз болгон. Натыйжада аны менен Алтын-Ордонун акыркы ханы (1423–1426, 1427–1428) [[Барак]]тын уулдары, Сыр-Дарыянын бойлорун жана [[Кара-Тоо]]ну жердеп жүргөн бир туугандар [[Жаныбек]] (1428–1480) жана [[Керей]]дин (1424–1474) ортолорунда араздашуу башталган. Алар көп өтпөй Моголстанга караштуу жерлерге көчүп кетишкен. [[Махмуд ибн Вали]]нин маалыматы боюнча 1468-ж. Абулкайыр хан Моголстанды каратып, ал экөөнү кармап, ошондой эле ойроттордон өч алуу максатында [[кыргыздар]]ды аралап, [[Кара-Тоо]], [[Талас өрөөнү]], [[Чүй]] (Алатака, Йайлак, Кызылнадир жана Жетикудук) аркылуу жүрүп, андан ары [[Жети-Суу]]нун түндүк-чыгышына чейин жеткен. Бирок Ак-Кыштак (болжолу [[Алматы]]га жакын) деген жерге жеткенде каза болуп, анын аскер күчтөрү артка кайткан. Абулкайырдын жортуулуна байланышкан бул окуялар XV к. орто чендеринде кыргыздар Чыгыш [[Тянь-Шан]]ды кошо мекендеп, Беш-Балык жана Алмалык шаарынын аралыгында жайгашканын, ал жерлер кез-кез калмактардын колуна өтүп турганын ырастайт. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АБУЛКАЙЫР, АБУЛХАЙР''' [(туурасы Абу-л-Хайр хан (1412–1468)] — көчмөн [[Өзбек хандыгы]]н негиздеген хан (1428–1468). [[Жуучу]]нун (1182/84–1225/27) уулу, Шибан улусунун ханы (1243–1266) Шибандын (Шайбан, Сибан, Сибани) 9-муундагы урпагы Дөөлөт Шайыктын уулу. Кийинки учурда айрым тарыхчы-окумуштуулар (мис., Т. Султанов) [[Бухара]] ханы (1500–1510) [[Мухаммед Шейбани-хан]] (Шахибек, Шах-Бахт Мухаммед) тарабынан түптөлгөн [[Шейбаниддер мамлекети|Шейбаниддердин мамлекети]]нин (1500–1598) аталышы Мухаммед Шейбани эмес, [[Чыңгыз хан]]дын (1206–1227) ошол небереси Шибандын атынан аталып калганын эскертишет. XIV к. Жуучу улусу Көк-Ордо ([[Алтын-Ордо]]) жана Ак-Ордо атанган эки улуска бөлүнүп кеткен. Алтын-Ордону [[Батый-ха]]н менен Токо Темирдин, ал эми Ак-Ордону Ордо-Эжен (Орду-Ичен) менен Шибандын тукуму бийлеп, иш жүзүндө булар Алтын-Ордого көз каранды болушкан. Тарыхчы [[Абу-л-Гази-хан]]дын маалыматына («[[Түрк элдеринин санжырасы]]») караганда Шибан (Шайбан) кышында [[Арал деңизи]]нен [[Чүй]] жана Сары-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Суулардын </ins>төмөнкү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">агымын </ins>кыштап, жайкысын Жайык (азыркы [[Урал]]), Тобол сууларынын айланасын жайлаган. Алтын-Ордонун ханы (1313–1341) Өзбек-хандын (ал 1321-ж. ислам динин кабыл алгандан кийин «Султан Гийас ад-Дин Мухаммед» деген ысымга ээ болгон) уулу [[Жаныбек]]тин көзү өткөндө (1357) так талашуулар ого бетер ырбап, тынымсыз ич ара согуштардан улам бул хандык ыдырай баштаган. Мисалы, 1400–1417-жылдардын ичинде Алтын-Ордодо Шадыбек, Пулад-хан, Тимур-хан, Джалал ад- Дин-султан ж. б. сыяктуу 8 хан алмашкан. Ак-Ордо XIV к. 80-жылдарынан Алтын-Ордого анча баш ийбей, өз алдынча Өзбек (хандын) улусу (вилайат-и Өзбек) деп атала баштаган. 1428–29-ж. Тура аймагындагы ([[Батыш Сибирь]]) Жайтар-Жалкын конушунда 17 жаштагы Абулкайыр хан жарыяланган. Ушуну менен [[Дашт-и Кыпчак]]тын түндүк, түндүк-чыгышын камтыган көчмөндөрдүн жаңы хандыгы – Өзбек хандыгы пайда болгон. Улустун аталышы Өзбек хандын атынан «Өзбек хандыгы» деп аталып калганы менен анын негизги курамын моңгол (кыят, найман, ойрот), тибет (таңгут), көптөгөн түрк (кушчу, коңурат, уйсун, карлук, кенегес, маңгыт, уйгур, мажар, кыпчак ж.б.) уруулары түзгөн. Өзбек хандын атынан калган мамлекетке карап калган бул көчмөн [[моңгол]]-[[түрк]] уруулары илимий чөйрөдө <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>өзбек<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>жана [[казак]] элдеринин кийинки этникалык калыптанышына өбөлгө болгон деп саналат. XV к. 40-жылдарынан Абулкайыр мурдагы Ордо-Ежендин улусу болгон талаалуу аймактардан тартып, Иртыш жана түндүк-батыш [[Балхаш]] бойлорун мекендеген урууларды баш ийдирип, ээлигин кеңейткен. Дашт-и Кыпчак толук каратылгандан кийин түштүк аймактарга жортуул жасап, 1430-ж. кыска мөөнөткө [[Хорезм]]ди ээлеп, [[Үргөнч]]тү талоонго алган. 1446-ж. [[Улугбек]]тин [[Мавераннахр]]дын түштүгүнө жана Хорасанга кеткендигинен пайдаланып, [[Самарканд]], [[Бухара]] шаарларына жүрүш жасаган. Андан кийин [[Сыр-Дарыя]]нын ортоңку агымындагы шаарларды баш ийдирип, Сыгнакты өзүнүн борбор калаасына айландырган. Анын айланасындагы жерлерди эмир, султандарга бөлүштүрүп, үстүнөн өзү башкарган. Ушундан кийин Өзбек хандыгы [[Моголстан]] менен түздөн-түз чектешип калган жана чек аралаш райондорго алардын кол салуу коркунучу туулган. Сыр-Дарыянын төмөнкү бою хандыкка карагандан кийин кошуна жайгашкан ууру башчылары Абулкайыр менен эсептешип, жакын мамиле түзүүгө аргасыз кылган. 1457-жылы Абулхайр Көк-Кашандагы (Сыгнактын 5–8 ''км'' түштүк-чыгышы) ойроттор менен салгылашууда катуу жеңилүүгө учурап, Сыгнакка бекинген. Ал ойроттордун башчысы Уз-Тимур тайша менен кемсинткен келишим түзүүгө барган жана Дашт-и Кыпчакка көчүп кетүүгө аргасыз болгон. Натыйжада аны менен Алтын-Ордонун акыркы ханы (1423–1426, 1427–1428) [[Барак]]тын уулдары, Сыр-Дарыянын бойлорун жана [[Кара-Тоо]]ну жердеп жүргөн бир туугандар [[Жаныбек]] (1428–1480) жана [[Керей]]дин (1424–1474) ортолорунда араздашуу башталган. Алар көп өтпөй Моголстанга караштуу жерлерге көчүп кетишкен. [[Махмуд ибн Вали]]нин маалыматы боюнча 1468-ж. Абулкайыр хан Моголстанды каратып, ал экөөнү кармап, ошондой эле ойроттордон өч алуу максатында [[кыргыздар]]ды аралап, [[Кара-Тоо]], [[Талас өрөөнү]], [[Чүй]] (Алатака, Йайлак, Кызылнадир жана Жетикудук) аркылуу жүрүп, андан ары [[Жети-Суу]]нун түндүк-чыгышына чейин жеткен. Бирок Ак-Кыштак (болжолу [[Алматы]]га жакын) деген жерге жеткенде каза болуп, анын аскер күчтөрү артка кайткан. Абулкайырдын жортуулуна байланышкан бул окуялар XV к. орто чендеринде кыргыздар Чыгыш [[Тянь-Шан]]ды кошо мекендеп, Беш-Балык жана Алмалык шаарынын аралыгында жайгашканын, ал жерлер кез-кез калмактардын колуна өтүп турганын ырастайт. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Семенов А.А. К вопросу о происхождении и составе узбеков Шейбани-хана //Труды Академии наук Таджикской ССР. T.XII. Таш., 1953; Бартольд В. В. Абулхайр, Соч., т. 2, часть 2, М., 1964; Ахмедов Б. А. Государство кочевых узбеков. М., 1965; Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). А.-А., 1969. Султанов Т. И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. <abbr>М.</abbr>, 2006.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Семенов А.А. К вопросу о происхождении и составе узбеков Шейбани-хана //Труды Академии наук Таджикской ССР. T.XII. Таш., 1953; Бартольд В. В. Абулхайр, Соч., т. 2, часть 2, М., 1964; Ахмедов Б. А. Государство кочевых узбеков. М., 1965; Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). А.-А., 1969. Султанов Т. И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. <abbr>М.</abbr>, 2006.</div></td></tr>
</table>imported>Турганбаев Элебайhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%A3%D0%9B%D0%A5%D0%90%D0%99%D0%A0&diff=48806&oldid=previmported>Турганбаев Элебай, 05:23, 18 Июль (Теке) 2025 карата2025-07-18T05:23:17Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">05:23, 18 Июль (Теке) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АБУЛКАЙЫР, АБУЛХАЙР''' [(туурасы Абу-л-Хайр хан (1412–1468)] — көчмөн [[Өзбек хандыгы]]н негиздеген хан (1428–1468). [[Жуучу]]нун (1182/84–1225/27) уулу, Шибан улусунун ханы (1243–1266) Шибандын (Шайбан, Сибан, Сибани) 9-муундагы урпагы Дөөлөт Шайыктын уулу. Кийинки учурда айрым тарыхчы-окумуштуулар (мис., Т. Султанов) [[Бухара]] ханы (1500–1510) [[Мухаммед Шейбани-хан]] (Шахибек, Шах-Бахт Мухаммед) тарабынан түптөлгөн [[Шейбаниддер мамлекети|Шейбаниддердин мамлекети]]нин (1500–1598) аталышы Мухаммед Шейбани эмес, [[Чыңгыз хан]]дын (1206–1227) ошол небереси Шибандын атынан аталып калганын эскертишет. XIV к. Жуучу улусу Көк-Ордо ([[Алтын-Ордо]]) жана Ак-Ордо атанган эки улуска бөлүнүп кеткен. Алтын-Ордону [[Батый-ха]]н менен Токо Темирдин, ал эми Ак-Ордону Ордо-Эжен (Орду-Ичен) менен Шибандын тукуму бийлеп, иш жүзүндө булар Алтын-Ордого көз каранды болушкан. Тарыхчы [[Абу-л-Гази-хан]]дын маалыматына («[[Түрк элдеринин санжырасы]]») караганда Шибан (Шайбан) кышында [[Арал деңизи]]нен [[Чүй]] жана Сары-Сууларынын төмөнкү агымында кыштап, жайкысын Жайык (азыркы [[Урал]]), Тобол сууларынын айланасын жайлаган. Алтын-Ордонун ханы (1313–1341) Өзбек-хандын (ал 1321-ж. ислам динин кабыл алгандан кийин «Султан Гийас ад-Дин Мухаммед» деген ысымга ээ болгон) уулу [[Жаныбек]]тин көзү өткөндө (1357) так талашуулар ого бетер ырбап, тынымсыз ич ара согуштардан улам бул хандык ыдырай баштаган. Мисалы, 1400–1417-жылдардын ичинде Алтын-Ордодо Шадыбек, Пулад-хан, Тимур-хан, Джалал ад- Дин-султан ж. б. сыяктуу 8 хан алмашкан. Ак-Ордо болсо XIV к. 80-жылдарынан тарта Алтын-Ордого анча баш ийбей, өз алдынча Өзбек (хандын) улусу (вилайат-и Өзбек) деп атала баштаган. 1428–29-ж. Тура аймагындагы ([[Батыш Сибирь]]) Жайтар-Жалкын конушунда 17 жаштагы Абулкайыр хан жарыяланган. Ушуну менен [[Дашт-и Кыпчак]]тын түндүк, түндүк-чыгышын камтыган көчмөндөрдүн жаңы хандыгы – Өзбек хандыгы пайда болгон. Улустун аталышы Өзбек хандын атынан «Өзбек хандыгы» деп аталып калганы менен анын негизги курамын моңгол (кыят, найман, ойрот), тибет (таңгут), көптөгөн түрк (кушчу, коңурат, уйсун, карлук, кенегес, маңгыт, уйгур, мажар, кыпчак ж.б.) уруулары түзгөн. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Көчмөн өзбектердин мамлекетине кирген </del>бул [[моңгол]]-[[түрк]] уруулары илимий чөйрөдө өзбек жана [[казак]] элдеринин кийинки этникалык калыптанышына өбөлгө болгон деп саналат. XV к. 40-жылдарынан Абулкайыр мурдагы Ордо-Ежендин улусу болгон талаалуу аймактардан тартып, Иртыш жана түндүк-батыш [[Балхаш]] бойлорун мекендеген урууларды баш ийдирип, ээлигин кеңейткен. Дашт-и Кыпчак толук каратылгандан кийин түштүк аймактарга жортуул жасап, 1430-ж. кыска мөөнөткө [[Хорезм]]ди ээлеп, [[Үргөнч]]тү талоонго алган. 1446-ж. [[Улугбек]]тин [[Мавераннахр]]дын түштүгүнө жана Хорасанга кеткендигинен пайдаланып, [[Самарканд]], [[Бухара]] шаарларына жүрүш жасаган. Андан кийин [[Сыр-Дарыя]]нын ортоңку агымындагы шаарларды баш ийдирип, Сыгнакты өзүнүн борбор калаасына айландырган. Анын айланасындагы жерлерди эмир, султандарга бөлүштүрүп, үстүнөн өзү башкарган. Ушундан кийин Өзбек хандыгы [[Моголстан]] менен түздөн-түз чектешип калган жана чек аралаш райондорго алардын кол салуу коркунучу туулган. Сыр-Дарыянын төмөнкү бою хандыкка карагандан кийин кошуна жайгашкан ууру башчылары Абулкайыр менен эсептешип, жакын мамиле түзүүгө аргасыз кылган. 1457-жылы Абулхайр Көк-Кашандагы (Сыгнактын 5–8 ''км'' түштүк-чыгышы) ойроттор менен салгылашууда катуу жеңилүүгө учурап, Сыгнакка бекинген. Ал ойроттордун башчысы Уз-Тимур тайша менен кемсинткен келишим түзүүгө барган жана Дашт-и Кыпчакка көчүп кетүүгө аргасыз болгон. Натыйжада аны менен Алтын-Ордонун акыркы ханы (1423–1426, 1427–1428) [[Барак]]тын уулдары, Сыр-Дарыянын бойлорун жана [[Кара-Тоо]]ну жердеп жүргөн бир туугандар [[Жаныбек]] (1428–1480) жана [[Керей]]дин (1424–1474) ортолорунда араздашуу башталган. Алар көп өтпөй Моголстанга караштуу жерлерге көчүп кетишкен. [[Махмуд ибн Вали]]нин маалыматы боюнча 1468-ж. Абулкайыр хан Моголстанды каратып, ал экөөнү кармап, ошондой эле ойроттордон өч алуу максатында [[кыргыздар]]ды аралап, [[Кара-Тоо]], [[Талас өрөөнү]], [[Чүй]] (Алатака, Йайлак, Кызылнадир жана Жетикудук) аркылуу жүрүп, андан ары [[Жети-Суу]]нун түндүк-чыгышына чейин жеткен. Бирок Ак-Кыштак (болжолу [[Алматы]]га жакын) деген жерге жеткенде каза болуп, анын аскер күчтөрү артка кайткан. Абулкайырдын жортуулуна байланышкан бул окуялар XV к. орто чендеринде кыргыздар Чыгыш [[Тянь-Шан]]ды кошо мекендеп, Беш-Балык жана Алмалык шаарынын аралыгында жайгашканын, ал жерлер кез-кез калмактардын колуна өтүп турганын ырастайт. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АБУЛКАЙЫР, АБУЛХАЙР''' [(туурасы Абу-л-Хайр хан (1412–1468)] — көчмөн [[Өзбек хандыгы]]н негиздеген хан (1428–1468). [[Жуучу]]нун (1182/84–1225/27) уулу, Шибан улусунун ханы (1243–1266) Шибандын (Шайбан, Сибан, Сибани) 9-муундагы урпагы Дөөлөт Шайыктын уулу. Кийинки учурда айрым тарыхчы-окумуштуулар (мис., Т. Султанов) [[Бухара]] ханы (1500–1510) [[Мухаммед Шейбани-хан]] (Шахибек, Шах-Бахт Мухаммед) тарабынан түптөлгөн [[Шейбаниддер мамлекети|Шейбаниддердин мамлекети]]нин (1500–1598) аталышы Мухаммед Шейбани эмес, [[Чыңгыз хан]]дын (1206–1227) ошол небереси Шибандын атынан аталып калганын эскертишет. XIV к. Жуучу улусу Көк-Ордо ([[Алтын-Ордо]]) жана Ак-Ордо атанган эки улуска бөлүнүп кеткен. Алтын-Ордону [[Батый-ха]]н менен Токо Темирдин, ал эми Ак-Ордону Ордо-Эжен (Орду-Ичен) менен Шибандын тукуму бийлеп, иш жүзүндө булар Алтын-Ордого көз каранды болушкан. Тарыхчы [[Абу-л-Гази-хан]]дын маалыматына («[[Түрк элдеринин санжырасы]]») караганда Шибан (Шайбан) кышында [[Арал деңизи]]нен [[Чүй]] жана Сары-Сууларынын төмөнкү агымында кыштап, жайкысын Жайык (азыркы [[Урал]]), Тобол сууларынын айланасын жайлаган. Алтын-Ордонун ханы (1313–1341) Өзбек-хандын (ал 1321-ж. ислам динин кабыл алгандан кийин «Султан Гийас ад-Дин Мухаммед» деген ысымга ээ болгон) уулу [[Жаныбек]]тин көзү өткөндө (1357) так талашуулар ого бетер ырбап, тынымсыз ич ара согуштардан улам бул хандык ыдырай баштаган. Мисалы, 1400–1417-жылдардын ичинде Алтын-Ордодо Шадыбек, Пулад-хан, Тимур-хан, Джалал ад- Дин-султан ж. б. сыяктуу 8 хан алмашкан. Ак-Ордо болсо XIV к. 80-жылдарынан тарта Алтын-Ордого анча баш ийбей, өз алдынча Өзбек (хандын) улусу (вилайат-и Өзбек) деп атала баштаган. 1428–29-ж. Тура аймагындагы ([[Батыш Сибирь]]) Жайтар-Жалкын конушунда 17 жаштагы Абулкайыр хан жарыяланган. Ушуну менен [[Дашт-и Кыпчак]]тын түндүк, түндүк-чыгышын камтыган көчмөндөрдүн жаңы хандыгы – Өзбек хандыгы пайда болгон. Улустун аталышы Өзбек хандын атынан «Өзбек хандыгы» деп аталып калганы менен анын негизги курамын моңгол (кыят, найман, ойрот), тибет (таңгут), көптөгөн түрк (кушчу, коңурат, уйсун, карлук, кенегес, маңгыт, уйгур, мажар, кыпчак ж.б.) уруулары түзгөн. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Өзбек хандын атынан калган мамлекетке карап калган </ins>бул <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">көчмөн </ins>[[моңгол]]-[[түрк]] уруулары илимий чөйрөдө өзбек жана [[казак]] элдеринин кийинки этникалык калыптанышына өбөлгө болгон деп саналат. XV к. 40-жылдарынан Абулкайыр мурдагы Ордо-Ежендин улусу болгон талаалуу аймактардан тартып, Иртыш жана түндүк-батыш [[Балхаш]] бойлорун мекендеген урууларды баш ийдирип, ээлигин кеңейткен. Дашт-и Кыпчак толук каратылгандан кийин түштүк аймактарга жортуул жасап, 1430-ж. кыска мөөнөткө [[Хорезм]]ди ээлеп, [[Үргөнч]]тү талоонго алган. 1446-ж. [[Улугбек]]тин [[Мавераннахр]]дын түштүгүнө жана Хорасанга кеткендигинен пайдаланып, [[Самарканд]], [[Бухара]] шаарларына жүрүш жасаган. Андан кийин [[Сыр-Дарыя]]нын ортоңку агымындагы шаарларды баш ийдирип, Сыгнакты өзүнүн борбор калаасына айландырган. Анын айланасындагы жерлерди эмир, султандарга бөлүштүрүп, үстүнөн өзү башкарган. Ушундан кийин Өзбек хандыгы [[Моголстан]] менен түздөн-түз чектешип калган жана чек аралаш райондорго алардын кол салуу коркунучу туулган. Сыр-Дарыянын төмөнкү бою хандыкка карагандан кийин кошуна жайгашкан ууру башчылары Абулкайыр менен эсептешип, жакын мамиле түзүүгө аргасыз кылган. 1457-жылы Абулхайр Көк-Кашандагы (Сыгнактын 5–8 ''км'' түштүк-чыгышы) ойроттор менен салгылашууда катуу жеңилүүгө учурап, Сыгнакка бекинген. Ал ойроттордун башчысы Уз-Тимур тайша менен кемсинткен келишим түзүүгө барган жана Дашт-и Кыпчакка көчүп кетүүгө аргасыз болгон. Натыйжада аны менен Алтын-Ордонун акыркы ханы (1423–1426, 1427–1428) [[Барак]]тын уулдары, Сыр-Дарыянын бойлорун жана [[Кара-Тоо]]ну жердеп жүргөн бир туугандар [[Жаныбек]] (1428–1480) жана [[Керей]]дин (1424–1474) ортолорунда араздашуу башталган. Алар көп өтпөй Моголстанга караштуу жерлерге көчүп кетишкен. [[Махмуд ибн Вали]]нин маалыматы боюнча 1468-ж. Абулкайыр хан Моголстанды каратып, ал экөөнү кармап, ошондой эле ойроттордон өч алуу максатында [[кыргыздар]]ды аралап, [[Кара-Тоо]], [[Талас өрөөнү]], [[Чүй]] (Алатака, Йайлак, Кызылнадир жана Жетикудук) аркылуу жүрүп, андан ары [[Жети-Суу]]нун түндүк-чыгышына чейин жеткен. Бирок Ак-Кыштак (болжолу [[Алматы]]га жакын) деген жерге жеткенде каза болуп, анын аскер күчтөрү артка кайткан. Абулкайырдын жортуулуна байланышкан бул окуялар XV к. орто чендеринде кыргыздар Чыгыш [[Тянь-Шан]]ды кошо мекендеп, Беш-Балык жана Алмалык шаарынын аралыгында жайгашканын, ал жерлер кез-кез калмактардын колуна өтүп турганын ырастайт. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Семенов А.А. К вопросу о происхождении и составе узбеков Шейбани-хана //Труды Академии наук Таджикской ССР. T.XII. Таш., 1953; Бартольд В. В. Абулхайр, Соч., т. 2, часть 2, М., 1964; Ахмедов Б. А. Государство кочевых узбеков. М., 1965; Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). А.-А., 1969. Султанов Т. И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. <abbr>М.</abbr>, 2006.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Семенов А.А. К вопросу о происхождении и составе узбеков Шейбани-хана //Труды Академии наук Таджикской ССР. T.XII. Таш., 1953; Бартольд В. В. Абулхайр, Соч., т. 2, часть 2, М., 1964; Ахмедов Б. А. Государство кочевых узбеков. М., 1965; Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). А.-А., 1969. Султанов Т. И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть. <abbr>М.</abbr>, 2006.</div></td></tr>
</table>imported>Турганбаев Элебайhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%A3%D0%9B%D0%A5%D0%90%D0%99%D0%A0&diff=48805&oldid=previmported>Турганбаев Элебай, 05:17, 18 Июль (Теке) 2025 карата2025-07-18T05:17:01Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">05:17, 18 Июль (Теке) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АБУЛКАЙЫР, АБУЛХАЙР''' [(туурасы Абу-л-Хайр хан (1412–1468)] — [[Өзбек хандыгы]]<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">нын ханы </del>(1428–1468). [[Жуучу]]нун (1182/84–1225/27) уулу, Шибан улусунун ханы (1243–1266) Шибандын (Шайбан, Сибан, Сибани) 9-муундагы урпагы Дөөлөт Шайыктын уулу. XIV к. Жуучу улусу Көк-Ордо ([[Алтын-Ордо]]) жана Ак-Ордо атанган эки улуска бөлүнүп кеткен. Алтын-Ордону [[Батый-ха]]н менен Токо Темирдин, ал эми Ак-Ордону Ордо-Эжен (Орду-Ичен) менен Шибандын тукуму бийлеп, иш жүзүндө булар Алтын-Ордого көз каранды болушкан. Тарыхчы [[Абу-л-Гази-хан]]дын маалыматына («[[Түрк элдеринин санжырасы]]») караганда Шибан (Шайбан) кышында [[Арал деңизи]]нен [[Чүй]] жана Сары-Сууларынын төмөнкү агымында кыштап, жайкысын Жайык (азыркы [[Урал]]), Тобол сууларынын айланасын жайлаган. Алтын-Ордонун ханы (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1342–1357</del>) Өзбек-хандын (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Султан </del>Гийас ад-Дин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Мухаммед, 1283–1341</del>) уулу [[Жаныбек]]тин көзү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">өткөндөн </del>(1357) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кийин </del>так <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">талашуу </del>ого бетер <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">күчөп</del>, тынымсыз ич ара согуштардан улам бул хандык ыдырай баштаган. Мисалы, 1400–1417-жылдардын ичинде Алтын-Ордодо Шадыбек, Пулад-хан, Тимур-хан, Джалал ад- Дин-султан ж. б. сыяктуу 8 хан алмашкан. Ак-Ордо болсо XIV к. 80-жылдарынан тарта Алтын-Ордого анча баш ийбей, өз алдынча <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Өзбектин </del>улусу (вилайат-и Өзбек) деп атала баштаган. 1428–29-ж. Тура аймагындагы ([[Батыш Сибирь]]) Жайтар-Жалкын конушунда 17 жаштагы Абулкайыр хан жарыяланган. Ушуну менен [[Дашт-и Кыпчак]]тын түндүк, түндүк-чыгышын камтыган көчмөндөрдүн жаңы хандыгы – Өзбек хандыгы пайда болгон. Улустун аталышы «Өзбек хандыгы» <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">аталганы </del>менен анын негизги курамын моңгол (кыят, найман, ойрот), тибет (таңгут), көптөгөн түрк (кушчу, коңурат, уйсун, карлук, кенегес, маңгыт, уйгур, мажар, кыпчак ж.б.) уруулары түзгөн. Көчмөн өзбектердин мамлекетине кирген бул [[моңгол]]-[[түрк]] уруулары өзбек жана [[казак]] элдеринин кийинки этникалык калыптанышына өбөлгө болгон деп саналат. XV к. 40-жылдарынан Абулкайыр мурдагы Ордо-Ежендин улусу болгон талаалуу аймактардан тартып, Иртыш жана түндүк-батыш [[Балхаш]] бойлорун мекендеген урууларды баш ийдирип, ээлигин кеңейткен. Дашт-и Кыпчак толук каратылгандан кийин түштүк аймактарга жортуул жасап, 1430-ж. кыска мөөнөткө [[Хорезм]]ди ээлеп, [[Үргөнч]]тү талоонго алган. 1446-ж. [[Улугбек]]тин [[Мавераннахр]]дын түштүгүнө жана Хорасанга кеткендигинен пайдаланып, [[Самарканд]], [[Бухара]] шаарларына жүрүш жасаган. Андан кийин [[Сыр-Дарыя]]нын ортоңку агымындагы шаарларды баш ийдирип, Сыгнакты өзүнүн борбор калаасына айландырган. Анын айланасындагы жерлерди эмир, султандарга бөлүштүрүп, үстүнөн өзү башкарган. Ушундан кийин Өзбек хандыгы [[Моголстан]] менен түздөн-түз чектешип калган жана чек аралаш райондорго алардын кол салуу коркунучу туулган. Сыр-Дарыянын төмөнкү бою хандыкка карагандан кийин кошуна жайгашкан ууру башчылары Абулкайыр менен эсептешип, жакын мамиле түзүүгө аргасыз кылган. 1457-жылы Абулхайр Көк-Кашандагы (Сыгнактын 5–8 ''км'' түштүк-чыгышы) ойроттор менен салгылашууда катуу жеңилүүгө учурап, Сыгнакка бекинген. Ал ойроттордун башчысы Уз-Тимур тайша менен кемсинткен келишим түзүүгө барган жана Дашт-и Кыпчакка көчүп кетүүгө аргасыз болгон. Натыйжада аны менен Алтын-Ордонун акыркы ханы (1423–1426, 1427–1428) [[Барак]]тын уулдары, Сыр-Дарыянын бойлорун жана [[Кара-Тоо]]ну жердеп жүргөн бир туугандар [[Жаныбек]] (1428–1480) жана [[Керей]]дин (1424–1474) ортолорунда араздашуу башталган. Алар көп өтпөй Моголстанга караштуу жерлерге көчүп кетишкен. [[Махмуд ибн Вали]]нин маалыматы боюнча 1468-ж. Абулкайыр хан Моголстанды каратып, ал экөөнү кармап, ошондой эле ойроттордон өч алуу максатында [[кыргыздар]]ды аралап, [[Кара-Тоо]], [[Талас өрөөнү]], [[Чүй]] (Алатака, Йайлак, Кызылнадир жана Жетикудук) аркылуу жүрүп, андан ары [[Жети-Суу]]нун түндүк-чыгышына чейин жеткен. Бирок Ак-Кыштак (болжолу [[Алматы]]га жакын) деген жерге жеткенде каза болуп, анын аскер күчтөрү артка кайткан. Абулкайырдын жортуулуна байланышкан бул окуялар XV к. орто чендеринде кыргыздар Чыгыш [[Тянь-Шан]]ды кошо мекендеп, Беш-Балык жана Алмалык шаарынын аралыгында жайгашканын, ал жерлер кез-кез калмактардын колуна өтүп турганын ырастайт. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АБУЛКАЙЫР, АБУЛХАЙР''' [(туурасы Абу-л-Хайр хан (1412–1468)] — <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">көчмөн </ins>[[Өзбек хандыгы]]<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">н негиздеген хан </ins>(1428–1468). [[Жуучу]]нун (1182/84–1225/27) уулу, Шибан улусунун ханы (1243–1266) Шибандын (Шайбан, Сибан, Сибани) 9-муундагы урпагы Дөөлөт Шайыктын уулу<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. Кийинки учурда айрым тарыхчы-окумуштуулар (мис., Т. Султанов) [[Бухара]] ханы (1500–1510) [[Мухаммед Шейбани-хан]] (Шахибек, Шах-Бахт Мухаммед) тарабынан түптөлгөн [[Шейбаниддер мамлекети|Шейбаниддердин мамлекети]]нин (1500–1598) аталышы Мухаммед Шейбани эмес, [[Чыңгыз хан]]дын (1206–1227) ошол небереси Шибандын атынан аталып калганын эскертишет</ins>. XIV к. Жуучу улусу Көк-Ордо ([[Алтын-Ордо]]) жана Ак-Ордо атанган эки улуска бөлүнүп кеткен. Алтын-Ордону [[Батый-ха]]н менен Токо Темирдин, ал эми Ак-Ордону Ордо-Эжен (Орду-Ичен) менен Шибандын тукуму бийлеп, иш жүзүндө булар Алтын-Ордого көз каранды болушкан. Тарыхчы [[Абу-л-Гази-хан]]дын маалыматына («[[Түрк элдеринин санжырасы]]») караганда Шибан (Шайбан) кышында [[Арал деңизи]]нен [[Чүй]] жана Сары-Сууларынын төмөнкү агымында кыштап, жайкысын Жайык (азыркы [[Урал]]), Тобол сууларынын айланасын жайлаган. Алтын-Ордонун ханы (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1313–1341</ins>) Өзбек-хандын (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ал 1321-ж. ислам динин кабыл алгандан кийин «Султан </ins>Гийас ад-Дин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Мухаммед» деген ысымга ээ болгон</ins>) уулу [[Жаныбек]]тин көзү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">өткөндө </ins>(1357) так <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">талашуулар </ins>ого бетер <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ырбап</ins>, тынымсыз ич ара согуштардан улам бул хандык ыдырай баштаган. Мисалы, 1400–1417-жылдардын ичинде Алтын-Ордодо Шадыбек, Пулад-хан, Тимур-хан, Джалал ад- Дин-султан ж. б. сыяктуу 8 хан алмашкан. Ак-Ордо болсо XIV к. 80-жылдарынан тарта Алтын-Ордого анча баш ийбей, өз алдынча <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Өзбек (хандын) </ins>улусу (вилайат-и Өзбек) деп атала баштаган. 1428–29-ж. Тура аймагындагы ([[Батыш Сибирь]]) Жайтар-Жалкын конушунда 17 жаштагы Абулкайыр хан жарыяланган. Ушуну менен [[Дашт-и Кыпчак]]тын түндүк, түндүк-чыгышын камтыган көчмөндөрдүн жаңы хандыгы – Өзбек хандыгы пайда болгон. Улустун аталышы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Өзбек хандын атынан </ins>«Өзбек хандыгы» <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">деп аталып калганы </ins>менен анын негизги курамын моңгол (кыят, найман, ойрот), тибет (таңгут), көптөгөн түрк (кушчу, коңурат, уйсун, карлук, кенегес, маңгыт, уйгур, мажар, кыпчак ж.б.) уруулары түзгөн. Көчмөн өзбектердин мамлекетине кирген бул [[моңгол]]-[[түрк]] уруулары <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">илимий чөйрөдө </ins>өзбек жана [[казак]] элдеринин кийинки этникалык калыптанышына өбөлгө болгон деп саналат. XV к. 40-жылдарынан Абулкайыр мурдагы Ордо-Ежендин улусу болгон талаалуу аймактардан тартып, Иртыш жана түндүк-батыш [[Балхаш]] бойлорун мекендеген урууларды баш ийдирип, ээлигин кеңейткен. Дашт-и Кыпчак толук каратылгандан кийин түштүк аймактарга жортуул жасап, 1430-ж. кыска мөөнөткө [[Хорезм]]ди ээлеп, [[Үргөнч]]тү талоонго алган. 1446-ж. [[Улугбек]]тин [[Мавераннахр]]дын түштүгүнө жана Хорасанга кеткендигинен пайдаланып, [[Самарканд]], [[Бухара]] шаарларына жүрүш жасаган. Андан кийин [[Сыр-Дарыя]]нын ортоңку агымындагы шаарларды баш ийдирип, Сыгнакты өзүнүн борбор калаасына айландырган. Анын айланасындагы жерлерди эмир, султандарга бөлүштүрүп, үстүнөн өзү башкарган. Ушундан кийин Өзбек хандыгы [[Моголстан]] менен түздөн-түз чектешип калган жана чек аралаш райондорго алардын кол салуу коркунучу туулган. Сыр-Дарыянын төмөнкү бою хандыкка карагандан кийин кошуна жайгашкан ууру башчылары Абулкайыр менен эсептешип, жакын мамиле түзүүгө аргасыз кылган. 1457-жылы Абулхайр Көк-Кашандагы (Сыгнактын 5–8 ''км'' түштүк-чыгышы) ойроттор менен салгылашууда катуу жеңилүүгө учурап, Сыгнакка бекинген. Ал ойроттордун башчысы Уз-Тимур тайша менен кемсинткен келишим түзүүгө барган жана Дашт-и Кыпчакка көчүп кетүүгө аргасыз болгон. Натыйжада аны менен Алтын-Ордонун акыркы ханы (1423–1426, 1427–1428) [[Барак]]тын уулдары, Сыр-Дарыянын бойлорун жана [[Кара-Тоо]]ну жердеп жүргөн бир туугандар [[Жаныбек]] (1428–1480) жана [[Керей]]дин (1424–1474) ортолорунда араздашуу башталган. Алар көп өтпөй Моголстанга караштуу жерлерге көчүп кетишкен. [[Махмуд ибн Вали]]нин маалыматы боюнча 1468-ж. Абулкайыр хан Моголстанды каратып, ал экөөнү кармап, ошондой эле ойроттордон өч алуу максатында [[кыргыздар]]ды аралап, [[Кара-Тоо]], [[Талас өрөөнү]], [[Чүй]] (Алатака, Йайлак, Кызылнадир жана Жетикудук) аркылуу жүрүп, андан ары [[Жети-Суу]]нун түндүк-чыгышына чейин жеткен. Бирок Ак-Кыштак (болжолу [[Алматы]]га жакын) деген жерге жеткенде каза болуп, анын аскер күчтөрү артка кайткан. Абулкайырдын жортуулуна байланышкан бул окуялар XV к. орто чендеринде кыргыздар Чыгыш [[Тянь-Шан]]ды кошо мекендеп, Беш-Балык жана Алмалык шаарынын аралыгында жайгашканын, ал жерлер кез-кез калмактардын колуна өтүп турганын ырастайт. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений)</del>. А.-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А</del>., <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1969. </del>Бартольд В. В. Абулхайр, Соч., т. 2, часть 2, М., 1964; Ахмедов Б. А. Государство кочевых узбеков. М., 1965; <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Семенов </del>А.А. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К вопросу о происхождении </del>и <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">составе узбеков Шейбани-хана //Труды Академии наук Таджикской ССР</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">T</del>.<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">XII. Таш</del>., <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1953</del>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Семенов А</ins>.А. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К вопросу о происхождении и составе узбеков Шейбани</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">хана //Труды Академии наук Таджикской ССР. T.XII. Таш</ins>., <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1953; </ins>Бартольд В. В. Абулхайр, Соч., т. 2, часть 2, М., 1964; Ахмедов Б. А. Государство кочевых узбеков. М., 1965; <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). </ins>А.<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">-</ins>А.<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">, 1969. Султанов Т. И. Чингиз-хан </ins>и <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Чингизиды</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Судьба и власть</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><abbr>М</ins>.<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></abbr></ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2006</ins>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>''Т. Асанов''</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>''Т. Асанов''</div></td></tr>
</table>imported>Турганбаев Элебайhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%A3%D0%9B%D0%A5%D0%90%D0%99%D0%A0&diff=48804&oldid=previmported>Турганбаев Элебай, 02:11, 17 Апрель (Чын куран) 2025 карата2025-04-17T02:11:23Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">02:11, 17 Апрель (Чын куран) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АБУЛКАЙЫР, АБУЛХАЙР''' [(туурасы Абу-л-Хайр хан (1412–1468)] — <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">өзбек хандыгынын </del>ханы (1428–1468). <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Жуучунун </del>(1182/84–1225/27) уулу, Шибан улусунун ханы (1243–1266) Шибандын (Шайбан, Сибан, Сибани) 9-муундагы урпагы Дөөлөт Шайыктын уулу. XIV к. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>Жуучу улусу<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'' </del>Көк-Ордо (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>Алтын-Ордо<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>) жана Ак-Ордо атанган эки улуска бөлүнүп кеткен. Алтын-Ордону Батый-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">хан </del>менен Токо Темирдин, ал эми Ак-Ордону Ордо-Эжен (Орду-Ичен) менен Шибандын тукуму бийлеп, иш жүзүндө булар Алтын-Ордого көз каранды болушкан. Тарыхчы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>Абу-л-Гази-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">хандын'' </del>маалыматына (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">«Түрк </del>элдеринин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">санжырасы»</del>) караганда Шибан (Шайбан) кышында Арал <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">деңизинен </del>Чүй жана Сары-Сууларынын төмөнкү агымында кыштап, жайкысын Жайык (азыркы Урал), Тобол сууларынын айланасын жайлаган. Алтын-Ордонун ханы (1342–1357) Өзбек-хандын (Султан Гийас ад-Дин Мухаммед, 1283–1341) уулу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Жаныбектин </del>көзү өткөндөн (1357) кийин так талашуу ого бетер күчөп, тынымсыз ич ара согуштардан улам бул хандык ыдырай баштаган. Мисалы, 1400–1417-жылдардын ичинде Алтын-Ордодо Шадыбек, Пулад-хан, Тимур-хан, Джалал ад- Дин-султан ж. б. сыяктуу 8 хан алмашкан. Ак-Ордо болсо XIV к. 80-жылдарынан тарта Алтын-Ордого анча баш ийбей, өз алдынча Өзбектин улусу (вилайат-и Өзбек) деп атала баштаган. 1428–29-ж. Тура аймагындагы (Батыш Сибирь) Жайтар-Жалкын конушунда 17 жаштагы Абулкайыр хан жарыяланган. Ушуну менен <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>Дашт-и <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кыпчактын'' </del>түндүк, түндүк-чыгышын камтыган көчмөндөрдүн жаңы хандыгы – Өзбек хандыгы пайда болгон. Улустун аталышы «Өзбек хандыгы» аталганы менен анын негизги курамын моңгол (кыят, найман, ойрот), тибет (таңгут), көптөгөн түрк (кушчу, коңурат, уйсун, карлук, кенегес, маңгыт, уйгур, мажар, кыпчак ж.б.) уруулары түзгөн. Көчмөн өзбектердин мамлекетине кирген бул моңгол-түрк уруулары өзбек жана казак элдеринин кийинки этникалык калыптанышына өбөлгө болгон деп саналат. XV к. 40-жылдарынан Абулкайыр мурдагы Ордо-Ежендин улусу болгон талаалуу аймактардан тартып, Иртыш жана түндүк-батыш Балхаш бойлорун мекендеген урууларды баш ийдирип, ээлигин кеңейткен. Дашт-и Кыпчак толук каратылгандан кийин түштүк аймактарга жортуул жасап, 1430-ж. кыска мөөнөткө <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Хорезмди </del>ээлеп, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Үргөнчтү </del>талоонго алган. 1446-ж. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>Улугбек<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>тин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''Мавераннахрдын'' </del>түштүгүнө жана Хорасанга кеткендигинен пайдаланып, Самарканд, Бухара шаарларына жүрүш жасаган. Андан кийин Сыр-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Дарыянын </del>ортоңку агымындагы шаарларды баш ийдирип, Сыгнакты өзүнүн борбор калаасына айландырган. Анын айланасындагы жерлерди эмир, султандарга бөлүштүрүп, үстүнөн өзү башкарган. Ушундан кийин Өзбек хандыгы Моголстан менен түздөн-түз чектешип калган жана чек аралаш райондорго алардын кол салуу коркунучу туулган. Сыр-Дарыянын төмөнкү бою хандыкка карагандан кийин кошуна жайгашкан ууру башчылары Абулкайыр менен эсептешип, жакын мамиле түзүүгө аргасыз кылган. 1457-жылы Абулхайр Көк-Кашандагы (Сыгнактын 5–8 ''км'' түштүк-чыгышы) ойроттор менен салгылашууда катуу жеңилүүгө учурап, Сыгнакка бекинген. Ал ойроттордун башчысы Уз-Тимур тайша менен кемсинткен келишим түзүүгө барган жана Дашт-и Кыпчакка көчүп кетүүгө аргасыз болгон. Натыйжада аны менен Алтын-Ордонун акыркы ханы (1423–1426, 1427–1428) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''Барактын'' </del>уулдары, Сыр-Дарыянын бойлорун жана Кара-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Тоону </del>жердеп жүргөн бир туугандар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>Жаныбек<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'' </del>(1428–1480) жана <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''Керейдин'' </del>(1424–1474) ортолорунда араздашуу башталган. Алар көп өтпөй Моголстанга караштуу жерлерге көчүп кетишкен. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del>Махмуд ибн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Валинин'' </del>маалыматы боюнча 1468-ж. Абулкайыр хан Моголстанды каратып, ал экөөнү кармап, ошондой эле ойроттордон өч алуу максатында <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кыргыздарды </del>аралап, Кара-Тоо, Талас өрөөнү, Чүй (Алатака, Йайлак, Кызылнадир жана Жетикудук) аркылуу жүрүп, андан ары Жети-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Суунун </del>түндүк-чыгышына чейин жеткен. Бирок Ак-Кыштак (болжолу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Алматыга </del>жакын) деген жерге жеткенде каза болуп, анын аскер күчтөрү артка кайткан. Абулкайырдын жортуулуна байланышкан бул окуялар XV к. орто чендеринде кыргыздар Чыгыш Тянь-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Шанды </del>кошо мекендеп, Беш-Балык жана Алмалык шаарынын аралыгында жайгашканын, ал жерлер кез-кез калмактардын колуна өтүп турганын ырастайт. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АБУЛКАЙЫР, АБУЛХАЙР''' [(туурасы Абу-л-Хайр хан (1412–1468)] — <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Өзбек хандыгы]]нын </ins>ханы (1428–1468). <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Жуучу]]нун </ins>(1182/84–1225/27) уулу, Шибан улусунун ханы (1243–1266) Шибандын (Шайбан, Сибан, Сибани) 9-муундагы урпагы Дөөлөт Шайыктын уулу. XIV к. Жуучу улусу Көк-Ордо (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Алтын-Ордо<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins>) жана Ак-Ордо атанган эки улуска бөлүнүп кеткен. Алтын-Ордону <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Батый-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ха]]н </ins>менен Токо Темирдин, ал эми Ак-Ордону Ордо-Эжен (Орду-Ичен) менен Шибандын тукуму бийлеп, иш жүзүндө булар Алтын-Ордого көз каранды болушкан. Тарыхчы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Абу-л-Гази-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">хан]]дын </ins>маалыматына (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">«[[Түрк </ins>элдеринин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">санжырасы]]»</ins>) караганда Шибан (Шайбан) кышында <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Арал <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">деңизи]]нен [[</ins>Чүй<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>жана Сары-Сууларынын төмөнкү агымында кыштап, жайкысын Жайык (азыркы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Урал<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins>), Тобол сууларынын айланасын жайлаган. Алтын-Ордонун ханы (1342–1357) Өзбек-хандын (Султан Гийас ад-Дин Мухаммед, 1283–1341) уулу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Жаныбек]]тин </ins>көзү өткөндөн (1357) кийин так талашуу ого бетер күчөп, тынымсыз ич ара согуштардан улам бул хандык ыдырай баштаган. Мисалы, 1400–1417-жылдардын ичинде Алтын-Ордодо Шадыбек, Пулад-хан, Тимур-хан, Джалал ад- Дин-султан ж. б. сыяктуу 8 хан алмашкан. Ак-Ордо болсо XIV к. 80-жылдарынан тарта Алтын-Ордого анча баш ийбей, өз алдынча Өзбектин улусу (вилайат-и Өзбек) деп атала баштаган. 1428–29-ж. Тура аймагындагы (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Батыш Сибирь<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins>) Жайтар-Жалкын конушунда 17 жаштагы Абулкайыр хан жарыяланган. Ушуну менен <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Дашт-и <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кыпчак]]тын </ins>түндүк, түндүк-чыгышын камтыган көчмөндөрдүн жаңы хандыгы – Өзбек хандыгы пайда болгон. Улустун аталышы «Өзбек хандыгы» аталганы менен анын негизги курамын моңгол (кыят, найман, ойрот), тибет (таңгут), көптөгөн түрк (кушчу, коңурат, уйсун, карлук, кенегес, маңгыт, уйгур, мажар, кыпчак ж.б.) уруулары түзгөн. Көчмөн өзбектердин мамлекетине кирген бул <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>моңгол<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>түрк<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>уруулары өзбек жана <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>казак<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>элдеринин кийинки этникалык калыптанышына өбөлгө болгон деп саналат. XV к. 40-жылдарынан Абулкайыр мурдагы Ордо-Ежендин улусу болгон талаалуу аймактардан тартып, Иртыш жана түндүк-батыш <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Балхаш<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>бойлорун мекендеген урууларды баш ийдирип, ээлигин кеңейткен. Дашт-и Кыпчак толук каратылгандан кийин түштүк аймактарга жортуул жасап, 1430-ж. кыска мөөнөткө <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Хорезм]]ди </ins>ээлеп, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Үргөнч]]тү </ins>талоонго алган. 1446-ж. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Улугбек<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins>тин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Мавераннахр]]дын </ins>түштүгүнө жана Хорасанга кеткендигинен пайдаланып, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Самарканд<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Бухара<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>шаарларына жүрүш жасаган. Андан кийин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Сыр-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Дарыя]]нын </ins>ортоңку агымындагы шаарларды баш ийдирип, Сыгнакты өзүнүн борбор калаасына айландырган. Анын айланасындагы жерлерди эмир, султандарга бөлүштүрүп, үстүнөн өзү башкарган. Ушундан кийин Өзбек хандыгы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Моголстан<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>менен түздөн-түз чектешип калган жана чек аралаш райондорго алардын кол салуу коркунучу туулган. Сыр-Дарыянын төмөнкү бою хандыкка карагандан кийин кошуна жайгашкан ууру башчылары Абулкайыр менен эсептешип, жакын мамиле түзүүгө аргасыз кылган. 1457-жылы Абулхайр Көк-Кашандагы (Сыгнактын 5–8 ''км'' түштүк-чыгышы) ойроттор менен салгылашууда катуу жеңилүүгө учурап, Сыгнакка бекинген. Ал ойроттордун башчысы Уз-Тимур тайша менен кемсинткен келишим түзүүгө барган жана Дашт-и Кыпчакка көчүп кетүүгө аргасыз болгон. Натыйжада аны менен Алтын-Ордонун акыркы ханы (1423–1426, 1427–1428) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Барак]]тын </ins>уулдары, Сыр-Дарыянын бойлорун жана <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Кара-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Тоо]]ну </ins>жердеп жүргөн бир туугандар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Жаныбек<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>(1428–1480) жана <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Керей]]дин </ins>(1424–1474) ортолорунда араздашуу башталган. Алар көп өтпөй Моголстанга караштуу жерлерге көчүп кетишкен. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Махмуд ибн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Вали]]нин </ins>маалыматы боюнча 1468-ж. Абулкайыр хан Моголстанды каратып, ал экөөнү кармап, ошондой эле ойроттордон өч алуу максатында <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[кыргыздар]]ды </ins>аралап, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Кара-Тоо<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Талас өрөөнү<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Чүй<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>(Алатака, Йайлак, Кызылнадир жана Жетикудук) аркылуу жүрүп, андан ары <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Жети-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Суу]]нун </ins>түндүк-чыгышына чейин жеткен. Бирок Ак-Кыштак (болжолу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Алматы]]га </ins>жакын) деген жерге жеткенде каза болуп, анын аскер күчтөрү артка кайткан. Абулкайырдын жортуулуна байланышкан бул окуялар XV к. орто чендеринде кыргыздар Чыгыш <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Тянь-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Шан]]ды </ins>кошо мекендеп, Беш-Балык жана Алмалык шаарынын аралыгында жайгашканын, ал жерлер кез-кез калмактардын колуна өтүп турганын ырастайт. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). А.-А., 1969. Бартольд В. В. Абулхайр, Соч., т. 2, часть 2, М., 1964; Ахмедов Б. А. Государство кочевых узбеков. М., 1965; Семенов А.А. К вопросу о происхождении и составе узбеков Шейбани-хана //Труды Академии наук Таджикской ССР. T.XII. Таш., 1953.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). А.-А., 1969. Бартольд В. В. Абулхайр, Соч., т. 2, часть 2, М., 1964; Ахмедов Б. А. Государство кочевых узбеков. М., 1965; Семенов А.А. К вопросу о происхождении и составе узбеков Шейбани-хана //Труды Академии наук Таджикской ССР. T.XII. Таш., 1953.</div></td></tr>
</table>imported>Турганбаев Элебайhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%A3%D0%9B%D0%A5%D0%90%D0%99%D0%A0&diff=48803&oldid=previmported>Kadyrm: /* top */ clean up2024-09-11T10:39:49Z<p><span dir="auto"><span class="autocomment">top: </span> clean up</span></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">10:39, 11 Сентябрь (Аяк оона) 2024 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l7">7 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">7 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> <br></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> <br></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Категория:1-Том]]</ins></div></td></tr>
</table>imported>Kadyrmhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%A3%D0%9B%D0%A5%D0%90%D0%99%D0%A0&diff=48802&oldid=previmported>Турганбаев Элебай, 07:25, 6 Февраль (Бирдин айы) 2024 карата2024-02-06T07:25:48Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">07:25, 6 Февраль (Бирдин айы) 2024 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АБУЛКАЙЫР, АБУЛХАЙР''' [(туурасы Абу-л-Хайр хан (1412–1468)] — өзбек хандыгынын ханы (1428–1468). Жуучунун (1182/84–1225/27) уулу, Шибан улусунун ханы (1243–1266) Шибандын (Шайбан, Сибан, Сибани) 9-муундагы урпагы Дөөлөт Шайыктын уулу. XIV к. ''Жуучу улусу'' Көк-Ордо (''Алтын-Ордо'') жана Ак-Ордо атанган эки улуска бөлүнүп кеткен. Алтын-Ордону Батый-хан менен Токо Темирдин, ал эми Ак-Ордону Ордо-Эжен (Орду-Ичен) менен Шибандын тукуму бийлеп, иш жүзүндө булар Алтын-Ордого көз каранды болушкан. Тарыхчы ''Абу-л-Гази-хандын'' маалыматына («Түрк элдеринин санжырасы») караганда Шибан (Шайбан) кышында Арал деңизинен Чүй жана Сары-Сууларынын төмөнкү агымында кыштап, жайкысын Жайык (азыркы Урал), Тобол сууларынын айланасын жайлаган. Алтын-Ордонун ханы (1342–1357) Өзбек-хандын (Султан Гийас ад-Дин Мухаммед, 1283–1341) уулу Жаныбектин көзү өткөндөн (1357) кийин так талашуу ого бетер күчөп, тынымсыз ич ара согуштардан улам бул хандык ыдырай баштаган. Мисалы, 1400–1417-жылдардын ичинде Алтын-Ордодо Шадыбек, Пулад-хан, Тимур-хан, Джалал ад- Дин-султан ж. б. сыяктуу 8 хан алмашкан. Ак-Ордо болсо XIV к. 80-жылдарынан тарта Алтын-Ордого анча баш ийбей, өз алдынча Өзбектин улусу (вилайат-и Өзбек) деп атала баштаган. 1428–29-ж. Тура аймагындагы (Батыш Сибирь) Жайтар-Жалкын конушунда 17 жаштагы Абулкайыр хан жарыяланган. Ушуну менен ''Дашт-и Кыпчактын'' түндүк, түндүк-чыгышын камтыган көчмөндөрдүн жаңы хандыгы – Өзбек хандыгы пайда болгон. Улустун аталышы «Өзбек хандыгы» аталганы менен анын негизги курамын моңгол (кыят, найман, ойрот), тибет (таңгут), көптөгөн түрк (кушчу, коңурат, уйсун, карлук, кенегес, маңгыт, уйгур, мажар, кыпчак ж.б.) уруулары түзгөн. Көчмөн өзбектердин мамлекетине кирген бул моңгол-түрк уруулары өзбек жана казак элдеринин кийинки этникалык калыптанышына өбөлгө болгон деп саналат. XV к. 40-жылдарынан Абулкайыр мурдагы Ордо-Ежендин улусу болгон талаалуу аймактардан тартып, Иртыш жана түндүк-батыш Балхаш бойлорун мекендеген урууларды баш ийдирип, ээлигин кеңейткен. Дашт-и Кыпчак толук каратылгандан кийин түштүк аймактарга жортуул жасап, 1430-ж. кыска мөөнөткө Хорезмди ээлеп, Үргөнчтү талоонго алган. 1446-ж. ''Улугбек''тин ''Мавераннахрдын'' түштүгүнө жана Хорасанга кеткендигинен пайдаланып, Самарканд, Бухара шаарларына жүрүш жасаган. Андан кийин Сыр-Дарыянын ортоңку агымындагы шаарларды баш ийдирип, Сыгнакты өзүнүн борбор калаасына айландырган. Анын айланасындагы жерлерди эмир, султандарга бөлүштүрүп, үстүнөн өзү башкарган. Ушундан кийин Өзбек хандыгы Моголстан менен түздөн-түз чектешип калган жана чек аралаш райондорго алардын кол салуу коркунучу туулган. Сыр-Дарыянын төмөнкү бою хандыкка карагандан кийин кошуна жайгашкан ууру башчылары Абулкайыр менен эсептешип, жакын мамиле түзүүгө аргасыз кылган. 1457-жылы Абулхайр Көк-Кашандагы (Сыгнактын 5–8 ''км'' түштүк-чыгышы) ойроттор менен салгылашууда катуу жеңилүүгө учурап, Сыгнакка бекинген. Ал ойроттордун башчысы Уз-Тимур тайша менен кемсинткен келишим түзүүгө барган жана Дашт-и Кыпчакка көчүп кетүүгө аргасыз болгон. Натыйжада аны менен Алтын-Ордонун акыркы ханы (1423–1426, 1427–1428) ''Барактын'' уулдары, Сыр-Дарыянын бойлорун жана Кара-Тоону жердеп жүргөн бир туугандар ''Жаныбек'' (1428–1480) жана ''Керейдин'' (1424–1474) ортолорунда араздашуу башталган. Алар көп өтпөй Моголстанга караштуу жерлерге көчүп кетишкен. ''Махмуд ибн Валинин'' маалыматы боюнча 1468-ж. Абулкайыр хан Моголстанды каратып, ал экөөнү кармап, ошондой эле ойроттордон өч алуу максатында кыргыздарды аралап, Кара-Тоо, Талас өрөөнү, Чүй (Алатака, Йайлак, Кызылнадир жана Жетикудук) аркылуу жүрүп, андан ары Жети-Суунун түндүк-чыгышына чейин жеткен. Бирок Ак-Кыштак (болжолу Алматыга жакын) деген жерге жеткенде каза болуп, анын аскер күчтөрү артка кайткан. Абулкайырдын жортуулуна байланышкан бул окуялар XV к. орто чендеринде кыргыздар Чыгыш Тянь-Шанды кошо мекендеп, Беш-Балык жана Алмалык шаарынын аралыгында жайгашканын, ал жерлер кез-кез калмактардын колуна өтүп турганын ырастайт. </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АБУЛКАЙЫР, АБУЛХАЙР''' [(туурасы Абу-л-Хайр хан (1412–1468)] — өзбек хандыгынын ханы (1428–1468). Жуучунун (1182/84–1225/27) уулу, Шибан улусунун ханы (1243–1266) Шибандын (Шайбан, Сибан, Сибани) 9-муундагы урпагы Дөөлөт Шайыктын уулу. XIV к. ''Жуучу улусу'' Көк-Ордо (''Алтын-Ордо'') жана Ак-Ордо атанган эки улуска бөлүнүп кеткен. Алтын-Ордону Батый-хан менен Токо Темирдин, ал эми Ак-Ордону Ордо-Эжен (Орду-Ичен) менен Шибандын тукуму бийлеп, иш жүзүндө булар Алтын-Ордого көз каранды болушкан. Тарыхчы ''Абу-л-Гази-хандын'' маалыматына («Түрк элдеринин санжырасы») караганда Шибан (Шайбан) кышында Арал деңизинен Чүй жана Сары-Сууларынын төмөнкү агымында кыштап, жайкысын Жайык (азыркы Урал), Тобол сууларынын айланасын жайлаган. Алтын-Ордонун ханы (1342–1357) Өзбек-хандын (Султан Гийас ад-Дин Мухаммед, 1283–1341) уулу Жаныбектин көзү өткөндөн (1357) кийин так талашуу ого бетер күчөп, тынымсыз ич ара согуштардан улам бул хандык ыдырай баштаган. Мисалы, 1400–1417-жылдардын ичинде Алтын-Ордодо Шадыбек, Пулад-хан, Тимур-хан, Джалал ад- Дин-султан ж. б. сыяктуу 8 хан алмашкан. Ак-Ордо болсо XIV к. 80-жылдарынан тарта Алтын-Ордого анча баш ийбей, өз алдынча Өзбектин улусу (вилайат-и Өзбек) деп атала баштаган. 1428–29-ж. Тура аймагындагы (Батыш Сибирь) Жайтар-Жалкын конушунда 17 жаштагы Абулкайыр хан жарыяланган. Ушуну менен ''Дашт-и Кыпчактын'' түндүк, түндүк-чыгышын камтыган көчмөндөрдүн жаңы хандыгы – Өзбек хандыгы пайда болгон. Улустун аталышы «Өзбек хандыгы» аталганы менен анын негизги курамын моңгол (кыят, найман, ойрот), тибет (таңгут), көптөгөн түрк (кушчу, коңурат, уйсун, карлук, кенегес, маңгыт, уйгур, мажар, кыпчак ж.б.) уруулары түзгөн. Көчмөн өзбектердин мамлекетине кирген бул моңгол-түрк уруулары өзбек жана казак элдеринин кийинки этникалык калыптанышына өбөлгө болгон деп саналат. XV к. 40-жылдарынан Абулкайыр мурдагы Ордо-Ежендин улусу болгон талаалуу аймактардан тартып, Иртыш жана түндүк-батыш Балхаш бойлорун мекендеген урууларды баш ийдирип, ээлигин кеңейткен. Дашт-и Кыпчак толук каратылгандан кийин түштүк аймактарга жортуул жасап, 1430-ж. кыска мөөнөткө Хорезмди ээлеп, Үргөнчтү талоонго алган. 1446-ж. ''Улугбек''тин ''Мавераннахрдын'' түштүгүнө жана Хорасанга кеткендигинен пайдаланып, Самарканд, Бухара шаарларына жүрүш жасаган. Андан кийин Сыр-Дарыянын ортоңку агымындагы шаарларды баш ийдирип, Сыгнакты өзүнүн борбор калаасына айландырган. Анын айланасындагы жерлерди эмир, султандарга бөлүштүрүп, үстүнөн өзү башкарган. Ушундан кийин Өзбек хандыгы Моголстан менен түздөн-түз чектешип калган жана чек аралаш райондорго алардын кол салуу коркунучу туулган. Сыр-Дарыянын төмөнкү бою хандыкка карагандан кийин кошуна жайгашкан ууру башчылары Абулкайыр менен эсептешип, жакын мамиле түзүүгө аргасыз кылган. 1457-жылы Абулхайр Көк-Кашандагы (Сыгнактын 5–8 ''км'' түштүк-чыгышы) ойроттор менен салгылашууда катуу жеңилүүгө учурап, Сыгнакка бекинген. Ал ойроттордун башчысы Уз-Тимур тайша менен кемсинткен келишим түзүүгө барган жана Дашт-и Кыпчакка көчүп кетүүгө аргасыз болгон. Натыйжада аны менен Алтын-Ордонун акыркы ханы (1423–1426, 1427–1428) ''Барактын'' уулдары, Сыр-Дарыянын бойлорун жана Кара-Тоону жердеп жүргөн бир туугандар ''Жаныбек'' (1428–1480) жана ''Керейдин'' (1424–1474) ортолорунда араздашуу башталган. Алар көп өтпөй Моголстанга караштуу жерлерге көчүп кетишкен. ''Махмуд ибн Валинин'' маалыматы боюнча 1468-ж. Абулкайыр хан Моголстанды каратып, ал экөөнү кармап, ошондой эле ойроттордон өч алуу максатында кыргыздарды аралап, Кара-Тоо, Талас өрөөнү, Чүй (Алатака, Йайлак, Кызылнадир жана Жетикудук) аркылуу жүрүп, андан ары Жети-Суунун түндүк-чыгышына чейин жеткен. Бирок Ак-Кыштак (болжолу Алматыга жакын) деген жерге жеткенде каза болуп, анын аскер күчтөрү артка кайткан. Абулкайырдын жортуулуна байланышкан бул окуялар XV к. орто чендеринде кыргыздар Чыгыш Тянь-Шанды кошо мекендеп, Беш-Балык жана Алмалык шаарынын аралыгында жайгашканын, ал жерлер кез-кез калмактардын колуна өтүп турганын ырастайт. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). А.-А., 1969. Бартольд В. В. Абулхайр, Соч., т. 2, часть 2, М., 1964; Ахмедов Б. А. Государство кочевых узбеков. М., 1965.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). А.-А., 1969. Бартольд В. В. Абулхайр, Соч., т. 2, часть 2, М., 1964; Ахмедов Б. А. Государство кочевых узбеков. М., 1965<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">; Семенов А.А. К вопросу о происхождении и составе узбеков Шейбани-хана //Труды Академии наук Таджикской ССР. T.XII. Таш., 1953</ins>.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>''Т. Асанов''</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>''Т. Асанов''</div></td></tr>
</table>imported>Турганбаев Элебайhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%A3%D0%9B%D0%A5%D0%90%D0%99%D0%A0&diff=48801&oldid=previmported>Турганбаев Элебай, 04:56, 1 Февраль (Бирдин айы) 2024 карата2024-02-01T04:56:30Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">04:56, 1 Февраль (Бирдин айы) 2024 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АБУЛКАЙЫР, АБУЛХАЙР''' [(туурасы Абу-л-Хайр хан (1412–1468)] — өзбек хандыгынын ханы (1428–1468). Жуучунун (1182/84–1225/27) уулу, Шибан улусунун ханы (1243–1266) Шибандын (Шайбан, Сибан, Сибани) 9-муундагы урпагы Дөөлөт Шайыктын уулу. XIV к. ''Жуучу улусу'' Көк-Ордо (''Алтын-Ордо'') жана Ак-Ордо атанган эки улуска бөлүнүп кеткен. Алтын-Ордону Батый-хан менен Токо Темирдин, ал эми Ак-Ордону Ордо-Эжен (Орду-Ичен) менен Шибандын тукуму бийлеп, иш жүзүндө булар Алтын-Ордого көз каранды болушкан. Тарыхчы ''Абу-л-Гази-хандын'' маалыматына («Түрк элдеринин санжырасы») караганда Шибан (Шайбан) кышында Арал деңизинен Чүй жана Сары-Сууларынын төмөнкү агымында кыштап, жайкысын Жайык (азыркы Урал), Тобол сууларынын айланасын жайлаган. Алтын-Ордонун ханы (1342–1357) Өзбек-хандын (Султан Гийас ад-Дин Мухаммед, 1283–1341) уулу Жаныбектин көзү өткөндөн (1357) кийин так талашуу ого бетер күчөп, тынымсыз ич ара согуштардан улам бул хандык ыдырай баштаган. Мисалы, 1400–1417-жылдардын ичинде Алтын-Ордодо Шадыбек, Пулад-хан, Тимур-хан, Джалал ад- Дин-султан ж. б. сыяктуу 8 хан алмашкан. Ак-Ордо болсо XIV к. 80-жылдарынан тарта Алтын-Ордого анча баш ийбей, өз алдынча Өзбектин улусу (вилайат-и Өзбек) деп атала баштаган. 1428–29-ж. Тура аймагындагы (Батыш Сибирь) Жайтар-Жалкын конушунда 17 жаштагы Абулкайыр хан жарыяланган. Ушуну менен ''Дашт-и Кыпчактын'' түндүк, түндүк-чыгышын камтыган көчмөндөрдүн жаңы хандыгы – Өзбек хандыгы пайда болгон. XV к. 40-жылдарынан Абулкайыр мурдагы Ордо-Ежендин улусу болгон талаалуу аймактардан тартып, Иртыш жана түндүк-батыш Балхаш бойлорун мекендеген урууларды баш ийдирип, ээлигин кеңейткен. Дашт-и Кыпчак толук каратылгандан кийин түштүк аймактарга жортуул жасап, 1430-ж. кыска мөөнөткө Хорезмди ээлеп, Үргөнчтү талоонго алган. 1446-ж. ''Улугбек''тин ''Мавераннахрдын'' түштүгүнө жана Хорасанга кеткендигинен пайдаланып, Самарканд, Бухара шаарларына жүрүш жасаган. Андан кийин Сыр-Дарыянын ортоңку агымындагы шаарларды баш ийдирип, Сыгнакты өзүнүн борбор калаасына айландырган. Анын айланасындагы жерлерди эмир, султандарга бөлүштүрүп, үстүнөн өзү башкарган. Ушундан кийин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">көчмөн өзбектердин чектери </del>Моголстан менен түздөн-түз чектешип калган жана чек аралаш райондорго алардын кол салуу коркунучу туулган. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Улустун аталышы «Өзбек хандыгы» аталганы менен анын негизги курамын моңгол (кыят, найман, ойрот), тибет (таңгут), көптөгөн түрк (кушчу, коңурат, уйсун, карлук, кенегес, маңгыт, уйгур, мажар, кыпчак ж.б.) уруулары түзгөн. Көчмөн өзбектердин мамлекетине кирген бул моңгол-түрк уруулары өзбек жана казак элдеринин кийинки этникалык калыптанышына өбөлгө болгон деп саналат. </del>Сыр-Дарыянын төмөнкү бою хандыкка карагандан кийин кошуна жайгашкан ууру башчылары Абулкайыр менен эсептешип, жакын мамиле түзүүгө аргасыз кылган. 1457-жылы Абулхайр Көк-Кашандагы (Сыгнактын 5–8 ''км'' түштүк-чыгышы) ойроттор менен салгылашууда катуу жеңилүүгө учурап, Сыгнакка бекинген. Ал ойроттордун башчысы Уз-Тимур тайша менен кемсинткен келишим түзүүгө барган жана Дашт-и Кыпчакка көчүп кетүүгө аргасыз болгон. Натыйжада аны менен Алтын-Ордонун акыркы ханы (1423–1426, 1427–1428) ''Барактын'' уулдары, Сыр-Дарыянын бойлорун жана Кара-Тоону жердеп жүргөн бир туугандар ''Жаныбек'' (1428–1480) жана ''Керейдин'' (1424–1474) ортолорунда араздашуу башталган. Алар көп өтпөй Моголстанга караштуу жерлерге көчүп кетишкен. ''Махмуд ибн Валинин'' маалыматы боюнча 1468-ж. Абулкайыр хан Моголстанды каратып, ал экөөнү кармап, ошондой эле ойроттордон өч алуу максатында кыргыздарды аралап, Кара-Тоо, Талас өрөөнү, Чүй (Алатака, Йайлак, Кызылнадир жана Жетикудук) аркылуу жүрүп, андан ары Жети-Суунун түндүк-чыгышына чейин жеткен. Бирок Ак-Кыштак (болжолу Алматыга жакын) деген жерге жеткенде каза болуп, анын аскер күчтөрү артка кайткан. Абулкайырдын жортуулуна байланышкан бул окуялар XV к. орто чендеринде кыргыздар Чыгыш Тянь-Шанды кошо мекендеп, Беш-Балык жана Алмалык шаарынын аралыгында жайгашканын, ал жерлер кез-кез калмактардын колуна өтүп турганын ырастайт. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АБУЛКАЙЫР, АБУЛХАЙР''' [(туурасы Абу-л-Хайр хан (1412–1468)] — өзбек хандыгынын ханы (1428–1468). Жуучунун (1182/84–1225/27) уулу, Шибан улусунун ханы (1243–1266) Шибандын (Шайбан, Сибан, Сибани) 9-муундагы урпагы Дөөлөт Шайыктын уулу. XIV к. ''Жуучу улусу'' Көк-Ордо (''Алтын-Ордо'') жана Ак-Ордо атанган эки улуска бөлүнүп кеткен. Алтын-Ордону Батый-хан менен Токо Темирдин, ал эми Ак-Ордону Ордо-Эжен (Орду-Ичен) менен Шибандын тукуму бийлеп, иш жүзүндө булар Алтын-Ордого көз каранды болушкан. Тарыхчы ''Абу-л-Гази-хандын'' маалыматына («Түрк элдеринин санжырасы») караганда Шибан (Шайбан) кышында Арал деңизинен Чүй жана Сары-Сууларынын төмөнкү агымында кыштап, жайкысын Жайык (азыркы Урал), Тобол сууларынын айланасын жайлаган. Алтын-Ордонун ханы (1342–1357) Өзбек-хандын (Султан Гийас ад-Дин Мухаммед, 1283–1341) уулу Жаныбектин көзү өткөндөн (1357) кийин так талашуу ого бетер күчөп, тынымсыз ич ара согуштардан улам бул хандык ыдырай баштаган. Мисалы, 1400–1417-жылдардын ичинде Алтын-Ордодо Шадыбек, Пулад-хан, Тимур-хан, Джалал ад- Дин-султан ж. б. сыяктуу 8 хан алмашкан. Ак-Ордо болсо XIV к. 80-жылдарынан тарта Алтын-Ордого анча баш ийбей, өз алдынча Өзбектин улусу (вилайат-и Өзбек) деп атала баштаган. 1428–29-ж. Тура аймагындагы (Батыш Сибирь) Жайтар-Жалкын конушунда 17 жаштагы Абулкайыр хан жарыяланган. Ушуну менен ''Дашт-и Кыпчактын'' түндүк, түндүк-чыгышын камтыган көчмөндөрдүн жаңы хандыгы – Өзбек хандыгы пайда болгон<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. Улустун аталышы «Өзбек хандыгы» аталганы менен анын негизги курамын моңгол (кыят, найман, ойрот), тибет (таңгут), көптөгөн түрк (кушчу, коңурат, уйсун, карлук, кенегес, маңгыт, уйгур, мажар, кыпчак ж.б.) уруулары түзгөн. Көчмөн өзбектердин мамлекетине кирген бул моңгол-түрк уруулары өзбек жана казак элдеринин кийинки этникалык калыптанышына өбөлгө болгон деп саналат</ins>. XV к. 40-жылдарынан Абулкайыр мурдагы Ордо-Ежендин улусу болгон талаалуу аймактардан тартып, Иртыш жана түндүк-батыш Балхаш бойлорун мекендеген урууларды баш ийдирип, ээлигин кеңейткен. Дашт-и Кыпчак толук каратылгандан кийин түштүк аймактарга жортуул жасап, 1430-ж. кыска мөөнөткө Хорезмди ээлеп, Үргөнчтү талоонго алган. 1446-ж. ''Улугбек''тин ''Мавераннахрдын'' түштүгүнө жана Хорасанга кеткендигинен пайдаланып, Самарканд, Бухара шаарларына жүрүш жасаган. Андан кийин Сыр-Дарыянын ортоңку агымындагы шаарларды баш ийдирип, Сыгнакты өзүнүн борбор калаасына айландырган. Анын айланасындагы жерлерди эмир, султандарга бөлүштүрүп, үстүнөн өзү башкарган. Ушундан кийин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Өзбек хандыгы </ins>Моголстан менен түздөн-түз чектешип калган жана чек аралаш райондорго алардын кол салуу коркунучу туулган. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>Сыр-Дарыянын төмөнкү бою хандыкка карагандан кийин кошуна жайгашкан ууру башчылары Абулкайыр менен эсептешип, жакын мамиле түзүүгө аргасыз кылган. 1457-жылы Абулхайр Көк-Кашандагы (Сыгнактын 5–8 ''км'' түштүк-чыгышы) ойроттор менен салгылашууда катуу жеңилүүгө учурап, Сыгнакка бекинген. Ал ойроттордун башчысы Уз-Тимур тайша менен кемсинткен келишим түзүүгө барган жана Дашт-и Кыпчакка көчүп кетүүгө аргасыз болгон. Натыйжада аны менен Алтын-Ордонун акыркы ханы (1423–1426, 1427–1428) ''Барактын'' уулдары, Сыр-Дарыянын бойлорун жана Кара-Тоону жердеп жүргөн бир туугандар ''Жаныбек'' (1428–1480) жана ''Керейдин'' (1424–1474) ортолорунда араздашуу башталган. Алар көп өтпөй Моголстанга караштуу жерлерге көчүп кетишкен. ''Махмуд ибн Валинин'' маалыматы боюнча 1468-ж. Абулкайыр хан Моголстанды каратып, ал экөөнү кармап, ошондой эле ойроттордон өч алуу максатында кыргыздарды аралап, Кара-Тоо, Талас өрөөнү, Чүй (Алатака, Йайлак, Кызылнадир жана Жетикудук) аркылуу жүрүп, андан ары Жети-Суунун түндүк-чыгышына чейин жеткен. Бирок Ак-Кыштак (болжолу Алматыга жакын) деген жерге жеткенде каза болуп, анын аскер күчтөрү артка кайткан. Абулкайырдын жортуулуна байланышкан бул окуялар XV к. орто чендеринде кыргыздар Чыгыш Тянь-Шанды кошо мекендеп, Беш-Балык жана Алмалык шаарынын аралыгында жайгашканын, ал жерлер кез-кез калмактардын колуна өтүп турганын ырастайт. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). А.-А., 1969. Бартольд В. В. Абулхайр, Соч., т. 2, часть 2, М., 1964; Ахмедов Б. А. Государство кочевых узбеков. М., 1965.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). А.-А., 1969. Бартольд В. В. Абулхайр, Соч., т. 2, часть 2, М., 1964; Ахмедов Б. А. Государство кочевых узбеков. М., 1965.</div></td></tr>
</table>imported>Турганбаев Элебайhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%91%D0%A3%D0%9B%D0%A5%D0%90%D0%99%D0%A0&diff=48800&oldid=previmported>Турганбаев Элебай, 04:53, 1 Февраль (Бирдин айы) 2024 карата2024-02-01T04:53:20Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">04:53, 1 Февраль (Бирдин айы) 2024 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АБУЛКАЙЫР, АБУЛХАЙР''' [(туурасы Абу-л-Хайр хан (1412–1468)] — өзбек хандыгынын ханы (1428–1468). Жуучунун (1182/84–1225/27) уулу, Шибан улусунун ханы (1243–1266) Шибандын (Шайбан, Сибан, Сибани) 9-муундагы урпагы Дөөлөт Шайыктын уулу. XIV к. ''Жуучу улусу'' Көк-Ордо (''Алтын-Ордо'') жана Ак-Ордо атанган эки улуска бөлүнүп кеткен. Алтын-Ордону Батый-хан менен Токо Темирдин, ал эми Ак-Ордону Ордо-Эжен (Орду-Ичен) менен Шибандын тукуму бийлеп, иш жүзүндө булар Алтын-Ордого көз каранды болушкан. Тарыхчы ''Абу-л-Гази-хандын'' маалыматына («Түрк элдеринин санжырасы») караганда Шибан (Шайбан) кышында Арал деңизинен Чүй жана Сары-Сууларынын төмөнкү агымында кыштап, жайкысын Жайык (азыркы Урал), Тобол сууларынын айланасын жайлаган. Алтын-Ордонун ханы (1342–1357) Өзбек-хандын (Султан Гийас ад-Дин Мухаммед, 1283–1341) уулу Жаныбектин көзү өткөндөн (1357) кийин так талашуу ого бетер күчөп, тынымсыз ич ара согуштардан улам бул хандык ыдырай баштаган. Мисалы, 1400–1417-жылдардын ичинде Алтын-Ордодо Шадыбек, Пулад-хан, Тимур-хан, Джалал ад- Дин-султан ж. б. сыяктуу 8 хан алмашкан. Ак-Ордо болсо XIV к. 80-жылдарынан тарта Алтын-Ордого анча баш ийбей, өз алдынча Өзбектин улусу (вилайат-и Өзбек) деп атала баштаган. 1428–29-ж. Тура аймагындагы (Батыш Сибирь) Жайтар-Жалкын конушунда 17 жаштагы Абулкайыр хан жарыяланган. Ушуну менен ''Дашт-и Кыпчактын'' түндүк, түндүк-чыгышын камтыган <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">көчмөн өзбектердин </del>жаңы хандыгы – Өзбек хандыгы пайда болгон. XV к. 40-жылдарынан Абулкайыр мурдагы Ордо-Ежендин улусу болгон талаалуу аймактардан тартып, Иртыш жана түндүк-батыш Балхаш бойлорун мекендеген урууларды баш ийдирип, ээлигин кеңейткен. Дашт-и Кыпчак толук каратылгандан кийин түштүк аймактарга жортуул жасап, 1430-ж. кыска мөөнөткө Хорезмди ээлеп, Үргөнчтү талоонго алган. 1446-ж. ''Улугбек''тин ''Мавераннахрдын'' түштүгүнө жана Хорасанга кеткендигинен пайдаланып, Самарканд, Бухара шаарларына жүрүш жасаган. Андан кийин Сыр-Дарыянын ортоңку агымындагы шаарларды баш ийдирип, Сыгнакты өзүнүн борбор калаасына айландырган. Анын айланасындагы жерлерди эмир, султандарга бөлүштүрүп, үстүнөн өзү башкарган. Ушундан кийин көчмөн өзбектердин чектери Моголстан менен түздөн-түз чектешип калган жана чек аралаш райондорго алардын кол салуу коркунучу туулган. Улустун аталышы «Өзбек хандыгы» аталганы менен анын негизги курамын моңгол (кыят, найман, ойрот), тибет (таңгут), көптөгөн түрк (кушчу, коңурат, уйсун, карлук, кенегес, маңгыт, уйгур, мажар, кыпчак ж.б.) уруулары түзгөн. Көчмөн өзбектердин мамлекетине кирген бул моңгол-түрк уруулары өзбек жана казак элдеринин кийинки этникалык калыптанышына өбөлгө болгон деп саналат. Сыр-Дарыянын төмөнкү бою хандыкка карагандан кийин кошуна жайгашкан ууру башчылары Абулкайыр менен эсептешип, жакын мамиле түзүүгө аргасыз кылган. 1457-жылы Абулхайр Көк-Кашандагы (Сыгнактын 5–8 ''км'' түштүк-чыгышы) ойроттор менен салгылашууда катуу жеңилүүгө учурап, Сыгнакка бекинген. Ал ойроттордун башчысы Уз-Тимур тайша менен кемсинткен келишим түзүүгө барган жана Дашт-и Кыпчакка көчүп кетүүгө аргасыз болгон. Натыйжада аны менен Алтын-Ордонун акыркы ханы (1423–1426, 1427–1428) ''Барактын'' уулдары, Сыр-Дарыянын бойлорун жана Кара-Тоону жердеп жүргөн бир туугандар ''Жаныбек'' (1428–1480) жана ''Керейдин'' (1424–1474) ортолорунда араздашуу башталган. Алар көп өтпөй Моголстанга караштуу жерлерге көчүп кетишкен. ''Махмуд ибн Валинин'' маалыматы боюнча 1468-ж. Абулкайыр хан Моголстанды каратып, ал экөөнү кармап, ошондой эле ойроттордон өч алуу максатында кыргыздарды аралап, Кара-Тоо, Талас өрөөнү, Чүй (Алатака, Йайлак, Кызылнадир жана Жетикудук) аркылуу жүрүп, андан ары Жети-Суунун түндүк-чыгышына чейин жеткен. Бирок Ак-Кыштак (болжолу Алматыга жакын) деген жерге жеткенде каза болуп, анын аскер күчтөрү артка кайткан. Абулкайырдын жортуулуна байланышкан бул окуялар XV к. орто чендеринде кыргыздар Чыгыш Тянь-Шанды кошо мекендеп, Беш-Балык жана Алмалык шаарынын аралыгында жайгашканын, ал жерлер кез-кез калмактардын колуна өтүп турганын ырастайт. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АБУЛКАЙЫР, АБУЛХАЙР''' [(туурасы Абу-л-Хайр хан (1412–1468)] — өзбек хандыгынын ханы (1428–1468). Жуучунун (1182/84–1225/27) уулу, Шибан улусунун ханы (1243–1266) Шибандын (Шайбан, Сибан, Сибани) 9-муундагы урпагы Дөөлөт Шайыктын уулу. XIV к. ''Жуучу улусу'' Көк-Ордо (''Алтын-Ордо'') жана Ак-Ордо атанган эки улуска бөлүнүп кеткен. Алтын-Ордону Батый-хан менен Токо Темирдин, ал эми Ак-Ордону Ордо-Эжен (Орду-Ичен) менен Шибандын тукуму бийлеп, иш жүзүндө булар Алтын-Ордого көз каранды болушкан. Тарыхчы ''Абу-л-Гази-хандын'' маалыматына («Түрк элдеринин санжырасы») караганда Шибан (Шайбан) кышында Арал деңизинен Чүй жана Сары-Сууларынын төмөнкү агымында кыштап, жайкысын Жайык (азыркы Урал), Тобол сууларынын айланасын жайлаган. Алтын-Ордонун ханы (1342–1357) Өзбек-хандын (Султан Гийас ад-Дин Мухаммед, 1283–1341) уулу Жаныбектин көзү өткөндөн (1357) кийин так талашуу ого бетер күчөп, тынымсыз ич ара согуштардан улам бул хандык ыдырай баштаган. Мисалы, 1400–1417-жылдардын ичинде Алтын-Ордодо Шадыбек, Пулад-хан, Тимур-хан, Джалал ад- Дин-султан ж. б. сыяктуу 8 хан алмашкан. Ак-Ордо болсо XIV к. 80-жылдарынан тарта Алтын-Ордого анча баш ийбей, өз алдынча Өзбектин улусу (вилайат-и Өзбек) деп атала баштаган. 1428–29-ж. Тура аймагындагы (Батыш Сибирь) Жайтар-Жалкын конушунда 17 жаштагы Абулкайыр хан жарыяланган. Ушуну менен ''Дашт-и Кыпчактын'' түндүк, түндүк-чыгышын камтыган <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">көчмөндөрдүн </ins>жаңы хандыгы – Өзбек хандыгы пайда болгон. XV к. 40-жылдарынан Абулкайыр мурдагы Ордо-Ежендин улусу болгон талаалуу аймактардан тартып, Иртыш жана түндүк-батыш Балхаш бойлорун мекендеген урууларды баш ийдирип, ээлигин кеңейткен. Дашт-и Кыпчак толук каратылгандан кийин түштүк аймактарга жортуул жасап, 1430-ж. кыска мөөнөткө Хорезмди ээлеп, Үргөнчтү талоонго алган. 1446-ж. ''Улугбек''тин ''Мавераннахрдын'' түштүгүнө жана Хорасанга кеткендигинен пайдаланып, Самарканд, Бухара шаарларына жүрүш жасаган. Андан кийин Сыр-Дарыянын ортоңку агымындагы шаарларды баш ийдирип, Сыгнакты өзүнүн борбор калаасына айландырган. Анын айланасындагы жерлерди эмир, султандарга бөлүштүрүп, үстүнөн өзү башкарган. Ушундан кийин көчмөн өзбектердин чектери Моголстан менен түздөн-түз чектешип калган жана чек аралаш райондорго алардын кол салуу коркунучу туулган. Улустун аталышы «Өзбек хандыгы» аталганы менен анын негизги курамын моңгол (кыят, найман, ойрот), тибет (таңгут), көптөгөн түрк (кушчу, коңурат, уйсун, карлук, кенегес, маңгыт, уйгур, мажар, кыпчак ж.б.) уруулары түзгөн. Көчмөн өзбектердин мамлекетине кирген бул моңгол-түрк уруулары өзбек жана казак элдеринин кийинки этникалык калыптанышына өбөлгө болгон деп саналат. Сыр-Дарыянын төмөнкү бою хандыкка карагандан кийин кошуна жайгашкан ууру башчылары Абулкайыр менен эсептешип, жакын мамиле түзүүгө аргасыз кылган. 1457-жылы Абулхайр Көк-Кашандагы (Сыгнактын 5–8 ''км'' түштүк-чыгышы) ойроттор менен салгылашууда катуу жеңилүүгө учурап, Сыгнакка бекинген. Ал ойроттордун башчысы Уз-Тимур тайша менен кемсинткен келишим түзүүгө барган жана Дашт-и Кыпчакка көчүп кетүүгө аргасыз болгон. Натыйжада аны менен Алтын-Ордонун акыркы ханы (1423–1426, 1427–1428) ''Барактын'' уулдары, Сыр-Дарыянын бойлорун жана Кара-Тоону жердеп жүргөн бир туугандар ''Жаныбек'' (1428–1480) жана ''Керейдин'' (1424–1474) ортолорунда араздашуу башталган. Алар көп өтпөй Моголстанга караштуу жерлерге көчүп кетишкен. ''Махмуд ибн Валинин'' маалыматы боюнча 1468-ж. Абулкайыр хан Моголстанды каратып, ал экөөнү кармап, ошондой эле ойроттордон өч алуу максатында кыргыздарды аралап, Кара-Тоо, Талас өрөөнү, Чүй (Алатака, Йайлак, Кызылнадир жана Жетикудук) аркылуу жүрүп, андан ары Жети-Суунун түндүк-чыгышына чейин жеткен. Бирок Ак-Кыштак (болжолу Алматыга жакын) деген жерге жеткенде каза болуп, анын аскер күчтөрү артка кайткан. Абулкайырдын жортуулуна байланышкан бул окуялар XV к. орто чендеринде кыргыздар Чыгыш Тянь-Шанды кошо мекендеп, Беш-Балык жана Алмалык шаарынын аралыгында жайгашканын, ал жерлер кез-кез калмактардын колуна өтүп турганын ырастайт. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). А.-А., 1969. Бартольд В. В. Абулхайр, Соч., т. 2, часть 2, М., 1964; Ахмедов Б. А. Государство кочевых узбеков. М., 1965.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: Материалы по истории казахских ханств XV-XVIII веков (Извлечения из персидских и тюркских сочинений). А.-А., 1969. Бартольд В. В. Абулхайр, Соч., т. 2, часть 2, М., 1964; Ахмедов Б. А. Государство кочевых узбеков. М., 1965.</div></td></tr>
</table>imported>Турганбаев Элебай