АЙТМАТОВ Чыңгыз Төрөкулович - Түзөтүүлөр тарыхы

Gulira, 09:06, 30 Март (Жалган куран) 2026 карата

2026-03-30T09:06:06Z

← Мурунку нускасы		09:06, 30 Март (Жалган куран) 2026 -деги абалы
9 сап:		9 сап:
	идеалдуу иш жүзүнө ашыра турган армияны түзүп бермек. Ал эми романдагы «ата‑энелүү» кассандро‑эмбриондордун туулбай жатып жашоодон баш тарткысы келгендиги аркылуу автор социал.-нравалык экологиянын бузулуп, коркунучтуу чекке жакындап баратканына тынчсызданат. Ч. Айтматовдун чыгармачылыгына социалдык, философиялык мазмундуулук мүнөздүү. Жазуучунун түзгөн каармандары канчалык конкреттүү, индивидуалдуу мүнөзгө ээ болбосун, сюжет канчалык каармандын жеке инсандык, пенделик өмүр тагдырын ачып берүүгө багытталбасын, канчалык конкреттүү мезгил өлчөмү бутага алынбасын, алар ошончолук типтүү, кеңири масштабдуу, мезгил, мейкиндик жактан чексиз. Жазуучунун стилдик өзгөчөлүгүнө байланыштуу өтө айкын көрүнгөн туруктуу касиеттер – биринчиден, жазуучунун мифологиялык‑фольклордук материалдарга, экинчиден жаныбарлардын образдарына көп кайрылгандыгында, кеңири пайдалангандыгында. Ар бир жаңы чыгармасында жаңы горизонтторду<br> ача билген жазуучу «Сардал кыз» (2006) романында рыноктук мезгилдеги коомдук турмушту жаңы замандын каармандарынын өз ара мамилелериндеги, мүнөздөрүндөгү байкалган типтүү көрүнүштөрдү көркөм изилдөөнүн объектисине алат. Жазуучунун буга чейинки чыгармаларын кызыл сызык <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> тепчип өткөн, алардагы коюлган проблемалардын борбордук негизин түзүп келген «Канткенде адам уулу Адам болот?» деген суроону чечмелөөдө окуя башкы каарман – эркин журналист А. Саманчиндин айланасына топтоштурулат. Руханий кризистик абалга кептелген А. Саманчиндин жашоо‑турмушуна «Сардал кыз» легендасы жандуу мазмун кийирип турат. Каармандын сүйүү драмасы элдик уламыш ж‑a Жаабарс жөнүндөгү баян <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> коштолуп, универсалдуу поэтикалык философиялык мазмунга ээ болот.<br> Ч. Айтматовдун көпчүлүк чыгармаларында кандайдыр бир күчтүү жаңырыктаган чакырык үндүн катышын байкоого болот. Бул өзгөчө «Гүлсаратта» Бозингендин ботосун издеп (акыйкатсыздыкка жооп издеп) боздогон үнү, «Саманчынын жолунда» уулунун ордуна темир жолду кучактап, согушка наалат айткан эненин үнү, «Кылым карытар бир күн» романында Дөнөнбай куштун үнү, «Кыяматта» Акбаранын айдагы Бөрү‑Энеге даттанып улуган үнү, «Кассандра тамгасында» «Мен туулгум келбейт, келбейт, келбейт...» деп берилген белги аркылуу жаңырыктаган кассандро‑эмбриондордун «үнү», башкача айтканда, «Сардал кыз» романында эки түрдүү жаңырык үн катышат, анын бири түгөйлөш жары болчу сүйгөнүн издеген колуктунун - Сардал кыздын үнү, экинчиси Сергейдин акыл‑эсинде жаңырыктаган «Өлтүр! Өлтүрбө!» деген үндөр. Бул үндөрдүн чыгарманын идеялык‑тематикалык мазмунун терендетүүдө жанa эмоционалдык‑экспрессивдик планда өтөгөн кызматы зор. Сардал кыздын чакырык үнү – сүйүүнү таза сактоого, урматтоого, ыйык тутууга, коргоого болгон чакырык. Жазуучу Сардал кыздын образын романда мурдагы чыгармаларындагыдай эле идеялык‑поэтикалык концепция, образ‑концепция, образ‑символ, образ‑эскерткич, образ‑үлгү катары пайдаланган.<br> Ч. Айтматов публицистикалык очерктердин, адабий сын макалалардын, эссе жанрынын чоң чебери. Жазуучунун ар кайсы жылдары жарык көргөн макалаларынын топтомдорунан түзүлгөн «Жер, суу менен авторлошуп» (орус тилинде), «Биз дүйнөнү жаңыртабыз, дүйнө бизди жаңыртат» (кыргыз тилинде) жыйнактары тематикасынын кызыктуулугу, проблеманы терең ачып бере билүү чебердиги <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> окурмандарды көркөм		идеалдуу иш жүзүнө ашыра турган армияны түзүп бермек. Ал эми романдагы «ата‑энелүү» кассандро‑эмбриондордун туулбай жатып жашоодон баш тарткысы келгендиги аркылуу автор социал.-нравалык экологиянын бузулуп, коркунучтуу чекке жакындап баратканына тынчсызданат. Ч. Айтматовдун чыгармачылыгына социалдык, философиялык мазмундуулук мүнөздүү. Жазуучунун түзгөн каармандары канчалык конкреттүү, индивидуалдуу мүнөзгө ээ болбосун, сюжет канчалык каармандын жеке инсандык, пенделик өмүр тагдырын ачып берүүгө багытталбасын, канчалык конкреттүү мезгил өлчөмү бутага алынбасын, алар ошончолук типтүү, кеңири масштабдуу, мезгил, мейкиндик жактан чексиз. Жазуучунун стилдик өзгөчөлүгүнө байланыштуу өтө айкын көрүнгөн туруктуу касиеттер – биринчиден, жазуучунун мифологиялык‑фольклордук материалдарга, экинчиден жаныбарлардын образдарына көп кайрылгандыгында, кеңири пайдалангандыгында. Ар бир жаңы чыгармасында жаңы горизонтторду<br> ача билген жазуучу «Сардал кыз» (2006) романында рыноктук мезгилдеги коомдук турмушту жаңы замандын каармандарынын өз ара мамилелериндеги, мүнөздөрүндөгү байкалган типтүү көрүнүштөрдү көркөм изилдөөнүн объектисине алат. Жазуучунун буга чейинки чыгармаларын кызыл сызык <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> тепчип өткөн, алардагы коюлган проблемалардын борбордук негизин түзүп келген «Канткенде адам уулу Адам болот?» деген суроону чечмелөөдө окуя башкы каарман – эркин журналист А. Саманчиндин айланасына топтоштурулат. Руханий кризистик абалга кептелген А. Саманчиндин жашоо‑турмушуна «Сардал кыз» легендасы жандуу мазмун кийирип турат. Каармандын сүйүү драмасы элдик уламыш ж‑a Жаабарс жөнүндөгү баян <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> коштолуп, универсалдуу поэтикалык философиялык мазмунга ээ болот.<br> Ч. Айтматовдун көпчүлүк чыгармаларында кандайдыр бир күчтүү жаңырыктаган чакырык үндүн катышын байкоого болот. Бул өзгөчө «Гүлсаратта» Бозингендин ботосун издеп (акыйкатсыздыкка жооп издеп) боздогон үнү, «Саманчынын жолунда» уулунун ордуна темир жолду кучактап, согушка наалат айткан эненин үнү, «Кылым карытар бир күн» романында Дөнөнбай куштун үнү, «Кыяматта» Акбаранын айдагы Бөрү‑Энеге даттанып улуган үнү, «Кассандра тамгасында» «Мен туулгум келбейт, келбейт, келбейт...» деп берилген белги аркылуу жаңырыктаган кассандро‑эмбриондордун «үнү», башкача айтканда, «Сардал кыз» романында эки түрдүү жаңырык үн катышат, анын бири түгөйлөш жары болчу сүйгөнүн издеген колуктунун - Сардал кыздын үнү, экинчиси Сергейдин акыл‑эсинде жаңырыктаган «Өлтүр! Өлтүрбө!» деген үндөр. Бул үндөрдүн чыгарманын идеялык‑тематикалык мазмунун терендетүүдө жанa эмоционалдык‑экспрессивдик планда өтөгөн кызматы зор. Сардал кыздын чакырык үнү – сүйүүнү таза сактоого, урматтоого, ыйык тутууга, коргоого болгон чакырык. Жазуучу Сардал кыздын образын романда мурдагы чыгармаларындагыдай эле идеялык‑поэтикалык концепция, образ‑концепция, образ‑символ, образ‑эскерткич, образ‑үлгү катары пайдаланган.<br> Ч. Айтматов публицистикалык очерктердин, адабий сын макалалардын, эссе жанрынын чоң чебери. Жазуучунун ар кайсы жылдары жарык көргөн макалаларынын топтомдорунан түзүлгөн «Жер, суу менен авторлошуп» (орус тилинде), «Биз дүйнөнү жаңыртабыз, дүйнө бизди жаңыртат» (кыргыз тилинде) жыйнактары тематикасынын кызыктуулугу, проблеманы терең ачып бере билүү чебердиги <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> окурмандарды көркөм
	[[File:АЙТМАТОВ13.png \| thumb\|Ч. Айтматовдун дүйнө элдеринин тилдеринде чыккан китептери.]]		[[File:АЙТМАТОВ13.png \| thumb\|Ч. Айтматовдун дүйнө элдеринин тилдеринде чыккан китептери.]]
	жанрдагы чыгармаларынан кем эмес өзүнө тартып турат. Япон философу Д. Икэда <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> «Рухтун улуулугуна таазим ыр» (1993), казак акыны <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> коомдук ишмер М. Шаханов <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> «Жар боюнда боздоп калган аңчынын ыйы» (1996) аттуу диалогдору жанa казак драматургу К. Мухамеджанов <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> бирге «Фудзиямадагы кадыр түн» (1973) драмасы да бүгүнкү күндүн актуалдуу проблемалары, дегеле турмуштук ар кандай көрүнүштөр зор философиялык тереңдикте, турмуштук‑фактылык ынанымдуулукта көркөм чагылдырылган баяндар. Айтматовдун чыгармачылыгы улуттук адабиятыбыз үчүн эле эмес, искусствобуздун башка түрлөрүнүн өнүгүүсүнө да өзүнүн зор таасирин тийгизди. Анын чыгармаларынын негизинде музыкада чакан обондуу ырдан тартып симфония, балет‑ораториялар жазылды, көркөм сүрөт искусствосунда ондогон, жүздөгөн эмгектер жаралды, театр спектаклдери, кинофильмдер коюлду. Ч. Айтматов бүгүнкү күндө чыгармалары көп басылган классиктерден. Анын чыгармалары дүйнөнүн 127 өлкөсүндө, 176 тилинде которулуп, бир нече ирет чоң тираж <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> (2005‑жылы жалпы саны 76,5 млн. нуска) кайталап басылган. ''«Айтматов таануу''» илими пайда болуп, ушу кезде дүйнөлүк адабий процессте кеңири изилденүүдө. 1989‑жылы Бишкек шаарында эл аралык Айтматов клубу түзүлгөн. Анын Кыргызтандык жанa чет өлкөлүк мүчөлөрү белгилүү илимпоздор, журналисттер, адистер жана башкалар. Клубдун жобосу, секциялары, адабият, көркөм өнөр жанa маданият жагындагы эл аралык сыйлыгы бар. 1992‑жылы Бишкекте коомдук Айтматов таануу институту, «Айтматов чыгармаларынын китепканасы» жанa Эл аралык коомдук ~~айтматовдук~~ академия уюштурулган.<br> Ад.: Произведения Чингиза Айтматова и литература о нем на иностранных языках. Библиографический указатель. Ф., 1979; Кыргыз совет адабиятынын тарыхы. 2 томдук. Ф., 1987, 1990; ''Акматалиев А.'' Чингиз Айтматов: жизнь и творчество. Б., 1991; ''Асаналиев К.'' Чыңгыз Айтматов: кечээ жана бүгүн. Б., 1995; ''Ибраимов К.''Миф и миропонимание в гуманистической философии Чингиза Айтматова. Б., 1998; ''Айтматов Ч.'' 5 томдон турган чыгармалар жыйнагы. Б., 1999; ''Асаналиев К.'' Шекер и космос Ч. Айтматов: художественная семантика образов. Б., 2001; Кыргыз адабиятынын тарыхы. 7 томдук. Б., 2002. 7‑том; Ахмет ''Сарыгул.'' Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларынын Түркияда кабылданышы. Б., 2003. ''А. Акматалиев, А. Кадырмамбетова.''		жанрдагы чыгармаларынан кем эмес өзүнө тартып турат. Япон философу Д. Икэда <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> «Рухтун улуулугуна таазим ыр» (1993), казак акыны <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> коомдук ишмер М. Шаханов <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> «Жар боюнда боздоп калган аңчынын ыйы» (1996) аттуу диалогдору жанa казак драматургу К. Мухамеджанов <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> бирге «Фудзиямадагы кадыр түн» (1973) драмасы да бүгүнкү күндүн актуалдуу проблемалары, дегеле турмуштук ар кандай көрүнүштөр зор философиялык тереңдикте, турмуштук‑фактылык ынанымдуулукта көркөм чагылдырылган баяндар. Айтматовдун чыгармачылыгы улуттук адабиятыбыз үчүн эле эмес, искусствобуздун башка түрлөрүнүн өнүгүүсүнө да өзүнүн зор таасирин тийгизди. Анын чыгармаларынын негизинде музыкада чакан обондуу ырдан тартып симфония, балет‑ораториялар жазылды, көркөм сүрөт искусствосунда ондогон, жүздөгөн эмгектер жаралды, театр спектаклдери, кинофильмдер коюлду. Ч. Айтматов бүгүнкү күндө чыгармалары көп басылган классиктерден. Анын чыгармалары дүйнөнүн 127 өлкөсүндө, 176 тилинде которулуп, бир нече ирет чоң тираж <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> (2005‑жылы жалпы саны 76,5 млн. нуска) кайталап басылган. ''«Айтматов таануу''» илими пайда болуп, ушу кезде дүйнөлүк адабий процессте кеңири изилденүүдө. 1989‑жылы Бишкек шаарында эл аралык Айтматов клубу түзүлгөн. Анын Кыргызтандык жанa чет өлкөлүк мүчөлөрү белгилүү илимпоздор, журналисттер, адистер жана башкалар. Клубдун жобосу, секциялары, адабият, көркөм өнөр жанa маданият жагындагы эл аралык сыйлыгы бар. 1992‑жылы Бишкекте коомдук Айтматов таануу институту, «Айтматов чыгармаларынын китепканасы» жанa Эл аралык коомдук Айтматовдук академия уюштурулган.<br> Ад.: Произведения Чингиза Айтматова и литература о нем на иностранных языках. Библиографический указатель. Ф., 1979; Кыргыз совет адабиятынын тарыхы. 2 томдук. Ф., 1987, 1990; ''Акматалиев А.'' Чингиз Айтматов: жизнь и творчество. Б., 1991; ''Асаналиев К.'' Чыңгыз Айтматов: кечээ жана бүгүн. Б., 1995; ''Ибраимов К.''Миф и миропонимание в гуманистической философии Чингиза Айтматова. Б., 1998; ''Айтматов Ч.'' 5 томдон турган чыгармалар жыйнагы. Б., 1999; ''Асаналиев К.'' Шекер и космос Ч. Айтматов: художественная семантика образов. Б., 2001; Кыргыз адабиятынын тарыхы. 7 томдук. Б., 2002. 7‑том; Ахмет ''Сарыгул.'' Чыңгыз Айтматовдун чыгармаларынын Түркияда кабылданышы. Б., 2003. ''А. Акматалиев, А. Кадырмамбетова.''
	[[Категория:1-Том]]		[[Категория:1-Том]]

Gulira, 09:04, 30 Март (Жалган куран) 2026 карата

2026-03-30T09:04:13Z

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

imported>Gulira, 05:13, 30 Декабрь (Бештин айы) 2025 карата

2025-12-30T05:13:45Z

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

imported>Kadyrm: /* top */ категория кошуу

2024-09-12T02:44:42Z

top: категория кошуу

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

imported>Adina, 11:52, 9 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 карата

2023-10-09T11:52:24Z

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

imported>Lera, 07:37, 13 Июль (Теке) 2023 карата

2023-07-13T07:37:13Z

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

imported>Mariya, 03:48, 30 Май (Бугу) 2023 карата

2023-05-30T03:48:14Z

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

imported>Temirkan, 08:08, 21 Декабрь (Бештин айы) 2022 карата

2022-12-21T08:08:35Z

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

imported>Kadyrm, 15:28, 19 Декабрь (Бештин айы) 2022 карата

2022-12-19T15:28:20Z

← Мурунку нускасы		15:28, 19 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АЙТМАТОВ''' Чыңгыз Төрөкулович (12. 12. 1928, Талас обл., Кара‑Буура р‑ну, Шекер айылы – 10. 6. 2008, Бишкек) – жазуучу, коомдук <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> мамлекеттик ишмер, Кыргыз эл жазуучусу (1968), КР УИАнын академиги (1974), Кыргыз Эл Баатыры (1997), Кыргыз ССРинин Т. Сатылганов атындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1976), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1978), Лениндик (1963) <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1968, 1977, 1983), Европа илимдер, искусство <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> адабият академиясынын <br>		'''АЙТМАТОВ''' Чыңгыз Төрөкулович (12. 12. 1928, Талас обл., Кара‑Буура р‑ну, Шекер айылы – 10. 6. 2008, Бишкек) – жазуучу, коомдук <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> мамлекеттик ишмер, Кыргыз эл жазуучусу (1968), КР УИАнын академиги (1974), Кыргыз Эл Баатыры (1997), Кыргыз ССРинин Т. Сатылганов атындагы мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1976), Социалисттик Эмгектин Баатыры (1978), Лениндик (1963) <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> СССР мамлекеттик сыйлыгынын лауреаты (1968, 1977, 1983), Европа илимдер, искусство <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> адабият академиясынын <br>
	[[File:АЙТМАТОВ9.png \| thumb\|~~none~~]]		[[File:АЙТМАТОВ9.png \| thumb\|right]]
	анык мүчөсү (Париж, 1983), Бүткүл дүйнөлүк Илим <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> искусство академиясынын академиги (Стокгольм, 1987), «Ысык-Көл форумунун» президенти, Австрия, Австралия, АКШ, Индия, Италия, Түркия, Япония, Россия ж. б. өлкөлөрдүн эл аралык сыйлыгынын лауреаты. Жамбыл шаарындагы зооветтехникумду (1946), Фрунзедеги К. Скрябин атындагы айыл чарба институтун (1953) бүтүргөн. 1953‑56‑ж. Кыргыз мал чарбачылыгы илимий-изилдөө институтуна (КирНИИЖ) караштуу асыл тукум заводунда зоотехник болуп иштеген. 1956‑58‑ж. Москвадагы Жогорку адабий курстун угуучусу, 1956‑60‑ж. «Литературный Киргизстан» журналынын редактору, 196065‑ж. «Правда» гезитинин өз кабарчысы, 1965-жылдан Кыргызстан кинематографисттер союзунун төрагасы, 1986‑91‑ж. Кыргызстан Жазуучулар Союзунун төрагасы, 90‑ж. Москвадагы «Иностранная литература» журналынын башкы редактору, СССР Президентинин кеңешчиси, 1991‑жылдан элчилик кызматта (1991‑жылдан СССРдин, 1992- 93‑ж. Россиянын Люксембургдагы, 1994‑жылдан Кыргызстандын Бельгия мамлекетиндеги элчиси).<br>Атасы Төрөкул ''Айтматов'' өз мезгилинин билимдүү адамы, көрүнүктүү коомдук ишмер, сталиндик режимдин курмандыгы болгон. Энеси Нагима Хамзеевна 1920‑30‑ж. Кыргызстандагы сабатсыздыкты жоюу, билим берүү иштерине өз үлүшүн кошкон. 1935‑ж. атасы Москвадагы Кызыл профессура институтуна окууга жөнөтүлгөндүгүнө байланыштуу Айтиев башталгыч класстын эки окуу жылын ошол жерде окуп калат. 1937‑ж. атасы камакка алынгандан кийин Шекерге кайтып келишет. Жазуучунун балалыгы Улуу Ата Мекендик согуштун катаал мезгилине туш келген. Ал 14 жашында айылдык советтин секретары болуп иштейт. Согуш мезгилинде алган турмуштук сабактар жазуучунун дүйнөгө көз карашынын, позициясынын, түшүнүгүнүн калыптанышына катуу таасир бергени талашсыз. Эстен кеткис бул катаал күндөр кийин жазуучунун чыгармачылыгында системалуу көркөм чагылышка ээ болду. Жазуучунун эскерүүлөрүнө Караганда чыгармачылыкка болгон кызыгуунун алгачкы учкундары Жамбылдагы техникумда окуп жүргөн учурунда эле пайда болгон. Адегенде ыр жазууга ышкыбоздонот. Техникумдун мугалими А. В. Штубендорф Ч. Айтматовдун ырларын окуп көрүп, жаш талапкерден өз күчүн прозадан да сынап көрүшүн өтүнөт. Ал кыргыз адабиятында согуш темасында жакшы чыгармалар жаралбай жаткандыгына кабатырланган. Айыл чарба институтуна келип киргенден кийин М. Бубеновдун «Ак кайың» романын, В. Катаевдин «Полктун уулу» повестин которууга киришет. Котормолорун басмага алып барса бул чыгармалардын которулуп калгандыгын билдиришет. Бирок, бул ордунан чыкпаган аракет, котормочулуктан алган алгачкы тажрыйба адабий турмушка болгон жандуу кызыгууну жараткан. Анын терминология, көркөм котормо проблемаларына байланыштуу макалалары («Орусча‑кыргызча сөздүк жөнүндө», 1951; «О терминологии киргизского языка», 1952; «Перевод далекий от оригинала», 1953) жарык көргөн. Согушту жектөө <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> тынчтыкты жактоо темасында жазылган «Газетчи Дзюйо», «Ашым» (1952), «Сыпайчы» (1953) аттуу алгачкы аңгемелери орус тилинде жарыяланат. Жазуучу чыгармачылыгынын башталышында кыргыз <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> орус тилдерин катар алып жүргөндүгүн анын гезиттик макалаларынан, аңгемелеринен байкоого болот. 1954‑ж. окурмандар орус тилинде «На богаре» аттуу аңгемеси <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> ага удаа эле кыргыз тилинде «Ак жаан», 1955‑ж. «Асма көпүрө», «Түнкү сугат» аттуу аңгемелери <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> таанышат. Гезиттик маалыматтардын, китептик таасирлердин негизинде жазылган алгачкы аңгемелери адабий коомчулуктун көңүлүн өзүнө бура албаганы <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> улам кийинки чыгармаларынан жаш автордун чеберчилик жактан тездик <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> өсүп, жетилип бара жаткандыгы байкалат. Жаш жазуучунун аңгемелери 1956‑ж. Кыргызстан Жазуучулар Союзунун пленумунда жогору бааланат, адабиятчы ''К. Асаналиев'' «Кыргыз аңгемесинин айрым маселелери» деген темада жасаган докладында Ч. Айтматовдун «Ак жаан», «Түнкү сугат», «Асма көпүрө» аңгемелерине токтолуп, аңгемечи катары аны сөзгө сараң жазуучу экендигин, кыргыз аңгеме жанрына сюжет түзүү, образдарды шөкөттөө жаатында жаңылык алып келгендигин айгинелейт. 1956-ж. жазуучу үчүн үч эсе кубанычтуу жыл болду: репрессияланып курман болгон атасы акталат, Жазуучулар Союзуна мүчөлүккө өткөн, айрыкча Москвадагы СССР Жазуучулар Союзунун алдындагы Жогорку адабий курска кабыл алынышы жазуучунун адабий‑эстетикалык көз карашынын кеңейишине, тубаса табигый таланттын адабий‑теориялык билим <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> ширелип байышына өбөлгө түзөт. СССРдин булуң‑бурчунан келген жазуучулар <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> чыгармачылык байланыштар чыңалат. Ч. Айтматовдун чыгармачылыгы 1950-жылдардагы коомдун саясий, маданий турмушундагы күрдөөлдүү жаңылыктар, прогрессивдүү шарт‑жагдайлар <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> коштолду. Сталиндик бийликтин аякташынан, жеке адамга сыйынуучулуктун сынга алынышынан кийин көркөм чыгармачылыкты конфликтсиздик «теориясынын», сындагы вульгардык‑социол. тенденциялардын четке кагылышы адабий‑маданий турмушта жакшы таасир берген. Жазуучуга алгачкы чыгармачылык ийгиликти «Бетме‑бет» (1957) <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> «Жамийла» (1958) повесттери алып келген. Бул повесттер жарык көрөрү <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> адабий коомчулук кыргыз адабиятындагы жаңы көрүнүш катары баа берип, окурмандар тарабынан жакшы кабыл алынган. «Бетме‑бетти» жазуучу чыгармачылык жолунун чыныгы башталышы, «адабий дебюту» катары атайт. Адабий дебют бул жерде жазуучунун чыгармачылыктагы өз чыйырын табуусу, алгачкы саамалык, ийгилик маанисинде айтылып жатат.Бирок бул башталышты жалаң эле Айтматовдун жеке ийгилигинин эмес, улуттук		анык мүчөсү (Париж, 1983), Бүткүл дүйнөлүк Илим <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> искусство академиясынын академиги (Стокгольм, 1987), «Ысык-Көл форумунун» президенти, Австрия, Австралия, АКШ, Индия, Италия, Түркия, Япония, Россия ж. б. өлкөлөрдүн эл аралык сыйлыгынын лауреаты. Жамбыл шаарындагы зооветтехникумду (1946), Фрунзедеги К. Скрябин атындагы айыл чарба институтун (1953) бүтүргөн. 1953‑56‑ж. Кыргыз мал чарбачылыгы илимий-изилдөө институтуна (КирНИИЖ) караштуу асыл тукум заводунда зоотехник болуп иштеген. 1956‑58‑ж. Москвадагы Жогорку адабий курстун угуучусу, 1956‑60‑ж. «Литературный Киргизстан» журналынын редактору, 196065‑ж. «Правда» гезитинин өз кабарчысы, 1965-жылдан Кыргызстан кинематографисттер союзунун төрагасы, 1986‑91‑ж. Кыргызстан Жазуучулар Союзунун төрагасы, 90‑ж. Москвадагы «Иностранная литература» журналынын башкы редактору, СССР Президентинин кеңешчиси, 1991‑жылдан элчилик кызматта (1991‑жылдан СССРдин, 1992- 93‑ж. Россиянын Люксембургдагы, 1994‑жылдан Кыргызстандын Бельгия мамлекетиндеги элчиси).<br>Атасы Төрөкул ''Айтматов'' өз мезгилинин билимдүү адамы, көрүнүктүү коомдук ишмер, сталиндик режимдин курмандыгы болгон. Энеси Нагима Хамзеевна 1920‑30‑ж. Кыргызстандагы сабатсыздыкты жоюу, билим берүү иштерине өз үлүшүн кошкон. 1935‑ж. атасы Москвадагы Кызыл профессура институтуна окууга жөнөтүлгөндүгүнө байланыштуу Айтиев башталгыч класстын эки окуу жылын ошол жерде окуп калат. 1937‑ж. атасы камакка алынгандан кийин Шекерге кайтып келишет. Жазуучунун балалыгы Улуу Ата Мекендик согуштун катаал мезгилине туш келген. Ал 14 жашында айылдык советтин секретары болуп иштейт. Согуш мезгилинде алган турмуштук сабактар жазуучунун дүйнөгө көз карашынын, позициясынын, түшүнүгүнүн калыптанышына катуу таасир бергени талашсыз. Эстен кеткис бул катаал күндөр кийин жазуучунун чыгармачылыгында системалуу көркөм чагылышка ээ болду. Жазуучунун эскерүүлөрүнө Караганда чыгармачылыкка болгон кызыгуунун алгачкы учкундары Жамбылдагы техникумда окуп жүргөн учурунда эле пайда болгон. Адегенде ыр жазууга ышкыбоздонот. Техникумдун мугалими А. В. Штубендорф Ч. Айтматовдун ырларын окуп көрүп, жаш талапкерден өз күчүн прозадан да сынап көрүшүн өтүнөт. Ал кыргыз адабиятында согуш темасында жакшы чыгармалар жаралбай жаткандыгына кабатырланган. Айыл чарба институтуна келип киргенден кийин М. Бубеновдун «Ак кайың» романын, В. Катаевдин «Полктун уулу» повестин которууга киришет. Котормолорун басмага алып барса бул чыгармалардын которулуп калгандыгын билдиришет. Бирок, бул ордунан чыкпаган аракет, котормочулуктан алган алгачкы тажрыйба адабий турмушка болгон жандуу кызыгууну жараткан. Анын терминология, көркөм котормо проблемаларына байланыштуу макалалары («Орусча‑кыргызча сөздүк жөнүндө», 1951; «О терминологии киргизского языка», 1952; «Перевод далекий от оригинала», 1953) жарык көргөн. Согушту жектөө <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> тынчтыкты жактоо темасында жазылган «Газетчи Дзюйо», «Ашым» (1952), «Сыпайчы» (1953) аттуу алгачкы аңгемелери орус тилинде жарыяланат. Жазуучу чыгармачылыгынын башталышында кыргыз <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> орус тилдерин катар алып жүргөндүгүн анын гезиттик макалаларынан, аңгемелеринен байкоого болот. 1954‑ж. окурмандар орус тилинде «На богаре» аттуу аңгемеси <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> ага удаа эле кыргыз тилинде «Ак жаан», 1955‑ж. «Асма көпүрө», «Түнкү сугат» аттуу аңгемелери <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> таанышат. Гезиттик маалыматтардын, китептик таасирлердин негизинде жазылган алгачкы аңгемелери адабий коомчулуктун көңүлүн өзүнө бура албаганы <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> улам кийинки чыгармаларынан жаш автордун чеберчилик жактан тездик <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> өсүп, жетилип бара жаткандыгы байкалат. Жаш жазуучунун аңгемелери 1956‑ж. Кыргызстан Жазуучулар Союзунун пленумунда жогору бааланат, адабиятчы ''К. Асаналиев'' «Кыргыз аңгемесинин айрым маселелери» деген темада жасаган докладында Ч. Айтматовдун «Ак жаан», «Түнкү сугат», «Асма көпүрө» аңгемелерине токтолуп, аңгемечи катары аны сөзгө сараң жазуучу экендигин, кыргыз аңгеме жанрына сюжет түзүү, образдарды шөкөттөө жаатында жаңылык алып келгендигин айгинелейт. 1956-ж. жазуучу үчүн үч эсе кубанычтуу жыл болду: репрессияланып курман болгон атасы акталат, Жазуучулар Союзуна мүчөлүккө өткөн, айрыкча Москвадагы СССР Жазуучулар Союзунун алдындагы Жогорку адабий курска кабыл алынышы жазуучунун адабий‑эстетикалык көз карашынын кеңейишине, тубаса табигый таланттын адабий‑теориялык билим <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> ширелип байышына өбөлгө түзөт. СССРдин булуң‑бурчунан келген жазуучулар <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> чыгармачылык байланыштар чыңалат. Ч. Айтматовдун чыгармачылыгы 1950-жылдардагы коомдун саясий, маданий турмушундагы күрдөөлдүү жаңылыктар, прогрессивдүү шарт‑жагдайлар <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> коштолду. Сталиндик бийликтин аякташынан, жеке адамга сыйынуучулуктун сынга алынышынан кийин көркөм чыгармачылыкты конфликтсиздик «теориясынын», сындагы вульгардык‑социол. тенденциялардын четке кагылышы адабий‑маданий турмушта жакшы таасир берген. Жазуучуга алгачкы чыгармачылык ийгиликти «Бетме‑бет» (1957) <span cat='ж.кыск' oldv='ж‑а'>жана</span> «Жамийла» (1958) повесттери алып келген. Бул повесттер жарык көрөрү <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> адабий коомчулук кыргыз адабиятындагы жаңы көрүнүш катары баа берип, окурмандар тарабынан жакшы кабыл алынган. «Бетме‑бетти» жазуучу чыгармачылык жолунун чыныгы башталышы, «адабий дебюту» катары атайт. Адабий дебют бул жерде жазуучунун чыгармачылыктагы өз чыйырын табуусу, алгачкы саамалык, ийгилик маанисинде айтылып жатат.Бирок бул башталышты жалаң эле Айтматовдун жеке ийгилигинин эмес, улуттук
	[[File:АЙТМАТОВ10.png \| thumb\|Ч. Айтматов замандаштары менен.]]		[[File:АЙТМАТОВ10.png \| thumb\|Ч. Айтматов замандаштары менен.]]

imported>Kadyrm: /* top */clean up, replaced: м‑н → менен (42), ж‑а → жана (19), а. и. → анын ичинде

2022-12-05T09:13:46Z

top: clean up, replaced: м‑н → менен (42), ж‑а → жана (19), а. и. → анын ичинде

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү