АЙТЫШ - Түзөтүүлөр тарыхы

Gulira, 10:40, 30 Март (Жалган куран) 2026 карата

2026-03-30T10:40:53Z

← Мурунку нускасы		10:40, 30 Март (Жалган куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АЙТЫШ''' – акындардын, ырчылардын, чечендердин чыгармачылык кудуретин, чеберчилигин сыноо үчүн өз ара мелдеши; кыргыз элдик оозеки чыгармачылыгында өнүккөн жанр, байыртан бери келе жаткан элдик оозеки көркөм өнөрдүн бир түрү. Ал адат‑салт айтышы жанa акындар айтышы болуп бөлүнөт. Адат‑салт айтышына: бадик, кайым, сармерден, кыз‑жигит айтышы ~~жана башкалар~~; акындар айтышына: алым сабак, табышмак, кордоо, учурашуу, чечен айтыш жана башкалар кирет. Пайда болушу жанa өнүгүшү жагынан Айтыш жанры байыркы үрп-адат, ырым‑жырымдарга байланышып, эл турмушун кенен чагылткан. Айтыштын алгачкы түрлөрү көркөм сөз өнөрүнүн адамдарга кызмат кылуусун шарттаган. Мисалы, бадикте адамдар кезек <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> туруктуу ыр саптарын айтып, ооруну денеден «кубалашса», «Бекбекейди» түнкүсүн короо кайтарганда алмак‑салмак ырдашкан. Жаштардын ой‑санаалары, кубаныч‑эңсөөлөрү кайым айтышууда, сармерденде кенен чагылдырылган. Уруучулук доордо акындар айтышы кеңири өнүккөн. Бийлөөчүлөр аларды той‑тамашаларда, атайын жыйындарда уруу кызыкчылыгы үчүн пайдаланышкан. Адегенде эки уруунун акындары бири бирине жөнөкөй мазмундагы суроолорду берип айтышса, кийинчерээк өз уруусунун артыкчылыгын, баатырларын даңазалап, атаандаш уруунун кемчиликтерин ачып,[[File:АЙТЫШ15.png \| thumb\|none]]		'''АЙТЫШ''' – акындардын, ырчылардын, чечендердин чыгармачылык кудуретин, чеберчилигин сыноо үчүн өз ара мелдеши; кыргыз элдик оозеки чыгармачылыгында өнүккөн жанр, байыртан бери келе жаткан элдик оозеки көркөм өнөрдүн бир түрү. Ал адат‑салт айтышы жанa акындар айтышы болуп бөлүнөт. Адат‑салт айтышына: бадик, кайым, сармерден, кыз‑жигит айтышы ж. б.; акындар айтышына: алым сабак, табышмак, кордоо, учурашуу, чечен айтыш жана башкалар кирет. Пайда болушу жанa өнүгүшү жагынан Айтыш жанры байыркы үрп-адат, ырым‑жырымдарга байланышып, эл турмушун кенен чагылткан. Айтыштын алгачкы түрлөрү көркөм сөз өнөрүнүн адамдарга кызмат кылуусун шарттаган. Мисалы, бадикте адамдар кезек <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> туруктуу ыр саптарын айтып, ооруну денеден «кубалашса», «Бекбекейди» түнкүсүн короо кайтарганда алмак‑салмак ырдашкан. Жаштардын ой‑санаалары, кубаныч‑эңсөөлөрү кайым айтышууда, сармерденде кенен чагылдырылган. Уруучулук доордо акындар айтышы кеңири өнүккөн. Бийлөөчүлөр аларды той‑тамашаларда, атайын жыйындарда уруу кызыкчылыгы үчүн пайдаланышкан. Адегенде эки уруунун акындары бири бирине жөнөкөй мазмундагы суроолорду берип айтышса, кийинчерээк өз уруусунун артыкчылыгын, баатырларын даңазалап, атаандаш уруунун кемчиликтерин ачып,[[File:АЙТЫШ15.png \| thumb\|none]]
	кордоп айтышкан. Айтыш өнөрүнө ''Токтогул'' идеялык‑эстетикалык жаңы принциптерди кийирген. Ал уруучулук кордошууга, бири-бирин кемсинтүүгө каршы турган, учурашуу, элдин көңүлүн ачуу максатын көздөгөн, эзүүчү <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> эзилүүчүнүн ортосундагы күрөш мотивдерин кеңири чагылткан. Табышмак айтышта акындар бири- биринин турмуштук, философиялык, диний маалыматтарын сынашса, ~~алымсабак~~ айтышта негизинен жаш акындын талантын өстүрүүгө аракеттенишкен. Токтогул, ''Эшмамбет, Эсенаман, Барпы, Калык, Алымкул, Осмонкул'' сыяктуу акындар айтыш өнөрүнүн ири чеберлери болгон. Айтыштын мазмуну көп учурда адамдардын бейпил турмушун, күжүрмөн эмгегин, тынчтыкты, ынтымакты даңазалоого арналат. Акындар айтышта төкмөлүктүн эң бийик чегине жетет. Кыргыз адабиятынын тарыхында айтыш жанрын өнүктүрүүдө Токтогул <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Эшмамбет, ''Жеңижок'' <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> ''Коргол,'' Барпы <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Калык сыяктуу акындардын ролу чоң. ''Т. Тыныбеков, Э. Ту''р''суналиев, А. Айтпалиев, Т. Абдиев, 3. Үсөнбаев'' жана башкалар. Айтыш салтын улантуу <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> алардын ажайып үлгүлөрүн унуттурбай элге алып чыгып келишти. Айтыш – кыргыз оозеки поэзиясындагы акындардын жекеме‑жеке беттешүүсү, «күч сынашуусу», поэтикалык эрөөлү. Анда акындын чукугандай сөз тапкычтыгы, ойду улам тереңдетип өрчүтө билиши, көркөм ой‑жүгүртүүсүнүн масштабы, тереңдиги, ошондой эле ырдын ыргагына, уйкашына жараша көркөм сөз каражаттарын өз ордуна коё билиши аныкталат. Адатта Айтыш «саламдашуудан» башталат. Буга «Токтогул менен Барпынын», «Барпы менен Жеңижоктун учурашуусу» мисал. Жеңижок <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Эсенамандын поэтикалык кездешүүсүндө жер‑суу, тоо‑таш, жаратылыш көркү, аалам, ай‑күн, жашоо‑тиричилигинен баштап, дүйнөнүн жаралыш сырына чейин камтылат. Азыр айтыш элдик турмушту кеңири чагылткан публицистикалык салтанаттуу трибунага айланды. Форма жагынан айтыш салмактуу келип, майрамдарда, театр сахналарында акындык күч сынашуу <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> аткарылат, ал ~~радиоуктуруу~~, телекөрсөтүү, басма сөз аркылуу тарайт. Бири-бирин ыктуу чымчышуу, жылдырма какшык, азилдүү тамаша, юмор, шакаба, сын, баа берүү, эбине келтире айтылган калп жана башка айтыштын беделин көтөрөт. Бүгүнкү күндө бул өнөр жанданып, республиканын эл артисттери айтылуу акындар: А. Айталиев жанa Т. Абдиевдин айтыш мектебинин түптөлүшү; төкмө акындардын республикалык айтышы (2001, 2002); Ш. Шеркулов жанa М. Баетовдун 100 жылдыгына карата Таласта өткөн төкмө акындардын эл аралык айтышы; А. Айталиевдин мааракесине (75) арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; Казыбектин 100 жылдык мааракесине арналып, Ат‑Башы жергесинде өткөн акындардын республикалык айтышы; Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200 жылдыгына карата Бишкек шаарында өткөн (2003) төкмө акындардын эл аралык айтышы; «Жеңижоктун кут жылдызы» аттуу алтын төш белгиге арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; улуу акын Токтогулдун 140 жылдыгына арналган республикалык төкмө акындар айтышы жана башка кыргыз адабият тарыхында баа жеткис мурас болуп саналат. Ошондой эле кийинки муун өкүлдөрү Э. Иманалиев, А. Кутманалиев, Ж. Токтобеков, М. Керим кызы, А. Нуралиев, Азамат Таалай, А. Туткучев, Ж. Алыбаев, Ш. Адылов ~~жана башка~~ жаш акындар эл сыймыгына айланды.<br>Ад.; ''Таштемиров Ж.'' Айтыштар. «Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки» китебинде. Ф., 1973; Айтыштар. Ф., 1973.<br>А. Обосканов.<br>		кордоп айтышкан. Айтыш өнөрүнө ''Токтогул'' идеялык‑эстетикалык жаңы принциптерди кийирген. Ал уруучулук кордошууга, бири-бирин кемсинтүүгө каршы турган, учурашуу, элдин көңүлүн ачуу максатын көздөгөн, эзүүчү <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> эзилүүчүнүн ортосундагы күрөш мотивдерин кеңири чагылткан. Табышмак айтышта акындар бири- биринин турмуштук, философиялык, диний маалыматтарын сынашса, алым сабак айтышта негизинен жаш акындын талантын өстүрүүгө аракеттенишкен. Токтогул, ''Эшмамбет, Эсенаман, Барпы, Калык, Алымкул, Осмонкул'' сыяктуу акындар айтыш өнөрүнүн ири чеберлери болгон. Айтыштын мазмуну көп учурда адамдардын бейпил турмушун, күжүрмөн эмгегин, тынчтыкты, ынтымакты даңазалоого арналат. Акындар айтышта төкмөлүктүн эң бийик чегине жетет. Кыргыз адабиятынын тарыхында айтыш жанрын өнүктүрүүдө Токтогул <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Эшмамбет, ''Жеңижок'' <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> ''Коргол,'' Барпы <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Калык сыяктуу акындардын ролу чоң. ''Т. Тыныбеков, Э. Ту''р''суналиев, А. Айтпалиев, Т. Абдиев, 3. Үсөнбаев'' жана башкалар. Айтыш салтын улантуу <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> алардын ажайып үлгүлөрүн унуттурбай элге алып чыгып келишти. Айтыш – кыргыз оозеки поэзиясындагы акындардын жекеме‑жеке беттешүүсү, «күч сынашуусу», поэтикалык эрөөлү. Анда акындын чукугандай сөз тапкычтыгы, ойду улам тереңдетип өрчүтө билиши, көркөм ой‑жүгүртүүсүнүн масштабы, тереңдиги, ошондой эле ырдын ыргагына, уйкашына жараша көркөм сөз каражаттарын өз ордуна коё билиши аныкталат. Адатта Айтыш «саламдашуудан» башталат. Буга «Токтогул менен Барпынын», «Барпы менен Жеңижоктун учурашуусу» мисал. Жеңижок <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Эсенамандын поэтикалык кездешүүсүндө жер‑суу, тоо‑таш, жаратылыш көркү, аалам, ай‑күн, жашоо‑тиричилигинен баштап, дүйнөнүн жаралыш сырына чейин камтылат. Азыр айтыш элдик турмушту кеңири чагылткан публицистикалык салтанаттуу трибунага айланды. Форма жагынан айтыш салмактуу келип, майрамдарда, театр сахналарында акындык күч сынашуу <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> аткарылат, ал радио уктуруу, телекөрсөтүү, басма сөз аркылуу тарайт. Бири-бирин ыктуу чымчышуу, жылдырма какшык, азилдүү тамаша, юмор, шакаба, сын, баа берүү, эбине келтире айтылган калп жана башка айтыштын беделин көтөрөт. Бүгүнкү күндө бул өнөр жанданып, республиканын эл артисттери айтылуу акындар: А. Айталиев жанa Т. Абдиевдин айтыш мектебинин түптөлүшү; төкмө акындардын республикалык айтышы (2001, 2002); Ш. Шеркулов жанa М. Баетовдун 100 жылдыгына карата Таласта өткөн төкмө акындардын эл аралык айтышы; А. Айталиевдин мааракесине (75) арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; Казыбектин 100 жылдык мааракесине арналып, Ат‑Башы жергесинде өткөн акындардын республикалык айтышы; Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200 жылдыгына карата Бишкек шаарында өткөн (2003) төкмө акындардын эл аралык айтышы; «Жеңижоктун кут жылдызы» аттуу алтын төш белгиге арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; улуу акын Токтогулдун 140 жылдыгына арналган республикалык төкмө акындар айтышы жана башка кыргыз адабият тарыхында баа жеткис мурас болуп саналат. Ошондой эле кийинки муун өкүлдөрү Э. Иманалиев, А. Кутманалиев, Ж. Токтобеков, М. Керим кызы, А. Нуралиев, Азамат Таалай, А. Туткучев, Ж. Алыбаев, Ш. Адылов ж. б. жаш акындар эл сыймыгына айланды.<br> Ад.; ''Таштемиров Ж.'' Айтыштар. «Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки» китебинде. Ф., 1973; Айтыштар. Ф., 1973.<br> А. Обосканов.<br>
	[[Категория:1-Том]]		[[Категория:1-Том]]

imported>Gulira, 09:12, 30 Декабрь (Бештин айы) 2025 карата

2025-12-30T09:12:37Z

← Мурунку нускасы		09:12, 30 Декабрь (Бештин айы) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АЙТЫШ''' – акындардын, ырчылардын, чечендердин чыгармачылык кудуретин, чеберчилигин сыноо үчүн өз ара мелдеши; кыргыз элдик оозеки чыгармачылыгында өнүккөн жанр, байыртан бери келе жаткан элдик оозеки көркөм өнөрдүн бир түрү. Ал адат‑салт айтышы жанa акындар айтышы болуп бөлүнөт. Адат‑салт айтышына: бадик, кайым, сармерден, кыз‑жигит айтышы ~~ж. б.~~; акындар айтышына: алым сабак, табышмак, кордоо, учурашуу, чечен айтыш ~~ж. б.~~ кирет. Пайда болушу жанa өнүгүшү жагынан Айтыш жанры байыркы үрп-адат, ырым‑жырымдарга байланышып, эл турмушун кенен чагылткан. Айтыштын алгачкы түрлөрү көркөм сөз өнөрүнүн адамдарга кызмат кылуусун шарттаган. Мисалы, бадикте адамдар кезек <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> туруктуу ыр саптарын айтып, ооруну денеден «кубалашса», «Бекбекейди» түнкүсүн короо кайтарганда алмак‑салмак ырдашкан. Жаштардын ой‑санаалары, кубаныч‑эңсөөлөрү кайым айтышууда, сармерденде кенен чагылдырылган. Уруучулук доордо акындар айтышы кеңири өнүккөн. Бийлөөчүлөр аларды той‑тамашаларда, атайын жыйындарда уруу кызыкчылыгы үчүн пайдаланышкан. Адегенде эки уруунун акындары бири бирине жөнөкөй мазмундагы суроолорду берип айтышса, кийинчерээк өз уруусунун артыкчылыгын, баатырларын даңазалап, атаандаш уруунун кемчиликтерин ачып,[[File:АЙТЫШ15.png \| thumb\|none]]		'''АЙТЫШ''' – акындардын, ырчылардын, чечендердин чыгармачылык кудуретин, чеберчилигин сыноо үчүн өз ара мелдеши; кыргыз элдик оозеки чыгармачылыгында өнүккөн жанр, байыртан бери келе жаткан элдик оозеки көркөм өнөрдүн бир түрү. Ал адат‑салт айтышы жанa акындар айтышы болуп бөлүнөт. Адат‑салт айтышына: бадик, кайым, сармерден, кыз‑жигит айтышы жана башкалар; акындар айтышына: алым сабак, табышмак, кордоо, учурашуу, чечен айтыш жана башкалар кирет. Пайда болушу жанa өнүгүшү жагынан Айтыш жанры байыркы үрп-адат, ырым‑жырымдарга байланышып, эл турмушун кенен чагылткан. Айтыштын алгачкы түрлөрү көркөм сөз өнөрүнүн адамдарга кызмат кылуусун шарттаган. Мисалы, бадикте адамдар кезек <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> туруктуу ыр саптарын айтып, ооруну денеден «кубалашса», «Бекбекейди» түнкүсүн короо кайтарганда алмак‑салмак ырдашкан. Жаштардын ой‑санаалары, кубаныч‑эңсөөлөрү кайым айтышууда, сармерденде кенен чагылдырылган. Уруучулук доордо акындар айтышы кеңири өнүккөн. Бийлөөчүлөр аларды той‑тамашаларда, атайын жыйындарда уруу кызыкчылыгы үчүн пайдаланышкан. Адегенде эки уруунун акындары бири бирине жөнөкөй мазмундагы суроолорду берип айтышса, кийинчерээк өз уруусунун артыкчылыгын, баатырларын даңазалап, атаандаш уруунун кемчиликтерин ачып,[[File:АЙТЫШ15.png \| thumb\|none]]
	кордоп айтышкан. Айтыш өнөрүнө ''Токтогул'' идеялык‑эстетикалык жаңы принциптерди кийирген. Ал уруучулук кордошууга, бири-бирин кемсинтүүгө каршы турган, учурашуу, элдин көңүлүн ачуу максатын көздөгөн, эзүүчү <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> эзилүүчүнүн ортосундагы күрөш мотивдерин кеңири чагылткан. Табышмак айтышта акындар бири- биринин турмуштук, философиялык, диний маалыматтарын сынашса, алымсабак айтышта негизинен жаш акындын талантын өстүрүүгө аракеттенишкен. Токтогул, ''Эшмамбет, Эсенаман, Барпы, Калык, Алымкул, Осмонкул'' сыяктуу акындар айтыш өнөрүнүн ири чеберлери болгон. Айтыштын мазмуну көп учурда адамдардын бейпил турмушун, күжүрмөн эмгегин, тынчтыкты, ынтымакты даңазалоого арналат. Акындар айтышта төкмөлүктүн эң бийик чегине жетет. Кыргыз адабиятынын тарыхында айтыш жанрын өнүктүрүүдө Токтогул <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Эшмамбет, Жеңижок <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> ~~Коргол~~'','' Барпы <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Калык сыяктуу акындардын ролу чоң. ''Т. Тыныбеков, Э. Ту''р''суналиев, А. Айтпалиев, Т. Абдиев, 3. Үсөнбаев'' ~~ж. б~~. Айтыш салтын улантуу <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> алардын ажайып үлгүлөрүн унуттурбай элге алып чыгып келишти. Айтыш – кыргыз оозеки поэзиясындагы акындардын жекеме‑жеке беттешүүсү, «күч сынашуусу», поэтикалык эрөөлү. Анда акындын чукугандай сөз тапкычтыгы, ойду улам тереңдетип өрчүтө билиши, көркөм ой‑жүгүртүүсүнүн масштабы, тереңдиги, ошондой эле ырдын ыргагына, уйкашына жараша көркөм сөз каражаттарын өз ордуна коё билиши аныкталат. Адатта Айтыш «саламдашуудан» башталат. Буга «Токтогул менен Барпынын», «Барпы менен Жеңижоктун учурашуусу» мисал. Жеңижок <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Эсенамандын поэтикалык кездешүүсүндө жер‑суу, тоо‑таш, жаратылыш көркү, аалам, ай‑күн, жашоо‑тиричилигинен баштап, дүйнөнүн жаралыш сырына чейин камтылат. Азыр айтыш элдик турмушту кеңири чагылткан публицистикалык салтанаттуу трибунага айланды. Форма жагынан айтыш салмактуу келип, майрамдарда, театр сахналарында акындык күч сынашуу <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> аткарылат, ал радиоуктуруу, телекөрсөтүү, басма сөз аркылуу тарайт. Бири-бирин ыктуу чымчышуу, жылдырма какшык, азилдүү тамаша, юмор, шакаба, сын, баа берүү, эбине келтире айтылган калп ~~ж. б.~~ айтыштын беделин көтөрөт. Бүгүнкү күндө бул өнөр жанданып, республиканын эл артисттери айтылуу акындар: А. Айталиев жанa Т. Абдиевдин айтыш мектебинин түптөлүшү; төкмө акындардын республикалык айтышы (2001, 2002); Ш. Шеркулов жанa М. Баетовдун 100 жылдыгына карата Таласта өткөн төкмө акындардын эл аралык айтышы; А. Айталиевдин мааракесине (75) арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; Казыбектин 100 жылдык мааракесине арналып, Ат‑Башы жергесинде өткөн акындардын республикалык айтышы; Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200 жылдыгына карата Бишкек шаарында өткөн (2003) төкмө акындардын эл аралык айтышы; «Жеңижоктун кут жылдызы» аттуу алтын төш белгиге арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; улуу акын Токтогулдун 140 жылдыгына арналган республикалык төкмө акындар айтышы ~~ж.б.~~ кыргыз адабият тарыхында баа жеткис мурас болуп саналат. Ошондой эле кийинки муун өкүлдөрү Э. Иманалиев, А. Кутманалиев, Ж. Токтобеков, М. Керим кызы, А. Нуралиев, Азамат Таалай, А. Туткучев, Ж. Алыбаев, Ш. Адылов ~~ж. б.~~ жаш акындар эл сыймыгына айланды.<br>Ад.; ''Таштемиров Ж.'' Айтыштар. «Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки» китебинде. Ф., 1973; Айтыштар. Ф., 1973.<br>А. Обосканов.<br>		кордоп айтышкан. Айтыш өнөрүнө ''Токтогул'' идеялык‑эстетикалык жаңы принциптерди кийирген. Ал уруучулук кордошууга, бири-бирин кемсинтүүгө каршы турган, учурашуу, элдин көңүлүн ачуу максатын көздөгөн, эзүүчү <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> эзилүүчүнүн ортосундагы күрөш мотивдерин кеңири чагылткан. Табышмак айтышта акындар бири- биринин турмуштук, философиялык, диний маалыматтарын сынашса, алымсабак айтышта негизинен жаш акындын талантын өстүрүүгө аракеттенишкен. Токтогул, ''Эшмамбет, Эсенаман, Барпы, Калык, Алымкул, Осмонкул'' сыяктуу акындар айтыш өнөрүнүн ири чеберлери болгон. Айтыштын мазмуну көп учурда адамдардын бейпил турмушун, күжүрмөн эмгегин, тынчтыкты, ынтымакты даңазалоого арналат. Акындар айтышта төкмөлүктүн эң бийик чегине жетет. Кыргыз адабиятынын тарыхында айтыш жанрын өнүктүрүүдө Токтогул <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Эшмамбет, ''Жеңижок'' <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> ''Коргол,'' Барпы <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Калык сыяктуу акындардын ролу чоң. ''Т. Тыныбеков, Э. Ту''р''суналиев, А. Айтпалиев, Т. Абдиев, 3. Үсөнбаев'' жана башкалар. Айтыш салтын улантуу <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> алардын ажайып үлгүлөрүн унуттурбай элге алып чыгып келишти. Айтыш – кыргыз оозеки поэзиясындагы акындардын жекеме‑жеке беттешүүсү, «күч сынашуусу», поэтикалык эрөөлү. Анда акындын чукугандай сөз тапкычтыгы, ойду улам тереңдетип өрчүтө билиши, көркөм ой‑жүгүртүүсүнүн масштабы, тереңдиги, ошондой эле ырдын ыргагына, уйкашына жараша көркөм сөз каражаттарын өз ордуна коё билиши аныкталат. Адатта Айтыш «саламдашуудан» башталат. Буга «Токтогул менен Барпынын», «Барпы менен Жеңижоктун учурашуусу» мисал. Жеңижок <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Эсенамандын поэтикалык кездешүүсүндө жер‑суу, тоо‑таш, жаратылыш көркү, аалам, ай‑күн, жашоо‑тиричилигинен баштап, дүйнөнүн жаралыш сырына чейин камтылат. Азыр айтыш элдик турмушту кеңири чагылткан публицистикалык салтанаттуу трибунага айланды. Форма жагынан айтыш салмактуу келип, майрамдарда, театр сахналарында акындык күч сынашуу <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> аткарылат, ал радиоуктуруу, телекөрсөтүү, басма сөз аркылуу тарайт. Бири-бирин ыктуу чымчышуу, жылдырма какшык, азилдүү тамаша, юмор, шакаба, сын, баа берүү, эбине келтире айтылган калп жана башка айтыштын беделин көтөрөт. Бүгүнкү күндө бул өнөр жанданып, республиканын эл артисттери айтылуу акындар: А. Айталиев жанa Т. Абдиевдин айтыш мектебинин түптөлүшү; төкмө акындардын республикалык айтышы (2001, 2002); Ш. Шеркулов жанa М. Баетовдун 100 жылдыгына карата Таласта өткөн төкмө акындардын эл аралык айтышы; А. Айталиевдин мааракесине (75) арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; Казыбектин 100 жылдык мааракесине арналып, Ат‑Башы жергесинде өткөн акындардын республикалык айтышы; Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200 жылдыгына карата Бишкек шаарында өткөн (2003) төкмө акындардын эл аралык айтышы; «Жеңижоктун кут жылдызы» аттуу алтын төш белгиге арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; улуу акын Токтогулдун 140 жылдыгына арналган республикалык төкмө акындар айтышы жана башка кыргыз адабият тарыхында баа жеткис мурас болуп саналат. Ошондой эле кийинки муун өкүлдөрү Э. Иманалиев, А. Кутманалиев, Ж. Токтобеков, М. Керим кызы, А. Нуралиев, Азамат Таалай, А. Туткучев, Ж. Алыбаев, Ш. Адылов жана башка жаш акындар эл сыймыгына айланды.<br>Ад.; ''Таштемиров Ж.'' Айтыштар. «Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки» китебинде. Ф., 1973; Айтыштар. Ф., 1973.<br>А. Обосканов.<br>
	[[Категория:1-Том]]		[[Категория:1-Том]]

imported>Kadyrm: /* top */ категория кошуу

2024-09-12T02:45:51Z

top: категория кошуу

← Мурунку нускасы		02:45, 12 Сентябрь (Аяк оона) 2024 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АЙТЫШ''' – акындардын, ырчылардын, ~~чечендердин~~ чыгармачылык кудуретин, чеберчилигин сыноо үчүн өз ара мелдеши; кыргыз элдик оозеки ~~чыгармачылыгында~~ өнүккөн жанр, байыртан бери келе жаткан элдик оозеки көркөм өнөрдүн бир түрү. Ал ~~адат‑салт~~ айтышы жанa акындар айтышы болуп бөлүнөт. ~~Адат‑салт~~ айтышына: бадик, кайым, ~~сармерден~~, ~~кыз‑жигит~~ айтышы ж. б.; акындар айтышына: алым сабак, табышмак, кордоо, ~~учурашуу~~, чечен айтыш ж. б. кирет. Пайда болушу жанa өнүгүшү жагынан Айтыш жанры байыркы үрп-~~адат~~, ~~ырым‑жырымдарга~~ байланышып, эл ~~турмушун~~ кенен чагылткан. Айтыштын алгачкы түрлөрү көркөм сөз өнөрүнүн адамдарга кызмат ~~кылуусун~~ шарттаган. Мисалы, бадикте адамдар кезек <span cat='ж.кыск' oldv='~~м‑н~~'>менен</span> туруктуу ыр саптарын айтып, ооруну ~~денеден~~ «кубалашса», «Бекбекейди» түнкүсүн короо кайтарганда ~~алмак‑салмак~~ ырдашкан. ~~Жаштардын ой‑санаалары~~, ~~кубаныч‑эңсөөлөрү~~ кайым айтышууда, сармерденде кенен чагылдырылган. Уруучулук доордо акындар айтышы кеңири өнүккөн. Бийлөөчүлөр аларды ~~той‑тамашаларда~~, атайын жыйындарда уруу кызыкчылыгы үчүн ~~пайдаланышкан~~. Адегенде эки уруунун акындары бири бирине жөнөкөй мазмундагы суроолорду берип айтышса, кийинчерээк өз уруусунун артыкчылыгын, баатырларын даңазалап, ~~атаандаш~~ уруунун кемчиликтерин ачып,[[File:АЙТЫШ15.png \| thumb\|none]]		'''АЙТЫШ''' – акындардын, ырчылардын, чечендердин чыгармачылык кудуретин, чеберчилигин сыноо үчүн өз ара мелдеши; кыргыз элдик оозеки чыгармачылыгында өнүккөн жанр, байыртан бери келе жаткан элдик оозеки көркөм өнөрдүн бир түрү. Ал адат‑салт айтышы жанa акындар айтышы болуп бөлүнөт. Адат‑салт айтышына: бадик, кайым, сармерден, кыз‑жигит айтышы ж. б.; акындар айтышына: алым сабак, табышмак, кордоо, учурашуу, чечен айтыш ж. б. кирет. Пайда болушу жанa өнүгүшү жагынан Айтыш жанры байыркы үрп-адат, ырым‑жырымдарга байланышып, эл турмушун кенен чагылткан. Айтыштын алгачкы түрлөрү көркөм сөз өнөрүнүн адамдарга кызмат кылуусун шарттаган. Мисалы, бадикте адамдар кезек <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> туруктуу ыр саптарын айтып, ооруну денеден «кубалашса», «Бекбекейди» түнкүсүн короо кайтарганда алмак‑салмак ырдашкан. Жаштардын ой‑санаалары, кубаныч‑эңсөөлөрү кайым айтышууда, сармерденде кенен чагылдырылган. Уруучулук доордо акындар айтышы кеңири өнүккөн. Бийлөөчүлөр аларды той‑тамашаларда, атайын жыйындарда уруу кызыкчылыгы үчүн пайдаланышкан. Адегенде эки уруунун акындары бири бирине жөнөкөй мазмундагы суроолорду берип айтышса, кийинчерээк өз уруусунун артыкчылыгын, баатырларын даңазалап, атаандаш уруунун кемчиликтерин ачып,[[File:АЙТЫШ15.png \| thumb\|none]]
	кордоп айтышкан. Айтыш өнөрүнө ''Токтогул'' ~~идеялык‑эстетикалык~~ жаңы принциптерди кийирген. Ал уруучулук кордошууга, бири-бирин кемсинтүүгө каршы турган, учурашуу, элдин көңүлүн ачуу максатын көздөгөн, эзүүчү <span cat='ж.кыск' oldv='~~м‑н~~'>менен</span> эзилүүчүнүн ~~ортосундагы~~ күрөш мотивдерин кеңири чагылткан. Табышмак айтышта акындар бири- биринин ~~турмуштук~~, философиялык, диний маалыматтарын сынашса, алымсабак айтышта негизинен жаш акындын ~~талантын~~ өстүрүүгө аракеттенишкен. Токтогул, ''Эшмамбет, Эсенаман, Барпы, Калык, Алымкул, Осмонкул'' сыяктуу акындар айтыш өнөрүнүн ири чеберлери болгон. Айтыштын мазмуну көп учурда адамдардын бейпил турмушун, күжүрмөн ~~эмгегин~~, тынчтыкты, ынтымакты даңазалоого ~~арналат~~. Акындар айтышта төкмөлүктүн эң бийик ~~чегине~~ жетет. Кыргыз адабиятынын тарыхында айтыш ~~жанрын~~ өнүктүрүүдө Токтогул <span cat='ж.кыск' oldv='~~м‑н~~'>менен</span> Эшмамбет, Жеңижок <span cat='ж.кыск' oldv='~~м‑н~~'>менен</span> Коргол'','' Барпы <span cat='ж.кыск' oldv='~~м‑н~~'>менен</span> Калык сыяктуу акындардын ролу чоң. ''Т. Тыныбеков, Э. Ту''~~р~~''суналиев, А. Айтпалиев, Т. Абдиев, 3. Үсөнбаев'' ж. б. Айтыш салтын улантуу <span cat='ж.кыск' oldv='~~м‑н~~'>менен</span> алардын ажайып үлгүлөрүн унуттурбай элге алып чыгып ~~келишти~~. Айтыш – кыргыз оозеки поэзиясындагы ~~акындардын жекеме‑жеке~~ беттешүүсү, «күч сынашуусу», поэтикалык эрөөлү. Анда акындын ~~чукугандай~~ сөз тапкычтыгы, ойду улам тереңдетип өрчүтө билиши, көркөм ~~ой‑жүгүртүүсүнүн масштабы~~, тереңдиги, ошондой эле ырдын ыргагына, ~~уйкашына~~ жараша көркөм сөз каражаттарын ~~өз~~ ордуна коё билиши аныкталат. Адатта Айтыш «саламдашуудан» башталат. Буга «Токтогул менен Барпынын», «Барпы менен Жеңижоктун учурашуусу» мисал. Жеңижок <span cat='ж.кыск' oldv='~~м‑н~~'>менен</span> Эсенамандын поэтикалык кездешүүсүндө ~~жер‑суу~~, ~~тоо‑таш~~, жаратылыш көркү, аалам, ~~ай‑күн~~, ~~жашоо‑тиричилигинен~~ баштап, дүйнөнүн жаралыш ~~сырына~~ чейин камтылат. Азыр айтыш элдик ~~турмушту~~ кеңири чагылткан публицистикалык салтанаттуу ~~трибунага~~ айланды. Форма жагынан айтыш салмактуу келип, майрамдарда, театр сахналарында ~~акындык~~ күч сынашуу <span cat='ж.кыск' oldv='~~м‑н~~'>менен</span> аткарылат, ал ~~радиоуктуруу~~, телекөрсөтүү, басма сөз аркылуу тарайт. Бири-бирин ыктуу чымчышуу, жылдырма ~~какшык~~, азилдүү тамаша, юмор, шакаба, сын, баа берүү, эбине келтире айтылган калп ж. б. айтыштын беделин көтөрөт. Бүгүнкү күндө бул өнөр жанданып, республиканын эл артисттери айтылуу акындар: А. Айталиев жанa Т. Абдиевдин айтыш мектебинин түптөлүшү; төкмө акындардын республикалык айтышы (2001, 2002); Ш. Шеркулов жанa М. ~~Баетовдун~~ 100 жылдыгына карата Таласта өткөн төкмө акындардын эл аралык айтышы; А. ~~Айталиевдин~~ мааракесине (75) арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; Казыбектин 100 жылдык мааракесине арналып, ~~Ат‑Башы~~ жергесинде өткөн акындардын республикалык айтышы; Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200 жылдыгына карата Бишкек шаарында өткөн (2003) төкмө ~~акындардын~~ эл аралык айтышы; «Жеңижоктун кут жылдызы» аттуу алтын төш белгиге арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; улуу акын Токтогулдун 140 жылдыгына арналган республикалык төкмө акындар айтышы ж.б. кыргыз адабият тарыхында баа жеткис мурас болуп саналат. Ошондой эле кийинки муун өкүлдөрү Э. Иманалиев, А. Кутманалиев, Ж. Токтобеков, М. Керим кызы, А. Нуралиев, Азамат Таалай, А. ~~Туткучев~~, Ж. Алыбаев, Ш. Адылов ж. б. жаш ~~акындар~~ эл сыймыгына айланды.<br>Ад.; ''Таштемиров Ж.'' Айтыштар. «Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки» ~~китебинде~~. Ф., 1973; Айтыштар. Ф., 1973.<br>А. Обосканов.<br>		кордоп айтышкан. Айтыш өнөрүнө ''Токтогул'' идеялык‑эстетикалык жаңы принциптерди кийирген. Ал уруучулук кордошууга, бири-бирин кемсинтүүгө каршы турган, учурашуу, элдин көңүлүн ачуу максатын көздөгөн, эзүүчү <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> эзилүүчүнүн ортосундагы күрөш мотивдерин кеңири чагылткан. Табышмак айтышта акындар бири- биринин турмуштук, философиялык, диний маалыматтарын сынашса, алымсабак айтышта негизинен жаш акындын талантын өстүрүүгө аракеттенишкен. Токтогул, ''Эшмамбет, Эсенаман, Барпы, Калык, Алымкул, Осмонкул'' сыяктуу акындар айтыш өнөрүнүн ири чеберлери болгон. Айтыштын мазмуну көп учурда адамдардын бейпил турмушун, күжүрмөн эмгегин, тынчтыкты, ынтымакты даңазалоого арналат. Акындар айтышта төкмөлүктүн эң бийик чегине жетет. Кыргыз адабиятынын тарыхында айтыш жанрын өнүктүрүүдө Токтогул <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Эшмамбет, Жеңижок <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Коргол'','' Барпы <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Калык сыяктуу акындардын ролу чоң. ''Т. Тыныбеков, Э. Ту''р''суналиев, А. Айтпалиев, Т. Абдиев, 3. Үсөнбаев'' ж. б. Айтыш салтын улантуу <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> алардын ажайып үлгүлөрүн унуттурбай элге алып чыгып келишти. Айтыш – кыргыз оозеки поэзиясындагы акындардын жекеме‑жеке беттешүүсү, «күч сынашуусу», поэтикалык эрөөлү. Анда акындын чукугандай сөз тапкычтыгы, ойду улам тереңдетип өрчүтө билиши, көркөм ой‑жүгүртүүсүнүн масштабы, тереңдиги, ошондой эле ырдын ыргагына, уйкашына жараша көркөм сөз каражаттарын өз ордуна коё билиши аныкталат. Адатта Айтыш «саламдашуудан» башталат. Буга «Токтогул менен Барпынын», «Барпы менен Жеңижоктун учурашуусу» мисал. Жеңижок <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Эсенамандын поэтикалык кездешүүсүндө жер‑суу, тоо‑таш, жаратылыш көркү, аалам, ай‑күн, жашоо‑тиричилигинен баштап, дүйнөнүн жаралыш сырына чейин камтылат. Азыр айтыш элдик турмушту кеңири чагылткан публицистикалык салтанаттуу трибунага айланды. Форма жагынан айтыш салмактуу келип, майрамдарда, театр сахналарында акындык күч сынашуу <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> аткарылат, ал радиоуктуруу, телекөрсөтүү, басма сөз аркылуу тарайт. Бири-бирин ыктуу чымчышуу, жылдырма какшык, азилдүү тамаша, юмор, шакаба, сын, баа берүү, эбине келтире айтылган калп ж. б. айтыштын беделин көтөрөт. Бүгүнкү күндө бул өнөр жанданып, республиканын эл артисттери айтылуу акындар: А. Айталиев жанa Т. Абдиевдин айтыш мектебинин түптөлүшү; төкмө акындардын республикалык айтышы (2001, 2002); Ш. Шеркулов жанa М. Баетовдун 100 жылдыгына карата Таласта өткөн төкмө акындардын эл аралык айтышы; А. Айталиевдин мааракесине (75) арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; Казыбектин 100 жылдык мааракесине арналып, Ат‑Башы жергесинде өткөн акындардын республикалык айтышы; Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200 жылдыгына карата Бишкек шаарында өткөн (2003) төкмө акындардын эл аралык айтышы; «Жеңижоктун кут жылдызы» аттуу алтын төш белгиге арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; улуу акын Токтогулдун 140 жылдыгына арналган республикалык төкмө акындар айтышы ж.б. кыргыз адабият тарыхында баа жеткис мурас болуп саналат. Ошондой эле кийинки муун өкүлдөрү Э. Иманалиев, А. Кутманалиев, Ж. Токтобеков, М. Керим кызы, А. Нуралиев, Азамат Таалай, А. Туткучев, Ж. Алыбаев, Ш. Адылов ж. б. жаш акындар эл сыймыгына айланды.<br>Ад.; ''Таштемиров Ж.'' Айтыштар. «Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки» китебинде. Ф., 1973; Айтыштар. Ф., 1973.<br>А. Обосканов.<br>
			[[Категория:1-Том]]

imported>Adina, 04:27, 10 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 карата

2023-10-10T04:27:41Z

← Мурунку нускасы		04:27, 10 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АЙТЫШ''' – акындардын, ырчылардын, чечендердин чыгармачылык кудуретин, чеберчилигин сыноо үчүн өз ара мелдеши; кыргыз элдик оозеки чыгармачылыгында өнүккөн жанр, байыртан бери келе жаткан элдик оозеки көркөм өнөрдүн бир түрү. Ал адат‑салт айтышы ~~ж‑a~~ акындар айтышы болуп бөлүнөт. Адат‑салт айтышына: бадик, кайым, сармерден, кыз‑жигит айтышы ж. б.; акындар айтышына: алым сабак, табышмак, кордоо, учурашуу, чечен айтыш ж. б. кирет. Пайда болушу жанa өнүгүшү жагынан Айтыш жанры байыркы үрп-адат, ырым‑жырымдарга байланышып, эл турмушун кенен чагылткан. Айтыштын алгачкы түрлөрү көркөм сөз өнөрүнүн адамдарга кызмат кылуусун шарттаган. Мисалы, бадикте адамдар кезек <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> туруктуу ыр саптарын айтып, ооруну денеден «кубалашса», «Бекбекейди» түнкүсүн короо кайтарганда алмак‑салмак ырдашкан. Жаштардын ой‑санаалары, кубаныч‑эңсөөлөрү кайым айтышууда, сармерденде кенен чагылдырылган. Уруучулук доордо акындар айтышы кеңири өнүккөн. Бийлөөчүлөр аларды той‑тамашаларда, атайын жыйындарда уруу кызыкчылыгы үчүн пайдаланышкан. Адегенде эки уруунун акындары бири бирине жөнөкөй мазмундагы суроолорду берип айтышса, кийинчерээк өз уруусунун артыкчылыгын, баатырларын даңазалап, атаандаш уруунун кемчиликтерин ачып,[[File:АЙТЫШ15.png \| thumb\|none]]		'''АЙТЫШ''' – акындардын, ырчылардын, чечендердин чыгармачылык кудуретин, чеберчилигин сыноо үчүн өз ара мелдеши; кыргыз элдик оозеки чыгармачылыгында өнүккөн жанр, байыртан бери келе жаткан элдик оозеки көркөм өнөрдүн бир түрү. Ал адат‑салт айтышы жанa акындар айтышы болуп бөлүнөт. Адат‑салт айтышына: бадик, кайым, сармерден, кыз‑жигит айтышы ж. б.; акындар айтышына: алым сабак, табышмак, кордоо, учурашуу, чечен айтыш ж. б. кирет. Пайда болушу жанa өнүгүшү жагынан Айтыш жанры байыркы үрп-адат, ырым‑жырымдарга байланышып, эл турмушун кенен чагылткан. Айтыштын алгачкы түрлөрү көркөм сөз өнөрүнүн адамдарга кызмат кылуусун шарттаган. Мисалы, бадикте адамдар кезек <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> туруктуу ыр саптарын айтып, ооруну денеден «кубалашса», «Бекбекейди» түнкүсүн короо кайтарганда алмак‑салмак ырдашкан. Жаштардын ой‑санаалары, кубаныч‑эңсөөлөрү кайым айтышууда, сармерденде кенен чагылдырылган. Уруучулук доордо акындар айтышы кеңири өнүккөн. Бийлөөчүлөр аларды той‑тамашаларда, атайын жыйындарда уруу кызыкчылыгы үчүн пайдаланышкан. Адегенде эки уруунун акындары бири бирине жөнөкөй мазмундагы суроолорду берип айтышса, кийинчерээк өз уруусунун артыкчылыгын, баатырларын даңазалап, атаандаш уруунун кемчиликтерин ачып,[[File:АЙТЫШ15.png \| thumb\|none]]
	кордоп айтышкан. Айтыш өнөрүнө ''Токтогул'' идеялык‑эстетикалык жаңы принциптерди кийирген. Ал уруучулук кордошууга, бири бирин кемсинтүүгө каршы турган, учурашуу, элдин көңүлүн ачуу максатын көздөгөн, эзүүчү <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> эзилүүчүнүн ортосундагы күрөш мотивдерин кеңири чагылткан. Табышмак айтышта акындар бири биринин турмуштук, философиялык, диний маалыматтарын сынашса, алымсабак айтышта негизинен жаш акындын талантын өстүрүүгө аракеттенишкен. Токтогул, ''Эшмамбет, Эсенаман, Барпы, Калык, Алымкул, Осмонкул'' сыяктуу акындар айтыш өнөрүнүн ири чеберлери болгон. Айтыштын мазмуну көп учурда адамдардын бейпил турмушун, күжүрмөн эмгегин, тынчтыкты, ынтымакты даңазалоого арналат. Акындар айтышта төкмөлүктүн эң бийик чегине жетет. Кыргыз адабиятынын тарыхында айтыш жанрын өнүктүрүүдө Токтогул <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Эшмамбет, Жеңижок <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Коргол'','' Барпы <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Калык сыяктуу акындардын ролу чоң. ''Т. Тыныбеков, Э. Ту''р''суналиев, А. Айтпалиев, Т. Абдиев, 3. Үсөнбаев'' ж. б. Айтыш салтын улантуу <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> алардын ажайып үлгүлөрүн унуттурбай элге алып чыгып келишти. Айтыш – кыргыз оозеки поэзиясындагы акындардын жекеме‑жеке беттешүүсү, «күч сынашуусу», поэтикалык эрөөлү. Анда акындын чукугандай сөз тапкычтыгы, ойду улам тереңдетип өрчүтө билиши, көркөм ой‑жүгүртүүсүнүн масштабы, тереңдиги, ошондой эле ырдын ыргагына, уйкашына жараша көркөм сөз каражаттарын өз ордуна коё билиши аныкталат. Адатта Айтыш «саламдашуудан» башталат. Буга «Токтогул менен Барпынын», «Барпы менен Жеңижоктун учурашуусу» мисал. Жеңижок <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Эсенамандын поэтикалык кездешүүсүндө жер‑суу, тоо‑таш, жаратылыш көркү, аалам, ай‑күн, жашоо‑тиричилигинен баштап, дүйнөнүн жаралыш сырына чейин камтылат. Азыр айтыш элдик турмушту кеңири чагылткан публицистикалык салтанаттуу трибунага айланды. Форма жагынан айтыш салмактуу келип, майрамдарда, театр сахналарында акындык күч сынашуу <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> аткарылат, ал радиоуктуруу, телекөрсөтүү, басма сөз аркылуу тарайт. Бири бирин ыктуу чымчышуу, жылдырма какшык, азилдүү тамаша, юмор, шакаба, сын, баа берүү, эбине келтире айтылган калп ж. б. айтыштын беделин көтөрөт. Бүгүнкү күндө бул өнөр жанданып, республиканын эл артисттери айтылуу акындар: А. Айталиев ~~ж‑a~~ Т. Абдиевдин айтыш мектебинин түптөлүшү; төкмө акындардын республикалык айтышы (2001, 2002); Ш. Шеркулов ~~ж‑a~~ М. Баетовдун 100 жылдыгына карата Таласта өткөн төкмө акындардын эл аралык айтышы; А. Айталиевдин мааракесине (75) арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; Казыбектин 100 жылдык мааракесине арналып, Ат‑Башы жергесинде өткөн акындардын республикалык айтышы; Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200 жылдыгына карата Бишкек шаарында өткөн (2003) төкмө акындардын эл аралык айтышы; «Жеңижоктун кут жылдызы» аттуу алтын төш белгиге арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; улуу акын Токтогулдун 140 жылдыгына арналган республикалык төкмө акындар айтышы ж.б. кыргыз адабият тарыхында баа жеткис мурас болуп саналат. Ошондой эле кийинки муун өкүлдөрү Э. Иманалиев, А. Кутманалиев, Ж. Токтобеков, М. Керим кызы, А. Нуралиев, Азамат Таалай, А. Туткучев, Ж. Алыбаев, Ш. Адылов ж. б. жаш акындар эл сыймыгына айланды.<br>Ад.; ''Таштемиров Ж.'' Айтыштар. «Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки» китебинде. Ф., 1973; Айтыштар. Ф., 1973.<br>А. Обосканов.<br>		кордоп айтышкан. Айтыш өнөрүнө ''Токтогул'' идеялык‑эстетикалык жаңы принциптерди кийирген. Ал уруучулук кордошууга, бири-бирин кемсинтүүгө каршы турган, учурашуу, элдин көңүлүн ачуу максатын көздөгөн, эзүүчү <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> эзилүүчүнүн ортосундагы күрөш мотивдерин кеңири чагылткан. Табышмак айтышта акындар бири- биринин турмуштук, философиялык, диний маалыматтарын сынашса, алымсабак айтышта негизинен жаш акындын талантын өстүрүүгө аракеттенишкен. Токтогул, ''Эшмамбет, Эсенаман, Барпы, Калык, Алымкул, Осмонкул'' сыяктуу акындар айтыш өнөрүнүн ири чеберлери болгон. Айтыштын мазмуну көп учурда адамдардын бейпил турмушун, күжүрмөн эмгегин, тынчтыкты, ынтымакты даңазалоого арналат. Акындар айтышта төкмөлүктүн эң бийик чегине жетет. Кыргыз адабиятынын тарыхында айтыш жанрын өнүктүрүүдө Токтогул <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Эшмамбет, Жеңижок <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Коргол'','' Барпы <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Калык сыяктуу акындардын ролу чоң. ''Т. Тыныбеков, Э. Ту''р''суналиев, А. Айтпалиев, Т. Абдиев, 3. Үсөнбаев'' ж. б. Айтыш салтын улантуу <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> алардын ажайып үлгүлөрүн унуттурбай элге алып чыгып келишти. Айтыш – кыргыз оозеки поэзиясындагы акындардын жекеме‑жеке беттешүүсү, «күч сынашуусу», поэтикалык эрөөлү. Анда акындын чукугандай сөз тапкычтыгы, ойду улам тереңдетип өрчүтө билиши, көркөм ой‑жүгүртүүсүнүн масштабы, тереңдиги, ошондой эле ырдын ыргагына, уйкашына жараша көркөм сөз каражаттарын өз ордуна коё билиши аныкталат. Адатта Айтыш «саламдашуудан» башталат. Буга «Токтогул менен Барпынын», «Барпы менен Жеңижоктун учурашуусу» мисал. Жеңижок <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Эсенамандын поэтикалык кездешүүсүндө жер‑суу, тоо‑таш, жаратылыш көркү, аалам, ай‑күн, жашоо‑тиричилигинен баштап, дүйнөнүн жаралыш сырына чейин камтылат. Азыр айтыш элдик турмушту кеңири чагылткан публицистикалык салтанаттуу трибунага айланды. Форма жагынан айтыш салмактуу келип, майрамдарда, театр сахналарында акындык күч сынашуу <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> аткарылат, ал радиоуктуруу, телекөрсөтүү, басма сөз аркылуу тарайт. Бири-бирин ыктуу чымчышуу, жылдырма какшык, азилдүү тамаша, юмор, шакаба, сын, баа берүү, эбине келтире айтылган калп ж. б. айтыштын беделин көтөрөт. Бүгүнкү күндө бул өнөр жанданып, республиканын эл артисттери айтылуу акындар: А. Айталиев жанa Т. Абдиевдин айтыш мектебинин түптөлүшү; төкмө акындардын республикалык айтышы (2001, 2002); Ш. Шеркулов жанa М. Баетовдун 100 жылдыгына карата Таласта өткөн төкмө акындардын эл аралык айтышы; А. Айталиевдин мааракесине (75) арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; Казыбектин 100 жылдык мааракесине арналып, Ат‑Башы жергесинде өткөн акындардын республикалык айтышы; Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200 жылдыгына карата Бишкек шаарында өткөн (2003) төкмө акындардын эл аралык айтышы; «Жеңижоктун кут жылдызы» аттуу алтын төш белгиге арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; улуу акын Токтогулдун 140 жылдыгына арналган республикалык төкмө акындар айтышы ж.б. кыргыз адабият тарыхында баа жеткис мурас болуп саналат. Ошондой эле кийинки муун өкүлдөрү Э. Иманалиев, А. Кутманалиев, Ж. Токтобеков, М. Керим кызы, А. Нуралиев, Азамат Таалай, А. Туткучев, Ж. Алыбаев, Ш. Адылов ж. б. жаш акындар эл сыймыгына айланды.<br>Ад.; ''Таштемиров Ж.'' Айтыштар. «Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки» китебинде. Ф., 1973; Айтыштар. Ф., 1973.<br>А. Обосканов.<br>

imported>Temirkan, 07:49, 7 Сентябрь (Аяк оона) 2023 карата

2023-09-07T07:49:41Z

← Мурунку нускасы		07:49, 7 Сентябрь (Аяк оона) 2023 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АЙТЫШ''' – акындардын, ырчылардын, чечендердин чыгармачылык кудуретин, чеберчилигин сыноо үчүн өз ара мелдеши; кыргыз элдик оозеки чыгармачылыгында өнүккөн жанр, байыртан бери келе жаткан элдик оозеки көркөм өнөрдүн бир түрү. Ал адат‑салт айтышы ж‑a акындар айтышы болуп бөлүнөт. Адат‑салт айтышына: бадик, кайым, сармерден, кыз‑жигит айтышы ж. б.; акындар айтышына: алым сабак, табышмак, кордоо, учурашуу, чечен айтыш ж. б. кирет. Пайда болушу ~~ж‑a~~ өнүгүшү жагынан А. жанры байыркы үрп-адат, ырым‑жырымдарга байланышып, эл турмушун кенен чагылткан. Айтыштын алгачкы түрлөрү көркөм сөз өнөрүнүн адамдарга кызмат кылуусун шарттаган. ~~Мис.~~, бадикте адамдар кезек <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> туруктуу ыр саптарын айтып, ооруну денеден «кубалашса», «Бекбекейди» түнкүсүн короо кайтарганда алмак‑салмак ырдашкан. Жаштардын ой‑санаалары, кубаныч‑эңсөөлөрү кайым айтышууда, сармерденде кенен чагылдырылган. Уруучулук доордо акындар айтышы кеңири өнүккөн. Бийлөөчүлөр аларды той‑тамашаларда, атайын жыйындарда уруу кызыкчылыгы үчүн пайдаланышкан. Адегенде эки уруунун акындары бири бирине жөнөкөй мазмундагы суроолорду берип айтышса, кийинчерээк өз уруусунун артыкчылыгын, баатырларын даңазалап, атаандаш уруунун кемчиликтерин ачып,[[File:АЙТЫШ15.png \| thumb\|none]]		'''АЙТЫШ''' – акындардын, ырчылардын, чечендердин чыгармачылык кудуретин, чеберчилигин сыноо үчүн өз ара мелдеши; кыргыз элдик оозеки чыгармачылыгында өнүккөн жанр, байыртан бери келе жаткан элдик оозеки көркөм өнөрдүн бир түрү. Ал адат‑салт айтышы ж‑a акындар айтышы болуп бөлүнөт. Адат‑салт айтышына: бадик, кайым, сармерден, кыз‑жигит айтышы ж. б.; акындар айтышына: алым сабак, табышмак, кордоо, учурашуу, чечен айтыш ж. б. кирет. Пайда болушу жанa өнүгүшү жагынан Айтыш жанры байыркы үрп-адат, ырым‑жырымдарга байланышып, эл турмушун кенен чагылткан. Айтыштын алгачкы түрлөрү көркөм сөз өнөрүнүн адамдарга кызмат кылуусун шарттаган. Мисалы, бадикте адамдар кезек <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> туруктуу ыр саптарын айтып, ооруну денеден «кубалашса», «Бекбекейди» түнкүсүн короо кайтарганда алмак‑салмак ырдашкан. Жаштардын ой‑санаалары, кубаныч‑эңсөөлөрү кайым айтышууда, сармерденде кенен чагылдырылган. Уруучулук доордо акындар айтышы кеңири өнүккөн. Бийлөөчүлөр аларды той‑тамашаларда, атайын жыйындарда уруу кызыкчылыгы үчүн пайдаланышкан. Адегенде эки уруунун акындары бири бирине жөнөкөй мазмундагы суроолорду берип айтышса, кийинчерээк өз уруусунун артыкчылыгын, баатырларын даңазалап, атаандаш уруунун кемчиликтерин ачып,[[File:АЙТЫШ15.png \| thumb\|none]]
	кордоп айтышкан. Айтыш өнөрүнө ''Токтогул'' идеялык‑эстетикалык жаңы принциптерди кийирген. Ал уруучулук кордошууга, бири бирин кемсинтүүгө каршы турган, учурашуу, элдин көңүлүн ачуу максатын көздөгөн, эзүүчү <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> эзилүүчүнүн ортосундагы күрөш мотивдерин кеңири чагылткан. Табышмак айтышта акындар бири биринин турмуштук, философиялык, диний маалыматтарын сынашса, алымсабак айтышта негизинен жаш акындын талантын өстүрүүгө аракеттенишкен. Токтогул, ''Эшмамбет, Эсенаман, Барпы, Калык, Алымкул, Осмонкул'' сыяктуу акындар айтыш өнөрүнүн ири чеберлери болгон. Айтыштын мазмуну көп учурда адамдардын бейпил турмушун, күжүрмөн эмгеги, тынчтыкты, ынтымакты даңазалоого арналат. Акындар айтышта төкмөлүктүн эң бийик чегине жетет. Кыргыз адабиятынын тарыхында айтыш жанрын өнүктүрүүдө Токтогул <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Эшмамбет, Жеңижок <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Коргол'','' Барпы <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Калык сыяктуу акындардын ролу чоң. ''Т. Тыныбеков, Э. Ту''р''суналиев, А. Айтпалиев, Т. Абдиев, 3. Үсөнбаев'' ж. б. А. салтын улантуу <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> алардын ажайып үлгүлөрүн унуттурбай элге алып чыгып келишти. А. – кыргыз оозеки поэзиясындагы акындардын жекеме‑жеке беттешүүсү, «күч сынашуусу», поэтикалык эрөөлү. Анда акындын чукугандай сөз тапкычтыгы, ойду улам тереңдетип өрчүтө билиши, көркөм ой‑жүгүртүүсүнүн масштабы, тереңдиги, ошондой эле ырдын ыргагына, уйкашына жараша көркөм сөз каражаттарын өз ордуна коё билиши аныкталат. Адатта А. «саламдашуудан» башталат. Буга «Токтогул менен Барпынын», «Барпы менен Жеңижоктун учурашуусу» мисал. Жеңижок <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Эсенамандын поэтикалык кездешүүсүндө жер‑суу, тоо‑таш, жаратылыш көркү, аалам, ай‑күн, жашоо‑тиричилигинен баштап, дүйнөнүн жаралыш сырына чейин камтылат. Азыр айтыш элдик турмушту кеңири чагылткан публицистикалык салтанаттуу трибунага айланды. Форма жагынан айтыш салмактуу келип, майрамдарда, театр сахналарында акындык күч сынашуу <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> аткарылат, ал радиоуктуруу, телекөрсөтүү, басма сөз аркылуу тарайт. Бири бирин ыктуу чымчышуу, жылдырма какшык, азилдүү тамаша, юмор, шакаба, сын, баа берүү, эбине келтире айтылган калп ж. б. айтыштын беделин көтөрөт. Бүгүнкү күндө бул өнөр жанданып, республиканын эл артисттери айтылуу акындар: А. Айталиев ж‑a Т. Абдиевдин айтыш мектебинин түптөлүшү; төкмө акындардын республикалык айтышы (2001, 2002); Ш. Шеркулов ж‑a М. Баетовдун 100 жылдыгына карата Таласта өткөн төкмө акындардын эл аралык айтышы; А. Айталиевдин мааракесине (75) арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; Казыбектин 100 жылдык мааракесине арналып, Ат‑Башы жергесинде өткөн акындардын республикалык айтышы; Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200 жылдыгына карата Бишкек шаарында өткөн (2003) төкмө акындардын эл аралык айтышы; «Жеңижоктун кут жылдызы» аттуу алтын төш белгиге арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; улуу акын Токтогулдун 140 жылдыгына арналган республикалык төкмө акындар айтышы кыргыз адабият тарыхында баа жеткис мурас болуп саналат. Ошондой эле кийинки муун өкүлдөрү Э. Иманалиев, А. Кутманалиев, Ж. Токтобеков, М. Керим кызы, А. Нуралиев, Азамат Таалай, А. Туткучев, Ж. Алыбаев, Ш. Адылов ж. б. жаш акындар эл сыймыгына айланды.<br>Ад.; ''Таштемиров Ж.'' Айтыштар. «Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки» китебинде. Ф., 1973; Айтыштар. Ф., 1973.<br>А. Обосканов.<br>		кордоп айтышкан. Айтыш өнөрүнө ''Токтогул'' идеялык‑эстетикалык жаңы принциптерди кийирген. Ал уруучулук кордошууга, бири бирин кемсинтүүгө каршы турган, учурашуу, элдин көңүлүн ачуу максатын көздөгөн, эзүүчү <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> эзилүүчүнүн ортосундагы күрөш мотивдерин кеңири чагылткан. Табышмак айтышта акындар бири биринин турмуштук, философиялык, диний маалыматтарын сынашса, алымсабак айтышта негизинен жаш акындын талантын өстүрүүгө аракеттенишкен. Токтогул, ''Эшмамбет, Эсенаман, Барпы, Калык, Алымкул, Осмонкул'' сыяктуу акындар айтыш өнөрүнүн ири чеберлери болгон. Айтыштын мазмуну көп учурда адамдардын бейпил турмушун, күжүрмөн эмгегин, тынчтыкты, ынтымакты даңазалоого арналат. Акындар айтышта төкмөлүктүн эң бийик чегине жетет. Кыргыз адабиятынын тарыхында айтыш жанрын өнүктүрүүдө Токтогул <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Эшмамбет, Жеңижок <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Коргол'','' Барпы <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Калык сыяктуу акындардын ролу чоң. ''Т. Тыныбеков, Э. Ту''р''суналиев, А. Айтпалиев, Т. Абдиев, 3. Үсөнбаев'' ж. б. Айтыш салтын улантуу <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> алардын ажайып үлгүлөрүн унуттурбай элге алып чыгып келишти. Айтыш – кыргыз оозеки поэзиясындагы акындардын жекеме‑жеке беттешүүсү, «күч сынашуусу», поэтикалык эрөөлү. Анда акындын чукугандай сөз тапкычтыгы, ойду улам тереңдетип өрчүтө билиши, көркөм ой‑жүгүртүүсүнүн масштабы, тереңдиги, ошондой эле ырдын ыргагына, уйкашына жараша көркөм сөз каражаттарын өз ордуна коё билиши аныкталат. Адатта Айтыш «саламдашуудан» башталат. Буга «Токтогул менен Барпынын», «Барпы менен Жеңижоктун учурашуусу» мисал. Жеңижок <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Эсенамандын поэтикалык кездешүүсүндө жер‑суу, тоо‑таш, жаратылыш көркү, аалам, ай‑күн, жашоо‑тиричилигинен баштап, дүйнөнүн жаралыш сырына чейин камтылат. Азыр айтыш элдик турмушту кеңири чагылткан публицистикалык салтанаттуу трибунага айланды. Форма жагынан айтыш салмактуу келип, майрамдарда, театр сахналарында акындык күч сынашуу <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> аткарылат, ал радиоуктуруу, телекөрсөтүү, басма сөз аркылуу тарайт. Бири бирин ыктуу чымчышуу, жылдырма какшык, азилдүү тамаша, юмор, шакаба, сын, баа берүү, эбине келтире айтылган калп ж. б. айтыштын беделин көтөрөт. Бүгүнкү күндө бул өнөр жанданып, республиканын эл артисттери айтылуу акындар: А. Айталиев ж‑a Т. Абдиевдин айтыш мектебинин түптөлүшү; төкмө акындардын республикалык айтышы (2001, 2002); Ш. Шеркулов ж‑a М. Баетовдун 100 жылдыгына карата Таласта өткөн төкмө акындардын эл аралык айтышы; А. Айталиевдин мааракесине (75) арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; Казыбектин 100 жылдык мааракесине арналып, Ат‑Башы жергесинде өткөн акындардын республикалык айтышы; Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200 жылдыгына карата Бишкек шаарында өткөн (2003) төкмө акындардын эл аралык айтышы; «Жеңижоктун кут жылдызы» аттуу алтын төш белгиге арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; улуу акын Токтогулдун 140 жылдыгына арналган республикалык төкмө акындар айтышы ж.б. кыргыз адабият тарыхында баа жеткис мурас болуп саналат. Ошондой эле кийинки муун өкүлдөрү Э. Иманалиев, А. Кутманалиев, Ж. Токтобеков, М. Керим кызы, А. Нуралиев, Азамат Таалай, А. Туткучев, Ж. Алыбаев, Ш. Адылов ж. б. жаш акындар эл сыймыгына айланды.<br>Ад.; ''Таштемиров Ж.'' Айтыштар. «Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки» китебинде. Ф., 1973; Айтыштар. Ф., 1973.<br>А. Обосканов.<br>

imported>Temirkan, 08:20, 21 Декабрь (Бештин айы) 2022 карата

2022-12-21T08:20:22Z

← Мурунку нускасы		08:20, 21 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АЙТЫШ''' – акындардын, ырчылардын, чечендердин чыгармачылык кудуретин, чеберчилигин сыноо үчүн өз ара мелдеши; кыргыз элдик оозеки чыгармачылыгында өнүккөн жанр, байыртан бери келе жаткан элдик оозеки көркөм өнөрдүн бир түрү. Ал адат‑салт айтышы ж‑a акындар айтышы болуп бөлүнөт. Адат‑салт айтышына: бадик, кайым, сармерден, кыз‑жигит айтышы ж. б.; акындар айтышына: ~~алымсабак~~, табышмак, кордоо, учурашуу, чечен айтыш ж. б. кирет. Пайда болушу ж‑a өнүгүшү жагынан А. жанры байыркы үрп-адат, ырым‑жырымдарга байланышып, эл турмушун кенен чагылткан. Айтыштын алгачкы түрлөрү көркөм сөз өнөрүнүн адамдарга кызмат кылуусун шарттаган. Мис., бадикте адамдар кезек <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> туруктуу ыр саптарын айтып, ооруну денеден «кубалашса», «Бекбекейди» түнкүсүн короо кайтарганда алмак‑салмак ырдашкан. Жаштардын ой‑санаалары, кубаныч‑эңсөөлөрү кайым айтышууда, сармерденде кенен чагылдырылган. Уруучулук доордо акындар айтышы кеңири өнүккөн. Бийлөөчүлөр аларды той‑тамашаларда, атайын жыйындарда уруу кызыкчылыгы үчүн пайдаланышкан. Адегенде эки уруунун акындары бири бирине жөнөкөй мазмундагы суроолорду берип айтышса, кийинчерээк өз уруусунун артыкчылыгын, баатырларын даңазалап, атаандаш уруунун кемчиликтерин ачып,[[File:АЙТЫШ15.png \| thumb\|none]]		'''АЙТЫШ''' – акындардын, ырчылардын, чечендердин чыгармачылык кудуретин, чеберчилигин сыноо үчүн өз ара мелдеши; кыргыз элдик оозеки чыгармачылыгында өнүккөн жанр, байыртан бери келе жаткан элдик оозеки көркөм өнөрдүн бир түрү. Ал адат‑салт айтышы ж‑a акындар айтышы болуп бөлүнөт. Адат‑салт айтышына: бадик, кайым, сармерден, кыз‑жигит айтышы ж. б.; акындар айтышына: алым сабак, табышмак, кордоо, учурашуу, чечен айтыш ж. б. кирет. Пайда болушу ж‑a өнүгүшү жагынан А. жанры байыркы үрп-адат, ырым‑жырымдарга байланышып, эл турмушун кенен чагылткан. Айтыштын алгачкы түрлөрү көркөм сөз өнөрүнүн адамдарга кызмат кылуусун шарттаган. Мис., бадикте адамдар кезек <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> туруктуу ыр саптарын айтып, ооруну денеден «кубалашса», «Бекбекейди» түнкүсүн короо кайтарганда алмак‑салмак ырдашкан. Жаштардын ой‑санаалары, кубаныч‑эңсөөлөрү кайым айтышууда, сармерденде кенен чагылдырылган. Уруучулук доордо акындар айтышы кеңири өнүккөн. Бийлөөчүлөр аларды той‑тамашаларда, атайын жыйындарда уруу кызыкчылыгы үчүн пайдаланышкан. Адегенде эки уруунун акындары бири бирине жөнөкөй мазмундагы суроолорду берип айтышса, кийинчерээк өз уруусунун артыкчылыгын, баатырларын даңазалап, атаандаш уруунун кемчиликтерин ачып,[[File:АЙТЫШ15.png \| thumb\|none]]
	кордоп айтышкан. Айтыш өнөрүнө ''Токтогул'' идеялык‑эстетикалык жаңы принциптерди кийирген. Ал ~~чулук~~ кордошууга, бири бирин кемсинтүүгө каршы турган, учурашуу, элдин көңүлүн ачуу максатын көздөгөн, эзүүчү <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> эзилүүчүнүн ортосундагы күрөш мотивдерин кеңири чагылткан. Табышмак айтышта акындар бири биринин турмуштук, философиялык, диний маалыматтарын сынашса, алымсабак айтышта негизинен жаш акындын талантын өстүрүүгө аракеттенишкен. Токтогул, ''Эшмамбет, Эсенаман, Барпы, Калык, Алымкул, Осмонкул'' сыяктуу акындар айтыш өнөрүнүн ири чеберлери болгон. Айтыштын мазмуну көп учурда адамдардын бейпил турмушун, күжүрмөн эмгеги, тынчтыкты, ынтымакты даңазалоого арналат. Акындар айтышта төкмөлүктүн эң бийик чегине жетет. Кыргыз адабиятынын тарыхында айтыш жанрын өнүктүрүүдө Токтогул <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Эшмамбет, Жеңижок <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Коргол'','' Барпы <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Калык сыяктуу акындардын ролу чоң. ''Т. Тыныбеков, Э. Ту''р''суналиев, А. Айтпалиев, Т. Абдиев, 3. Үсөнбаев'' ж. б. А. салтын улантуу <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> алардын ажайып үлгүлөрүн унуттурбай элге алып чыгып келишти. А. – кыргыз оозеки поэзиясындагы акындардын жекеме‑жеке беттешүүсү, «күч сынашуусу», поэтикалык эрөөлү. Анда акындын чукугандай сөз тапкычтыгы, ойду улам тереңдетип өрчүтө билиши, көркөм ой‑жүгүртүүсүнүн масштабы, тереңдиги, ошондой эле ырдын ыргагына, уйкашына жараша көркөм сөз каражаттарын өз ордуна коё билиши аныкталат. Адатта А. «саламдашуудан» башталат. Буга «Токтогул менен Барпынын», «Барпы менен Жеңижоктун учурашуусу» мисал. Жеңижок <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Эсенамандын поэтикалык кездешүүсүндө жер‑суу, тоо‑таш, жаратылыш көркү, аалам, ай‑күн, жашоо‑тиричилигинен баштап, дүйнөнүн жаралыш сырына чейин камтылат. Азыр айтыш элдик турмушту кеңири чагылткан публицистикалык салтанаттуу трибунага айланды. Форма жагынан айтыш салмактуу келип, майрамдарда, театр сахналарында акындык күч сынашуу <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> аткарылат, ал радиоуктуруу, телекөрсөтүү, басма сөз аркылуу тарайт. Бири бирин ыктуу чымчышуу, жылдырма какшык, азилдүү тамаша, юмор, шакаба, сын, баа берүү, эбине келтире айтылган калп ж. б. айтыштын беделин көтөрөт. Бүгүнкү күндө бул өнөр жанданып, республиканын эл артисттери айтылуу акындар: А. Айталиев ж‑a Т. Абдиевдин айтыш мектебинин түптөлүшү; төкмө акындардын республикалык айтышы (2001, 2002); Ш. Шеркулов ж‑a М. Баетовдун 100 жылдыгына карата Таласта өткөн төкмө акындардын эл аралык айтышы; А. Айталиевдин мааракесине (75) арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; Казыбектин 100 жылдык мааракесине арналып, Ат‑Башы жергесинде өткөн акындардын республикалык айтышы; Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200 жылдыгына карата Бишкек шаарында өткөн (2003) төкмө акындардын эл аралык айтышы; «Жеңижоктун кут жылдызы» аттуу алтын төш белгиге арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; улуу акын Токтогулдун 140 жылдыгына арналган республикалык төкмө акындар айтышы кыргыз адабият тарыхында баа жеткис мурас болуп саналат. Ошондой эле кийинки муун өкүлдөрү Э. Иманалиев, А. Кутманалиев, Ж. Токтобеков, М. Керим кызы, А. Нуралиев, Азамат Таалай, А. Туткучев, Ж. Алыбаев, Ш. Адылов ж. б. жаш акындар эл сыймыгына айланды.<br>Ад.; ''Таштемиров Ж.'' Айтыштар. «Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки» китебинде. Ф., 1973; Айтыштар. Ф., 1973.<br>А. Обосканов.<br>		кордоп айтышкан. Айтыш өнөрүнө ''Токтогул'' идеялык‑эстетикалык жаңы принциптерди кийирген. Ал уруучулук кордошууга, бири бирин кемсинтүүгө каршы турган, учурашуу, элдин көңүлүн ачуу максатын көздөгөн, эзүүчү <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> эзилүүчүнүн ортосундагы күрөш мотивдерин кеңири чагылткан. Табышмак айтышта акындар бири биринин турмуштук, философиялык, диний маалыматтарын сынашса, алымсабак айтышта негизинен жаш акындын талантын өстүрүүгө аракеттенишкен. Токтогул, ''Эшмамбет, Эсенаман, Барпы, Калык, Алымкул, Осмонкул'' сыяктуу акындар айтыш өнөрүнүн ири чеберлери болгон. Айтыштын мазмуну көп учурда адамдардын бейпил турмушун, күжүрмөн эмгеги, тынчтыкты, ынтымакты даңазалоого арналат. Акындар айтышта төкмөлүктүн эң бийик чегине жетет. Кыргыз адабиятынын тарыхында айтыш жанрын өнүктүрүүдө Токтогул <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Эшмамбет, Жеңижок <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Коргол'','' Барпы <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Калык сыяктуу акындардын ролу чоң. ''Т. Тыныбеков, Э. Ту''р''суналиев, А. Айтпалиев, Т. Абдиев, 3. Үсөнбаев'' ж. б. А. салтын улантуу <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> алардын ажайып үлгүлөрүн унуттурбай элге алып чыгып келишти. А. – кыргыз оозеки поэзиясындагы акындардын жекеме‑жеке беттешүүсү, «күч сынашуусу», поэтикалык эрөөлү. Анда акындын чукугандай сөз тапкычтыгы, ойду улам тереңдетип өрчүтө билиши, көркөм ой‑жүгүртүүсүнүн масштабы, тереңдиги, ошондой эле ырдын ыргагына, уйкашына жараша көркөм сөз каражаттарын өз ордуна коё билиши аныкталат. Адатта А. «саламдашуудан» башталат. Буга «Токтогул менен Барпынын», «Барпы менен Жеңижоктун учурашуусу» мисал. Жеңижок <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Эсенамандын поэтикалык кездешүүсүндө жер‑суу, тоо‑таш, жаратылыш көркү, аалам, ай‑күн, жашоо‑тиричилигинен баштап, дүйнөнүн жаралыш сырына чейин камтылат. Азыр айтыш элдик турмушту кеңири чагылткан публицистикалык салтанаттуу трибунага айланды. Форма жагынан айтыш салмактуу келип, майрамдарда, театр сахналарында акындык күч сынашуу <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> аткарылат, ал радиоуктуруу, телекөрсөтүү, басма сөз аркылуу тарайт. Бири бирин ыктуу чымчышуу, жылдырма какшык, азилдүү тамаша, юмор, шакаба, сын, баа берүү, эбине келтире айтылган калп ж. б. айтыштын беделин көтөрөт. Бүгүнкү күндө бул өнөр жанданып, республиканын эл артисттери айтылуу акындар: А. Айталиев ж‑a Т. Абдиевдин айтыш мектебинин түптөлүшү; төкмө акындардын республикалык айтышы (2001, 2002); Ш. Шеркулов ж‑a М. Баетовдун 100 жылдыгына карата Таласта өткөн төкмө акындардын эл аралык айтышы; А. Айталиевдин мааракесине (75) арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; Казыбектин 100 жылдык мааракесине арналып, Ат‑Башы жергесинде өткөн акындардын республикалык айтышы; Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200 жылдыгына карата Бишкек шаарында өткөн (2003) төкмө акындардын эл аралык айтышы; «Жеңижоктун кут жылдызы» аттуу алтын төш белгиге арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; улуу акын Токтогулдун 140 жылдыгына арналган республикалык төкмө акындар айтышы кыргыз адабият тарыхында баа жеткис мурас болуп саналат. Ошондой эле кийинки муун өкүлдөрү Э. Иманалиев, А. Кутманалиев, Ж. Токтобеков, М. Керим кызы, А. Нуралиев, Азамат Таалай, А. Туткучев, Ж. Алыбаев, Ш. Адылов ж. б. жаш акындар эл сыймыгына айланды.<br>Ад.; ''Таштемиров Ж.'' Айтыштар. «Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки» китебинде. Ф., 1973; Айтыштар. Ф., 1973.<br>А. Обосканов.<br>

imported>Kadyrm: /* top */clean up, replaced: м‑н → менен (8)

2022-12-05T09:14:40Z

top: clean up, replaced: м‑н → <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> (8)

← Мурунку нускасы		09:14, 5 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АЙТЫШ''' – акындардын, ырчылардын, чечендердин чыгармачылык кудуретин, чеберчилигин сыноо үчүн өз ара мелдеши; кыргыз элдик оозеки чыгармачылыгында өнүккөн жанр, байыртан бери келе жаткан элдик оозеки көркөм өнөрдүн бир түрү. Ал адат‑салт айтышы ж‑a акындар айтышы болуп бөлүнөт. Адат‑салт айтышына: бадик, кайым, сармерден, кыз‑жигит айтышы ж. б.; акындар айтышына: алымсабак, табышмак, кордоо, учурашуу, чечен айтыш ж. б. кирет. Пайда болушу ж‑a өнүгүшү жагынан А. жанры байыркы үрп-адат, ырым‑жырымдарга байланышып, эл турмушун кенен чагылткан. Айтыштын алгачкы түрлөрү көркөм сөз өнөрүнүн адамдарга кызмат кылуусун шарттаган. Мис., бадикте адамдар кезек м‑н туруктуу ыр саптарын айтып, ооруну денеден «кубалашса», «Бекбекейди» түнкүсүн короо кайтарганда алмак‑салмак ырдашкан. Жаштардын ой‑санаалары, кубаныч‑эңсөөлөрү кайым айтышууда, сармерденде кенен чагылдырылган. Уруучулук доордо акындар айтышы кеңири өнүккөн. Бийлөөчүлөр аларды той‑тамашаларда, атайын жыйындарда уруу кызыкчылыгы үчүн пайдаланышкан. Адегенде эки уруунун акындары бири бирине жөнөкөй мазмундагы суроолорду берип айтышса, кийинчерээк өз уруусунун артыкчылыгын, баатырларын даңазалап, атаандаш уруунун кемчиликтерин ачып,[[File:АЙТЫШ15.png \| thumb \| none]]		'''АЙТЫШ''' – акындардын, ырчылардын, чечендердин чыгармачылык кудуретин, чеберчилигин сыноо үчүн өз ара мелдеши; кыргыз элдик оозеки чыгармачылыгында өнүккөн жанр, байыртан бери келе жаткан элдик оозеки көркөм өнөрдүн бир түрү. Ал адат‑салт айтышы ж‑a акындар айтышы болуп бөлүнөт. Адат‑салт айтышына: бадик, кайым, сармерден, кыз‑жигит айтышы ж. б.; акындар айтышына: алымсабак, табышмак, кордоо, учурашуу, чечен айтыш ж. б. кирет. Пайда болушу ж‑a өнүгүшү жагынан А. жанры байыркы үрп-адат, ырым‑жырымдарга байланышып, эл турмушун кенен чагылткан. Айтыштын алгачкы түрлөрү көркөм сөз өнөрүнүн адамдарга кызмат кылуусун шарттаган. Мис., бадикте адамдар кезек <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> туруктуу ыр саптарын айтып, ооруну денеден «кубалашса», «Бекбекейди» түнкүсүн короо кайтарганда алмак‑салмак ырдашкан. Жаштардын ой‑санаалары, кубаныч‑эңсөөлөрү кайым айтышууда, сармерденде кенен чагылдырылган. Уруучулук доордо акындар айтышы кеңири өнүккөн. Бийлөөчүлөр аларды той‑тамашаларда, атайын жыйындарда уруу кызыкчылыгы үчүн пайдаланышкан. Адегенде эки уруунун акындары бири бирине жөнөкөй мазмундагы суроолорду берип айтышса, кийинчерээк өз уруусунун артыкчылыгын, баатырларын даңазалап, атаандаш уруунун кемчиликтерин ачып,[[File:АЙТЫШ15.png \| thumb\|none]]
	кордоп айтышкан. Айтыш өнөрүнө ''Токтогул'' идеялык‑эстетикалык жаңы принциптерди кийирген. Ал чулук кордошууга, бири бирин кемсинтүүгө каршы турган, учурашуу, элдин көңүлүн ачуу максатын көздөгөн, эзүүчү м‑н эзилүүчүнүн ортосундагы күрөш мотивдерин кеңири чагылткан. Табышмак айтышта акындар бири биринин турмуштук, философиялык, диний маалыматтарын сынашса, алымсабак айтышта негизинен жаш акындын талантын өстүрүүгө аракеттенишкен. Токтогул, ''Эшмамбет, Эсенаман, Барпы, Калык, Алымкул, Осмонкул'' сыяктуу акындар айтыш өнөрүнүн ири чеберлери болгон. Айтыштын мазмуну көп учурда адамдардын бейпил турмушун, күжүрмөн эмгеги, тынчтыкты, ынтымакты даңазалоого арналат. Акындар айтышта төкмөлүктүн эң бийик чегине жетет. Кыргыз адабиятынын тарыхында айтыш жанрын өнүктүрүүдө Токтогул м‑н Эшмамбет, Жеңижок м‑н Коргол'','' Барпы м‑н Калык сыяктуу акындардын ролу чоң. ''Т. Тыныбеков, Э. Ту''р''суналиев, А. Айтпалиев, Т. Абдиев, 3. Үсөнбаев'' ж. б. А. салтын улантуу м‑н алардын ажайып үлгүлөрүн унуттурбай элге алып чыгып келишти. А. – кыргыз оозеки поэзиясындагы акындардын жекеме‑жеке беттешүүсү, «күч сынашуусу», поэтикалык эрөөлү. Анда акындын чукугандай сөз тапкычтыгы, ойду улам тереңдетип өрчүтө билиши, көркөм ой‑жүгүртүүсүнүн масштабы, тереңдиги, ошондой эле ырдын ыргагына, уйкашына жараша көркөм сөз каражаттарын өз ордуна коё билиши аныкталат. Адатта А. «саламдашуудан» башталат. Буга «Токтогул менен Барпынын», «Барпы менен Жеңижоктун учурашуусу» мисал. Жеңижок м‑н Эсенамандын поэтикалык кездешүүсүндө жер‑суу, тоо‑таш, жаратылыш көркү, аалам, ай‑күн, жашоо‑тиричилигинен баштап, дүйнөнүн жаралыш сырына чейин камтылат. Азыр айтыш элдик турмушту кеңири чагылткан публицистикалык салтанаттуу трибунага айланды. Форма жагынан айтыш салмактуу келип, майрамдарда, театр сахналарында акындык күч сынашуу м‑н аткарылат, ал радиоуктуруу, телекөрсөтүү, басма сөз аркылуу тарайт. Бири бирин ыктуу чымчышуу, жылдырма какшык, азилдүү тамаша, юмор, шакаба, сын, баа берүү, эбине келтире айтылган калп ж. б. айтыштын беделин көтөрөт. Бүгүнкү күндө бул өнөр жанданып, республиканын эл артисттери айтылуу акындар: А. Айталиев ж‑a Т. Абдиевдин айтыш мектебинин түптөлүшү; төкмө акындардын республикалык айтышы (2001, 2002); Ш. Шеркулов ж‑a М. Баетовдун 100 жылдыгына карата Таласта өткөн төкмө акындардын эл аралык айтышы; А. Айталиевдин мааракесине (75) арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; Казыбектин 100 жылдык мааракесине арналып, Ат‑Башы жергесинде өткөн акындардын республикалык айтышы; Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200 жылдыгына карата Бишкек шаарында өткөн (2003) төкмө акындардын эл аралык айтышы; «Жеңижоктун кут жылдызы» аттуу алтын төш белгиге арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; улуу акын Токтогулдун 140 жылдыгына арналган республикалык төкмө акындар айтышы кыргыз адабият тарыхында баа жеткис мурас болуп саналат. Ошондой эле кийинки муун өкүлдөрү Э. Иманалиев, А. Кутманалиев, Ж. Токтобеков, М. Керим кызы, А. Нуралиев, Азамат Таалай, А. Туткучев, Ж. Алыбаев, Ш. Адылов ж. б. жаш акындар эл сыймыгына айланды.<br>Ад.; ''Таштемиров Ж.'' Айтыштар. «Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки» китебинде. Ф., 1973; Айтыштар. Ф., 1973.<br>А. Обосканов.<br>		кордоп айтышкан. Айтыш өнөрүнө ''Токтогул'' идеялык‑эстетикалык жаңы принциптерди кийирген. Ал чулук кордошууга, бири бирин кемсинтүүгө каршы турган, учурашуу, элдин көңүлүн ачуу максатын көздөгөн, эзүүчү <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> эзилүүчүнүн ортосундагы күрөш мотивдерин кеңири чагылткан. Табышмак айтышта акындар бири биринин турмуштук, философиялык, диний маалыматтарын сынашса, алымсабак айтышта негизинен жаш акындын талантын өстүрүүгө аракеттенишкен. Токтогул, ''Эшмамбет, Эсенаман, Барпы, Калык, Алымкул, Осмонкул'' сыяктуу акындар айтыш өнөрүнүн ири чеберлери болгон. Айтыштын мазмуну көп учурда адамдардын бейпил турмушун, күжүрмөн эмгеги, тынчтыкты, ынтымакты даңазалоого арналат. Акындар айтышта төкмөлүктүн эң бийик чегине жетет. Кыргыз адабиятынын тарыхында айтыш жанрын өнүктүрүүдө Токтогул <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Эшмамбет, Жеңижок <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Коргол'','' Барпы <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Калык сыяктуу акындардын ролу чоң. ''Т. Тыныбеков, Э. Ту''р''суналиев, А. Айтпалиев, Т. Абдиев, 3. Үсөнбаев'' ж. б. А. салтын улантуу <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> алардын ажайып үлгүлөрүн унуттурбай элге алып чыгып келишти. А. – кыргыз оозеки поэзиясындагы акындардын жекеме‑жеке беттешүүсү, «күч сынашуусу», поэтикалык эрөөлү. Анда акындын чукугандай сөз тапкычтыгы, ойду улам тереңдетип өрчүтө билиши, көркөм ой‑жүгүртүүсүнүн масштабы, тереңдиги, ошондой эле ырдын ыргагына, уйкашына жараша көркөм сөз каражаттарын өз ордуна коё билиши аныкталат. Адатта А. «саламдашуудан» башталат. Буга «Токтогул менен Барпынын», «Барпы менен Жеңижоктун учурашуусу» мисал. Жеңижок <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> Эсенамандын поэтикалык кездешүүсүндө жер‑суу, тоо‑таш, жаратылыш көркү, аалам, ай‑күн, жашоо‑тиричилигинен баштап, дүйнөнүн жаралыш сырына чейин камтылат. Азыр айтыш элдик турмушту кеңири чагылткан публицистикалык салтанаттуу трибунага айланды. Форма жагынан айтыш салмактуу келип, майрамдарда, театр сахналарында акындык күч сынашуу <span cat='ж.кыск' oldv='м‑н'>менен</span> аткарылат, ал радиоуктуруу, телекөрсөтүү, басма сөз аркылуу тарайт. Бири бирин ыктуу чымчышуу, жылдырма какшык, азилдүү тамаша, юмор, шакаба, сын, баа берүү, эбине келтире айтылган калп ж. б. айтыштын беделин көтөрөт. Бүгүнкү күндө бул өнөр жанданып, республиканын эл артисттери айтылуу акындар: А. Айталиев ж‑a Т. Абдиевдин айтыш мектебинин түптөлүшү; төкмө акындардын республикалык айтышы (2001, 2002); Ш. Шеркулов ж‑a М. Баетовдун 100 жылдыгына карата Таласта өткөн төкмө акындардын эл аралык айтышы; А. Айталиевдин мааракесине (75) арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; Казыбектин 100 жылдык мааракесине арналып, Ат‑Башы жергесинде өткөн акындардын республикалык айтышы; Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200 жылдыгына карата Бишкек шаарында өткөн (2003) төкмө акындардын эл аралык айтышы; «Жеңижоктун кут жылдызы» аттуу алтын төш белгиге арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; улуу акын Токтогулдун 140 жылдыгына арналган республикалык төкмө акындар айтышы кыргыз адабият тарыхында баа жеткис мурас болуп саналат. Ошондой эле кийинки муун өкүлдөрү Э. Иманалиев, А. Кутманалиев, Ж. Токтобеков, М. Керим кызы, А. Нуралиев, Азамат Таалай, А. Туткучев, Ж. Алыбаев, Ш. Адылов ж. б. жаш акындар эл сыймыгына айланды.<br>Ад.; ''Таштемиров Ж.'' Айтыштар. «Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки» китебинде. Ф., 1973; Айтыштар. Ф., 1973.<br>А. Обосканов.<br>

imported>Mariya, 10:33, 26 Октябрь (Тогуздун айы) 2022 карата

2022-10-26T10:33:26Z

← Мурунку нускасы		10:33, 26 Октябрь (Тогуздун айы) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АЙТЫШ''' – акындардын, ырчылардын, чечендердин чыгармачылык кудуретин, чеберчилигин сыноо үчүн өз ара мелдеши; кыргыз элдик оозеки чыгармачылыгында өнүккөн жанр, байыртан бери келе жаткан элдик оозеки көркөм өнөрдүн бир түрү. Ал адат‑салт айтышы ж‑a акындар айтышы болуп бөлүнөт. Адат‑салт айтышына: бадик, кайым, сармерден, кыз‑жигит айтышы ж. б.; акындар айтышына: алымсабак, табышмак, кордоо, учурашуу, чечен айтыш ж. б. кирет. Пайда болушу ж‑a өнүгүшү жагынан А. жанры байыркы үрп-адат, ырым‑жырымдарга байланышып, эл турмушун кенен чагылткан. Айтыштын алгачкы түрлөрү көркөм сөз өнөрүнүн адамдарга кызмат кылуусун шарттаган. Мис., бадикте адамдар кезек м‑н туруктуу ыр саптарын айтып, ооруну денеден «кубалашса», «Бекбекейди» түнкүсүн короо кайтарганда алмак‑салмак ырдашкан. Жаштардын ой‑санаалары, кубаныч‑эңсөөлөрү кайым айтышууда, сармерденде кенен чагылдырылган. Уруучулук доордо акындар айтышы кеңири өнүккөн. Бийлөөчүлөр аларды той‑тамашаларда, атайын жыйындарда уруу кызыкчылыгы үчүн пайдаланышкан. Адегенде эки уруунун акындары бири бирине жөнөкөй мазмундагы суроолорду берип айтышса, кийинчерээк өз уруусунун артыкчылыгын, баатырларын даңазалап, атаандаш уруунун ~~кемчил жактарын~~ ачып,[[File:АЙТЫШ15.png \| thumb \| none]]		'''АЙТЫШ''' – акындардын, ырчылардын, чечендердин чыгармачылык кудуретин, чеберчилигин сыноо үчүн өз ара мелдеши; кыргыз элдик оозеки чыгармачылыгында өнүккөн жанр, байыртан бери келе жаткан элдик оозеки көркөм өнөрдүн бир түрү. Ал адат‑салт айтышы ж‑a акындар айтышы болуп бөлүнөт. Адат‑салт айтышына: бадик, кайым, сармерден, кыз‑жигит айтышы ж. б.; акындар айтышына: алымсабак, табышмак, кордоо, учурашуу, чечен айтыш ж. б. кирет. Пайда болушу ж‑a өнүгүшү жагынан А. жанры байыркы үрп-адат, ырым‑жырымдарга байланышып, эл турмушун кенен чагылткан. Айтыштын алгачкы түрлөрү көркөм сөз өнөрүнүн адамдарга кызмат кылуусун шарттаган. Мис., бадикте адамдар кезек м‑н туруктуу ыр саптарын айтып, ооруну денеден «кубалашса», «Бекбекейди» түнкүсүн короо кайтарганда алмак‑салмак ырдашкан. Жаштардын ой‑санаалары, кубаныч‑эңсөөлөрү кайым айтышууда, сармерденде кенен чагылдырылган. Уруучулук доордо акындар айтышы кеңири өнүккөн. Бийлөөчүлөр аларды той‑тамашаларда, атайын жыйындарда уруу кызыкчылыгы үчүн пайдаланышкан. Адегенде эки уруунун акындары бири бирине жөнөкөй мазмундагы суроолорду берип айтышса, кийинчерээк өз уруусунун артыкчылыгын, баатырларын даңазалап, атаандаш уруунун кемчиликтерин ачып,[[File:АЙТЫШ15.png \| thumb \| none]]
	кордоп айтышкан. Айтыш өнөрүнө ''Токтогул'' идеялык‑эстетикалык жаңы принциптерди кийирген. Ал чулук кордошууга, бири бирин кемсинтүүгө каршы турган, учурашуу, элдин көңүлүн ачуу максатын көздөгөн, эзүүчү м‑н эзилүүчүнүн ортосундагы күрөш мотивдерин кеңири чагылткан. Табышмак айтышта акындар бири биринин турмуштук, философиялык, диний маалыматтарын сынашса, алымсабак айтышта негизинен жаш акындын талантын өстүрүүгө аракеттенишкен. Токтогул, ''Эшмамбет, Эсенаман, Барпы, Калык, Алымкул, Осмонкул'' сыяктуу акындар айтыш өнөрүнүн ири чеберлери болгон. Айтыштын мазмуну көп учурда адамдардын бейпил турмушун, күжүрмөн эмгеги, тынчтыкты, ынтымакты даңазалоого арналат. Акындар айтышта төкмөлүктүн эң бийик чегине жетет. Кыргыз адабиятынын тарыхында айтыш жанрын өнүктүрүүдө Токтогул м‑н Эшмамбет, Жеңижок м‑н Коргол'','' Барпы м‑н Калык сыяктуу акындардын ролу чоң. ''Т. Тыныбеков, Э. Ту''р''суналиев, А. Айтпалиев, Т. Абдиев, 3. Үсөнбаев'' ж. б. А. салтын улантуу м‑н алардын ажайып үлгүлөрүн унуттурбай элге алып чыгып келишти. А. – кыргыз оозеки поэзиясындагы акындардын жекеме‑жеке беттешүүсү, «күч сынашуусу», поэтикалык эрөөлү. Анда акындын чукугандай сөз тапкычтыгы, ойду улам тереңдетип өрчүтө билиши, көркөм ой‑жүгүртүүсүнүн масштабы, тереңдиги, ошондой эле ырдын ыргагына, уйкашына жараша көркөм сөз каражаттарын өз ордуна коё билиши аныкталат. Адатта А. «саламдашуудан» башталат. Буга «Токтогул менен Барпынын», «Барпы менен Жеңижоктун учурашуусу» мисал. Жеңижок м‑н Эсенамандын поэтикалык кездешүүсүндө жер‑суу, тоо‑таш, жаратылыш көркү, аалам, ай‑күн, жашоо‑тиричилигинен баштап, дүйнөнүн жаралыш сырына чейин камтылат. Азыр айтыш элдик турмушту кеңири чагылткан публицистикалык салтанаттуу трибунага айланды. Форма жагынан айтыш салмактуу келип, майрамдарда, театр сахналарында акындык күч сынашуу м‑н аткарылат, ал радиоуктуруу, телекөрсөтүү, басма сөз аркылуу тарайт. Бири бирин ыктуу чымчышуу, жылдырма какшык, азилдүү тамаша, юмор, шакаба, сын, баа берүү, эбине келтире айтылган калп ж. б. айтыштын беделин көтөрөт. Бүгүнкү күндө бул өнөр жанданып, республиканын эл артисттери айтылуу акындар: А. Айталиев ж‑a Т. Абдиевдин айтыш мектебинин түптөлүшү; төкмө акындардын республикалык айтышы (2001, 2002); Ш. Шеркулов ж‑a М. Баетовдун 100 жылдыгына карата Таласта өткөн төкмө акындардын эл аралык айтышы; А. Айталиевдин мааракесине (75) арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; Казыбектин 100 жылдык мааракесине арналып, Ат‑Башы жергесинде өткөн акындардын республикалык айтышы; Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200 жылдыгына карата Бишкек шаарында өткөн (2003) төкмө акындардын эл аралык айтышы; «Жеңижоктун кут жылдызы» аттуу алтын төш белгиге арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; улуу акын Токтогулдун 140 жылдыгына арналган республикалык төкмө акындар айтышы кыргыз адабият тарыхында баа жеткис мурас болуп саналат. Ошондой эле кийинки муун өкүлдөрү Э. Иманалиев, А. Кутманалиев, Ж. Токтобеков, М. Керим кызы, А. Нуралиев, Азамат Таалай, А. Туткучев, Ж. Алыбаев, Ш. Адылов ж. б. жаш акындар эл сыймыгына айланды.<br>Ад.; ''Таштемиров Ж.'' Айтыштар. «Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки» китебинде. Ф., 1973; Айтыштар. Ф., 1973.<br>А. Обосканов.<br>		кордоп айтышкан. Айтыш өнөрүнө ''Токтогул'' идеялык‑эстетикалык жаңы принциптерди кийирген. Ал чулук кордошууга, бири бирин кемсинтүүгө каршы турган, учурашуу, элдин көңүлүн ачуу максатын көздөгөн, эзүүчү м‑н эзилүүчүнүн ортосундагы күрөш мотивдерин кеңири чагылткан. Табышмак айтышта акындар бири биринин турмуштук, философиялык, диний маалыматтарын сынашса, алымсабак айтышта негизинен жаш акындын талантын өстүрүүгө аракеттенишкен. Токтогул, ''Эшмамбет, Эсенаман, Барпы, Калык, Алымкул, Осмонкул'' сыяктуу акындар айтыш өнөрүнүн ири чеберлери болгон. Айтыштын мазмуну көп учурда адамдардын бейпил турмушун, күжүрмөн эмгеги, тынчтыкты, ынтымакты даңазалоого арналат. Акындар айтышта төкмөлүктүн эң бийик чегине жетет. Кыргыз адабиятынын тарыхында айтыш жанрын өнүктүрүүдө Токтогул м‑н Эшмамбет, Жеңижок м‑н Коргол'','' Барпы м‑н Калык сыяктуу акындардын ролу чоң. ''Т. Тыныбеков, Э. Ту''р''суналиев, А. Айтпалиев, Т. Абдиев, 3. Үсөнбаев'' ж. б. А. салтын улантуу м‑н алардын ажайып үлгүлөрүн унуттурбай элге алып чыгып келишти. А. – кыргыз оозеки поэзиясындагы акындардын жекеме‑жеке беттешүүсү, «күч сынашуусу», поэтикалык эрөөлү. Анда акындын чукугандай сөз тапкычтыгы, ойду улам тереңдетип өрчүтө билиши, көркөм ой‑жүгүртүүсүнүн масштабы, тереңдиги, ошондой эле ырдын ыргагына, уйкашына жараша көркөм сөз каражаттарын өз ордуна коё билиши аныкталат. Адатта А. «саламдашуудан» башталат. Буга «Токтогул менен Барпынын», «Барпы менен Жеңижоктун учурашуусу» мисал. Жеңижок м‑н Эсенамандын поэтикалык кездешүүсүндө жер‑суу, тоо‑таш, жаратылыш көркү, аалам, ай‑күн, жашоо‑тиричилигинен баштап, дүйнөнүн жаралыш сырына чейин камтылат. Азыр айтыш элдик турмушту кеңири чагылткан публицистикалык салтанаттуу трибунага айланды. Форма жагынан айтыш салмактуу келип, майрамдарда, театр сахналарында акындык күч сынашуу м‑н аткарылат, ал радиоуктуруу, телекөрсөтүү, басма сөз аркылуу тарайт. Бири бирин ыктуу чымчышуу, жылдырма какшык, азилдүү тамаша, юмор, шакаба, сын, баа берүү, эбине келтире айтылган калп ж. б. айтыштын беделин көтөрөт. Бүгүнкү күндө бул өнөр жанданып, республиканын эл артисттери айтылуу акындар: А. Айталиев ж‑a Т. Абдиевдин айтыш мектебинин түптөлүшү; төкмө акындардын республикалык айтышы (2001, 2002); Ш. Шеркулов ж‑a М. Баетовдун 100 жылдыгына карата Таласта өткөн төкмө акындардын эл аралык айтышы; А. Айталиевдин мааракесине (75) арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; Казыбектин 100 жылдык мааракесине арналып, Ат‑Башы жергесинде өткөн акындардын республикалык айтышы; Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200 жылдыгына карата Бишкек шаарында өткөн (2003) төкмө акындардын эл аралык айтышы; «Жеңижоктун кут жылдызы» аттуу алтын төш белгиге арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; улуу акын Токтогулдун 140 жылдыгына арналган республикалык төкмө акындар айтышы кыргыз адабият тарыхында баа жеткис мурас болуп саналат. Ошондой эле кийинки муун өкүлдөрү Э. Иманалиев, А. Кутманалиев, Ж. Токтобеков, М. Керим кызы, А. Нуралиев, Азамат Таалай, А. Туткучев, Ж. Алыбаев, Ш. Адылов ж. б. жаш акындар эл сыймыгына айланды.<br>Ад.; ''Таштемиров Ж.'' Айтыштар. «Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки» китебинде. Ф., 1973; Айтыштар. Ф., 1973.<br>А. Обосканов.<br>

imported>Mariya, 10:32, 26 Октябрь (Тогуздун айы) 2022 карата

2022-10-26T10:32:32Z

← Мурунку нускасы		10:32, 26 Октябрь (Тогуздун айы) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АЙТЫШ''' – акындардын, ырчылардын, чечендердин чыгармачылык кудуретин, чеберчилигин сыноо үчүн өз ара мелдеши; кыргыз элдик оозеки чыгармачылыгында өнүккөн жанр, байыртан бери келе жаткан элдик оозеки көркөм өнөрдүн бир түрү. Ал адат‑салт айтышы ж‑a акындар айтышы болуп бөлүнөт. Адат‑салт айтышына: бадик, кайым, сармерден, кыз‑жигит айтышы ж. б.; акындар айтышына: алымсабак, табышмак, кордоо, учурашуу, чечен айтыш ж. б. кирет. Пайда болушу ж‑a өнүгүшү жагынан А. жанры байыркы үрп-адат, ырым‑жырымдарга байланышып, эл турмушун кенен чагылткан. Айтыштын алгачкы түрлөрү көркөм сөз өнөрүнүн адамдарга кызмат кылуусун шарттаган. Мис., бадикте адамдар кезек м‑н туруктуу ыр саптарын айтып, ооруну денеден «кубалашса», «Бекбекейди» түнкүсүн короо кайтарганда алмак‑салмак ырдашкан. Жаштардын ой‑санаалары, кубаныч‑эңсөөлөрү кайым айтышууда, сармерденде кенен чагылдырылган. Уруучулук доордо акындар айтышы кеңири өнүккөн. Бийлөөчүлөр аларды той‑тамашаларда, атайын жыйындарда уруу кызыкчылыгы үчүн пайдаланышкан. Адегенде эки уруунун акындары бири бирине жөнөкөй мазмундагы суроолорду берип айтышса, кийинчерээк өз уруусунун артыкчылыгын, баатырларын даңазалап, атаандаш уруунун кемчил жактарын ачып,[[File:АЙТЫШ15.png \| thumb \| none]]		'''АЙТЫШ''' – акындардын, ырчылардын, чечендердин чыгармачылык кудуретин, чеберчилигин сыноо үчүн өз ара мелдеши; кыргыз элдик оозеки чыгармачылыгында өнүккөн жанр, байыртан бери келе жаткан элдик оозеки көркөм өнөрдүн бир түрү. Ал адат‑салт айтышы ж‑a акындар айтышы болуп бөлүнөт. Адат‑салт айтышына: бадик, кайым, сармерден, кыз‑жигит айтышы ж. б.; акындар айтышына: алымсабак, табышмак, кордоо, учурашуу, чечен айтыш ж. б. кирет. Пайда болушу ж‑a өнүгүшү жагынан А. жанры байыркы үрп-адат, ырым‑жырымдарга байланышып, эл турмушун кенен чагылткан. Айтыштын алгачкы түрлөрү көркөм сөз өнөрүнүн адамдарга кызмат кылуусун шарттаган. Мис., бадикте адамдар кезек м‑н туруктуу ыр саптарын айтып, ооруну денеден «кубалашса», «Бекбекейди» түнкүсүн короо кайтарганда алмак‑салмак ырдашкан. Жаштардын ой‑санаалары, кубаныч‑эңсөөлөрү кайым айтышууда, сармерденде кенен чагылдырылган. Уруучулук доордо акындар айтышы кеңири өнүккөн. Бийлөөчүлөр аларды той‑тамашаларда, атайын жыйындарда уруу кызыкчылыгы үчүн пайдаланышкан. Адегенде эки уруунун акындары бири бирине жөнөкөй мазмундагы суроолорду берип айтышса, кийинчерээк өз уруусунун артыкчылыгын, баатырларын даңазалап, атаандаш уруунун кемчил жактарын ачып,[[File:АЙТЫШ15.png \| thumb \| none]]
	кордоп айтышкан. Айтыш өнөрүнө ''Токтогул'' идеялык‑эстетикалык жаңы принциптерди кийирген. Ал чулук кордошууга, бири бирин кемсинтүүгө каршы турган, учурашуу, элдин көңүлүн ачуу максатын көздөгөн, эзүүчү м‑н эзилүүчүнүн ортосундагы күрөш мотивдерин кеңири чагылткан. Табышмак айтышта акындар бири биринин турмуштук, философиялык, диний маалыматтарын сынашса, алымсабак айтышта негизинен жаш акындын талантын өстүрүүгө аракеттенишкен. Токтогул, ''Эшмамбет, Эсенаман, Барпы, Калык, Алымкул, Осмонкул'' сыяктуу акындар айтыш өнөрүнүн ири чеберлери болгон. Айтыштын мазмуну көп учурда адамдардын бейпил турмушун, күжүрмөн эмгеги, тынчтыкты, ынтымакты даңазалоого арналат. Акындар айтышта төкмөлүктүн эң бийик чегине жетет. Кыргыз адабиятынын тарыхында айтыш жанрын өнүктүрүүдө Токтогул м‑н Эшмамбет, Жеңижок м‑н Коргол'','' Барпы м‑н Калык сыяктуу акындардын ролу чоң. ''Т. Тыныбеков, Э. Ту''р''суналиев, А. Айтпалиев, Т. Абдиев, 3. Үсөнбаев'' ж. б. А. салтын улантуу м‑н алардын ажайып үлгүлөрүн унуттурбай элге алып чыгып келишти. А. – кыргыз оозеки поэзиясындагы акындардын жекеме‑жеке беттешүүсү, «күч сынашуусу», поэтикалык эрөөлү. Анда акындын чукугандай сөз тапкычтыгы, ойду улам тереңдетип өрчүтө билиши, көркөм ой‑жүгүртүүсүнүн масштабы, тереңдиги, ошондой эле ырдын ыргагына, уйкашына жараша көркөм сөз каражаттарын өз ордуна коё билиши аныкталат. Адатта А. «саламдашуудан» башталат. Буга «Токтогул менен Барпынын», «Барпы менен Жеңижоктун учурашуусу» мисал. Жеңижок м‑н Эсенамандын поэтикалык кездешүүсүндө жер‑суу, тоо‑таш, жаратылыш көркү, аалам, ай‑күн, жашоо‑тиричилигинен баштап, дүйнөнүн жаралыш сырына чейин камтылат. Азыр айтыш элдик турмушту кеңири чагылткан публицистикалык салтанаттуу трибунага айланды. Форма жагынан айтыш салмактуу келип, майрамдарда, театр сахналарында акындык күч сынашуу м‑н аткарылат, ал радиоуктуруу, телекөрсөтүү, басма сөз аркылуу тарайт. Бири бирин ыктуу чымчышуу, жылдырма какшык, азилдүү тамаша, юмор, шакаба, сын, баа берүү, эбине келтире айтылган калп ж. б. айтыштын беделин көтөрөт. Бүгүнкү күндө бул өнөр жанданып, республиканын эл артисттери айтылуу акындар: А. Айталиев ж‑a Т. Абдиевдин айтыш мектебинин түптөлүшү; төкмө акындардын республикалык айтышы (2001, 2002); Ш. Шеркулов ж‑a М. Баетовдун 100 жылдыгына карата Таласта өткөн төкмө акындардын эл аралык айтышы; А. Айталиевдин мааракесине (75) арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; Казыбектин 100 жылдык мааракесине арналып, Ат‑Башы жергесинде өткөн акындардын республикалык айтышы; Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200 жылдыгына карата Бишкек шаарында өткөн (2003) төкмө акындардын эл аралык айтышы; «Жеңижоктун кут жылдызы» аттуу алтын төш белгиге арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; улуу акын Токтогулдун 140 жылдыгына арналган республикалык төкмө акындар айтышы кыргыз адабият тарыхында баа жеткис мурас болуп саналат. Ошондой эле кийинки муун өкүлдөрү Э. Иманалиев, А. Кутманалиев, Ж. Токтобеков, М. Керим кызы, А. Нуралиев, Азамат Таалай, А. Туткучев, Ж. Алыбаев, Ш. Адылов ж. б. жаш акындар эл сыймыгына айланды.<br>		кордоп айтышкан. Айтыш өнөрүнө ''Токтогул'' идеялык‑эстетикалык жаңы принциптерди кийирген. Ал чулук кордошууга, бири бирин кемсинтүүгө каршы турган, учурашуу, элдин көңүлүн ачуу максатын көздөгөн, эзүүчү м‑н эзилүүчүнүн ортосундагы күрөш мотивдерин кеңири чагылткан. Табышмак айтышта акындар бири биринин турмуштук, философиялык, диний маалыматтарын сынашса, алымсабак айтышта негизинен жаш акындын талантын өстүрүүгө аракеттенишкен. Токтогул, ''Эшмамбет, Эсенаман, Барпы, Калык, Алымкул, Осмонкул'' сыяктуу акындар айтыш өнөрүнүн ири чеберлери болгон. Айтыштын мазмуну көп учурда адамдардын бейпил турмушун, күжүрмөн эмгеги, тынчтыкты, ынтымакты даңазалоого арналат. Акындар айтышта төкмөлүктүн эң бийик чегине жетет. Кыргыз адабиятынын тарыхында айтыш жанрын өнүктүрүүдө Токтогул м‑н Эшмамбет, Жеңижок м‑н Коргол'','' Барпы м‑н Калык сыяктуу акындардын ролу чоң. ''Т. Тыныбеков, Э. Ту''р''суналиев, А. Айтпалиев, Т. Абдиев, 3. Үсөнбаев'' ж. б. А. салтын улантуу м‑н алардын ажайып үлгүлөрүн унуттурбай элге алып чыгып келишти. А. – кыргыз оозеки поэзиясындагы акындардын жекеме‑жеке беттешүүсү, «күч сынашуусу», поэтикалык эрөөлү. Анда акындын чукугандай сөз тапкычтыгы, ойду улам тереңдетип өрчүтө билиши, көркөм ой‑жүгүртүүсүнүн масштабы, тереңдиги, ошондой эле ырдын ыргагына, уйкашына жараша көркөм сөз каражаттарын өз ордуна коё билиши аныкталат. Адатта А. «саламдашуудан» башталат. Буга «Токтогул менен Барпынын», «Барпы менен Жеңижоктун учурашуусу» мисал. Жеңижок м‑н Эсенамандын поэтикалык кездешүүсүндө жер‑суу, тоо‑таш, жаратылыш көркү, аалам, ай‑күн, жашоо‑тиричилигинен баштап, дүйнөнүн жаралыш сырына чейин камтылат. Азыр айтыш элдик турмушту кеңири чагылткан публицистикалык салтанаттуу трибунага айланды. Форма жагынан айтыш салмактуу келип, майрамдарда, театр сахналарында акындык күч сынашуу м‑н аткарылат, ал радиоуктуруу, телекөрсөтүү, басма сөз аркылуу тарайт. Бири бирин ыктуу чымчышуу, жылдырма какшык, азилдүү тамаша, юмор, шакаба, сын, баа берүү, эбине келтире айтылган калп ж. б. айтыштын беделин көтөрөт. Бүгүнкү күндө бул өнөр жанданып, республиканын эл артисттери айтылуу акындар: А. Айталиев ж‑a Т. Абдиевдин айтыш мектебинин түптөлүшү; төкмө акындардын республикалык айтышы (2001, 2002); Ш. Шеркулов ж‑a М. Баетовдун 100 жылдыгына карата Таласта өткөн төкмө акындардын эл аралык айтышы; А. Айталиевдин мааракесине (75) арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; Казыбектин 100 жылдык мааракесине арналып, Ат‑Башы жергесинде өткөн акындардын республикалык айтышы; Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200 жылдыгына карата Бишкек шаарында өткөн (2003) төкмө акындардын эл аралык айтышы; «Жеңижоктун кут жылдызы» аттуу алтын төш белгиге арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; улуу акын Токтогулдун 140 жылдыгына арналган республикалык төкмө акындар айтышы кыргыз адабият тарыхында баа жеткис мурас болуп саналат. Ошондой эле кийинки муун өкүлдөрү Э. Иманалиев, А. Кутманалиев, Ж. Токтобеков, М. Керим кызы, А. Нуралиев, Азамат Таалай, А. Туткучев, Ж. Алыбаев, Ш. Адылов ж. б. жаш акындар эл сыймыгына айланды.<br>Ад.; ''Таштемиров Ж.'' Айтыштар. «Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки» китебинде. Ф., 1973; Айтыштар. Ф., 1973.<br>А. Обосканов.<br>
	Ад.; ''Таштемиров Ж.'' Айтыштар. «Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки» китебинде. Ф., 1973; Айтыштар. Ф., 1973.<br>
	А. Обосканов.<br>

imported>Mariya, 10:30, 26 Октябрь (Тогуздун айы) 2022 карата

2022-10-26T10:30:48Z

← Мурунку нускасы		10:30, 26 Октябрь (Тогуздун айы) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	– акындардын, ырчылардын, чечендердин ~~чыг‑лык~~ кудуретин, чеберчилигин сыноо үчүн өз ара мелдеши; кыргыз элдик оозеки чыг~~лыгында~~ өнүккөн жанр, байыртан бери келе жаткан элдик оозеки көркөм өнөрдүн бир түрү. Ал адат‑салт ~~А‑ы~~ ж‑a акындар ~~А‑ы~~ болуп		'''АЙТЫШ''' – акындардын, ырчылардын, чечендердин чыгармачылык кудуретин, чеберчилигин сыноо үчүн өз ара мелдеши; кыргыз элдик оозеки чыгармачылыгында өнүккөн жанр, байыртан бери келе жаткан элдик оозеки көркөм өнөрдүн бир түрү. Ал адат‑салт айтышы ж‑a акындар айтышы болуп бөлүнөт. Адат‑салт айтышына: бадик, кайым, сармерден, кыз‑жигит айтышы ж. б.; акындар айтышына: алымсабак, табышмак, кордоо, учурашуу, чечен айтыш ж. б. кирет. Пайда болушу ж‑a өнүгүшү жагынан А. жанры байыркы үрп-адат, ырым‑жырымдарга байланышып, эл турмушун кенен чагылткан. Айтыштын алгачкы түрлөрү көркөм сөз өнөрүнүн адамдарга кызмат кылуусун шарттаган. Мис., бадикте адамдар кезек м‑н туруктуу ыр саптарын айтып, ооруну денеден «кубалашса», «Бекбекейди» түнкүсүн короо кайтарганда алмак‑салмак ырдашкан. Жаштардын ой‑санаалары, кубаныч‑эңсөөлөрү кайым айтышууда, сармерденде кенен чагылдырылган. Уруучулук доордо акындар айтышы кеңири өнүккөн. Бийлөөчүлөр аларды той‑тамашаларда, атайын жыйындарда уруу кызыкчылыгы үчүн пайдаланышкан. Адегенде эки уруунун акындары бири бирине жөнөкөй мазмундагы суроолорду берип айтышса, кийинчерээк өз уруусунун артыкчылыгын, баатырларын даңазалап, атаандаш уруунун кемчил жактарын ачып,[[File:АЙТЫШ15.png \| thumb \| none]]
	бөлүнөт. Адат‑салт ~~А‑ына~~: бадик, кайым, сармерден, кыз‑жигит айтышы ж. б.; акындар ~~А‑ына~~: алымсабак, табышмак, кордоо, учурашуу, чечен айтыш ж. б. кирет. Пайда болушу ж‑a өнүгүшү жагынан. А. жанры байыркы үрпадат, ырым‑жырымдарга байланышып, эл турмушун кенен чагылткан. ~~А‑тын~~ алгачкы түрлөрү көркөм сөз өнөрүнүн адамдарга кызмат кылуусун шарттаган. Мис., бадикте адамдар кезек м‑н туруктуу ыр саптарын айтып, ооруну денеден «кубалашса», «Бекбекейди» түнкүсүн короо кайтарганда алмак‑салмак ырдашкан. Жаштардын ой‑санаалары, кубаныч‑эңсөөлөрү кайым айтышууда, сармерденде кенен чагылдырылган. Уруучулук доордо акындар ~~А‑ы~~ кеңири өнүккөн. Бийлөөчүлөр аларды той‑тамашаларда, атайын жыйындарда уруу кызыкчылыгы үчүн пайдаланышкан. Адегенде эки уруунун акындары бири бирине жөнөкөй мазмундагы суроолорду берип айтышса, кийинчерээк өз уруусунун		кордоп айтышкан. Айтыш өнөрүнө ''Токтогул'' идеялык‑эстетикалык жаңы принциптерди кийирген. Ал чулук кордошууга, бири бирин кемсинтүүгө каршы турган, учурашуу, элдин көңүлүн ачуу максатын көздөгөн, эзүүчү м‑н эзилүүчүнүн ортосундагы күрөш мотивдерин кеңири чагылткан. Табышмак айтышта акындар бири биринин турмуштук, философиялык, диний маалыматтарын сынашса, алымсабак айтышта негизинен жаш акындын талантын өстүрүүгө аракеттенишкен. Токтогул, ''Эшмамбет, Эсенаман, Барпы, Калык, Алымкул, Осмонкул'' сыяктуу акындар айтыш өнөрүнүн ири чеберлери болгон. Айтыштын мазмуну көп учурда адамдардын бейпил турмушун, күжүрмөн эмгеги, тынчтыкты, ынтымакты даңазалоого арналат. Акындар айтышта төкмөлүктүн эң бийик чегине жетет. Кыргыз адабиятынын тарыхында айтыш жанрын өнүктүрүүдө Токтогул м‑н Эшмамбет, Жеңижок м‑н Коргол'','' Барпы м‑н Калык сыяктуу акындардын ролу чоң. ''Т. Тыныбеков, Э. Ту''р''суналиев, А. Айтпалиев, Т. Абдиев, 3. Үсөнбаев'' ж. б. А. салтын улантуу м‑н алардын ажайып үлгүлөрүн унуттурбай элге алып чыгып келишти. А. – кыргыз оозеки поэзиясындагы акындардын жекеме‑жеке беттешүүсү, «күч сынашуусу», поэтикалык эрөөлү. Анда акындын чукугандай сөз тапкычтыгы, ойду улам тереңдетип өрчүтө билиши, көркөм ой‑жүгүртүүсүнүн масштабы, тереңдиги, ошондой эле ырдын ыргагына, уйкашына жараша көркөм сөз каражаттарын өз ордуна коё билиши аныкталат. Адатта А. «саламдашуудан» башталат. Буга «Токтогул менен Барпынын», «Барпы менен Жеңижоктун учурашуусу» мисал. Жеңижок м‑н Эсенамандын поэтикалык кездешүүсүндө жер‑суу, тоо‑таш, жаратылыш көркү, аалам, ай‑күн, жашоо‑тиричилигинен баштап, дүйнөнүн жаралыш сырына чейин камтылат. Азыр айтыш элдик турмушту кеңири чагылткан публицистикалык салтанаттуу трибунага айланды. Форма жагынан айтыш салмактуу келип, майрамдарда, театр сахналарында акындык күч сынашуу м‑н аткарылат, ал радиоуктуруу, телекөрсөтүү, басма сөз аркылуу тарайт. Бири бирин ыктуу чымчышуу, жылдырма какшык, азилдүү тамаша, юмор, шакаба, сын, баа берүү, эбине келтире айтылган калп ж. б. айтыштын беделин көтөрөт. Бүгүнкү күндө бул өнөр жанданып, республиканын эл артисттери айтылуу акындар: А. Айталиев ж‑a Т. Абдиевдин айтыш мектебинин түптөлүшү; төкмө акындардын республикалык айтышы (2001, 2002); Ш. Шеркулов ж‑a М. Баетовдун 100 жылдыгына карата Таласта өткөн төкмө акындардын эл аралык айтышы; А. Айталиевдин мааракесине (75) арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; Казыбектин 100 жылдык мааракесине арналып, Ат‑Башы жергесинде өткөн акындардын республикалык айтышы; Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200 жылдыгына карата Бишкек шаарында өткөн (2003) төкмө акындардын эл аралык айтышы; «Жеңижоктун кут жылдызы» аттуу алтын төш белгиге арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; улуу акын Токтогулдун 140 жылдыгына арналган республикалык төкмө акындар айтышы кыргыз адабият тарыхында баа жеткис мурас болуп саналат. Ошондой эле кийинки муун өкүлдөрү Э. Иманалиев, А. Кутманалиев, Ж. Токтобеков, М. Керим кызы, А. Нуралиев, Азамат Таалай, А. Туткучев, Ж. Алыбаев, Ш. Адылов ж. б. жаш акындар эл сыймыгына айланды.<br>
	~~[[File:АЙТЫШ15.png \| thumb \| none]]~~		Ад.; ''Таштемиров Ж.'' Айтыштар. «Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки» китебинде. Ф., 1973; Айтыштар. Ф., 1973.<br>
	артыкчылыгын, баатырларын даңазалап, атаандаш уруунун кемчил жактарын ачып, кордоп айтышкан. А. өнөрүнө ''Токтогул'' идеялык‑эстетикалык жаңы принциптерди кийирген. Ал чулук кордошууга, бири бирин кемсинтүүгө каршы турган, учурашуу, элдин көңүлүн ачуу максатын көздөгөн, эзүүчү м‑н эзилүүчүнүн ортосундагы күрөш мотивдерин кеңири чагылткан. Табышмак ~~A‑та~~ акындар бири биринин турмуштук, ~~филос.~~, диний маалыматтарын сынашса, алымсабак ~~A‑та~~ негизинен жаш акындын талантын өстүрүүгө аракеттенишкен. Токтогул, ''Эшмамбет, Эсенаман, Барпы, Калык, Алымкул, Осмонкул'' сыяктуу акындар А. өнөрүнүн ири чеберлери болгон. ~~А‑тын~~ мазмуну көп учурда адамдардын бейпил турмушун, күжүрмөн эмгеги, тынчтыкты, ынтымакты даңазалоого арналат. Акындар ~~A‑та~~ төкмөлүктүн эң бийик чегине жетет. Кыргыз ~~ад‑тынын~~ тарыхында А. жанрын өнүктүрүүдө Токтогул м‑н Эшмамбет, ~~Же ''ңижок''~~ м‑н ''~~Коргол~~,'' Барпы м‑н Калык сыяктуу акындардын ролу чоң. ''Т. Тыныбеков, Э. Ту''р''суналиев, А. Айтпалиев, Т. Абдиев, 3. Үсөнбаев'' ж. б. А. салтын улантуу м‑н алардын ажайып үлгүлөрүн унуттурбай элге алып чыгып келишти. А. – кыргыз оозеки поэзиясындагы акындардын жекеме‑жеке беттешүүсү, «күч сынашуусу», поэтикалык эрөөлү. Анда акындын чукугандай сөз тапкычтыгы, ойду улам тереңдетип өрчүтө билиши, көркөм ой‑жүгүртүүсүнүн масштабы, тереңдиги, о. эле ырдын ыргагына, уйкашына ~~жараттта~~ көркөм сөз каражаттарын өзөз ордуна коё билиши аныкталат. Адатта А. «саламдашуудан» башталат. Буга «Токтогул менен Барпынын», «Барпы менен Жеңижоктун учурашуусу» мисал. Жеңижок м‑н Эсенамандын поэтикалык кездешүүсүндө жер‑суу, тоо‑таш, жаратылыш көркү, аалам, ай‑күн, жашоо‑тиричилигинен баштап, дүйнөнүн жаралыш сырына чейин камтылат. Азыр А. элдик турмушту кеңири чагылткан ~~публ.~~ салтанаттуу трибу нага айланды. Форма жагынан А. салмактуу келип, майрамдарда, театр сахналарында акындык күч сынашуу м‑н аткарылат, ал радиоуктуруу, телекөрсөтүү, басма сөз аркылуу тарайт. Бири бирин ыктуу чымчышуу, жылдырма какшык, азилдүү тамаша, юмор, шакаба, сын, баа берүү, эбине келтире айтылган калп ж. б. ~~А‑тын~~ беделин көтөрөт. Бүгүнкү күндө бул өнөр жанданып, ~~респ‑нын~~ эл артисттери айтылуу акындар: А. Айталиев ж‑a Т. Абдиевдин айтыш мектебинин түптөлүшү; төкмө акындардын ~~респ.~~ айтышы (2001, 2002); Ш. Шеркулов ж‑a М. Баетовдун 100 жылдыгына карата Таласта өткөн төкмө акындардын ~~эларалык~~ айтышы; А. Айталиевдин мааракесине (75) арналган төкмө акындардын ~~эларалык~~ айтышы; Казыбектин 100 жылдык мааракесине арналып, Ат‑Башы жергесинде өткөн акындардын ~~респ.~~ айтышы; Кыргыз мамлекеттүүлүгүнүн 2200 жылдыгына карата Бишкек ~~ш‑нда~~ өткөн (2003) төкмө акындардын эл аралык айтышы; «Жеңижоктун кут жылдызы» аттуу алтын төш белгиге арналган төкмө акындардын эл аралык айтышы; улуу акын Токтогулдун 140 жылдыгына арналган ~~респ.~~ төкмө акындар айтышы кыргыз ~~ад‑т~~ тарыхында баа жеткис мурас болуп саналат. О. эле кийинки муун өкүлдөрү Э. Иманалиев, А. Кутманалиев, Ж. Токтобеков, М. Керим кызы, А. Нуралиев, Азамат Таалай, А. Туткучев, Ж. Алыбаев, Ш. Адылов ж. б. жаш акындар эл сыймыгына айланды.<br>		А. Обосканов.<br>
	Ад.; ''Таштемиров Ж.'' ~~Айтыш тар~~. «Кыргыз элинин оозеки чыгармачылык тарыхынын очерки» китебинде. Ф., 1973; Айтыштар. Ф., 1973.<br>
	''А. Обосканов.''<br>