АЛМАЗ - Түзөтүүлөр тарыхы

imported>Gulira, 04:29, 20 Январь (Үчтүн айы) 2026 карата

2026-01-20T04:29:42Z

← Мурунку нускасы		04:29, 20 Январь (Үчтүн айы) 2026 -деги абалы
4 сап:		4 сап:
	[[File:АЛМАЗ84.png \| thumb\|1. «Орлов» алмазы.]]		[[File:АЛМАЗ84.png \| thumb\|1. «Орлов» алмазы.]]
	[[File:АЛМАЗ85.png \| thumb\|2. «Токтогул» алмазы.]]		[[File:АЛМАЗ85.png \| thumb\|2. «Токтогул» алмазы.]]
	өӊү агыш, саргыч, көгүлтүр, жашыл кызгылт, күрөӊ кара сур. Айрыкча түссүз тунугу өтө баалуу. Алмаз зергерлик <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кырдалгандан кийин, ''бриллиант'' (каухар) деп аталат. Алмаз кристаллынын салмагы 0,01 караттан 100, кээде 1000 каратка чейин жетет (1 карат 0,2 ''г''). Суу жукпайт, жарыкка нурланат. Электр тогун начар өткөрөт. Кислоталар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> жегичтерге туруктуу. Селитранын эриндисинде <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> содада (500°C температурада) эрийт. Абасыз жайда же инерттүү газда 3600°Сде графитке айланат. Алмаз алгачкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чачынды кендеринен казылып алынат. Алгачкы кендери байыркы калкандар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> платформаларда жайгашкан ультранегиздүү магмалык тоо тек ‒ кимберлитте гана кезигет. Кимберлит түтүкчөлөрүндө алмаз текши таралбастан, бирин-серин айрым кристалл түрүндө болот. Азыркы мезгилде кенташта (рудада) алмаздын өлчөмү 0,4‒0,5 ''кар/м''<sup>3</sup>ге жеткен алгачкы кендер гана иштетилет. Табигый алмаздын пайда болушу тактала элек. Айрым изилдөөчүлөр алмаз жердин мантиясынын үстүнкү чегинде, башкача айтканда өтө тереӊдикте, кээси платформанын фундаменти <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чөкмө тоо тектердин чектешкен жеринде эле (2‒4 ''км ''тереӊдикте) пайда болот деп болжолдойт. Дүйнөдөгү алмаздын көбү (80‒85%) чачынды кендерден казылып алынат. Мындай кендерди иштетүү үчүн андагы алмаздын саны 0,25‒0,50 ''кар/м''<sup>3</sup> болууга тийиш. Жогорку сапаттуу алмаздын кендери Уралда, кимберлит түтүктөрү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чачынды кендери Сибирь платформасында, Тиманда, Украинада, Казакстанда (Көкчө-Тоо), Кыргызстанда (Ат-Башы, Ак-Түз, Макмал, Надыр <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кассах) табылган. Чет өлкөлөрдө алмаздын ири кендери Заир <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Түштүк Африка Республикасында, Ангола, Гана, Танзания, Канада, Австралия, Бразилия, Индия, Индонезияда бар. Дүйнөлүк рынокто алмаз зергерлик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> техникалык болуп бөлүнөт. Зергерлик алмаз негизинен кооздук үчүн колдонулуучу эӊ кымбат баалуу асыл таш. Анын баасы салмагына, тунуктугуна, тазалыгына жараша болот. Майда тунук эмес алмаз (борт, карбона дого окшогон түрлөрү) катуу тоо тектерди бургулоодо, металл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> таш иштетүү өнөр жайларында колдонулат. С и н т е т и к а л ы к а л м а з көмүртектен <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> көмүртектүү заттардан жасалма жол <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> алынат. Анын кристаллдык структурасы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> химиялык негизги касиеттери табигый алмаздыкындай. Алмаздын химиялык курамы белгилүү болгондон кийин (18-кылымдын акырында) көп өлкөлөрдө аны жасалма түрдө алууга аракет жасалды. Жасалма алмаз 1-жолу 1960-ж. СССРдин Илимдер Академиясынын Жогорку басымдар физикасы институтунда академик Л. Ф. Верещагиндин жетекчилиги астында алынган. Алмазды синтездөөдө басым <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> температура чоӊ роль ойнойт. Абсолюттук нөл температурада алмаз <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> графиттин ортосундагы термодинамикалык теӊ салмактуулуктагы басым 1500 ''Мн/м''<sup>3</sup> болуп, температура жогорулаган сайын басым көбөйө берет. Басым теӊ салмактуулуктан азайганда ‒ графит, ал эми ашыкча болгондо алмаз туруктуу болот. Ошондо да алмазды графитке <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> графитти алмазга айландыруу үчүн температура эӊ жогору (2600°С) болушу керек. Синтезди оӊойлотуу үчүн графиттин кристаллдык торчосунан		өӊү агыш, саргыч, көгүлтүр, жашыл кызгылт, күрөӊ кара сур. Айрыкча түссүз тунугу өтө баалуу. Алмаз зергерлик <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кырдалгандан кийин, ''бриллиант'' (каухар) деп аталат. Алмаз кристаллынын салмагы 0,01 караттан 100, кээде 1000 каратка чейин жетет (1 карат 0,2 ''г''). Суу жукпайт, жарыкка нурланат. Электр тогун начар өткөрөт. Кислоталар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> жегичтерге туруктуу. Селитранын эриндисинде <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> содада (500°C температурада) эрийт. Абасыз жайда же инерттүү газда 3600°Сде графитке айланат. Алмаз алгачкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чачынды кендеринен казылып алынат. Алгачкы кендери байыркы калкандар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> платформаларда жайгашкан ультранегиздүү магмалык тоо тек ‒ кимберлитте гана кезигет. Кимберлит түтүкчөлөрүндө алмаз текши таралбастан, бирин-серин айрым кристалл түрүндө болот. Азыркы мезгилде кенташта (рудада) алмаздын өлчөмү 0,4‒0,5 ''кар/м''<sup>3</sup>ге жеткен алгачкы кендер гана иштетилет. Табигый алмаздын пайда болушу тактала элек. Айрым изилдөөчүлөр алмаз жердин мантиясынын үстүнкү чегинде, башкача айтканда өтө тереӊдикте, кээси платформанын фундаменти <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чөкмө тоо тектердин чектешкен жеринде эле (2‒4 ''км ''тереӊдикте) пайда болот деп болжолдойт. Дүйнөдөгү алмаздын көбү (80‒85%) чачынды кендерден казылып алынат. Мындай кендерди иштетүү үчүн андагы алмаздын саны 0,25‒0,50 ''кар/м''<sup>3</sup> болууга тийиш. Жогорку сапаттуу алмаздын кендери Уралда, кимберлит түтүктөрү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чачынды кендери Сибирь платформасында, Тиманда, Украинада, Казакстанда (Көкчө-Тоо), Кыргызстанда (Ат-Башы, Ак-Түз, Макмал, Надыр <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кассах) табылган. Чет өлкөлөрдө алмаздын ири кендери Заир <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Түштүк Африка Республикасында, Ангола, Гана, Танзания, Канада, Австралия, Бразилия, Индия, Индонезияда бар. Дүйнөлүк рынокто алмаз зергерлик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> техникалык болуп бөлүнөт. Зергерлик алмаз негизинен кооздук үчүн колдонулуучу эӊ кымбат баалуу асыл таш. Анын баасы салмагына, тунуктугуна, тазалыгына жараша болот. Майда тунук эмес алмаз (борт, карбона дого окшогон түрлөрү) катуу тоо тектерди бургулоодо, металл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> таш иштетүү өнөр жайларында колдонулат. С и н т е т и к а л ы к а л м а з көмүртектен <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> көмүртектүү заттардан жасалма жол <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> алынат. Анын кристаллдык структурасы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> химиялык негизги касиеттери табигый алмаздыкындай. Алмаздын химиялык курамы белгилүү болгондон кийин (18-кылымдын акырында) көп өлкөлөрдө аны жасалма түрдө алууга аракет жасалды. Жасалма алмаз 1-жолу 1960-жылы СССРдин Илимдер Академиясынын Жогорку басымдар физикасы институтунда академик Л. Ф. Верещагиндин жетекчилиги астында алынган. Алмазды синтездөөдө басым <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> температура чоӊ роль ойнойт. Абсолюттук нөл температурада алмаз <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> графиттин ортосундагы термодинамикалык теӊ салмактуулуктагы басым 1500 ''Мн/м''<sup>3</sup> болуп, температура жогорулаган сайын басым көбөйө берет. Басым теӊ салмактуулуктан азайганда ‒ графит, ал эми ашыкча болгондо алмаз туруктуу болот. Ошондо да алмазды графитке <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> графитти алмазга айландыруу үчүн температура эӊ жогору (2600°С) болушу керек. Синтезди оӊойлотуу үчүн графиттин кристаллдык торчосунан

	<table><br>		<table><br>

imported>Kadyrm: /* top */ категория кошуу

2024-09-12T03:21:59Z

top: категория кошуу

← Мурунку нускасы		03:21, 12 Сентябрь (Аяк оона) 2024 -деги абалы
10 сап:		10 сап:
	[[File:АЛМАЗ86.png \| thumb\|none]]		[[File:АЛМАЗ86.png \| thumb\|none]]
	бузууга жардам берүүчү ар түрдүү агенттер (темир, никель <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын куймалары) пайдаланылат. Реакция жүрүүчү аралашмага кошула турган заттар алмаздын кээ бир (электрдик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> оптикалык) касиеттерин жакшыртуу үчүн колдонулат. Мисалы, бор кошундусу алмаздын кристаллдарына ачык көгүштөн күрөӊ кызгылтка чейинки өӊдөрдү берет. Алмаздын кристаллдарынын формасы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түсү температуралык режимге жараша: жогорку температурада синтездегенде ‒ тунук октаэдр, температура бир аз төмөндөгөндө ‒ куб октаэдр, ал эми төмөнкү температурада кара түстөгү куб кристаллдар алынат да, алар абразивдүү материалдар катары пайдаланылат.<br>Ад.: ''Шафрановский И. И.'' Алмазы. М‒Л., 1964; ''Коломейская М. Я.'' Натуральные и синтетические алмазы в промышленности. М., 1967; ''Трофимов В. С.'' Основные закономерности месторождений на древних платформах и в геосинклинальных областях. М., 1967; ''Харькив А. Д., Зинчук Н. Н., Крючков <span cat='ж.кыск' oldv='А. И.'>анын ичинде</span>'' Коренные месторождения алмазов мира. М., 1998; ''Лаврова Л. Д., Печников В. А., Плешаков А. М.'' Новый генетический тип алмазных месторождений. М., 1999.		бузууга жардам берүүчү ар түрдүү агенттер (темир, никель <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын куймалары) пайдаланылат. Реакция жүрүүчү аралашмага кошула турган заттар алмаздын кээ бир (электрдик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> оптикалык) касиеттерин жакшыртуу үчүн колдонулат. Мисалы, бор кошундусу алмаздын кристаллдарына ачык көгүштөн күрөӊ кызгылтка чейинки өӊдөрдү берет. Алмаздын кристаллдарынын формасы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түсү температуралык режимге жараша: жогорку температурада синтездегенде ‒ тунук октаэдр, температура бир аз төмөндөгөндө ‒ куб октаэдр, ал эми төмөнкү температурада кара түстөгү куб кристаллдар алынат да, алар абразивдүү материалдар катары пайдаланылат.<br>Ад.: ''Шафрановский И. И.'' Алмазы. М‒Л., 1964; ''Коломейская М. Я.'' Натуральные и синтетические алмазы в промышленности. М., 1967; ''Трофимов В. С.'' Основные закономерности месторождений на древних платформах и в геосинклинальных областях. М., 1967; ''Харькив А. Д., Зинчук Н. Н., Крючков <span cat='ж.кыск' oldv='А. И.'>анын ичинде</span>'' Коренные месторождения алмазов мира. М., 1998; ''Лаврова Л. Д., Печников В. А., Плешаков А. М.'' Новый генетический тип алмазных месторождений. М., 1999.
			[[Категория:1-Том]]

imported>Adina, 08:30, 24 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 карата

2023-10-24T08:30:55Z

← Мурунку нускасы		08:30, 24 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 -деги абалы
4 сап:		4 сап:
	[[File:АЛМАЗ84.png \| thumb\|1. «Орлов» алмазы.]]		[[File:АЛМАЗ84.png \| thumb\|1. «Орлов» алмазы.]]
	[[File:АЛМАЗ85.png \| thumb\|2. «Токтогул» алмазы.]]		[[File:АЛМАЗ85.png \| thumb\|2. «Токтогул» алмазы.]]
	өӊү агыш, саргыч, көгүлтүр, жашыл кызгылт, күрөӊ кара сур. Айрыкча түссүз тунугу өтө баалуу. Алмаз зергерлик <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кырдалгандан кийин, ''бриллиант'' (каухар) деп аталат. Алмаз кристаллынын салмагы 0,01 караттан 100, кээде 1000 каратка чейин жетет (1 карат 0,2 ''г''). Суу жукпайт, жарыкка нурланат. Электр тогун начар өткөрөт. Кислоталар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> жегичтерге туруктуу. Селитранын эриндисинде <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> содада (500°C температурада) эрийт. Абасыз жайда же инерттүү газда 3600°Сде графитке айланат. Алмаз алгачкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чачынды кендеринен казылып алынат. Алгачкы кендери байыркы калкандар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> платформаларда жайгашкан ультранегиздүү магмалык тоо тек ‒ кимберлитте гана кезигет. Кимберлит түтүкчөлөрүндө алмаз текши таралбастан, бирин-серин айрым кристалл түрүндө болот. Азыркы мезгилде кенташта (рудада) ~~Аалмаздын~~ өлчөмү 0,4‒0,5 ''кар/м''<sup>3</sup>ге жеткен алгачкы кендер гана иштетилет. Табигый алмаздын пайда болушу тактала элек. Айрым изилдөөчүлөр алмаз жердин мантиясынын үстүнкү чегинде, башкача айтканда өтө тереӊдикте, кээси платформанын фундаменти <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чөкмө тоо тектердин чектешкен жеринде эле (2‒4 ''км ''тереӊдикте) пайда болот деп болжолдойт. Дүйнөдөгү алмаздын көбү (80‒85%) чачынды кендерден казылып алынат. Мындай кендерди иштетүү үчүн андагы алмаздын саны 0,25‒0,50 ''кар/м''<sup>3</sup> болууга тийиш. Жогорку сапаттуу алмаздын кендери Уралда, кимберлит түтүктөрү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чачынды кендери Сибирь платформасында, Тиманда, Украинада, Казакстанда (Көкчө-Тоо), Кыргызстанда (Ат-Башы, Ак-Түз, Макмал, Надыр <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кассах) табылган. Чет өлкөлөрдө алмаздын ири кендери Заир <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Түштүк Африка Республикасында, Ангола, Гана, Танзания, Канада, Австралия, Бразилия, Индия, Индонезияда бар. Дүйнөлүк рынокто алмаз зергерлик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> техникалык болуп бөлүнөт. Зергерлик алмаз негизинен кооздук үчүн колдонулуучу эӊ кымбат баалуу асыл таш. Анын баасы салмагына, тунуктугуна, тазалыгына жараша болот. Майда тунук эмес алмаз (борт, карбона дого окшогон түрлөрү) катуу тоо тектерди бургулоодо, металл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> таш иштетүү өнөр жайларында колдонулат. С и н т е т и к а л ы к а л м а з көмүртектен <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> көмүртектүү заттардан жасалма жол <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> алынат. Анын кристаллдык структурасы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> химиялык негизги касиеттери табигый алмаздыкындай. Алмаздын химиялык курамы белгилүү болгондон кийин (18-кылымдын акырында) көп өлкөлөрдө аны жасалма түрдө алууга аракет жасалды. Жасалма алмаз 1-жолу 1960-ж. СССРдин Илимдер Академиясынын Жогорку басымдар физикасы институтунда академик Л. Ф. Верещагиндин жетекчилиги астында алынган. Алмазды синтездөөдө басым <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> температура чоӊ роль ойнойт. Абсолюттук нөл температурада алмаз <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> графиттин ортосундагы термодинамикалык теӊ салмактуулуктагы басым 1500 ''Мн/м''<sup>3</sup> болуп, температура жогорулаган сайын басым көбөйө берет. Басым теӊ салмактуулуктан азайганда ‒ графит, ал эми ашыкча болгондо алмаз туруктуу болот. Ошондо да алмазды графитке <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> графитти алмазга айландыруу үчүн температура эӊ жогору (2600°С) болушу керек. Синтезди оӊойлотуу үчүн графиттин кристаллдык торчосунан		өӊү агыш, саргыч, көгүлтүр, жашыл кызгылт, күрөӊ кара сур. Айрыкча түссүз тунугу өтө баалуу. Алмаз зергерлик <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кырдалгандан кийин, ''бриллиант'' (каухар) деп аталат. Алмаз кристаллынын салмагы 0,01 караттан 100, кээде 1000 каратка чейин жетет (1 карат 0,2 ''г''). Суу жукпайт, жарыкка нурланат. Электр тогун начар өткөрөт. Кислоталар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> жегичтерге туруктуу. Селитранын эриндисинде <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> содада (500°C температурада) эрийт. Абасыз жайда же инерттүү газда 3600°Сде графитке айланат. Алмаз алгачкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чачынды кендеринен казылып алынат. Алгачкы кендери байыркы калкандар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> платформаларда жайгашкан ультранегиздүү магмалык тоо тек ‒ кимберлитте гана кезигет. Кимберлит түтүкчөлөрүндө алмаз текши таралбастан, бирин-серин айрым кристалл түрүндө болот. Азыркы мезгилде кенташта (рудада) алмаздын өлчөмү 0,4‒0,5 ''кар/м''<sup>3</sup>ге жеткен алгачкы кендер гана иштетилет. Табигый алмаздын пайда болушу тактала элек. Айрым изилдөөчүлөр алмаз жердин мантиясынын үстүнкү чегинде, башкача айтканда өтө тереӊдикте, кээси платформанын фундаменти <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чөкмө тоо тектердин чектешкен жеринде эле (2‒4 ''км ''тереӊдикте) пайда болот деп болжолдойт. Дүйнөдөгү алмаздын көбү (80‒85%) чачынды кендерден казылып алынат. Мындай кендерди иштетүү үчүн андагы алмаздын саны 0,25‒0,50 ''кар/м''<sup>3</sup> болууга тийиш. Жогорку сапаттуу алмаздын кендери Уралда, кимберлит түтүктөрү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чачынды кендери Сибирь платформасында, Тиманда, Украинада, Казакстанда (Көкчө-Тоо), Кыргызстанда (Ат-Башы, Ак-Түз, Макмал, Надыр <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кассах) табылган. Чет өлкөлөрдө алмаздын ири кендери Заир <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Түштүк Африка Республикасында, Ангола, Гана, Танзания, Канада, Австралия, Бразилия, Индия, Индонезияда бар. Дүйнөлүк рынокто алмаз зергерлик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> техникалык болуп бөлүнөт. Зергерлик алмаз негизинен кооздук үчүн колдонулуучу эӊ кымбат баалуу асыл таш. Анын баасы салмагына, тунуктугуна, тазалыгына жараша болот. Майда тунук эмес алмаз (борт, карбона дого окшогон түрлөрү) катуу тоо тектерди бургулоодо, металл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> таш иштетүү өнөр жайларында колдонулат. С и н т е т и к а л ы к а л м а з көмүртектен <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> көмүртектүү заттардан жасалма жол <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> алынат. Анын кристаллдык структурасы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> химиялык негизги касиеттери табигый алмаздыкындай. Алмаздын химиялык курамы белгилүү болгондон кийин (18-кылымдын акырында) көп өлкөлөрдө аны жасалма түрдө алууга аракет жасалды. Жасалма алмаз 1-жолу 1960-ж. СССРдин Илимдер Академиясынын Жогорку басымдар физикасы институтунда академик Л. Ф. Верещагиндин жетекчилиги астында алынган. Алмазды синтездөөдө басым <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> температура чоӊ роль ойнойт. Абсолюттук нөл температурада алмаз <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> графиттин ортосундагы термодинамикалык теӊ салмактуулуктагы басым 1500 ''Мн/м''<sup>3</sup> болуп, температура жогорулаган сайын басым көбөйө берет. Басым теӊ салмактуулуктан азайганда ‒ графит, ал эми ашыкча болгондо алмаз туруктуу болот. Ошондо да алмазды графитке <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> графитти алмазга айландыруу үчүн температура эӊ жогору (2600°С) болушу керек. Синтезди оӊойлотуу үчүн графиттин кристаллдык торчосунан

	<table><br>		<table><br>
	</table>		</table>
	[[File:АЛМАЗ86.png \| thumb\|none]]		[[File:АЛМАЗ86.png \| thumb\|none]]
	бузууга жардам берүүчү ар түрдүү агенттер (темир, никель <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын куймалары) пайдаланылат. Реакция жүрүүчү аралашмага кошула турган заттар алмаздын кээ бир (электрдик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> оптикалык) касиеттерин жакшыртуу үчүн колдонулат. ~~Мис.~~, бор кошундусу алмаздын кристаллдарына ачык көгүштөн күрөӊ кызгылтка чейинки өӊдөрдү берет. Алмаздын кристаллдарынын формасы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түсү температуралык режимге жараша: жогорку температурада синтездегенде ‒ тунук октаэдр, температура бир аз төмөндөгөндө ‒ куб октаэдр, ал эми төмөнкү температурада кара түстөгү куб кристаллдар алынат да, алар абразивдүү материалдар катары пайдаланылат.<br>Ад.: ''Шафрановский И. И.'' Алмазы. М‒Л., 1964; ''Коломейская М. Я.'' Натуральные и синтетические алмазы в промышленности. М., 1967; ''Трофимов В. С.'' Основные закономерности месторождений на древних платформах и в геосинклинальных областях. М., 1967; ''Харькив А. Д., Зинчук Н. Н., Крючков <span cat='ж.кыск' oldv='А. И.'>анын ичинде</span>'' Коренные месторождения алмазов мира. М., 1998; ''Лаврова Л. Д., Печников В. А., Плешаков А. М.'' Новый генетический тип алмазных месторождений. М., 1999.		бузууга жардам берүүчү ар түрдүү агенттер (темир, никель <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын куймалары) пайдаланылат. Реакция жүрүүчү аралашмага кошула турган заттар алмаздын кээ бир (электрдик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> оптикалык) касиеттерин жакшыртуу үчүн колдонулат. Мисалы, бор кошундусу алмаздын кристаллдарына ачык көгүштөн күрөӊ кызгылтка чейинки өӊдөрдү берет. Алмаздын кристаллдарынын формасы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түсү температуралык режимге жараша: жогорку температурада синтездегенде ‒ тунук октаэдр, температура бир аз төмөндөгөндө ‒ куб октаэдр, ал эми төмөнкү температурада кара түстөгү куб кристаллдар алынат да, алар абразивдүү материалдар катары пайдаланылат.<br>Ад.: ''Шафрановский И. И.'' Алмазы. М‒Л., 1964; ''Коломейская М. Я.'' Натуральные и синтетические алмазы в промышленности. М., 1967; ''Трофимов В. С.'' Основные закономерности месторождений на древних платформах и в геосинклинальных областях. М., 1967; ''Харькив А. Д., Зинчук Н. Н., Крючков <span cat='ж.кыск' oldv='А. И.'>анын ичинде</span>'' Коренные месторождения алмазов мира. М., 1998; ''Лаврова Л. Д., Печников В. А., Плешаков А. М.'' Новый генетический тип алмазных месторождений. М., 1999.

imported>Temirkan, 08:14, 10 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 карата

2023-10-10T08:14:49Z

← Мурунку нускасы		08:14, 10 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 -деги абалы
4 сап:		4 сап:
	[[File:АЛМАЗ84.png \| thumb\|1. «Орлов» алмазы.]]		[[File:АЛМАЗ84.png \| thumb\|1. «Орлов» алмазы.]]
	[[File:АЛМАЗ85.png \| thumb\|2. «Токтогул» алмазы.]]		[[File:АЛМАЗ85.png \| thumb\|2. «Токтогул» алмазы.]]
	өӊү агыш, саргыч, көгүлтүр, жашыл кызгылт, күрөӊ кара сур. Айрыкча түссүз тунугу өтө баалуу. Алмаз зергерлик <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кырдалгандан кийин, ''бриллиант'' (каухар) деп аталат. Алмаз кристаллынын салмагы 0,01 караттан 100, кээде 1000 каратка чейин жетет (1 карат 0,2 ''г''). Суу жукпайт, жарыкка нурланат. Электр тогун начар өткөрөт. Кислоталар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> жегичтерге туруктуу. Селитранын эриндисинде <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> содада (500°C температурада) эрийт. Абасыз жайда же инерттүү газда 3600°Сде графитке айланат. Алмаз алгачкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чачынды кендеринен казылып алынат. Алгачкы кендери байыркы калкандар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> платформаларда жайгашкан ультранегиздүү магмалык тоо тек ‒ кимберлитте гана кезигет. Кимберлит түтүкчөлөрүндө алмаз текши таралбастан, бирин-серин айрым кристалл түрүндө болот. Азыркы мезгилде кенташта (рудада) Аалмаздын өлчөмү 0,4‒0,5 ''кар/м''<sup>3</sup>ге жеткен алгачкы кендер гана иштетилет. Табигый алмаздын пайда болушу тактала элек. Айрым изилдөөчүлөр алмаз жердин мантиясынын үстүнкү чегинде, башкача айтканда өтө тереӊдикте, кээси платформанын фундаменти <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чөкмө тоо тектердин чектешкен жеринде эле (2‒4 ''км ''тереӊдикте) пайда болот деп болжолдойт. Дүйнөдөгү алмаздын көбү (80‒85%) чачынды кендерден казылып алынат. Мындай кендерди иштетүү үчүн андагы алмаздын саны 0,25‒0,50 ''кар/м''<sup>3</sup> болууга тийиш. Жогорку сапаттуу алмаздын кендери Уралда, кимберлит түтүктөрү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чачынды кендери Сибирь платформасында, Тиманда, Украинада, Казакстанда (Көкчө-Тоо), Кыргызстанда (Ат-Башы, Ак-Түз, Макмал, Надыр <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кассах) табылган. Чет өлкөлөрдө алмаздын ири кендери Заир <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Түштүк Африка Республикасында, Ангола, Гана, Танзания, Канада, Австралия, Бразилия, Индия, Индонезияда бар. Дүйнөлүк рынокто алмаз зергерлик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> техникалык болуп бөлүнөт. Зергерлик алмаз негизинен кооздук үчүн колдонулуучу эӊ кымбат баалуу асыл таш. Анын баасы салмагына, тунуктугуна, тазалыгына жараша болот. Майда тунук эмес алмаз (борт, карбона дого окшогон түрлөрү) катуу тоо тектерди бургулоодо, металл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> таш иштетүү өнөр жайларында колдонулат. С и н т е т и к а л ы к а л м а з көмүртектен <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> көмүртектүү заттардан жасалма жол <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> алынат. Анын кристаллдык структурасы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> химиялык негизги касиеттери табигый алмаздыкындай. Алмаздын химиялык курамы белгилүү болгондон кийин (18-кылымдын акырында) көп өлкөлөрдө аны жасалма түрдө алууга аракет жасалды. Жасалма алмаз 1-жолу 1960-ж. СССРдин Илимдер Академиясынын Жогорку басымдар физикасы институтунда академик Л. Ф. Верещагиндин жетекчилиги астында алынган. Алмазды синтездөөдө басым <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> температура чоӊ роль ойнойт. Абсолюттук нөл температурада алмаз <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> графиттин ортосундагы ~~термодикамикалык~~ теӊ салмактуулуктагы басым 1500 ''Мн/м''<sup>3</sup> болуп, температура жогорулаган сайын басым көбөйө берет. Басым теӊ салмактуулуктан азайганда ‒ графит, ал эми ашыкча болгондо алмаз туруктуу болот. Ошондо да алмазды графитке <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> графитти алмазга айландыруу үчүн температура эӊ жогору (2600°С) болушу керек. Синтезди оӊойлотуу үчүн графиттин кристаллдык торчосунан<table><br>		өӊү агыш, саргыч, көгүлтүр, жашыл кызгылт, күрөӊ кара сур. Айрыкча түссүз тунугу өтө баалуу. Алмаз зергерлик <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кырдалгандан кийин, ''бриллиант'' (каухар) деп аталат. Алмаз кристаллынын салмагы 0,01 караттан 100, кээде 1000 каратка чейин жетет (1 карат 0,2 ''г''). Суу жукпайт, жарыкка нурланат. Электр тогун начар өткөрөт. Кислоталар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> жегичтерге туруктуу. Селитранын эриндисинде <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> содада (500°C температурада) эрийт. Абасыз жайда же инерттүү газда 3600°Сде графитке айланат. Алмаз алгачкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чачынды кендеринен казылып алынат. Алгачкы кендери байыркы калкандар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> платформаларда жайгашкан ультранегиздүү магмалык тоо тек ‒ кимберлитте гана кезигет. Кимберлит түтүкчөлөрүндө алмаз текши таралбастан, бирин-серин айрым кристалл түрүндө болот. Азыркы мезгилде кенташта (рудада) Аалмаздын өлчөмү 0,4‒0,5 ''кар/м''<sup>3</sup>ге жеткен алгачкы кендер гана иштетилет. Табигый алмаздын пайда болушу тактала элек. Айрым изилдөөчүлөр алмаз жердин мантиясынын үстүнкү чегинде, башкача айтканда өтө тереӊдикте, кээси платформанын фундаменти <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чөкмө тоо тектердин чектешкен жеринде эле (2‒4 ''км ''тереӊдикте) пайда болот деп болжолдойт. Дүйнөдөгү алмаздын көбү (80‒85%) чачынды кендерден казылып алынат. Мындай кендерди иштетүү үчүн андагы алмаздын саны 0,25‒0,50 ''кар/м''<sup>3</sup> болууга тийиш. Жогорку сапаттуу алмаздын кендери Уралда, кимберлит түтүктөрү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чачынды кендери Сибирь платформасында, Тиманда, Украинада, Казакстанда (Көкчө-Тоо), Кыргызстанда (Ат-Башы, Ак-Түз, Макмал, Надыр <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кассах) табылган. Чет өлкөлөрдө алмаздын ири кендери Заир <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Түштүк Африка Республикасында, Ангола, Гана, Танзания, Канада, Австралия, Бразилия, Индия, Индонезияда бар. Дүйнөлүк рынокто алмаз зергерлик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> техникалык болуп бөлүнөт. Зергерлик алмаз негизинен кооздук үчүн колдонулуучу эӊ кымбат баалуу асыл таш. Анын баасы салмагына, тунуктугуна, тазалыгына жараша болот. Майда тунук эмес алмаз (борт, карбона дого окшогон түрлөрү) катуу тоо тектерди бургулоодо, металл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> таш иштетүү өнөр жайларында колдонулат. С и н т е т и к а л ы к а л м а з көмүртектен <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> көмүртектүү заттардан жасалма жол <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> алынат. Анын кристаллдык структурасы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> химиялык негизги касиеттери табигый алмаздыкындай. Алмаздын химиялык курамы белгилүү болгондон кийин (18-кылымдын акырында) көп өлкөлөрдө аны жасалма түрдө алууга аракет жасалды. Жасалма алмаз 1-жолу 1960-ж. СССРдин Илимдер Академиясынын Жогорку басымдар физикасы институтунда академик Л. Ф. Верещагиндин жетекчилиги астында алынган. Алмазды синтездөөдө басым <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> температура чоӊ роль ойнойт. Абсолюттук нөл температурада алмаз <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> графиттин ортосундагы термодинамикалык теӊ салмактуулуктагы басым 1500 ''Мн/м''<sup>3</sup> болуп, температура жогорулаган сайын басым көбөйө берет. Басым теӊ салмактуулуктан азайганда ‒ графит, ал эми ашыкча болгондо алмаз туруктуу болот. Ошондо да алмазды графитке <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> графитти алмазга айландыруу үчүн температура эӊ жогору (2600°С) болушу керек. Синтезди оӊойлотуу үчүн графиттин кристаллдык торчосунан

			<table><br>
	</table>		</table>
	[[File:АЛМАЗ86.png \| thumb\|none]]		[[File:АЛМАЗ86.png \| thumb\|none]]
	бузууга жардам берүүчү ар түрдүү агенттер (темир, никель <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын куймалары) пайдаланылат. Реакция жүрүүчү аралашмага кошула турган заттар алмаздын кээ бир (электрдик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> оптикалык) касиеттерин жакшыртуу үчүн колдонулат. Мис., бор кошундусу алмаздын кристаллдарына ачык көгүштөн күрөӊ кызгылтка чейинки өӊдөрдү берет. Алмаздын кристаллдарынын формасы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түсү температуралык режимге жараша: жогорку температурада синтездегенде ‒ тунук октаэдр, температура бир аз төмөндөгөндө ‒ куб октаэдр, ал эми төмөнкү температурада кара түстөгү куб кристаллдар алынат да, алар абразивдүү материалдар катары пайдаланылат.<br>Ад.: ''Шафрановский И. И.'' Алмазы. М‒Л., 1964; ''Коломейская М. Я.'' Натуральные и синтетические алмазы в промышленности. М., 1967; ''Трофимов В. С.'' Основные закономерности месторождений на древних платформах и в геосинклинальных областях. М., 1967; ''Харькив А. Д., Зинчук Н. Н., Крючков <span cat='ж.кыск' oldv='А. И.'>анын ичинде</span>'' Коренные месторождения алмазов мира. М., 1998; ''Лаврова Л. Д., Печников В. А., Плешаков А. М.'' Новый генетический тип алмазных месторождений. М., 1999.		бузууга жардам берүүчү ар түрдүү агенттер (темир, никель <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын куймалары) пайдаланылат. Реакция жүрүүчү аралашмага кошула турган заттар алмаздын кээ бир (электрдик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> оптикалык) касиеттерин жакшыртуу үчүн колдонулат. Мис., бор кошундусу алмаздын кристаллдарына ачык көгүштөн күрөӊ кызгылтка чейинки өӊдөрдү берет. Алмаздын кристаллдарынын формасы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түсү температуралык режимге жараша: жогорку температурада синтездегенде ‒ тунук октаэдр, температура бир аз төмөндөгөндө ‒ куб октаэдр, ал эми төмөнкү температурада кара түстөгү куб кристаллдар алынат да, алар абразивдүү материалдар катары пайдаланылат.<br>Ад.: ''Шафрановский И. И.'' Алмазы. М‒Л., 1964; ''Коломейская М. Я.'' Натуральные и синтетические алмазы в промышленности. М., 1967; ''Трофимов В. С.'' Основные закономерности месторождений на древних платформах и в геосинклинальных областях. М., 1967; ''Харькив А. Д., Зинчук Н. Н., Крючков <span cat='ж.кыск' oldv='А. И.'>анын ичинде</span>'' Коренные месторождения алмазов мира. М., 1998; ''Лаврова Л. Д., Печников В. А., Плешаков А. М.'' Новый генетический тип алмазных месторождений. М., 1999.

imported>Begay, 10:09, 18 Сентябрь (Аяк оона) 2023 карата

2023-09-18T10:09:15Z

← Мурунку нускасы		10:09, 18 Сентябрь (Аяк оона) 2023 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АЛМАЗ''' (~~гр.~~ adamas ‒ «жеӊилбес», ~~ар.~~ ‒ алмас ‒ өтө катуу) ‒ минерал, таза көмүртектин (С) кристаллдык модификациясы. Табигый заттардын эӊ катуусу (''Моос шкаласы'' ~~б-ча~~ 10) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> 1-класстагы асыл таш. Ал табигый <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жасалма (синтетикалык) А. болуп бөлүнөт.		'''АЛМАЗ''' (грекче adamas ‒ «жеӊилбес», арабча ‒ алмас ‒ өтө катуу) ‒ минерал, таза көмүртектин (С) кристаллдык модификациясы. Табигый заттардын эӊ катуусу (''Моос шкаласы'' боюнча 10) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> 1-класстагы асыл таш. Ал табигый <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жасалма (синтетикалык) алмаз болуп бөлүнөт.

	Т а б и г ы й А. куб системасында кристаллданат. ~~С. салм.~~ 3‒5. Көбүнчө мөлтүр тунук, кээде		Т а б и г ы й а л м а з куб системасында кристаллданат. Салыштырма салмагы 3‒5. Көбүнчө мөлтүр тунук, кээде
	[[File:АЛМАЗ84.png \| thumb\|1. «Орлов» алмазы.]]		[[File:АЛМАЗ84.png \| thumb\|1. «Орлов» алмазы.]]
	[[File:АЛМАЗ85.png \| thumb\|2. «Токтогул» алмазы.]]		[[File:АЛМАЗ85.png \| thumb\|2. «Токтогул» алмазы.]]
	өӊү агыш, саргыч, көгүлтүр, жашыл кызгылт, күрөӊ кара сур. Айрыкча түссүз тунугу өтө баалуу. А. зергерлик <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кырдалгандан кийин, ''бриллиант'' (каухар) деп аталат. А. кристаллынын салмагы 0,01 караттан 100, кээде 1000 каратка чейин жетет (1 карат 0,2 ''г''). Суу жукпайт, жарыкка нурланат. Электр тогун начар өткөрөт. Кислоталар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> жегичтерге туруктуу. Селитранын эриндисинде <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> содада ~~эрийт~~ (t 500°C). Абасыз жайда же инерттүү газда 3600°Сде графитке айланат. А. алгачкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чачынды кендеринен казылып алынат. Алгачкы кендери байыркы калкандар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> платформаларда жайгашкан ультранегиздүү магмалык тоо тек ‒ кимберлитте гана кезигет. Кимберлит түтүкчөлөрүндө А. текши таралбастан, бирин-серин айрым кристалл түрүндө болот. Азыркы мезгилде кенташта (рудада) ~~А-дын~~ өлчөмү 0,4‒0,5 ''кар/м''<sup>3</sup>ге жеткен алгачкы кендер гана иштетилет. Табигый ~~А-дын~~ пайда болушу тактала элек. Айрым изилдөөчүлөр А. жердин мантиясынын үстүнкү чегинде, ~~б. а.~~ өтө тереӊдикте, кээси платформанын фундаменти <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чөкмө тоо тектердин чектешкен жеринде эле (2‒4 ''км ''тереӊдикте) пайда болот деп болжолдойт. Дүйнөдөгү ~~А-дын~~ көбү (80‒85%) чачынды кендерден казылып алынат. Мындай кендерди иштетүү үчүн андагы ~~А-дын~~ саны 0,25‒0,50 ''кар/м''<sup>3</sup> болууга тийиш. Жогорку сапаттуу ~~А-дын~~ кендери Уралда, кимберлит түтүктөрү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чачынды кендери Сибирь платформасында, Тиманда, Украинада, Казакстанда (Көкчө-Тоо), ~~Кырг-нда~~ (Ат-Башы, Ак-Түз, Макмал, Надыр <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кассах) табылган. Чет өлкөлөрдө ~~А-дын~~ ири кендери Заир <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ~~Түш.~~ Африка ~~Респ-сында~~, Ангола, Гана, Танзания, Канада, Австралия, Бразилия, Индия, Индонезияда бар. Дүйнөлүк рынокто А. зергерлик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ~~тех.~~ болуп бөлүнөт. Зергерлик А. негизинен кооздук үчүн колдонулуучу эӊ кымбат баалуу асыл таш. Анын баасы салмагына, тунуктугуна, тазалыгына жараша болот. Майда тунук эмес А. (борт, карбона дого окшогон түрлөрү) катуу тоо тектерди бургулоодо, металл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> таш иштетүү өнөр жайларында колдонулат. С и н т е т и к а л ы к А. көмүртектен <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> көмүртектүү заттардан жасалма жол <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> алынат. Анын кристаллдык структурасы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ~~хим.~~ негизги касиеттери табигый алмаздыкындай. ~~А-дын хим.~~ курамы белгилүү болгондон кийин (18-~~к-дын~~ акырында) көп өлкөлөрдө аны жасалма түрдө алууга аракет жасалды. Жасалма А. 1-жолу 1960-ж. ~~СССР ИАнын~~ Жогорку басымдар физикасы ~~ин-тунда~~ академик Л. Ф. Верещагиндин жетекчилиги астында алынган. ~~А-ды~~ синтездөөдө басым <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ~~темп-ра~~ чоӊ роль ойнойт. ~~Абс.~~ нөл ~~темп-рада А.~~ <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> графиттин ортосундагы ~~термод.~~ теӊ салмактуулуктагы басым 1500 ''Мн/м''<sup>3</sup>		өӊү агыш, саргыч, көгүлтүр, жашыл кызгылт, күрөӊ кара сур. Айрыкча түссүз тунугу өтө баалуу. Алмаз зергерлик <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кырдалгандан кийин, ''бриллиант'' (каухар) деп аталат. Алмаз кристаллынын салмагы 0,01 караттан 100, кээде 1000 каратка чейин жетет (1 карат 0,2 ''г''). Суу жукпайт, жарыкка нурланат. Электр тогун начар өткөрөт. Кислоталар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> жегичтерге туруктуу. Селитранын эриндисинде <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> содада (500°C температурада) эрийт. Абасыз жайда же инерттүү газда 3600°Сде графитке айланат. Алмаз алгачкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чачынды кендеринен казылып алынат. Алгачкы кендери байыркы калкандар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> платформаларда жайгашкан ультранегиздүү магмалык тоо тек ‒ кимберлитте гана кезигет. Кимберлит түтүкчөлөрүндө алмаз текши таралбастан, бирин-серин айрым кристалл түрүндө болот. Азыркы мезгилде кенташта (рудада) Аалмаздын өлчөмү 0,4‒0,5 ''кар/м''<sup>3</sup>ге жеткен алгачкы кендер гана иштетилет. Табигый алмаздын пайда болушу тактала элек. Айрым изилдөөчүлөр алмаз жердин мантиясынын үстүнкү чегинде, башкача айтканда өтө тереӊдикте, кээси платформанын фундаменти <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чөкмө тоо тектердин чектешкен жеринде эле (2‒4 ''км ''тереӊдикте) пайда болот деп болжолдойт. Дүйнөдөгү алмаздын көбү (80‒85%) чачынды кендерден казылып алынат. Мындай кендерди иштетүү үчүн андагы алмаздын саны 0,25‒0,50 ''кар/м''<sup>3</sup> болууга тийиш. Жогорку сапаттуу алмаздын кендери Уралда, кимберлит түтүктөрү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чачынды кендери Сибирь платформасында, Тиманда, Украинада, Казакстанда (Көкчө-Тоо), Кыргызстанда (Ат-Башы, Ак-Түз, Макмал, Надыр <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кассах) табылган. Чет өлкөлөрдө алмаздын ири кендери Заир <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Түштүк Африка Республикасында, Ангола, Гана, Танзания, Канада, Австралия, Бразилия, Индия, Индонезияда бар. Дүйнөлүк рынокто алмаз зергерлик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> техникалык болуп бөлүнөт. Зергерлик алмаз негизинен кооздук үчүн колдонулуучу эӊ кымбат баалуу асыл таш. Анын баасы салмагына, тунуктугуна, тазалыгына жараша болот. Майда тунук эмес алмаз (борт, карбона дого окшогон түрлөрү) катуу тоо тектерди бургулоодо, металл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> таш иштетүү өнөр жайларында колдонулат. С и н т е т и к а л ы к а л м а з көмүртектен <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> көмүртектүү заттардан жасалма жол <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> алынат. Анын кристаллдык структурасы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> химиялык негизги касиеттери табигый алмаздыкындай. Алмаздын химиялык курамы белгилүү болгондон кийин (18-кылымдын акырында) көп өлкөлөрдө аны жасалма түрдө алууга аракет жасалды. Жасалма алмаз 1-жолу 1960-ж. СССРдин Илимдер Академиясынын Жогорку басымдар физикасы институтунда академик Л. Ф. Верещагиндин жетекчилиги астында алынган. Алмазды синтездөөдө басым <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> температура чоӊ роль ойнойт. Абсолюттук нөл температурада алмаз <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> графиттин ортосундагы термодикамикалык теӊ салмактуулуктагы басым 1500 ''Мн/м''<sup>3</sup> болуп, температура жогорулаган сайын басым көбөйө берет. Басым теӊ салмактуулуктан азайганда ‒ графит, ал эми ашыкча болгондо алмаз туруктуу болот. Ошондо да алмазды графитке <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> графитти алмазга айландыруу үчүн температура эӊ жогору (2600°С) болушу керек. Синтезди оӊойлотуу үчүн графиттин кристаллдык торчосунан<table><br>

	болуп, ~~темп-ра~~ жогорулаган сайын басым көбөйө берет. Басым теӊ салмактуулуктан азайганда ‒ графит, ал эми ашыкча болгондо А. туруктуу болот. Ошондо да ~~А-ды~~ графитке <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> графитти ~~А-га~~ айландыруу үчүн ~~темп-ра~~ эӊ жогору (2600°С) болушу керек. Синтезди ~~оӊойло~~<table><br>
	</table>		</table>
	[[File:АЛМАЗ86.png \| thumb\|none]]		[[File:АЛМАЗ86.png \| thumb\|none]]
	~~туу үчүн графиттин кристаллдык торчосунан~~ бузууга жардам берүүчү ар түрдүү агенттер (темир, никель <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын куймалары) пайдаланылат. Реакция жүрүүчү аралашмага кошула турган заттар ~~А-дын~~ кээ бир (электрдик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> оптикалык) касиеттерин жакшыртуу үчүн колдонулат. Мис., бор кошундусу ~~А-дын~~ кристаллдарына ачык көгүштөн күрөӊ кызгылтка чейинки өӊдөрдү берет. ~~А-дын~~ кристаллдарынын формасы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түсү ~~темп-ралык~~ режимге жараша: жогорку ~~темп-рада~~ синтездегенде ‒ тунук октаэдр, ~~темп-ра~~ бир аз төмөндөгөндө ‒ куб октаэдр, ал эми төмөнкү ~~темп-рада~~ кара түстөгү куб кристаллдар алынат да, алар абразивдүү материалдар катары пайдаланылат.<br>Ад.: ''Шафрановский И. И.'' Алмазы. М‒Л., 1964; ''Коломейская М. Я.'' Натуральные и синтетические алмазы в промышленности. М., 1967; ''Трофимов В. С.'' Основные закономерности месторождений на древних платформах и в геосинклинальных областях. М., 1967; ''Харькив А. Д., Зинчук Н. Н., Крючков <span cat='ж.кыск' oldv='А. И.'>анын ичинде</span>'' Коренные месторождения алмазов мира. М., 1998; ''Лаврова Л. Д., Печников В. А., Плешаков А. М.'' Новый генетический тип алмазных месторождений. М., 1999.		бузууга жардам берүүчү ар түрдүү агенттер (темир, никель <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын куймалары) пайдаланылат. Реакция жүрүүчү аралашмага кошула турган заттар алмаздын кээ бир (электрдик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> оптикалык) касиеттерин жакшыртуу үчүн колдонулат. Мис., бор кошундусу алмаздын кристаллдарына ачык көгүштөн күрөӊ кызгылтка чейинки өӊдөрдү берет. Алмаздын кристаллдарынын формасы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түсү температуралык режимге жараша: жогорку температурада синтездегенде ‒ тунук октаэдр, температура бир аз төмөндөгөндө ‒ куб октаэдр, ал эми төмөнкү температурада кара түстөгү куб кристаллдар алынат да, алар абразивдүү материалдар катары пайдаланылат.<br>Ад.: ''Шафрановский И. И.'' Алмазы. М‒Л., 1964; ''Коломейская М. Я.'' Натуральные и синтетические алмазы в промышленности. М., 1967; ''Трофимов В. С.'' Основные закономерности месторождений на древних платформах и в геосинклинальных областях. М., 1967; ''Харькив А. Д., Зинчук Н. Н., Крючков <span cat='ж.кыск' oldv='А. И.'>анын ичинде</span>'' Коренные месторождения алмазов мира. М., 1998; ''Лаврова Л. Д., Печников В. А., Плешаков А. М.'' Новый генетический тип алмазных месторождений. М., 1999.

imported>Temirkan, 08:26, 27 Декабрь (Бештин айы) 2022 карата

2022-12-27T08:26:58Z

← Мурунку нускасы		08:26, 27 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АЛМАЗ''' (гр. adamas ‒ «жеӊилбес», ар. ‒ алмас ‒ өтө катуу) ‒ минерал, таза көмүртектин (С) кристаллдык модификациясы. Табигый ~~зат~~		'''АЛМАЗ''' (гр. adamas ‒ «жеӊилбес», ар. ‒ алмас ‒ өтө катуу) ‒ минерал, таза көмүртектин (С) кристаллдык модификациясы. Табигый заттардын эӊ катуусу (''Моос шкаласы'' б-ча 10) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> 1-класстагы асыл таш. Ал табигый <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жасалма (синтетикалык) А. болуп бөлүнөт.
	~~тардын~~ эӊ катуусу (''Моос шкаласы'' б-ча 10) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> 1-класстагы асыл таш. Ал табигый <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жасалма (синтетикалык) А. болуп бөлүнөт.

	Т а б и г ы й А. куб системасында кристаллданат. С. салм. 3‒5. Көбүнчө мөлтүр тунук, кээде		Т а б и г ы й А. куб системасында кристаллданат. С. салм. 3‒5. Көбүнчө мөлтүр тунук, кээде
	[[File:АЛМАЗ84.png \| thumb\|1. «Орлов» алмазы.]]		[[File:АЛМАЗ84.png \| thumb\|1. «Орлов» алмазы.]]
	[[File:АЛМАЗ85.png \| thumb\|2. «Токтогул» алмазы.]]		[[File:АЛМАЗ85.png \| thumb\|2. «Токтогул» алмазы.]]
	өӊү агыш, саргыч, көгүлтүр, жашыл кызгылт, күрөӊ кара сур. Айрыкча түссүз тунугу өтө баалуу. А. зергерлик <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кырдалгандан кийин, ''бриллиант'' (каухар) деп аталат. А. кристаллынын салмагы 0,01 караттан 100, кээде 1000 каратка чейин жетет (1 карат 0,2 ''г''). Суу жукпайт, жарыкка нурланат. Электр тогун начар өткөрөт. Кислоталар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> жегичтерге туруктуу. Селитранын эриндисинде <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> содада эрийт (t ~~500 °C~~). Абасыз жайда же инерттүү газда 3600°Сде графитке айланат. А. алгачкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чачынды кендеринен казылып алынат. Алгачкы кендери байыркы калкандар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> платформаларда жайгашкан ультранегиздүү магмалык тоо тек ‒ кимберлитте гана кезигет. Кимберлит түтүкчөлөрүндө А. текши таралбастан, бирин-серин айрым кристалл түрүндө болот. Азыркы мезгилде кенташта (рудада) А-дын өлчөмү 0,4‒0,5 ''кар/м''<sup>3</sup>ге жеткен алгачкы кендер гана иштетилет. Табигый А-дын пайда болушу тактала элек. Айрым изилдөөчүлөр А. жердин мантиясынын үстүнкү чегинде, б. а. өтө тереӊдикте, кээси платформанын фундаменти <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чөкмө тоо тектердин чектешкен жеринде эле (2‒4 ''км ''тереӊдикте) пайда болот деп болжолдойт. Дүйнөдөгү А-дын көбү (80‒85%) чачынды кендерден казылып алынат. Мындай кендерди иштетүү үчүн андагы А-дын саны 0,25‒0,50 ''кар/м''<sup>3</sup> болууга тийиш. Жогорку сапаттуу А-дын кендери Уралда, кимберлит түтүктөрү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чачынды кендери Сибирь платформасында, Тиманда, Украинада, Казакстанда (Көкчө-Тоо), Кырг-нда (Ат-Башы, Ак-Түз, Макмал, Надыр <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кассах) табылган. Чет өлкөлөрдө А-дын ири кендери Заир <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Түш. Африка Респ-сында, Ангола, Гана, Танзания, Канада, Австралия, Бразилия, Индия, Индонезияда бар. Дүйнөлүк рынокто А. зергерлик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тех. болуп бөлүнөт. Зергерлик А. негизинен кооздук үчүн колдонулуучу эӊ кымбат баалуу асыл таш. Анын баасы салмагына, тунуктугуна, тазалыгына жараша болот. Майда тунук эмес А. (борт, карбона дого окшогон түрлөрү) катуу тоо тектерди бургулоодо, металл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> таш иштетүү өнөр жайларында колдонулат. С и н т е т и к а л ы к А. көмүртектен <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> көмүртектүү заттардан жасалма жол <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> алынат. Анын кристаллдык структурасы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> хим. негизги касиеттери табигый алмаздыкындай. А-дын хим. курамы белгилүү болгондон кийин (18-к-дын акырында) көп өлкөлөрдө аны жасалма түрдө алууга аракет жасалды. Жасалма А. 1-жолу 1960-ж. СССР ИАнын Жогорку басымдар физикасы ин-тунда академик Л. Ф. Верещагиндин жетекчилиги астында алынган. А-ды синтездөөдө басым <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> темп-ра чоӊ роль ойнойт. Абс. нөл темп-рада А. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> графиттин ортосундагы термод. теӊ салмактуулуктагы басым 1500 ''Мн/м''<sup>3</sup>		өӊү агыш, саргыч, көгүлтүр, жашыл кызгылт, күрөӊ кара сур. Айрыкча түссүз тунугу өтө баалуу. А. зергерлик <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кырдалгандан кийин, ''бриллиант'' (каухар) деп аталат. А. кристаллынын салмагы 0,01 караттан 100, кээде 1000 каратка чейин жетет (1 карат 0,2 ''г''). Суу жукпайт, жарыкка нурланат. Электр тогун начар өткөрөт. Кислоталар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> жегичтерге туруктуу. Селитранын эриндисинде <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> содада эрийт (t 500°C). Абасыз жайда же инерттүү газда 3600°Сде графитке айланат. А. алгачкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чачынды кендеринен казылып алынат. Алгачкы кендери байыркы калкандар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> платформаларда жайгашкан ультранегиздүү магмалык тоо тек ‒ кимберлитте гана кезигет. Кимберлит түтүкчөлөрүндө А. текши таралбастан, бирин-серин айрым кристалл түрүндө болот. Азыркы мезгилде кенташта (рудада) А-дын өлчөмү 0,4‒0,5 ''кар/м''<sup>3</sup>ге жеткен алгачкы кендер гана иштетилет. Табигый А-дын пайда болушу тактала элек. Айрым изилдөөчүлөр А. жердин мантиясынын үстүнкү чегинде, б. а. өтө тереӊдикте, кээси платформанын фундаменти <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чөкмө тоо тектердин чектешкен жеринде эле (2‒4 ''км ''тереӊдикте) пайда болот деп болжолдойт. Дүйнөдөгү А-дын көбү (80‒85%) чачынды кендерден казылып алынат. Мындай кендерди иштетүү үчүн андагы А-дын саны 0,25‒0,50 ''кар/м''<sup>3</sup> болууга тийиш. Жогорку сапаттуу А-дын кендери Уралда, кимберлит түтүктөрү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чачынды кендери Сибирь платформасында, Тиманда, Украинада, Казакстанда (Көкчө-Тоо), Кырг-нда (Ат-Башы, Ак-Түз, Макмал, Надыр <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кассах) табылган. Чет өлкөлөрдө А-дын ири кендери Заир <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Түш. Африка Респ-сында, Ангола, Гана, Танзания, Канада, Австралия, Бразилия, Индия, Индонезияда бар. Дүйнөлүк рынокто А. зергерлик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тех. болуп бөлүнөт. Зергерлик А. негизинен кооздук үчүн колдонулуучу эӊ кымбат баалуу асыл таш. Анын баасы салмагына, тунуктугуна, тазалыгына жараша болот. Майда тунук эмес А. (борт, карбона дого окшогон түрлөрү) катуу тоо тектерди бургулоодо, металл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> таш иштетүү өнөр жайларында колдонулат. С и н т е т и к а л ы к А. көмүртектен <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> көмүртектүү заттардан жасалма жол <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> алынат. Анын кристаллдык структурасы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> хим. негизги касиеттери табигый алмаздыкындай. А-дын хим. курамы белгилүү болгондон кийин (18-к-дын акырында) көп өлкөлөрдө аны жасалма түрдө алууга аракет жасалды. Жасалма А. 1-жолу 1960-ж. СССР ИАнын Жогорку басымдар физикасы ин-тунда академик Л. Ф. Верещагиндин жетекчилиги астында алынган. А-ды синтездөөдө басым <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> темп-ра чоӊ роль ойнойт. Абс. нөл темп-рада А. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> графиттин ортосундагы термод. теӊ салмактуулуктагы басым 1500 ''Мн/м''<sup>3</sup>

	болуп, темп-ра жогорулаган сайын басым көбөйө берет. Басым теӊ салмактуулуктан азайганда ‒ графит, ал эми ашыкча болгондо А. туруктуу болот. Ошондо да А-ды графитке <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> графитти А-га айландыруу үчүн темп-ра эӊ жогору (2600°С) болушу керек. Синтезди оӊойло<table><br>		болуп, темп-ра жогорулаган сайын басым көбөйө берет. Басым теӊ салмактуулуктан азайганда ‒ графит, ал эми ашыкча болгондо А. туруктуу болот. Ошондо да А-ды графитке <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> графитти А-га айландыруу үчүн темп-ра эӊ жогору (2600°С) болушу керек. Синтезди оӊойло<table><br>
	</table>		</table>
	[[File:АЛМАЗ86.png \| thumb\|none]]~~</div>~~		[[File:АЛМАЗ86.png \| thumb\|none]]
	туу үчүн графиттин кристаллдык торчосунан бузууга жардам берүүчү ар түрдүү агенттер (темир, никель <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын куймалары) пайдаланылат. Реакция жүрүүчү аралашмага кошула турган заттар А-дын кээ бир (электрдик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> оптикалык) касиеттерин жакшыртуу үчүн колдонулат. Мис., бор кошундусу А-дын кристаллдарына ачык көгүштөн күрөӊ кызгылтка чейинки өӊдөрдү берет. А-дын кристаллдарынын формасы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түсү темп-ралык режимге жараша: жогорку темп-рада синтездегенде ‒ тунук октаэдр, темп-ра бир аз төмөндөгөндө ‒ куб октаэдр, ал эми төмөнкү темп-рада кара түстөгү куб кристаллдар алынат да, алар абразивдүү материалдар катары пайдаланылат.<br>		туу үчүн графиттин кристаллдык торчосунан бузууга жардам берүүчү ар түрдүү агенттер (темир, никель <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын куймалары) пайдаланылат. Реакция жүрүүчү аралашмага кошула турган заттар А-дын кээ бир (электрдик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> оптикалык) касиеттерин жакшыртуу үчүн колдонулат. Мис., бор кошундусу А-дын кристаллдарына ачык көгүштөн күрөӊ кызгылтка чейинки өӊдөрдү берет. А-дын кристаллдарынын формасы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түсү темп-ралык режимге жараша: жогорку темп-рада синтездегенде ‒ тунук октаэдр, темп-ра бир аз төмөндөгөндө ‒ куб октаэдр, ал эми төмөнкү темп-рада кара түстөгү куб кристаллдар алынат да, алар абразивдүү материалдар катары пайдаланылат.<br>Ад.: ''Шафрановский И. И.'' Алмазы. М‒Л., 1964; ''Коломейская М. Я.'' Натуральные и синтетические алмазы в промышленности. М., 1967; ''Трофимов В. С.'' Основные закономерности месторождений на древних платформах и в геосинклинальных областях. М., 1967; ''Харькив А. Д., Зинчук Н. Н., Крючков <span cat='ж.кыск' oldv='А. И.'>анын ичинде</span>'' Коренные месторождения алмазов мира. М., 1998; ''Лаврова Л. Д., Печников В. А., Плешаков А. М.'' Новый генетический тип алмазных месторождений. М., 1999.
	Ад.: ''Шафрановский И. И.'' Алмазы. М‒Л., 1964; ''Коломейская М. Я.'' Натуральные и синтетические алмазы в промышленности. М., 1967; ''Трофимов В. С.'' Основные закономерности месторождений на древних платформах и в геосинклинальных областях. М., 1967; ''Харькив А. Д., Зинчук Н. Н., Крючков <span cat='ж.кыск' oldv='А. И.'>анын ичинде</span>'' Коренные месторождения алмазов мира. М., 1998; ''Лаврова Л. Д., Печников В. А., Плешаков А. М.'' Новый генетический тип алмазных месторождений. М., 1999.

imported>Kadyrm: /* top */clean up, replaced: м-н → менен (8), ж-а → жана (14), А. И. → анын ичинде

2022-12-05T10:29:04Z

top: clean up, replaced: м-н → менен (8), ж-а → жана (14), А. И. → анын ичинде

← Мурунку нускасы		10:29, 5 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АЛМАЗ''' (гр. adamas ‒ «жеӊилбес», ар. ‒ алмас ‒ өтө катуу) ‒ минерал, таза көмүртектин (С) кристаллдык модификациясы. Табигый зат		'''АЛМАЗ''' (гр. adamas ‒ «жеӊилбес», ар. ‒ алмас ‒ өтө катуу) ‒ минерал, таза көмүртектин (С) кристаллдык модификациясы. Табигый зат
	тардын эӊ катуусу (''Моос шкаласы'' б-ча 10) ж-а 1-класстагы асыл таш. Ал табигый ж-а жасалма (синтетикалык) А. болуп бөлүнөт.		тардын эӊ катуусу (''Моос шкаласы'' б-ча 10) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> 1-класстагы асыл таш. Ал табигый <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жасалма (синтетикалык) А. болуп бөлүнөт.

	Т а б и г ы й А. куб системасында кристаллданат. С. салм. 3‒5. Көбүнчө мөлтүр тунук, кээде		Т а б и г ы й А. куб системасында кристаллданат. С. салм. 3‒5. Көбүнчө мөлтүр тунук, кээде
	[[File:АЛМАЗ84.png \| thumb \| 1. «Орлов» алмазы.]]		[[File:АЛМАЗ84.png \| thumb\|1. «Орлов» алмазы.]]
	[[File:АЛМАЗ85.png \| thumb \| 2. «Токтогул» алмазы.]]		[[File:АЛМАЗ85.png \| thumb\|2. «Токтогул» алмазы.]]
	өӊү агыш, саргыч, көгүлтүр, жашыл кызгылт, күрөӊ кара сур. Айрыкча түссүз тунугу өтө баалуу. А. зергерлик м-н кырдалгандан кийин, ''бриллиант'' (каухар) деп аталат. А. кристаллынын салмагы 0,01 караттан 100, кээде 1000 каратка чейин жетет (1 карат 0,2 ''г''). Суу жукпайт, жарыкка нурланат. Электр тогун начар өткөрөт. Кислоталар м-н жегичтерге туруктуу. Селитранын эриндисинде ж-а содада эрийт (t ~~500°C~~). Абасыз жайда же инерттүү газда 3600°Сде графитке айланат. А. алгачкы ж-а чачынды кендеринен казылып алынат. Алгачкы кендери байыркы калкандар м-н платформаларда жайгашкан ультранегиздүү магмалык тоо тек ‒ кимберлитте гана кезигет. Кимберлит түтүкчөлөрүндө А. текши таралбастан, бирин-серин айрым кристалл түрүндө болот. Азыркы мезгилде кенташта (рудада) А-дын өлчөмү 0,4‒0,5 ''кар/м''<sup>3</sup>ге жеткен алгачкы кендер гана иштетилет. Табигый А-дын пайда болушу тактала элек. Айрым изилдөөчүлөр А. жердин мантиясынын үстүнкү чегинде, б. а. өтө тереӊдикте, кээси платформанын фундаменти м-н чөкмө тоо тектердин чектешкен жеринде эле (2‒4 ''км ''тереӊдикте) пайда болот деп болжолдойт. Дүйнөдөгү А-дын көбү (80‒85%) чачынды кендерден казылып алынат. Мындай кендерди иштетүү үчүн андагы А-дын саны 0,25‒0,50 ''кар/м''<sup>3</sup> болууга тийиш. Жогорку сапаттуу А-дын кендери Уралда, кимберлит түтүктөрү ж-а чачынды кендери Сибирь платформасында, Тиманда, Украинада, Казакстанда (Көкчө-Тоо), Кырг-нда (Ат-Башы, Ак-Түз, Макмал, Надыр ж-а Кассах) табылган. Чет өлкөлөрдө А-дын ири кендери Заир м-н Түш. Африка Респ-сында, Ангола, Гана, Танзания, Канада, Австралия, Бразилия, Индия, Индонезияда бар. Дүйнөлүк рынокто А. зергерлик ж-а тех. болуп бөлүнөт. Зергерлик А. негизинен кооздук үчүн колдонулуучу эӊ кымбат баалуу асыл таш. Анын баасы салмагына, тунуктугуна, тазалыгына жараша болот. Майда тунук эмес А. (борт, карбона дого окшогон түрлөрү) катуу тоо тектерди бургулоодо, металл ж-а таш иштетүү өнөр жайларында колдонулат. С и н т е т и к а л ы к А. көмүртектен ж-а көмүртектүү заттардан жасалма жол м-н алынат. Анын кристаллдык структурасы ж-а хим. негизги касиеттери табигый алмаздыкындай. А-дын хим. курамы белгилүү болгондон кийин (18-к-дын акырында) көп өлкөлөрдө аны жасалма түрдө алууга аракет жасалды. Жасалма А. 1-жолу 1960-ж. СССР ИАнын Жогорку басымдар физикасы ин-тунда академик Л. Ф. Верещагиндин жетекчилиги астында алынган. А-ды синтездөөдө басым м-н темп-ра чоӊ роль ойнойт. Абс. нөл темп-рада А. ж-а графиттин ортосундагы термод. теӊ салмактуулуктагы басым 1500 ''Мн/м''<sup>3</sup>		өӊү агыш, саргыч, көгүлтүр, жашыл кызгылт, күрөӊ кара сур. Айрыкча түссүз тунугу өтө баалуу. А. зергерлик <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кырдалгандан кийин, ''бриллиант'' (каухар) деп аталат. А. кристаллынын салмагы 0,01 караттан 100, кээде 1000 каратка чейин жетет (1 карат 0,2 ''г''). Суу жукпайт, жарыкка нурланат. Электр тогун начар өткөрөт. Кислоталар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> жегичтерге туруктуу. Селитранын эриндисинде <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> содада эрийт (t 500 °C). Абасыз жайда же инерттүү газда 3600°Сде графитке айланат. А. алгачкы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чачынды кендеринен казылып алынат. Алгачкы кендери байыркы калкандар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> платформаларда жайгашкан ультранегиздүү магмалык тоо тек ‒ кимберлитте гана кезигет. Кимберлит түтүкчөлөрүндө А. текши таралбастан, бирин-серин айрым кристалл түрүндө болот. Азыркы мезгилде кенташта (рудада) А-дын өлчөмү 0,4‒0,5 ''кар/м''<sup>3</sup>ге жеткен алгачкы кендер гана иштетилет. Табигый А-дын пайда болушу тактала элек. Айрым изилдөөчүлөр А. жердин мантиясынын үстүнкү чегинде, б. а. өтө тереӊдикте, кээси платформанын фундаменти <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чөкмө тоо тектердин чектешкен жеринде эле (2‒4 ''км ''тереӊдикте) пайда болот деп болжолдойт. Дүйнөдөгү А-дын көбү (80‒85%) чачынды кендерден казылып алынат. Мындай кендерди иштетүү үчүн андагы А-дын саны 0,25‒0,50 ''кар/м''<sup>3</sup> болууга тийиш. Жогорку сапаттуу А-дын кендери Уралда, кимберлит түтүктөрү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чачынды кендери Сибирь платформасында, Тиманда, Украинада, Казакстанда (Көкчө-Тоо), Кырг-нда (Ат-Башы, Ак-Түз, Макмал, Надыр <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кассах) табылган. Чет өлкөлөрдө А-дын ири кендери Заир <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Түш. Африка Респ-сында, Ангола, Гана, Танзания, Канада, Австралия, Бразилия, Индия, Индонезияда бар. Дүйнөлүк рынокто А. зергерлик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тех. болуп бөлүнөт. Зергерлик А. негизинен кооздук үчүн колдонулуучу эӊ кымбат баалуу асыл таш. Анын баасы салмагына, тунуктугуна, тазалыгына жараша болот. Майда тунук эмес А. (борт, карбона дого окшогон түрлөрү) катуу тоо тектерди бургулоодо, металл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> таш иштетүү өнөр жайларында колдонулат. С и н т е т и к а л ы к А. көмүртектен <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> көмүртектүү заттардан жасалма жол <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> алынат. Анын кристаллдык структурасы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> хим. негизги касиеттери табигый алмаздыкындай. А-дын хим. курамы белгилүү болгондон кийин (18-к-дын акырында) көп өлкөлөрдө аны жасалма түрдө алууга аракет жасалды. Жасалма А. 1-жолу 1960-ж. СССР ИАнын Жогорку басымдар физикасы ин-тунда академик Л. Ф. Верещагиндин жетекчилиги астында алынган. А-ды синтездөөдө басым <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> темп-ра чоӊ роль ойнойт. Абс. нөл темп-рада А. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> графиттин ортосундагы термод. теӊ салмактуулуктагы басым 1500 ''Мн/м''<sup>3</sup>

	болуп, темп-ра жогорулаган сайын басым көбөйө берет. Басым теӊ салмактуулуктан азайганда ‒ графит, ал эми ашыкча болгондо А. туруктуу болот. Ошондо да А-ды графитке ж-а графитти А-га айландыруу үчүн темп-ра эӊ жогору (2600°С) болушу керек. Синтезди оӊойло<table><br>		болуп, темп-ра жогорулаган сайын басым көбөйө берет. Басым теӊ салмактуулуктан азайганда ‒ графит, ал эми ашыкча болгондо А. туруктуу болот. Ошондо да А-ды графитке <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> графитти А-га айландыруу үчүн темп-ра эӊ жогору (2600°С) болушу керек. Синтезди оӊойло<table><br>
	</table>		</table>
	[[File:АЛМАЗ86.png \| thumb \| none]]</div>		[[File:АЛМАЗ86.png \| thumb\|none]]</div>
	туу үчүн графиттин кристаллдык торчосунан бузууга жардам берүүчү ар түрдүү агенттер (темир, никель ж-а алардын куймалары) пайдаланылат. Реакция жүрүүчү аралашмага кошула турган заттар А-дын кээ бир (электрдик ж-а оптикалык) касиеттерин жакшыртуу үчүн колдонулат. Мис., бор кошундусу А-дын кристаллдарына ачык көгүштөн күрөӊ кызгылтка чейинки өӊдөрдү берет. А-дын кристаллдарынын формасы м-н түсү темп-ралык режимге жараша: жогорку темп-рада синтездегенде ‒ тунук октаэдр, темп-ра бир аз төмөндөгөндө ‒ куб октаэдр, ал эми төмөнкү темп-рада кара түстөгү куб кристаллдар алынат да, алар абразивдүү материалдар катары пайдаланылат.<br>		туу үчүн графиттин кристаллдык торчосунан бузууга жардам берүүчү ар түрдүү агенттер (темир, никель <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын куймалары) пайдаланылат. Реакция жүрүүчү аралашмага кошула турган заттар А-дын кээ бир (электрдик <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> оптикалык) касиеттерин жакшыртуу үчүн колдонулат. Мис., бор кошундусу А-дын кристаллдарына ачык көгүштөн күрөӊ кызгылтка чейинки өӊдөрдү берет. А-дын кристаллдарынын формасы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түсү темп-ралык режимге жараша: жогорку темп-рада синтездегенде ‒ тунук октаэдр, темп-ра бир аз төмөндөгөндө ‒ куб октаэдр, ал эми төмөнкү темп-рада кара түстөгү куб кристаллдар алынат да, алар абразивдүү материалдар катары пайдаланылат.<br>
	Ад.: ''Шафрановский И. И.'' Алмазы. М‒Л., 1964; ''Коломейская М. Я.'' Натуральные и синтетические алмазы в промышленности. М., 1967; ''Трофимов В. С.'' Основные закономерности месторождений на древних платформах и в геосинклинальных областях. М., 1967; ''Харькив А. Д., Зинчук Н. Н., Крючков А. И.'' Коренные месторождения алмазов мира. М., 1998; ''Лаврова Л. Д., Печников В. А., Плешаков А. М.'' Новый генетический тип алмазных месторождений. М., 1999.		Ад.: ''Шафрановский И. И.'' Алмазы. М‒Л., 1964; ''Коломейская М. Я.'' Натуральные и синтетические алмазы в промышленности. М., 1967; ''Трофимов В. С.'' Основные закономерности месторождений на древних платформах и в геосинклинальных областях. М., 1967; ''Харькив А. Д., Зинчук Н. Н., Крючков <span cat='ж.кыск' oldv='А. И.'>анын ичинде</span>'' Коренные месторождения алмазов мира. М., 1998; ''Лаврова Л. Д., Печников В. А., Плешаков А. М.'' Новый генетический тип алмазных месторождений. М., 1999.

imported>Kadyrm, 05:55, 23 Ноябрь (Жетинин айы) 2022 карата

2022-11-23T05:55:06Z

← Мурунку нускасы		05:55, 23 Ноябрь (Жетинин айы) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АЛМАЗ''' (гр. adamas ‒ «жеӊилбес», ар. ‒ алмас ‒ өтө катуу) ‒ минерал, таза көмүртектин (С) кристаллдык модификациясы. Табигый зат		'''АЛМАЗ''' (гр. adamas ‒ «жеӊилбес», ар. ‒ алмас ‒ өтө катуу) ‒ минерал, таза көмүртектин (С) кристаллдык модификациясы. Табигый зат
	тардын эӊ катуусу (''Моос шкаласы'' б-ча 10) ж-а 1-класстагы асыл таш. Ал табигый ж-а жасалма (синтетикалык) А. болуп бөлүнөт.		тардын эӊ катуусу (''Моос шкаласы'' б-ча 10) ж-а 1-класстагы асыл таш. Ал табигый ж-а жасалма (синтетикалык) А. болуп бөлүнөт.

imported>Roza, 09:56, 11 Октябрь (Тогуздун айы) 2022 карата

2022-10-11T09:56:13Z

← Мурунку нускасы		09:56, 11 Октябрь (Тогуздун айы) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	(гр. adamas ‒ «жеӊилбес», ар. ‒ алмас ‒ өтө катуу) ‒ минерал, таза көмүртектин (С) кристаллдык модификациясы. Табигый зат		'''АЛМАЗ''' (гр. adamas ‒ «жеӊилбес», ар. ‒ алмас ‒ өтө катуу) ‒ минерал, таза көмүртектин (С) кристаллдык модификациясы. Табигый зат
	~~[[File:АЛМАЗ83.png \| thumb \| Алмаздын кристаллдык торчосунун жөнөкөй уячасы.]]~~		тардын эӊ катуусу (''Моос шкаласы'' б-ча 10) ж-а 1-класстагы асыл таш. Ал табигый ж-а жасалма (синтетикалык) А. болуп бөлүнөт.
	тардын эӊ катуусу (''Моос шкаласы'' б-ча 10) ж-а 1-класстагы асыл таш. Ал табигый ж-а жасалма (синтетикалык) А. болуп бөлүнөт.~~.<br>~~

	Т а б и г ы й А. куб системасында кристаллданат. С. салм. 3‒5. Көбүнчө мөлтүр тунук, кээде		Т а б и г ы й А. куб системасында кристаллданат. С. салм. 3‒5. Көбүнчө мөлтүр тунук, кээде
	[[File:АЛМАЗ84.png \| thumb \| 1. «Орлов» алмазы.]]		[[File:АЛМАЗ84.png \| thumb \| 1. «Орлов» алмазы.]]
	[[File:АЛМАЗ85.png \| thumb \| 2. «Токтогул» алмазы.]]		[[File:АЛМАЗ85.png \| thumb \| 2. «Токтогул» алмазы.]]
	өӊү агыш, саргыч, көгүлтүр, жашыл кызгылт, күрөӊ кара сур. Айрыкча түссүз тунугу өтө баалуу. А. зергерлик м-н кырдалгандан кийин, ''бриллиант'' (каухар) деп аталат. А. кристаллынын салмагы 0,01 караттан 100, кээде 1000 каратка чейин жетет (1 карат 0,2 ''г''). Суу жукпайт, жарыкка нурланат. Электр тогун начар өткөрөт. Кислоталар м-н жегичтерге туруктуу. Селитранын эриндисинде ж-а содада эрийт (t 500°C). Абасыз жайда же инерттүү газда 3600°Сде графитке айланат. А. алгачкы ж-а чачынды кендеринен казылып алынат. Алгачкы кендери байыркы калкандар м-н платформаларда жайгашкан ультранегиздүү магмалык тоо тек ‒ кимберлитте гана кезигет. Кимберлит түтүкчөлөрүндө А. текши таралбастан, бирин-серин айрым кристалл түрүндө болот. Азыркы мезгилде кенташта (рудада) А-дын өлчөмү 0,4‒0,5 ''кар/м''<sup>3</sup>ге жеткен алгачкы кендер гана иштетилет. Табигый А-дын пайда болушу тактала элек. Айрым изилдөөчүлөр А. жердин мантиясынын үстүнкү чегинде, б. а. өтө тереӊдикте, кээси платформанын фундаменти м-н чөкмө тоо тектердин чектешкен жеринде эле (2‒4 ''км ''тереӊдикте) пайда болот деп болжолдойт. Дүйнөдөгү А-дын көбү (80‒85%) чачынды кендерден казылып алынат. Мындай кендерди иштетүү үчүн андагы А-дын саны 0,25‒0,50 ''кар/м''<sup>3</sup> болууга тийиш.<br>		өӊү агыш, саргыч, көгүлтүр, жашыл кызгылт, күрөӊ кара сур. Айрыкча түссүз тунугу өтө баалуу. А. зергерлик м-н кырдалгандан кийин, ''бриллиант'' (каухар) деп аталат. А. кристаллынын салмагы 0,01 караттан 100, кээде 1000 каратка чейин жетет (1 карат 0,2 ''г''). Суу жукпайт, жарыкка нурланат. Электр тогун начар өткөрөт. Кислоталар м-н жегичтерге туруктуу. Селитранын эриндисинде ж-а содада эрийт (t 500°C). Абасыз жайда же инерттүү газда 3600°Сде графитке айланат. А. алгачкы ж-а чачынды кендеринен казылып алынат. Алгачкы кендери байыркы калкандар м-н платформаларда жайгашкан ультранегиздүү магмалык тоо тек ‒ кимберлитте гана кезигет. Кимберлит түтүкчөлөрүндө А. текши таралбастан, бирин-серин айрым кристалл түрүндө болот. Азыркы мезгилде кенташта (рудада) А-дын өлчөмү 0,4‒0,5 ''кар/м''<sup>3</sup>ге жеткен алгачкы кендер гана иштетилет. Табигый А-дын пайда болушу тактала элек. Айрым изилдөөчүлөр А. жердин мантиясынын үстүнкү чегинде, б. а. өтө тереӊдикте, кээси платформанын фундаменти м-н чөкмө тоо тектердин чектешкен жеринде эле (2‒4 ''км ''тереӊдикте) пайда болот деп болжолдойт. Дүйнөдөгү А-дын көбү (80‒85%) чачынды кендерден казылып алынат. Мындай кендерди иштетүү үчүн андагы А-дын саны 0,25‒0,50 ''кар/м''<sup>3</sup> болууга тийиш. Жогорку сапаттуу А-дын кендери Уралда, кимберлит түтүктөрү ж-а чачынды кендери Сибирь платформасында, Тиманда, Украинада, Казакстанда (Көкчө-Тоо), Кырг-нда (Ат-Башы, Ак-Түз, Макмал, Надыр ж-а Кассах) табылган. Чет өлкөлөрдө А-дын ири кендери Заир м-н Түш. Африка Респ-сында, Ангола, Гана, Танзания, Канада, Австралия, Бразилия, Индия, Индонезияда бар. Дүйнөлүк рынокто А. зергерлик ж-а тех. болуп бөлүнөт. Зергерлик А. негизинен кооздук үчүн колдонулуучу эӊ кымбат баалуу асыл таш. Анын баасы салмагына, тунуктугуна, тазалыгына жараша болот. Майда тунук эмес А. (борт, карбона дого окшогон түрлөрү) катуу тоо тектерди бургулоодо, металл ж-а таш иштетүү өнөр жайларында колдонулат. С и н т е т и к а л ы к А. көмүртектен ж-а көмүртектүү заттардан жасалма жол м-н алынат. Анын кристаллдык структурасы ж-а хим. негизги касиеттери табигый алмаздыкындай. А-дын хим. курамы белгилүү болгондон кийин (18-к-дын акырында) көп өлкөлөрдө аны жасалма түрдө алууга аракет жасалды. Жасалма А. 1-жолу 1960-ж. СССР ИАнын Жогорку басымдар физикасы ин-тунда академик Л. Ф. Верещагиндин жетекчилиги астында алынган. А-ды синтездөөдө басым м-н темп-ра чоӊ роль ойнойт. Абс. нөл темп-рада А. ж-а графиттин ортосундагы термод. теӊ салмактуулуктагы басым 1500 ''Мн/м''<sup>3</sup>

	Жогорку сапаттуу А-дын кендери Уралда, кимберлит түтүктөрү ж-а чачынды кендери Сибирь платформасында, Тиманда, Украинада, Казакстанда (Көкчө-Тоо), Кырг-нда (Ат-Башы, Ак-Түз, Макмал, Надыр ж-а Кассах) табылган. Чет өлкөлөрдө А-дын ири кендери Заир м-н Түш. Африка Респ-сында, Ангола, Гана, Танзания, Канада, Австралия, Бразилия, Индия, Индонезияда бар. Дүйнөлүк рынокто А. зергерлик ж-а тех. болуп бөлүнөт. Зергерлик А. негизинен кооздук үчүн колдонулуучу эӊ кымбат баалуу асыл таш. Анын баасы салмагына, тунуктугуна, тазалыгына жараша болот. Майда тунук эмес А. (борт, карбона дого окшогон түрлөрү) катуу тоо тектерди бургулоодо, металл ж-а таш иштетүү өнөр жайларында колдонулат.<br>

	~~С и н т е т и к а л ы к А. көмүртектен ж-а көмүртектүү заттардан~~
	жасалма жол м-н алынат. Анын кристаллдык структурасы ж-а хим. негизги касиеттери табигый алмаздыкындай. А-дын хим. курамы белгилүү болгондон кийин (18-к-дын акырында) көп өлкөлөрдө аны жасалма түрдө алууга аракет жасалды. Жасалма А. 1-жолу 1960-ж. СССР ИАнын Жогорку басымдар физикасы ин-тунда академик Л. Ф. Верещагиндин жетекчилиги астында алынган. А-ды синтездөөдө басым м-н темп-ра чоӊ роль ойнойт. Абс. нөл темп-рада А. ж-а графиттин ортосундагы термод. теӊ салмактуулуктагы басым 1500 ''Мн/м''<sup>3</sup>
	болуп, темп-ра жогорулаган сайын басым көбөйө берет. Басым теӊ салмактуулуктан азайганда ‒ графит, ал эми ашыкча болгондо А. туруктуу болот. Ошондо да А-ды графитке ж-а графитти А-га айландыруу үчүн темп-ра эӊ жогору (2600°С) болушу керек. Синтезди оӊойло<table><br>		болуп, темп-ра жогорулаган сайын басым көбөйө берет. Басым теӊ салмактуулуктан азайганда ‒ графит, ал эми ашыкча болгондо А. туруктуу болот. Ошондо да А-ды графитке ж-а графитти А-га айландыруу үчүн темп-ра эӊ жогору (2600°С) болушу керек. Синтезди оӊойло<table><br>
	</table>		</table>

imported>Roza, 08:06, 12 Апрель (Чын куран) 2022 карата

2022-04-12T08:06:22Z

← Мурунку нускасы		08:06, 12 Апрель (Чын куран) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	(гр. adamas ‒ «жеӊилбес», ар. ‒ алмас ‒ өтө катуу) ‒ минерал, таза көмүртектин (С) кристаллдык модификациясы. Табигый зат		(гр. adamas ‒ «жеӊилбес», ар. ‒ алмас ‒ өтө катуу) ‒ минерал, таза көмүртектин (С) кристаллдык модификациясы. Табигый зат
	[[File:АЛМАЗ83.png \| thumb \| Алмаздын кристаллдык торчосунун жөнөкөй уячасы.]]		[[File:АЛМАЗ83.png \| thumb \| Алмаздын кристаллдык торчосунун жөнөкөй уячасы.]]
	тардын эӊ катуусу (''Моос шкаласы'' б-ча 10) ж-а 1-класстагы асыл		тардын эӊ катуусу (''Моос шкаласы'' б-ча 10) ж-а 1-класстагы асыл таш. Ал табигый ж-а жасалма (синтетикалык) А. болуп бөлүнөт..<br>
	таш. Ал табигый ж-а жасалма (синтетикалык) А. болуп бөлүнөт.<br>
	Т а б и г ы й А. куб системасында ~~кристалл данат~~. С. салм. 3‒5. Көбүнчө мөлтүр тунук, кээде		Т а б и г ы й А. куб системасында кристаллданат. С. салм. 3‒5. Көбүнчө мөлтүр тунук, кээде
	[[File:АЛМАЗ84.png \| thumb \| 1. «Орлов» алмазы.]]		[[File:АЛМАЗ84.png \| thumb \| 1. «Орлов» алмазы.]]
	[[File:АЛМАЗ85.png \| thumb \| 2. «Токтогул» алмазы.]]		[[File:АЛМАЗ85.png \| thumb \| 2. «Токтогул» алмазы.]]
	өӊү агыш, саргыч, көгүлтүр, жашыл кызгылт, күрөӊ кара сур. Айрыкча түссүз тунугу өтө баалуу. А. ~~зер~~		өӊү агыш, саргыч, көгүлтүр, жашыл кызгылт, күрөӊ кара сур. Айрыкча түссүз тунугу өтө баалуу. А. зергерлик м-н кырдалгандан кийин, ''бриллиант'' (каухар) деп аталат. А. кристаллынын салмагы 0,01 караттан 100, кээде 1000 каратка чейин жетет (1 карат 0,2 ''г''). Суу жукпайт, жарыкка нурланат. Электр тогун начар өткөрөт. Кислоталар м-н жегичтерге туруктуу. Селитранын эриндисинде ж-а содада эрийт (t 500°C). Абасыз жайда же инерттүү газда 3600°Сде графитке айланат. А. алгачкы ж-а чачынды кендеринен казылып алынат. Алгачкы кендери байыркы калкандар м-н платформаларда жайгашкан ультранегиздүү магмалык тоо тек ‒ кимберлитте гана кезигет. Кимберлит түтүкчөлөрүндө А. текши таралбастан, бирин-серин айрым кристалл түрүндө болот. Азыркы мезгилде кенташта (рудада) А-дын өлчөмү 0,4‒0,5 ''кар/м''<sup>3</sup>ге жеткен алгачкы кендер гана иштетилет. Табигый А-дын пайда болушу тактала элек. Айрым изилдөөчүлөр А. жердин мантиясынын үстүнкү чегинде, б. а. өтө тереӊдикте, кээси платформанын фундаменти м-н чөкмө тоо тектердин чектешкен жеринде эле (2‒4 ''км ''тереӊдикте) пайда болот деп болжолдойт. Дүйнөдөгү А-дын көбү (80‒85%) чачынды кендерден казылып алынат. Мындай кендерди иштетүү үчүн андагы А-дын саны 0,25‒0,50 ''кар/м''<sup>3</sup> болууга тийиш.<br>
	~~герлик~~ м-н кырдалгандан кийин, ''бриллиант'' (каухар) деп аталат. А. кристаллынын салмагы 0,01 караттан 100, кээде 1000 каратка че
	~~йин~~ жетет (1 карат 0,2 ''г''). Суу жукпайт, жарыкка нурланат. Электр тогун начар өткөрөт. Кислоталар м-н жегичтерге туруктуу. Селитранын эриндисинде ж-а содада эрийт (t 500°C). Абасыз жайда же инерттүү газда 3600°Сде графитке айланат. А. алгачкы ж-а чачынды кендеринен казылып алынат. Алгачкы кендери байыркы калкандар м-н платформаларда жайгашкан ультранегиздүү магмалык тоо тек ‒ кимберлитте гана кезигет. Кимберлит түтүкчөлөрүндө А. текши таралбастан, бирин-серин айрым кристалл түрүндө болот. Азыркы мезгилде кенташта (рудада) А-дын өлчөмү 0,4‒0,5 ''кар/м''<sup>3</sup>ге жеткен алгачкы кендер гана иштетилет. Табигый А-дын пайда болушу тактала элек. Айрым изилдөөчүлөр А. жердин мантиясынын үстүнкү чегинде, б. а. өтө тереӊдикте, кээси платформанын фундаменти м-н чөкмө тоо тектердин чектешкен жеринде эле (2‒4 ''км ''тереӊдикте) пайда болот деп болжолдойт. Дүйнөдөгү А-дын көбү (80‒85%) чачынды кендерден казылып алынат. Мындай кендерди иштетүү үчүн андагы А-дын саны 0,25‒0,50 ''кар/м''<sup>3</sup> болууга тийиш.<br>		Жогорку сапаттуу А-дын кендери Уралда, кимберлит түтүктөрү ж-а чачынды кендери Сибирь платформасында, Тиманда, Украинада, Казакстанда (Көкчө-Тоо), Кырг-нда (Ат-Башы, Ак-Түз, Макмал, Надыр ж-а Кассах) табылган. Чет өлкөлөрдө А-дын ири кендери Заир м-н Түш. Африка Респ-сында, Ангола, Гана, Танзания, Канада, Австралия, Бразилия, Индия, Индонезияда бар. Дүйнөлүк рынокто А. зергерлик ж-а тех. болуп бөлүнөт. Зергерлик А. негизинен кооздук үчүн колдонулуучу эӊ кымбат баалуу асыл таш. Анын баасы салмагына, тунуктугуна, тазалыгына жараша болот. Майда тунук эмес А. (борт, карбона дого окшогон түрлөрү) катуу тоо тектерди бургулоодо, металл ж-а таш иштетүү өнөр жайларында колдонулат.<br>
	Жогорку сапаттуу А-дын кендери Уралда, кимберлит түтүктөрү ж-а чачынды кендери Сибирь платформасында, Тиманда, Украинада, Казакстанда (Көкчө-Тоо), Кырг-нда (Ат-Башы, Ак-Түз, Макмал, Надыр ж-а Кассах) табылган. Чет өлкөлөрдө А-дын ири кендери Заир м-н Түш. Африка ~~Республикасында~~, Ангола, Гана, Танзания, Канада, Австралия, Бразилия, Индия, Индонезияда бар. Дүйнөлүк рынокто А. ~~зергер~~
	~~лик~~ ж-а тех. болуп бөлүнөт. Зергерлик А. негизинен кооздук үчүн колдонулуучу эӊ кымбат баалуу асыл таш. Анын баасы салмагына, тунуктугуна, тазалыгына жараша болот. Майда тунук эмес А. (борт, карбона дого окшогон түрлөрү) катуу тоо тектерди бургулоодо, металл ж-а таш иштетүү өнөр жайларында колдонулат.<br>
	С и н т е т и к а л ы к А. көмүртектен ж-а көмүртектүү заттардан		С и н т е т и к а л ы к А. көмүртектен ж-а көмүртектүү заттардан
	жасалма жол м-н алынат. Анын кристаллдык структурасы ж-а хим. негизги касиеттери табигый алмаздыкындай. А-дын хим. курамы белгилүү болгондон кийин (18-к-дын акырында) көп өлкөлөрдө аны жасалма түрдө алууга аракет жасалды. Жасалма А. 1-жолу 1960-ж. СССР ИАнын Жогорку басымдар физикасы ин-тунда академик Л. Ф. Верещагиндин жетекчилиги астында алынган. А-ды синтездөөдө басым м-н темп-ра чоӊ роль ойнойт. Абс. нөл темп-рада А. ж-а графиттин ортосундагы термод. теӊ салмактуулуктагы басым 1500 ''Мн/м''<sup>3</sup>		жасалма жол м-н алынат. Анын кристаллдык структурасы ж-а хим. негизги касиеттери табигый алмаздыкындай. А-дын хим. курамы белгилүү болгондон кийин (18-к-дын акырында) көп өлкөлөрдө аны жасалма түрдө алууга аракет жасалды. Жасалма А. 1-жолу 1960-ж. СССР ИАнын Жогорку басымдар физикасы ин-тунда академик Л. Ф. Верещагиндин жетекчилиги астында алынган. А-ды синтездөөдө басым м-н темп-ра чоӊ роль ойнойт. Абс. нөл темп-рада А. ж-а графиттин ортосундагы термод. теӊ салмактуулуктагы басым 1500 ''Мн/м''<sup>3</sup>
18 сап:		17 сап:
	туу үчүн графиттин кристаллдык торчосунан бузууга жардам берүүчү ар түрдүү агенттер (темир, никель ж-а алардын куймалары) пайдаланылат. Реакция жүрүүчү аралашмага кошула турган заттар А-дын кээ бир (электрдик ж-а оптикалык) касиеттерин жакшыртуу үчүн колдонулат. Мис., бор кошундусу А-дын кристаллдарына ачык көгүштөн күрөӊ кызгылтка чейинки өӊдөрдү берет. А-дын кристаллдарынын формасы м-н түсү темп-ралык режимге жараша: жогорку темп-рада синтездегенде ‒ тунук октаэдр, темп-ра бир аз төмөндөгөндө ‒ куб октаэдр, ал эми төмөнкү темп-рада кара түстөгү куб кристаллдар алынат да, алар абразивдүү материалдар катары пайдаланылат.<br>		туу үчүн графиттин кристаллдык торчосунан бузууга жардам берүүчү ар түрдүү агенттер (темир, никель ж-а алардын куймалары) пайдаланылат. Реакция жүрүүчү аралашмага кошула турган заттар А-дын кээ бир (электрдик ж-а оптикалык) касиеттерин жакшыртуу үчүн колдонулат. Мис., бор кошундусу А-дын кристаллдарына ачык көгүштөн күрөӊ кызгылтка чейинки өӊдөрдү берет. А-дын кристаллдарынын формасы м-н түсү темп-ралык режимге жараша: жогорку темп-рада синтездегенде ‒ тунук октаэдр, темп-ра бир аз төмөндөгөндө ‒ куб октаэдр, ал эми төмөнкү темп-рада кара түстөгү куб кристаллдар алынат да, алар абразивдүү материалдар катары пайдаланылат.<br>
	Ад.: ''Шафрановский И. И.'' Алмазы. М‒Л., 1964; ''Коломейская М. Я.'' Натуральные и синтетические алмазы в промышленности. М., 1967; ''Трофимов В. С.'' Основные закономерности месторождений на древних платформах и в геосинклинальных областях. М., 1967; ''Харькив А. Д., Зинчук Н. Н., Крючков А. И.'' Коренные месторождения алмазов мира. М., 1998; ''Лаврова Л. Д., Печников В. А., Плешаков А. М.'' Новый генетический тип алмазных месторождений. М., 1999.		Ад.: ''Шафрановский И. И.'' Алмазы. М‒Л., 1964; ''Коломейская М. Я.'' Натуральные и синтетические алмазы в промышленности. М., 1967; ''Трофимов В. С.'' Основные закономерности месторождений на древних платформах и в геосинклинальных областях. М., 1967; ''Харькив А. Д., Зинчук Н. Н., Крючков А. И.'' Коренные месторождения алмазов мира. М., 1998; ''Лаврова Л. Д., Печников В. А., Плешаков А. М.'' Новый генетический тип алмазных месторождений. М., 1999.