http://212.24.105.57:9989/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%90%D0%9B%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%ABАЛТАЙ РЕСПУБЛИКАСЫ - Түзөтүүлөр тарыхы2026-04-23T05:47:07ZУикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхыMediaWiki 1.40.0http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%AB&diff=59702&oldid=previmported>Gulira, 09:14, 20 Январь (Үчтүн айы) 2026 карата2026-01-20T09:14:49Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">09:14, 20 Январь (Үчтүн айы) 2026 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛТАЙ РЕСПУБЛИКАСЫ''' – Россия Федерациясынын курамындагы администрациялык бирдик. Сибирь федерация округуна кирет. Түштүгүнөн Монголия <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кытай Эл Республикасы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чектешет. Аянты 92,9 миң ''км<sup>2</sup>.'' Калкы 210 765 (2024); алтайлыктар, орус, казак ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Орточо жыштыгы 1 ''км<sup>2'' жерге 2,27 киши. Борбору – Горно-Алтайск шаары; шаар калкы 26,4%. Администрациялык-аймактык жактан 10 районго, 1 шаарга бөлүнөт. Мамлекеттик бийлик органдарынын системасы Алтай Республикасынын Конституциясы (1997) тарабынан аныкталат. Мамлекеттик бийлик республика башчысы, Мамлекеттик чогулуш – Эл Курултайы (парламент), өкмөт тарабынан ишке ашырылат. Республика башчысы – Россия Федерациясынын Президенти тарабынан сунушталып, Мамлекеттик чогулуш тарабынан бекитилет <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ошол эле учурда аткаруу бийлигинин башчысы болуп саналат. Жогорку мыйзам чыгаруу (өкүлчүлүк) органы – Мамлекеттик чогулуш 41 депутаттан турат. Республиканын аткаруу бийлигинин жогорку органы – Өкмөт. Анын курамы республика башчысы тарабынан түзүлөт. Республика Батыш Сибирдин түштүк-чыгышында, Түштүк Сибирдин бийик тоолуу аймагында жайгашкан (эң бийик жери Белуха чокусу, бийиктиги 4506 ''м).'' Бийик кырка тоолорду (Катунь, Курай, Түндүк <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>ж-а</span> Түштүк Чүй ж. б.) «талаа» деп аталган өрөөндөр <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жазы чуңкурдуктар бөлүп жатат. Климаты кескин континенттик. Январдын орточо температурасы –12°...–32°С, июлдуку 9–18°С. Жылдык жаан-чачыны 100 ''мм''ден (тоо аралык өрөөндөрдө) 1000 ''мм''ге чейин. Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. Республиканын экологиялык абалы канааттандыраарлык. Дарыялары: Катунь, Бия, Чары ж. б.; көлү – Төлөс (Алтын-Көл). Кара <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тоонун күл топурактары басымдуу. Аймагынын 25%и токой. Ири чуңкурдуктарында тоо-талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жарым чөл тибиндеги өсүмдүктөр өсөт. Алтын, күмүш, жез, молибден, вольфрам, курулуш материалдары казылып алынат. Алтайдын аймагынан таш дооруна таандык (төмөнкү палеолиттик Улалинка, мустье доорундагы Коркунучтуу, Усть-Канск ж. б. үңкүрлөрү, мезолиттик усть-семин маданияты, неолиттик ортоңку Катунь маданияты) тургун жайлар табылган.Коло доору Афанасьев маданиятынын (Балык Туу-Көл, Семи-Сарт) эстеликтери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> белгилүү. Эрте темир дооруна скиф–сибирь тибиндеги (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> пазырык маданиятынын эстеликтери: Үкөк, Туюктуу, Башадар ж. б.) коргондор таандык. Жакында 1997-жылы Алтай республикасындагы Локоть деген жерде биздин заманга чейинки 5–4-кылымга (сак мезгилиндеги урууларга) таандык табылган алтын адам тышкы түспөлү боюнча Ысык коргонунан (Казакстан) табылган ''Алтын адам'' <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> окшош болуп, кийимдери толугу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> алтын пластиналардан турган. Анын буюмдарынын саны 1800гө жетип, салмагы 1 кгды түзгөн. Биздин заманга чейин 3-кылымдын аягы – 2-кылымдын башынан биздин замандын 1-кылымына чейин Алтай гунндардын мамлекетинин курамында келген. 2–4-кылымдарда алтайлыктарга ''сянбилер'' чоң таасир тийгизишсе, 4-кылымдын аягы 6-кылымдын ортосуна чейин алар ''жужандарга'' баш ийип келген. 552-жылы алтайлык түрктөрдүн өз алдынча мамлекети – ''Түрк каганаты'' негизделип, анын борбору Алтайдан Орхон дарыясынын жээгине которулган. Түрк кагандыгынын курамына Чоң Хинган кырка тоосунан Аму-Дарыяга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Түндүк Кавказга чейинки аймактар каратылган. Кагандыктын чек арасы Түндүктө Енисей <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Тоолуу Алтай, түштүктө Улуу Кытай дубалы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Тибетке чейин созулган. 581-жылы кагандык Чыгыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Батыш болуп бөлүнүп, Алтай Чыгыш Түрк кагандыгынын курамында калган. 8-кылымда Түрк кагандыгы кыйраган соң, Алтай Уйгур, кийинчерээк Кыргыз кагандыгынын курамына кирген. 8-кылымдан Aлтайда манихейизм дини таралган. 13-кылымдын башынан Монгол империясынын курамына кирген. 15-кылымдын ортосунан Түштүк Алтайдын калкы батыш монголдордун (ойроттордун) таасирине кирип, түндүк алтайлыктар (кумандиндер, тубалар, челкандар) кыргыздарга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алтайлык телеуттарга көз каранды болгон.<br>17-кылымдын аягында алар Орус мамлекетинин букаралары болуп калышкан (алардын 100дөн ашуун улус, айылдары казынага ясак төлөшкөн). Цинь империясынын ''Жунгар хандыгына'' каршы согуштарынын мезгилинде (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1755–57</del>) хандыктын калкынын көпчүлүгү кырылып, 1756-жылы түштүк алтайлыктар (алтай-кижи, теленгиттер) орус букаралыгына өткөн. Алтайдын аймагы Сибирь губерниясынын (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1756–79</del>), Колыван облусунун (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1779–83</del>), Колыван (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1873–96</del>), Тобол (1796–1804) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Томск губернияларынын (1804–1917) курамында келген. Алтайдын калкы негизинен көчмөн мал чарбасы, аңчылык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> кедр жаңгагын чогултуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кесиптенген. Убактылуу өкмөттүн чечими <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Томск губерниясынын карамагынан өз алдынча Алтай губерниясы (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1917–25</del>) бөлүнгөн. Дыйкан депутаттардын Алтайлык съездинде (1917, Улала кыштагы) Тоолуу Алтайдын Бий уездинин курамынан чыгаруу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кара-Корум–Алтай <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ойрот Республикаларын (Орус <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Монгол Алтайын, Урянхайды, Жунгарияны камтыган) түзүү чечими кабыл алынган. Бирок, бул чечим Сибирде бийликтин А. В. Колчактын колуна өтүшүнө байланыштуу ишке ашкан эмес. 1919-жылы Улала кыштагынын Кызыл Армия тарабынан ээлениши <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Тоолуу Алтай РСФСРдин курамына кирген. 1922-жылы борбору Улала (1928-жылдан шаар статусун алган, 1932-жылы Ойрот Туру, 1948-жылдан Тоолуу Алтай) болгон Ойрот Автономиялуу облусу (1948-жылдан Тоолуу Алтай) түзүлгөн. Облус РСФСРдин курамындагы Сибирь (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1925–30</del>), Батыш Сибирь (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1930–37</del>), Алтай крайынын (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1937–91</del>) карамагына кирген. 1991-жылы Тоолуу Алтай ССРи, 1992-жылдан Россия Федерациясынын курамындагы Тоолуу Алтай Республикасы болуп кайра түзүлгөн. 1992-жылдан Алтай Республикасы.<br> Экономикасында өнөр жайдын үлүшү төмөн. Экономиканын негизин мал чарбасы түзөт. Кой-эчки, уй, топоз, жылкы асыралып, чаар бугу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> марал көбөйтүлүүдө. Тыбыт берүүчү эчкилери жогорку продуктуулугу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тыбыты <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат. Аары чарбасы, аңчылык өнүккөн. Токой, түстүү металлургия, жыгаччылык, жеңил, тамак-аш (жоопкерчилиги чектелген «Майма-Молоко» коому; жогорку сапаттагы сыр чыгарат), курулуш материалдар, электр техникалык, металл иштетүү, машина куруу өнөр жайы бар. Тоют өсүмдүктөрү, дан эгиндери (буудай, сулу ж. б.) эгилет. Негизги транспорт магистралы – Чүй тракты. Темир жолу жок. Автомобиль жолунун узундугу 3396 ''км'' (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> 1217 ''км'' асфальтталган). Мамлекеттик университет (2003), драма театры, филармония, край таануу музейи, китепканалар бар. Too климаттык Чемал курорту иштейт.<br></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛТАЙ РЕСПУБЛИКАСЫ''' – Россия Федерациясынын курамындагы администрациялык бирдик. Сибирь федерация округуна кирет. Түштүгүнөн Монголия <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кытай Эл Республикасы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чектешет. Аянты 92,9 миң ''км<sup>2</sup>.'' Калкы 210 765 (2024); алтайлыктар, орус, казак ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Орточо жыштыгы 1 ''км<sup>2'' жерге 2,27 киши. Борбору – Горно-Алтайск шаары; шаар калкы 26,4%. Администрациялык-аймактык жактан 10 районго, 1 шаарга бөлүнөт. Мамлекеттик бийлик органдарынын системасы Алтай Республикасынын Конституциясы (1997) тарабынан аныкталат. Мамлекеттик бийлик республика башчысы, Мамлекеттик чогулуш – Эл Курултайы (парламент), өкмөт тарабынан ишке ашырылат. Республика башчысы – Россия Федерациясынын Президенти тарабынан сунушталып, Мамлекеттик чогулуш тарабынан бекитилет <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ошол эле учурда аткаруу бийлигинин башчысы болуп саналат. Жогорку мыйзам чыгаруу (өкүлчүлүк) органы – Мамлекеттик чогулуш 41 депутаттан турат. Республиканын аткаруу бийлигинин жогорку органы – Өкмөт. Анын курамы республика башчысы тарабынан түзүлөт. Республика Батыш Сибирдин түштүк-чыгышында, Түштүк Сибирдин бийик тоолуу аймагында жайгашкан (эң бийик жери Белуха чокусу, бийиктиги 4506 ''м).'' Бийик кырка тоолорду (Катунь, Курай, Түндүк <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>ж-а</span> Түштүк Чүй ж. б.) «талаа» деп аталган өрөөндөр <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жазы чуңкурдуктар бөлүп жатат. Климаты кескин континенттик. Январдын орточо температурасы –12°...–32°С, июлдуку 9–18°С. Жылдык жаан-чачыны 100 ''мм''ден (тоо аралык өрөөндөрдө) 1000 ''мм''ге чейин. Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. Республиканын экологиялык абалы канааттандыраарлык. Дарыялары: Катунь, Бия, Чары ж. б.; көлү – Төлөс (Алтын-Көл). Кара <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тоонун күл топурактары басымдуу. Аймагынын 25%и токой. Ири чуңкурдуктарында тоо-талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жарым чөл тибиндеги өсүмдүктөр өсөт. Алтын, күмүш, жез, молибден, вольфрам, курулуш материалдары казылып алынат. Алтайдын аймагынан таш дооруна таандык (төмөнкү палеолиттик Улалинка, мустье доорундагы Коркунучтуу, Усть-Канск ж. б. үңкүрлөрү, мезолиттик усть-семин маданияты, неолиттик ортоңку Катунь маданияты) тургун жайлар табылган.Коло доору Афанасьев маданиятынын (Балык Туу-Көл, Семи-Сарт) эстеликтери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> белгилүү. Эрте темир дооруна скиф–сибирь тибиндеги (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> пазырык маданиятынын эстеликтери: Үкөк, Туюктуу, Башадар ж. б.) коргондор таандык. Жакында 1997-жылы Алтай республикасындагы Локоть деген жерде биздин заманга чейинки 5–4-кылымга (сак мезгилиндеги урууларга) таандык табылган алтын адам тышкы түспөлү боюнча Ысык коргонунан (Казакстан) табылган ''Алтын адам'' <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> окшош болуп, кийимдери толугу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> алтын пластиналардан турган. Анын буюмдарынын саны 1800гө жетип, салмагы 1 кгды түзгөн. Биздин заманга чейин 3-кылымдын аягы – 2-кылымдын башынан биздин замандын 1-кылымына чейин Алтай гунндардын мамлекетинин курамында келген. 2–4-кылымдарда алтайлыктарга ''сянбилер'' чоң таасир тийгизишсе, 4-кылымдын аягы 6-кылымдын ортосуна чейин алар ''жужандарга'' баш ийип келген. 552-жылы алтайлык түрктөрдүн өз алдынча мамлекети – ''Түрк каганаты'' негизделип, анын борбору Алтайдан Орхон дарыясынын жээгине которулган. Түрк кагандыгынын курамына Чоң Хинган кырка тоосунан Аму-Дарыяга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Түндүк Кавказга чейинки аймактар каратылган. Кагандыктын чек арасы Түндүктө Енисей <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Тоолуу Алтай, түштүктө Улуу Кытай дубалы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Тибетке чейин созулган. 581-жылы кагандык Чыгыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Батыш болуп бөлүнүп, Алтай Чыгыш Түрк кагандыгынын курамында калган. 8-кылымда Түрк кагандыгы кыйраган соң, Алтай Уйгур, кийинчерээк Кыргыз кагандыгынын курамына кирген. 8-кылымдан Aлтайда манихейизм дини таралган. 13-кылымдын башынан Монгол империясынын курамына кирген. 15-кылымдын ортосунан Түштүк Алтайдын калкы батыш монголдордун (ойроттордун) таасирине кирип, түндүк алтайлыктар (кумандиндер, тубалар, челкандар) кыргыздарга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алтайлык телеуттарга көз каранды болгон.<br>17-кылымдын аягында алар Орус мамлекетинин букаралары болуп калышкан (алардын 100дөн ашуун улус, айылдары казынага ясак төлөшкөн). Цинь империясынын ''Жунгар хандыгына'' каршы согуштарынын мезгилинде (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1755–1757</ins>) хандыктын калкынын көпчүлүгү кырылып, 1756-жылы түштүк алтайлыктар (алтай-кижи, теленгиттер) орус букаралыгына өткөн. Алтайдын аймагы Сибирь губерниясынын (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1756–1779</ins>), Колыван облусунун (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1779–1783</ins>), Колыван (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1873–1896</ins>), Тобол (1796–1804) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Томск губернияларынын (1804–1917) курамында келген. Алтайдын калкы негизинен көчмөн мал чарбасы, аңчылык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> кедр жаңгагын чогултуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кесиптенген. Убактылуу өкмөттүн чечими <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Томск губерниясынын карамагынан өз алдынча Алтай губерниясы (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1917–1925</ins>) бөлүнгөн. Дыйкан депутаттардын Алтайлык съездинде (1917, Улала кыштагы) Тоолуу Алтайдын Бий уездинин курамынан чыгаруу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кара-Корум–Алтай <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ойрот Республикаларын (Орус <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Монгол Алтайын, Урянхайды, Жунгарияны камтыган) түзүү чечими кабыл алынган. Бирок, бул чечим Сибирде бийликтин А. В. Колчактын колуна өтүшүнө байланыштуу ишке ашкан эмес. 1919-жылы Улала кыштагынын Кызыл Армия тарабынан ээлениши <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Тоолуу Алтай РСФСРдин курамына кирген. 1922-жылы борбору Улала (1928-жылдан шаар статусун алган, 1932-жылы Ойрот Туру, 1948-жылдан Тоолуу Алтай) болгон Ойрот Автономиялуу облусу (1948-жылдан Тоолуу Алтай) түзүлгөн. Облус РСФСРдин курамындагы Сибирь (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1925–1930</ins>), Батыш Сибирь (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1930–1937</ins>), Алтай крайынын (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1937–1991</ins>) карамагына кирген. 1991-жылы Тоолуу Алтай ССРи, 1992-жылдан Россия Федерациясынын курамындагы Тоолуу Алтай Республикасы болуп кайра түзүлгөн. 1992-жылдан Алтай Республикасы.<br> Экономикасында өнөр жайдын үлүшү төмөн. Экономиканын негизин мал чарбасы түзөт. Кой-эчки, уй, топоз, жылкы асыралып, чаар бугу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> марал көбөйтүлүүдө. Тыбыт берүүчү эчкилери жогорку продуктуулугу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тыбыты <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат. Аары чарбасы, аңчылык өнүккөн. Токой, түстүү металлургия, жыгаччылык, жеңил, тамак-аш (жоопкерчилиги чектелген «Майма-Молоко» коому; жогорку сапаттагы сыр чыгарат), курулуш материалдар, электр техникалык, металл иштетүү, машина куруу өнөр жайы бар. Тоют өсүмдүктөрү, дан эгиндери (буудай, сулу ж. б.) эгилет. Негизги транспорт магистралы – Чүй тракты. Темир жолу жок. Автомобиль жолунун узундугу 3396 ''км'' (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> 1217 ''км'' асфальтталган). Мамлекеттик университет (2003), драма театры, филармония, край таануу музейи, китепканалар бар. Too климаттык Чемал курорту иштейт.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> ''С. Айткулова, А. Орозов.''</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> ''С. Айткулова, А. Орозов.''</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:1-Том]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:1-Том]]</div></td></tr>
</table>imported>Gulirahttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%AB&diff=59701&oldid=previmported>Begay, 06:20, 22 Май (Бугу) 2025 карата2025-05-22T06:20:53Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">06:20, 22 Май (Бугу) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛТАЙ РЕСПУБЛИКАСЫ''' – Россия Федерациясынын курамындагы администрациялык бирдик. Сибирь федерация округуна кирет. Түштүгүнөн Монголия <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кытай Эл Республикасы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чектешет. Аянты 92,9 миң ''км<sup>2</sup>.'' Калкы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">209,2 миң </del>(<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2009</del>); алтайлыктар, орус, казак ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Орточо жыштыгы 1 ''км<sup>2'' жерге 2,<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2 </del>киши. Борбору – Горно-Алтайск шаары; шаар калкы 26,4%. Администрациялык-аймактык жактан 10 районго, 1 шаарга бөлүнөт. Мамлекеттик бийлик органдарынын системасы Алтай Республикасынын Конституциясы (1997) тарабынан аныкталат. Мамлекеттик бийлик республика башчысы, Мамлекеттик чогулуш – Эл Курултайы (парламент), өкмөт тарабынан ишке ашырылат. Республика башчысы – Россия Федерациясынын Президенти тарабынан сунушталып, Мамлекеттик чогулуш тарабынан бекитилет <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ошол эле учурда аткаруу бийлигинин башчысы болуп саналат. Жогорку мыйзам чыгаруу (өкүлчүлүк) органы – Мамлекеттик чогулуш 41 депутаттан турат. Республиканын аткаруу бийлигинин жогорку органы – Өкмөт. Анын курамы республика башчысы тарабынан түзүлөт. Республика Батыш Сибирдин түштүк-чыгышында, Түштүк Сибирдин бийик тоолуу аймагында жайгашкан (эң бийик жери Белуха чокусу, бийиктиги 4506 ''м).'' Бийик кырка тоолорду (Катунь, Курай, Түндүк <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>ж-а</span> Түштүк Чүй ж. б.) «талаа» деп аталган өрөөндөр <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жазы чуңкурдуктар бөлүп жатат. Климаты кескин континенттик. Январдын орточо температурасы –12°...–32°С, июлдуку 9–18°С. Жылдык жаан-чачыны 100 ''мм''ден (тоо аралык өрөөндөрдө) 1000 ''мм''ге чейин. Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. Республиканын экологиялык абалы канааттандыраарлык. Дарыялары: Катунь, Бия, Чары ж. б.; көлү – Төлөс (Алтын-Көл). Кара <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тоонун күл топурактары басымдуу. Аймагынын 25%и токой. Ири чуңкурдуктарында тоо-талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жарым чөл тибиндеги өсүмдүктөр өсөт. Алтын, күмүш, жез, молибден, вольфрам, курулуш материалдары казылып алынат. Алтайдын аймагынан таш дооруна таандык (төмөнкү палеолиттик Улалинка, мустье доорундагы Коркунучтуу, Усть-Канск ж. б. үңкүрлөрү, мезолиттик усть-семин маданияты, неолиттик ортоңку Катунь маданияты) тургун жайлар табылган.Коло доору Афанасьев маданиятынын (Балык Туу-Көл, Семи-Сарт) эстеликтери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> белгилүү. Эрте темир дооруна скиф–сибирь тибиндеги (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> пазырык маданиятынын эстеликтери: Үкөк, Туюктуу, Башадар ж. б.) коргондор таандык. Жакында 1997-жылы Алтай республикасындагы Локоть деген жерде биздин заманга чейинки 5–4-кылымга (сак мезгилиндеги урууларга) таандык табылган алтын адам тышкы түспөлү боюнча Ысык коргонунан (Казакстан) табылган ''Алтын адам'' <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> окшош болуп, кийимдери толугу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> алтын пластиналардан турган. Анын буюмдарынын саны 1800гө жетип, салмагы 1 кгды түзгөн. Биздин заманга чейин 3-кылымдын аягы – 2-кылымдын башынан биздин замандын 1-кылымына чейин Алтай гунндардын мамлекетинин курамында келген. 2–4-кылымдарда алтайлыктарга ''сянбилер'' чоң таасир тийгизишсе, 4-кылымдын аягы 6-кылымдын ортосуна чейин алар ''жужандарга'' баш ийип келген. 552-жылы алтайлык түрктөрдүн өз алдынча мамлекети – ''Түрк каганаты'' негизделип, анын борбору Алтайдан Орхон дарыясынын жээгине которулган. Түрк кагандыгынын курамына Чоң Хинган кырка тоосунан Аму-Дарыяга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Түндүк Кавказга чейинки аймактар каратылган. Кагандыктын чек арасы Түндүктө Енисей <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Тоолуу Алтай, түштүктө Улуу Кытай дубалы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Тибетке чейин созулган. 581-жылы кагандык Чыгыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Батыш болуп бөлүнүп, Алтай Чыгыш Түрк кагандыгынын курамында калган. 8-кылымда Түрк кагандыгы кыйраган соң, Алтай Уйгур, кийинчерээк Кыргыз кагандыгынын курамына кирген. 8-кылымдан Aлтайда манихейизм дини таралган. 13-кылымдын башынан Монгол империясынын курамына кирген. 15-кылымдын ортосунан Түштүк Алтайдын калкы батыш монголдордун (ойроттордун) таасирине кирип, түндүк алтайлыктар (кумандиндер, тубалар, челкандар) кыргыздарга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алтайлык телеуттарга көз каранды болгон.<br>17-кылымдын аягында алар Орус мамлекетинин букаралары болуп калышкан (алардын 100дөн ашуун улус, айылдары казынага ясак төлөшкөн). Цинь империясынын ''Жунгар хандыгына'' каршы согуштарынын мезгилинде (1755–57) хандыктын калкынын көпчүлүгү кырылып, 1756-жылы түштүк алтайлыктар (алтай-кижи, теленгиттер) орус букаралыгына өткөн. Алтайдын аймагы Сибирь губерниясынын (1756–79), Колыван облусунун (1779–83), Колыван (1873–96), Тобол (1796–1804) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Томск губернияларынын (1804–1917) курамында келген. Алтайдын калкы негизинен көчмөн мал чарбасы, аңчылык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> кедр жаңгагын чогултуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кесиптенген. Убактылуу өкмөттүн чечими <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Томск губерниясынын карамагынан өз алдынча Алтай губерниясы (1917–25) бөлүнгөн. Дыйкан депутаттардын Алтайлык съездинде (1917, Улала кыштагы) Тоолуу Алтайдын Бий уездинин курамынан чыгаруу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кара-Корум–Алтай <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ойрот Республикаларын (Орус <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Монгол Алтайын, Урянхайды, Жунгарияны камтыган) түзүү чечими кабыл алынган. Бирок, бул чечим Сибирде бийликтин А. В. Колчактын колуна өтүшүнө байланыштуу ишке ашкан эмес. 1919-жылы Улала кыштагынын Кызыл Армия тарабынан ээлениши <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Тоолуу Алтай РСФСРдин курамына кирген. 1922-жылы борбору Улала (1928-жылдан шаар статусун алган, 1932-жылы Ойрот Туру, 1948-жылдан Тоолуу Алтай) болгон Ойрот Автономиялуу облусу (1948-жылдан Тоолуу Алтай) түзүлгөн. Облус РСФСРдин курамындагы Сибирь (1925–30), Батыш Сибирь (1930–37), Алтай крайынын (1937–91) карамагына кирген. 1991-жылы Тоолуу Алтай ССРи, 1992-жылдан Россия Федерациясынын курамындагы Тоолуу Алтай Республикасы болуп кайра түзүлгөн. 1992-жылдан Алтай Республикасы.<br> Экономикасында өнөр жайдын үлүшү төмөн. Экономиканын негизин мал чарбасы түзөт. Кой-эчки, уй, топоз, жылкы асыралып, чаар бугу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> марал көбөйтүлүүдө. Тыбыт берүүчү эчкилери жогорку продуктуулугу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тыбыты <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат. Аары чарбасы, аңчылык өнүккөн. Токой, түстүү металлургия, жыгаччылык, жеңил, тамак-аш (жоопкерчилиги чектелген «Майма-Молоко» коому; жогорку сапаттагы сыр чыгарат), курулуш материалдар, электр техникалык, металл иштетүү, машина куруу өнөр жайы бар. Тоют өсүмдүктөрү, дан эгиндери (буудай, сулу ж. б.) эгилет. Негизги транспорт магистралы – Чүй тракты. Темир жолу жок. Автомобиль жолунун узундугу 3396 ''км'' (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> 1217 ''км'' асфальтталган). Мамлекеттик университет (2003), драма театры, филармония, край таануу музейи, китепканалар бар. Too климаттык Чемал курорту иштейт.<br></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛТАЙ РЕСПУБЛИКАСЫ''' – Россия Федерациясынын курамындагы администрациялык бирдик. Сибирь федерация округуна кирет. Түштүгүнөн Монголия <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кытай Эл Республикасы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чектешет. Аянты 92,9 миң ''км<sup>2</sup>.'' Калкы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">210 765 </ins>(<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2024</ins>); алтайлыктар, орус, казак ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Орточо жыштыгы 1 ''км<sup>2'' жерге 2,<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">27 </ins>киши. Борбору – Горно-Алтайск шаары; шаар калкы 26,4%. Администрациялык-аймактык жактан 10 районго, 1 шаарга бөлүнөт. Мамлекеттик бийлик органдарынын системасы Алтай Республикасынын Конституциясы (1997) тарабынан аныкталат. Мамлекеттик бийлик республика башчысы, Мамлекеттик чогулуш – Эл Курултайы (парламент), өкмөт тарабынан ишке ашырылат. Республика башчысы – Россия Федерациясынын Президенти тарабынан сунушталып, Мамлекеттик чогулуш тарабынан бекитилет <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ошол эле учурда аткаруу бийлигинин башчысы болуп саналат. Жогорку мыйзам чыгаруу (өкүлчүлүк) органы – Мамлекеттик чогулуш 41 депутаттан турат. Республиканын аткаруу бийлигинин жогорку органы – Өкмөт. Анын курамы республика башчысы тарабынан түзүлөт. Республика Батыш Сибирдин түштүк-чыгышында, Түштүк Сибирдин бийик тоолуу аймагында жайгашкан (эң бийик жери Белуха чокусу, бийиктиги 4506 ''м).'' Бийик кырка тоолорду (Катунь, Курай, Түндүк <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>ж-а</span> Түштүк Чүй ж. б.) «талаа» деп аталган өрөөндөр <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жазы чуңкурдуктар бөлүп жатат. Климаты кескин континенттик. Январдын орточо температурасы –12°...–32°С, июлдуку 9–18°С. Жылдык жаан-чачыны 100 ''мм''ден (тоо аралык өрөөндөрдө) 1000 ''мм''ге чейин. Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. Республиканын экологиялык абалы канааттандыраарлык. Дарыялары: Катунь, Бия, Чары ж. б.; көлү – Төлөс (Алтын-Көл). Кара <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тоонун күл топурактары басымдуу. Аймагынын 25%и токой. Ири чуңкурдуктарында тоо-талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жарым чөл тибиндеги өсүмдүктөр өсөт. Алтын, күмүш, жез, молибден, вольфрам, курулуш материалдары казылып алынат. Алтайдын аймагынан таш дооруна таандык (төмөнкү палеолиттик Улалинка, мустье доорундагы Коркунучтуу, Усть-Канск ж. б. үңкүрлөрү, мезолиттик усть-семин маданияты, неолиттик ортоңку Катунь маданияты) тургун жайлар табылган.Коло доору Афанасьев маданиятынын (Балык Туу-Көл, Семи-Сарт) эстеликтери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> белгилүү. Эрте темир дооруна скиф–сибирь тибиндеги (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> пазырык маданиятынын эстеликтери: Үкөк, Туюктуу, Башадар ж. б.) коргондор таандык. Жакында 1997-жылы Алтай республикасындагы Локоть деген жерде биздин заманга чейинки 5–4-кылымга (сак мезгилиндеги урууларга) таандык табылган алтын адам тышкы түспөлү боюнча Ысык коргонунан (Казакстан) табылган ''Алтын адам'' <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> окшош болуп, кийимдери толугу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> алтын пластиналардан турган. Анын буюмдарынын саны 1800гө жетип, салмагы 1 кгды түзгөн. Биздин заманга чейин 3-кылымдын аягы – 2-кылымдын башынан биздин замандын 1-кылымына чейин Алтай гунндардын мамлекетинин курамында келген. 2–4-кылымдарда алтайлыктарга ''сянбилер'' чоң таасир тийгизишсе, 4-кылымдын аягы 6-кылымдын ортосуна чейин алар ''жужандарга'' баш ийип келген. 552-жылы алтайлык түрктөрдүн өз алдынча мамлекети – ''Түрк каганаты'' негизделип, анын борбору Алтайдан Орхон дарыясынын жээгине которулган. Түрк кагандыгынын курамына Чоң Хинган кырка тоосунан Аму-Дарыяга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Түндүк Кавказга чейинки аймактар каратылган. Кагандыктын чек арасы Түндүктө Енисей <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Тоолуу Алтай, түштүктө Улуу Кытай дубалы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Тибетке чейин созулган. 581-жылы кагандык Чыгыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Батыш болуп бөлүнүп, Алтай Чыгыш Түрк кагандыгынын курамында калган. 8-кылымда Түрк кагандыгы кыйраган соң, Алтай Уйгур, кийинчерээк Кыргыз кагандыгынын курамына кирген. 8-кылымдан Aлтайда манихейизм дини таралган. 13-кылымдын башынан Монгол империясынын курамына кирген. 15-кылымдын ортосунан Түштүк Алтайдын калкы батыш монголдордун (ойроттордун) таасирине кирип, түндүк алтайлыктар (кумандиндер, тубалар, челкандар) кыргыздарга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алтайлык телеуттарга көз каранды болгон.<br>17-кылымдын аягында алар Орус мамлекетинин букаралары болуп калышкан (алардын 100дөн ашуун улус, айылдары казынага ясак төлөшкөн). Цинь империясынын ''Жунгар хандыгына'' каршы согуштарынын мезгилинде (1755–57) хандыктын калкынын көпчүлүгү кырылып, 1756-жылы түштүк алтайлыктар (алтай-кижи, теленгиттер) орус букаралыгына өткөн. Алтайдын аймагы Сибирь губерниясынын (1756–79), Колыван облусунун (1779–83), Колыван (1873–96), Тобол (1796–1804) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Томск губернияларынын (1804–1917) курамында келген. Алтайдын калкы негизинен көчмөн мал чарбасы, аңчылык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> кедр жаңгагын чогултуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кесиптенген. Убактылуу өкмөттүн чечими <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Томск губерниясынын карамагынан өз алдынча Алтай губерниясы (1917–25) бөлүнгөн. Дыйкан депутаттардын Алтайлык съездинде (1917, Улала кыштагы) Тоолуу Алтайдын Бий уездинин курамынан чыгаруу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кара-Корум–Алтай <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ойрот Республикаларын (Орус <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Монгол Алтайын, Урянхайды, Жунгарияны камтыган) түзүү чечими кабыл алынган. Бирок, бул чечим Сибирде бийликтин А. В. Колчактын колуна өтүшүнө байланыштуу ишке ашкан эмес. 1919-жылы Улала кыштагынын Кызыл Армия тарабынан ээлениши <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Тоолуу Алтай РСФСРдин курамына кирген. 1922-жылы борбору Улала (1928-жылдан шаар статусун алган, 1932-жылы Ойрот Туру, 1948-жылдан Тоолуу Алтай) болгон Ойрот Автономиялуу облусу (1948-жылдан Тоолуу Алтай) түзүлгөн. Облус РСФСРдин курамындагы Сибирь (1925–30), Батыш Сибирь (1930–37), Алтай крайынын (1937–91) карамагына кирген. 1991-жылы Тоолуу Алтай ССРи, 1992-жылдан Россия Федерациясынын курамындагы Тоолуу Алтай Республикасы болуп кайра түзүлгөн. 1992-жылдан Алтай Республикасы.<br> Экономикасында өнөр жайдын үлүшү төмөн. Экономиканын негизин мал чарбасы түзөт. Кой-эчки, уй, топоз, жылкы асыралып, чаар бугу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> марал көбөйтүлүүдө. Тыбыт берүүчү эчкилери жогорку продуктуулугу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тыбыты <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат. Аары чарбасы, аңчылык өнүккөн. Токой, түстүү металлургия, жыгаччылык, жеңил, тамак-аш (жоопкерчилиги чектелген «Майма-Молоко» коому; жогорку сапаттагы сыр чыгарат), курулуш материалдар, электр техникалык, металл иштетүү, машина куруу өнөр жайы бар. Тоют өсүмдүктөрү, дан эгиндери (буудай, сулу ж. б.) эгилет. Негизги транспорт магистралы – Чүй тракты. Темир жолу жок. Автомобиль жолунун узундугу 3396 ''км'' (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> 1217 ''км'' асфальтталган). Мамлекеттик университет (2003), драма театры, филармония, край таануу музейи, китепканалар бар. Too климаттык Чемал курорту иштейт.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> ''С. Айткулова, А. Орозов.''</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> ''С. Айткулова, А. Орозов.''</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:1-Том]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:1-Том]]</div></td></tr>
</table>imported>Begayhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%AB&diff=59700&oldid=previmported>Kadyrm: /* top */ категория кошуу2024-09-12T03:23:52Z<p><span dir="auto"><span class="autocomment">top: </span> категория кошуу</span></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">03:23, 12 Сентябрь (Аяк оона) 2024 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛТАЙ РЕСПУБЛИКАСЫ''' – Россия Федерациясынын курамындагы администрациялык бирдик. Сибирь федерация округуна кирет. Түштүгүнөн Монголия <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кытай Эл Республикасы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чектешет. Аянты 92,9 миң ''км<sup>2</sup>.'' Калкы 209,2 миң (2009); алтайлыктар, орус, казак ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Орточо жыштыгы 1 ''км<sup>2'' жерге 2,2 киши. Борбору – Горно-Алтайск шаары; шаар калкы 26,4%. Администрациялык-аймактык жактан 10 районго, 1 шаарга бөлүнөт. Мамлекеттик бийлик органдарынын системасы Алтай Республикасынын Конституциясы (1997) тарабынан аныкталат. Мамлекеттик бийлик республика башчысы, Мамлекеттик чогулуш – Эл Курултайы (парламент), өкмөт тарабынан ишке ашырылат. Республика башчысы – Россия Федерациясынын Президенти тарабынан сунушталып, Мамлекеттик чогулуш тарабынан бекитилет <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ошол эле учурда аткаруу бийлигинин башчысы болуп саналат. Жогорку мыйзам чыгаруу (өкүлчүлүк) органы – Мамлекеттик чогулуш 41 депутаттан турат. Республиканын аткаруу бийлигинин жогорку органы – Өкмөт. Анын курамы республика башчысы тарабынан түзүлөт. Республика Батыш Сибирдин түштүк-чыгышында, Түштүк Сибирдин бийик тоолуу аймагында жайгашкан (эң бийик жери Белуха чокусу, бийиктиги 4506 ''м).'' Бийик кырка тоолорду (Катунь, Курай, Түндүк <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>ж-а</span> Түштүк Чүй ж. б.) «талаа» деп аталган өрөөндөр <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жазы чуңкурдуктар бөлүп жатат. Климаты кескин континенттик. Январдын орточо температурасы –12°...–32°С, июлдуку 9–18°С. Жылдык жаан-чачыны 100 ''мм''ден (тоо аралык өрөөндөрдө) 1000 ''мм''ге чейин. Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. Республиканын экологиялык абалы канааттандыраарлык. Дарыялары: Катунь, Бия, Чары ж. б.; көлү – Төлөс (Алтын-Көл). Кара <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тоонун күл топурактары басымдуу. Аймагынын 25%и токой. Ири чуңкурдуктарында тоо-талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жарым чөл тибиндеги өсүмдүктөр өсөт. Алтын, күмүш, жез, молибден, вольфрам, курулуш материалдары казылып алынат. Алтайдын аймагынан таш дооруна таандык (төмөнкү палеолиттик Улалинка, мустье доорундагы Коркунучтуу, Усть-Канск ж. б. үңкүрлөрү, мезолиттик усть-семин маданияты, неолиттик ортоңку Катунь маданияты) тургун жайлар табылган.Коло доору Афанасьев маданиятынын (Балык Туу-Көл, Семи-Сарт) эстеликтери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> белгилүү. Эрте темир дооруна скиф–сибирь тибиндеги (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> пазырык маданиятынын эстеликтери: Үкөк, Туюктуу, Башадар ж. б.) коргондор таандык. Жакында 1997-жылы Алтай республикасындагы Локоть деген жерде биздин заманга чейинки 5–4-кылымга (сак мезгилиндеги урууларга) таандык табылган алтын адам тышкы түспөлү боюнча Ысык коргонунан (Казакстан) табылган ''Алтын адам'' <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> окшош болуп, кийимдери толугу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> алтын пластиналардан турган. Анын буюмдарынын саны 1800гө жетип, салмагы 1 кгды түзгөн. Биздин заманга чейин 3-кылымдын аягы – 2-кылымдын башынан биздин замандын 1-кылымына чейин Алтай гунндардын мамлекетинин курамында келген. 2–4-кылымдарда алтайлыктарга ''сянбилер'' чоң таасир тийгизишсе, 4-кылымдын аягы 6-кылымдын ортосуна чейин алар ''жужандарга'' баш ийип келген. 552-жылы алтайлык түрктөрдүн өз алдынча мамлекети – ''Түрк каганаты'' негизделип, анын борбору Алтайдан Орхон дарыясынын жээгине которулган. Түрк кагандыгынын курамына Чоң Хинган кырка тоосунан Аму-Дарыяга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Түндүк Кавказга чейинки аймактар каратылган. Кагандыктын чек арасы Түндүктө Енисей <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Тоолуу Алтай, түштүктө Улуу Кытай дубалы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Тибетке чейин созулган. 581-жылы кагандык Чыгыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Батыш болуп бөлүнүп, Алтай Чыгыш Түрк кагандыгынын курамында калган. 8-кылымда Түрк кагандыгы кыйраган соң, Алтай Уйгур, кийинчерээк Кыргыз кагандыгынын курамына кирген. 8-кылымдан Aлтайда манихейизм дини таралган. 13-кылымдын башынан Монгол империясынын курамына кирген. 15-кылымдын ортосунан Түштүк Алтайдын калкы батыш монголдордун (ойроттордун) таасирине кирип, түндүк алтайлыктар (кумандиндер, тубалар, челкандар) кыргыздарга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алтайлык телеуттарга көз каранды болгон.<br>17-кылымдын аягында алар Орус мамлекетинин букаралары болуп калышкан (алардын 100дөн ашуун улус, айылдары казынага ясак төлөшкөн). Цинь империясынын ''Жунгар хандыгына'' каршы согуштарынын мезгилинде (1755–57) хандыктын калкынын көпчүлүгү кырылып, 1756-жылы түштүк алтайлыктар (алтай-кижи, теленгиттер) орус букаралыгына өткөн. Алтайдын аймагы Сибирь губерниясынын (1756–79), Колыван облусунун (1779–83), Колыван (1873–96), Тобол (1796–1804) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Томск губернияларынын (1804–1917) курамында келген. Алтайдын калкы негизинен көчмөн мал чарбасы, аңчылык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> кедр жаңгагын чогултуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кесиптенген. Убактылуу өкмөттүн чечими <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Томск губерниясынын карамагынан өз алдынча Алтай губерниясы (1917–25) бөлүнгөн. Дыйкан депутаттардын Алтайлык съездинде (1917, Улала кыштагы) Тоолуу Алтайдын Бий уездинин курамынан чыгаруу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кара-Корум–Алтай <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ойрот Республикаларын (Орус <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Монгол Алтайын, Урянхайды, Жунгарияны камтыган) түзүү чечими кабыл алынган. Бирок, бул чечим Сибирде бийликтин А. В. Колчактын колуна өтүшүнө байланыштуу ишке ашкан эмес. 1919-жылы Улала кыштагынын Кызыл Армия тарабынан ээлениши <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Тоолуу Алтай РСФСРдин курамына кирген. 1922-жылы борбору Улала (1928-жылдан шаар статусун алган, 1932-жылы Ойрот Туру, 1948-жылдан Тоолуу Алтай) болгон Ойрот Автономиялуу облусу (1948-жылдан Тоолуу Алтай) түзүлгөн. Облус РСФСРдин курамындагы Сибирь (1925–30), Батыш Сибирь (1930–37), Алтай крайынын (1937–91) карамагына кирген. 1991-жылы Тоолуу Алтай ССРи, 1992-жылдан Россия Федерациясынын курамындагы Тоолуу Алтай Республикасы болуп кайра түзүлгөн. 1992-жылдан Алтай Республикасы.<br> Экономикасында өнөр жайдын үлүшү төмөн. Экономиканын негизин мал чарбасы түзөт. Кой-эчки, уй, топоз, жылкы асыралып, чаар бугу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> марал көбөйтүлүүдө. Тыбыт берүүчү эчкилери жогорку продуктуулугу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тыбыты <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат. Аары чарбасы, аңчылык өнүккөн. Токой, түстүү металлургия, жыгаччылык, жеңил, тамак-аш (жоопкерчилиги чектелген «Майма-Молоко» коому; жогорку сапаттагы сыр чыгарат), курулуш материалдар, электр техникалык, металл иштетүү, машина куруу өнөр жайы бар. Тоют өсүмдүктөрү, дан эгиндери (буудай, сулу ж. б.) эгилет. Негизги транспорт магистралы – Чүй тракты. Темир жолу жок. Автомобиль жолунун узундугу 3396 ''км'' (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> 1217 ''км'' асфальтталган). Мамлекеттик университет (2003), драма театры, филармония, край таануу музейи, китепканалар бар. Too климаттык Чемал курорту иштейт.<br></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛТАЙ РЕСПУБЛИКАСЫ''' – Россия Федерациясынын курамындагы администрациялык бирдик. Сибирь федерация округуна кирет. Түштүгүнөн Монголия <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кытай Эл Республикасы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чектешет. Аянты 92,9 миң ''км<sup>2</sup>.'' Калкы 209,2 миң (2009); алтайлыктар, орус, казак ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Орточо жыштыгы 1 ''км<sup>2'' жерге 2,2 киши. Борбору – Горно-Алтайск шаары; шаар калкы 26,4%. Администрациялык-аймактык жактан 10 районго, 1 шаарга бөлүнөт. Мамлекеттик бийлик органдарынын системасы Алтай Республикасынын Конституциясы (1997) тарабынан аныкталат. Мамлекеттик бийлик республика башчысы, Мамлекеттик чогулуш – Эл Курултайы (парламент), өкмөт тарабынан ишке ашырылат. Республика башчысы – Россия Федерациясынын Президенти тарабынан сунушталып, Мамлекеттик чогулуш тарабынан бекитилет <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ошол эле учурда аткаруу бийлигинин башчысы болуп саналат. Жогорку мыйзам чыгаруу (өкүлчүлүк) органы – Мамлекеттик чогулуш 41 депутаттан турат. Республиканын аткаруу бийлигинин жогорку органы – Өкмөт. Анын курамы республика башчысы тарабынан түзүлөт. Республика Батыш Сибирдин түштүк-чыгышында, Түштүк Сибирдин бийик тоолуу аймагында жайгашкан (эң бийик жери Белуха чокусу, бийиктиги 4506 ''м).'' Бийик кырка тоолорду (Катунь, Курай, Түндүк <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>ж-а</span> Түштүк Чүй ж. б.) «талаа» деп аталган өрөөндөр <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жазы чуңкурдуктар бөлүп жатат. Климаты кескин континенттик. Январдын орточо температурасы –12°...–32°С, июлдуку 9–18°С. Жылдык жаан-чачыны 100 ''мм''ден (тоо аралык өрөөндөрдө) 1000 ''мм''ге чейин. Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. Республиканын экологиялык абалы канааттандыраарлык. Дарыялары: Катунь, Бия, Чары ж. б.; көлү – Төлөс (Алтын-Көл). Кара <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тоонун күл топурактары басымдуу. Аймагынын 25%и токой. Ири чуңкурдуктарында тоо-талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жарым чөл тибиндеги өсүмдүктөр өсөт. Алтын, күмүш, жез, молибден, вольфрам, курулуш материалдары казылып алынат. Алтайдын аймагынан таш дооруна таандык (төмөнкү палеолиттик Улалинка, мустье доорундагы Коркунучтуу, Усть-Канск ж. б. үңкүрлөрү, мезолиттик усть-семин маданияты, неолиттик ортоңку Катунь маданияты) тургун жайлар табылган.Коло доору Афанасьев маданиятынын (Балык Туу-Көл, Семи-Сарт) эстеликтери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> белгилүү. Эрте темир дооруна скиф–сибирь тибиндеги (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> пазырык маданиятынын эстеликтери: Үкөк, Туюктуу, Башадар ж. б.) коргондор таандык. Жакында 1997-жылы Алтай республикасындагы Локоть деген жерде биздин заманга чейинки 5–4-кылымга (сак мезгилиндеги урууларга) таандык табылган алтын адам тышкы түспөлү боюнча Ысык коргонунан (Казакстан) табылган ''Алтын адам'' <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> окшош болуп, кийимдери толугу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> алтын пластиналардан турган. Анын буюмдарынын саны 1800гө жетип, салмагы 1 кгды түзгөн. Биздин заманга чейин 3-кылымдын аягы – 2-кылымдын башынан биздин замандын 1-кылымына чейин Алтай гунндардын мамлекетинин курамында келген. 2–4-кылымдарда алтайлыктарга ''сянбилер'' чоң таасир тийгизишсе, 4-кылымдын аягы 6-кылымдын ортосуна чейин алар ''жужандарга'' баш ийип келген. 552-жылы алтайлык түрктөрдүн өз алдынча мамлекети – ''Түрк каганаты'' негизделип, анын борбору Алтайдан Орхон дарыясынын жээгине которулган. Түрк кагандыгынын курамына Чоң Хинган кырка тоосунан Аму-Дарыяга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Түндүк Кавказга чейинки аймактар каратылган. Кагандыктын чек арасы Түндүктө Енисей <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Тоолуу Алтай, түштүктө Улуу Кытай дубалы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Тибетке чейин созулган. 581-жылы кагандык Чыгыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Батыш болуп бөлүнүп, Алтай Чыгыш Түрк кагандыгынын курамында калган. 8-кылымда Түрк кагандыгы кыйраган соң, Алтай Уйгур, кийинчерээк Кыргыз кагандыгынын курамына кирген. 8-кылымдан Aлтайда манихейизм дини таралган. 13-кылымдын башынан Монгол империясынын курамына кирген. 15-кылымдын ортосунан Түштүк Алтайдын калкы батыш монголдордун (ойроттордун) таасирине кирип, түндүк алтайлыктар (кумандиндер, тубалар, челкандар) кыргыздарга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алтайлык телеуттарга көз каранды болгон.<br>17-кылымдын аягында алар Орус мамлекетинин букаралары болуп калышкан (алардын 100дөн ашуун улус, айылдары казынага ясак төлөшкөн). Цинь империясынын ''Жунгар хандыгына'' каршы согуштарынын мезгилинде (1755–57) хандыктын калкынын көпчүлүгү кырылып, 1756-жылы түштүк алтайлыктар (алтай-кижи, теленгиттер) орус букаралыгына өткөн. Алтайдын аймагы Сибирь губерниясынын (1756–79), Колыван облусунун (1779–83), Колыван (1873–96), Тобол (1796–1804) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Томск губернияларынын (1804–1917) курамында келген. Алтайдын калкы негизинен көчмөн мал чарбасы, аңчылык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> кедр жаңгагын чогултуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кесиптенген. Убактылуу өкмөттүн чечими <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Томск губерниясынын карамагынан өз алдынча Алтай губерниясы (1917–25) бөлүнгөн. Дыйкан депутаттардын Алтайлык съездинде (1917, Улала кыштагы) Тоолуу Алтайдын Бий уездинин курамынан чыгаруу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кара-Корум–Алтай <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ойрот Республикаларын (Орус <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Монгол Алтайын, Урянхайды, Жунгарияны камтыган) түзүү чечими кабыл алынган. Бирок, бул чечим Сибирде бийликтин А. В. Колчактын колуна өтүшүнө байланыштуу ишке ашкан эмес. 1919-жылы Улала кыштагынын Кызыл Армия тарабынан ээлениши <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Тоолуу Алтай РСФСРдин курамына кирген. 1922-жылы борбору Улала (1928-жылдан шаар статусун алган, 1932-жылы Ойрот Туру, 1948-жылдан Тоолуу Алтай) болгон Ойрот Автономиялуу облусу (1948-жылдан Тоолуу Алтай) түзүлгөн. Облус РСФСРдин курамындагы Сибирь (1925–30), Батыш Сибирь (1930–37), Алтай крайынын (1937–91) карамагына кирген. 1991-жылы Тоолуу Алтай ССРи, 1992-жылдан Россия Федерациясынын курамындагы Тоолуу Алтай Республикасы болуп кайра түзүлгөн. 1992-жылдан Алтай Республикасы.<br> Экономикасында өнөр жайдын үлүшү төмөн. Экономиканын негизин мал чарбасы түзөт. Кой-эчки, уй, топоз, жылкы асыралып, чаар бугу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> марал көбөйтүлүүдө. Тыбыт берүүчү эчкилери жогорку продуктуулугу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тыбыты <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат. Аары чарбасы, аңчылык өнүккөн. Токой, түстүү металлургия, жыгаччылык, жеңил, тамак-аш (жоопкерчилиги чектелген «Майма-Молоко» коому; жогорку сапаттагы сыр чыгарат), курулуш материалдар, электр техникалык, металл иштетүү, машина куруу өнөр жайы бар. Тоют өсүмдүктөрү, дан эгиндери (буудай, сулу ж. б.) эгилет. Негизги транспорт магистралы – Чүй тракты. Темир жолу жок. Автомобиль жолунун узундугу 3396 ''км'' (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> 1217 ''км'' асфальтталган). Мамлекеттик университет (2003), драма театры, филармония, край таануу музейи, китепканалар бар. Too климаттык Чемал курорту иштейт.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> ''С. Айткулова, А. Орозов.''</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> ''С. Айткулова, А. Орозов.''</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Категория:1-Том]]</ins></div></td></tr>
</table>imported>Kadyrmhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%AB&diff=59699&oldid=previmported>Temirkan, 05:20, 11 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 карата2023-10-11T05:20:47Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">05:20, 11 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛТАЙ РЕСПУБЛИКАСЫ''' – Россия Федерациясынын курамындагы администрациялык бирдик. Сибирь федерация округуна кирет. Түштүгүнөн Монголия <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кытай Эл Республикасы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чектешет. Аянты 92,9 миң ''км<sup>2</sup>.'' Калкы 209,2 миң (2009); алтайлыктар, орус, казак ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Орточо жыштыгы 1 ''км<sup>2'' жерге 2,2 киши. Борбору – Горно-Алтайск шаары; шаар калкы 26,4%. Администрациялык-аймактык жактан 10 районго, 1 шаарга бөлүнөт. Мамлекеттик бийлик органдарынын системасы Алтай Республикасынын Конституциясы (1997) тарабынан аныкталат. Мамлекеттик бийлик республика башчысы, Мамлекеттик чогулуш – Эл Курултайы (парламент), өкмөт тарабынан ишке ашырылат. Республика башчысы – Россия Федерациясынын Президенти тарабынан сунушталып, Мамлекеттик чогулуш тарабынан бекитилет <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ошол эле учурда аткаруу бийлигинин башчысы болуп саналат. Жогорку мыйзам чыгаруу (өкүлчүлүк) органы – Мамлекеттик чогулуш 41 депутаттан турат. Республиканын аткаруу бийлигинин жогорку органы – Өкмөт. Анын курамы республика башчысы тарабынан түзүлөт. Республика Батыш Сибирдин түштүк-чыгышында, Түштүк Сибирдин бийик тоолуу аймагында жайгашкан (эң бийик жери Белуха чокусу, бийиктиги 4506 ''м).'' Бийик кырка тоолорду (Катунь, Курай, Түндүк <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>ж-а</span> Түштүк Чүй ж. б.) «талаа» деп аталган өрөөндөр <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жанаа</del></span> жазы чуңкурдуктар бөлүп жатат. Климаты кескин континенттик. Январдын орточо температурасы –12°...–32°С, июлдуку 9–18°С. Жылдык жаан-чачыны 100 ''мм''ден (тоо аралык өрөөндөрдө) 1000 ''мм''ге чейин. Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. Республиканын экологиялык абалы канааттандыраарлык. Дарыялары: Катунь, Бия, Чары ж. б.; көлү – Төлөс (Алтын-Көл). Кара <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тоонун күл топурактары басымдуу. Аймагынын 25%и токой. Ири чуңкурдуктарында тоо-талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жарым чөл тибиндеги өсүмдүктөр өсөт. Алтын, күмүш, жез, молибден, вольфрам, курулуш материалдары казылып алынат. Алтайдын аймагынан таш дооруна таандык (төмөнкү палеолиттик Улалинка, мустье доорундагы Коркунучтуу, Усть-Канск ж. б. үңкүрлөрү, мезолиттик усть-семин маданияты, неолиттик ортоңку Катунь маданияты) тургун жайлар табылган.Коло доору Афанасьев маданиятынын (Балык Туу-Көл, Семи-Сарт) эстеликтери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> белгилүү. Эрте темир дооруна скиф–сибирь тибиндеги (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> пазырык маданиятынын эстеликтери: Үкөк, Туюктуу, Башадар ж. б.) коргондор таандык. Жакында 1997-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Алтай республикасындагы Локоть деген жерде биздин заманга чейинки 5–4-кылымга (сак мезгилиндеги урууларга) таандык табылган алтын адам тышкы түспөлү боюнча Ысык коргонунан (Казакстан) табылган ''Алтын адам'' <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> окшош болуп, кийимдери толугу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> алтын пластиналардан турган. Анын буюмдарынын саны 1800гө жетип, салмагы 1 кгды түзгөн. Биздин заманга чейин 3-кылымдын аягы – 2-кылымдын башынан биздин замандын 1-кылымына чейин Алтай гунндардын мамлекетинин курамында келген. 2–4-кылымдарда алтайлыктарга ''сянбилер'' чоң таасир тийгизишсе, 4-кылымдын аягы 6-кылымдын ортосуна чейин алар ''жужандарга'' баш ийип келген. 552-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>алтайлык түрктөрдүн өз алдынча мамлекети – ''Түрк каганаты'' негизделип, анын борбору Алтайдан Орхон дарыясынын жээгине которулган. Түрк кагандыгынын курамына Чоң Хинган кырка тоосунан Аму-Дарыяга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Түндүк Кавказга чейинки аймактар каратылган. Кагандыктын чек арасы Түндүктө Енисей <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Тоолуу Алтай, түштүктө Улуу Кытай дубалы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Тибетке чейин созулган. 581-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>кагандык Чыгыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Батыш болуп бөлүнүп, Алтай Чыгыш Түрк кагандыгынын курамында калган. 8-кылымда Түрк кагандыгы кыйраган соң, Алтай Уйгур, кийинчерээк Кыргыз кагандыгынын курамына кирген. 8-кылымдан Aлтайда манихейизм дини таралган. 13-кылымдын башынан Монгол империясынын курамына кирген. 15-кылымдын ортосунан Түштүк Алтайдын калкы батыш монголдордун (ойроттордун) таасирине кирип, түндүк алтайлыктар (кумандиндер, тубалар, челкандар) кыргыздарга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алтайлык телеуттарга көз каранды болгон.<br>17-кылымдын аягында алар Орус мамлекетинин букаралары болуп калышкан (алардын 100дөн ашуун улус, айылдары казынага ясак төлөшкөн). Цинь империясынын ''Жунгар хандыгына'' каршы согуштарынын мезгилинде (1755–57) хандыктын калкынын көпчүлүгү кырылып, 1756-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>түштүк алтайлыктар (алтай-кижи, теленгиттер) орус букаралыгына өткөн. Алтайдын аймагы Сибирь губерниясынын (1756–79), Колыван облусунун (1779–83), Колыван (1873–96), Тобол (1796–1804) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Томск губернияларынын (1804–1917) курамында келген. Алтайдын калкы негизинен көчмөн мал чарбасы, аңчылык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> кедр жаңгагын чогултуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кесиптенген. Убактылуу өкмөттүн чечими <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Томск губерниясынын карамагынан өз алдынча Алтай губерниясы (1917–25) бөлүнгөн. Дыйкан депутаттардын Алтайлык съездинде (1917, Улала кыштагы) Тоолуу Алтайдын Бий уездинин курамынан чыгаруу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кара-Корум–Алтай <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ойрот Республикаларын (Орус <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Монгол Алтайын, Урянхайды, Жунгарияны камтыган) түзүү чечими кабыл алынган. Бирок, бул чечим Сибирде бийликтин А. В. Колчактын колуна өтүшүнө байланыштуу ишке ашкан эмес. 1919-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Улала кыштагынын Кызыл Армия тарабынан ээлениши <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Тоолуу Алтай РСФСРдин курамына кирген. 1922-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>борбору Улала (1928-жылдан шаар статусун алган, 1932-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Ойрот Туру, 1948-жылдан Тоолуу Алтай) болгон Ойрот Автономиялуу облусу (1948-жылдан Тоолуу Алтай) түзүлгөн. Облус РСФСРдин курамындагы Сибирь (1925–30), Батыш Сибирь (1930–37), Алтай крайынын (1937–91) карамагына кирген. 1991-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Тоолуу Алтай ССРи, 1992-жылдан Россия Федерациясынын курамындагы Тоолуу Алтай Республикасы болуп кайра түзүлгөн. 1992-жылдан Алтай Республикасы.<br> Экономикасында өнөр жайдын үлүшү төмөн. Экономиканын негизин мал чарбасы түзөт. Кой-эчки, уй, топоз, жылкы асыралып, чаар бугу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> марал көбөйтүлүүдө. Тыбыт берүүчү эчкилери жогорку продуктуулугу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тыбыты <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат. Аары чарбасы, аңчылык өнүккөн. Токой, түстүү металлургия, жыгаччылык, жеңил, тамак-аш (жоопкерчилиги чектелген «Майма-Молоко» коому; жогорку сапаттагы сыр чыгарат), курулуш материалдар, электр техникалык, металл иштетүү, машина куруу өнөр жайы бар. Тоют өсүмдүктөрү, дан эгиндери (буудай, сулу ж. б.) эгилет. Негизги транспорт магистралы – Чүй тракты. Темир жолу жок. Автомобиль жолунун узундугу 3396 ''км'' (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> 1217 ''км'' асфальтталган). Мамлекеттик университет (2003), драма театры, филармония, край таануу музейи, китепканалар бар. Too климаттык Чемал курорту иштейт.<br></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛТАЙ РЕСПУБЛИКАСЫ''' – Россия Федерациясынын курамындагы администрациялык бирдик. Сибирь федерация округуна кирет. Түштүгүнөн Монголия <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кытай Эл Республикасы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чектешет. Аянты 92,9 миң ''км<sup>2</sup>.'' Калкы 209,2 миң (2009); алтайлыктар, орус, казак ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Орточо жыштыгы 1 ''км<sup>2'' жерге 2,2 киши. Борбору – Горно-Алтайск шаары; шаар калкы 26,4%. Администрациялык-аймактык жактан 10 районго, 1 шаарга бөлүнөт. Мамлекеттик бийлик органдарынын системасы Алтай Республикасынын Конституциясы (1997) тарабынан аныкталат. Мамлекеттик бийлик республика башчысы, Мамлекеттик чогулуш – Эл Курултайы (парламент), өкмөт тарабынан ишке ашырылат. Республика башчысы – Россия Федерациясынын Президенти тарабынан сунушталып, Мамлекеттик чогулуш тарабынан бекитилет <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ошол эле учурда аткаруу бийлигинин башчысы болуп саналат. Жогорку мыйзам чыгаруу (өкүлчүлүк) органы – Мамлекеттик чогулуш 41 депутаттан турат. Республиканын аткаруу бийлигинин жогорку органы – Өкмөт. Анын курамы республика башчысы тарабынан түзүлөт. Республика Батыш Сибирдин түштүк-чыгышында, Түштүк Сибирдин бийик тоолуу аймагында жайгашкан (эң бийик жери Белуха чокусу, бийиктиги 4506 ''м).'' Бийик кырка тоолорду (Катунь, Курай, Түндүк <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>ж-а</span> Түштүк Чүй ж. б.) «талаа» деп аталган өрөөндөр <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</ins></span> <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>жазы чуңкурдуктар бөлүп жатат. Климаты кескин континенттик. Январдын орточо температурасы –12°...–32°С, июлдуку 9–18°С. Жылдык жаан-чачыны 100 ''мм''ден (тоо аралык өрөөндөрдө) 1000 ''мм''ге чейин. Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. Республиканын экологиялык абалы канааттандыраарлык. Дарыялары: Катунь, Бия, Чары ж. б.; көлү – Төлөс (Алтын-Көл). Кара <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тоонун күл топурактары басымдуу. Аймагынын 25%и токой. Ири чуңкурдуктарында тоо-талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жарым чөл тибиндеги өсүмдүктөр өсөт. Алтын, күмүш, жез, молибден, вольфрам, курулуш материалдары казылып алынат. Алтайдын аймагынан таш дооруна таандык (төмөнкү палеолиттик Улалинка, мустье доорундагы Коркунучтуу, Усть-Канск ж. б. үңкүрлөрү, мезолиттик усть-семин маданияты, неолиттик ортоңку Катунь маданияты) тургун жайлар табылган.Коло доору Афанасьев маданиятынын (Балык Туу-Көл, Семи-Сарт) эстеликтери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> белгилүү. Эрте темир дооруна скиф–сибирь тибиндеги (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> пазырык маданиятынын эстеликтери: Үкөк, Туюктуу, Башадар ж. б.) коргондор таандык. Жакында 1997-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>Алтай республикасындагы Локоть деген жерде биздин заманга чейинки 5–4-кылымга (сак мезгилиндеги урууларга) таандык табылган алтын адам тышкы түспөлү боюнча Ысык коргонунан (Казакстан) табылган ''Алтын адам'' <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> окшош болуп, кийимдери толугу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> алтын пластиналардан турган. Анын буюмдарынын саны 1800гө жетип, салмагы 1 кгды түзгөн. Биздин заманга чейин 3-кылымдын аягы – 2-кылымдын башынан биздин замандын 1-кылымына чейин Алтай гунндардын мамлекетинин курамында келген. 2–4-кылымдарда алтайлыктарга ''сянбилер'' чоң таасир тийгизишсе, 4-кылымдын аягы 6-кылымдын ортосуна чейин алар ''жужандарга'' баш ийип келген. 552-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>алтайлык түрктөрдүн өз алдынча мамлекети – ''Түрк каганаты'' негизделип, анын борбору Алтайдан Орхон дарыясынын жээгине которулган. Түрк кагандыгынын курамына Чоң Хинган кырка тоосунан Аму-Дарыяга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Түндүк Кавказга чейинки аймактар каратылган. Кагандыктын чек арасы Түндүктө Енисей <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Тоолуу Алтай, түштүктө Улуу Кытай дубалы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Тибетке чейин созулган. 581-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>кагандык Чыгыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Батыш болуп бөлүнүп, Алтай Чыгыш Түрк кагандыгынын курамында калган. 8-кылымда Түрк кагандыгы кыйраган соң, Алтай Уйгур, кийинчерээк Кыргыз кагандыгынын курамына кирген. 8-кылымдан Aлтайда манихейизм дини таралган. 13-кылымдын башынан Монгол империясынын курамына кирген. 15-кылымдын ортосунан Түштүк Алтайдын калкы батыш монголдордун (ойроттордун) таасирине кирип, түндүк алтайлыктар (кумандиндер, тубалар, челкандар) кыргыздарга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алтайлык телеуттарга көз каранды болгон.<br>17-кылымдын аягында алар Орус мамлекетинин букаралары болуп калышкан (алардын 100дөн ашуун улус, айылдары казынага ясак төлөшкөн). Цинь империясынын ''Жунгар хандыгына'' каршы согуштарынын мезгилинде (1755–57) хандыктын калкынын көпчүлүгү кырылып, 1756-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>түштүк алтайлыктар (алтай-кижи, теленгиттер) орус букаралыгына өткөн. Алтайдын аймагы Сибирь губерниясынын (1756–79), Колыван облусунун (1779–83), Колыван (1873–96), Тобол (1796–1804) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Томск губернияларынын (1804–1917) курамында келген. Алтайдын калкы негизинен көчмөн мал чарбасы, аңчылык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> кедр жаңгагын чогултуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кесиптенген. Убактылуу өкмөттүн чечими <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Томск губерниясынын карамагынан өз алдынча Алтай губерниясы (1917–25) бөлүнгөн. Дыйкан депутаттардын Алтайлык съездинде (1917, Улала кыштагы) Тоолуу Алтайдын Бий уездинин курамынан чыгаруу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кара-Корум–Алтай <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ойрот Республикаларын (Орус <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Монгол Алтайын, Урянхайды, Жунгарияны камтыган) түзүү чечими кабыл алынган. Бирок, бул чечим Сибирде бийликтин А. В. Колчактын колуна өтүшүнө байланыштуу ишке ашкан эмес. 1919-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>Улала кыштагынын Кызыл Армия тарабынан ээлениши <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Тоолуу Алтай РСФСРдин курамына кирген. 1922-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>борбору Улала (1928-жылдан шаар статусун алган, 1932-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>Ойрот Туру, 1948-жылдан Тоолуу Алтай) болгон Ойрот Автономиялуу облусу (1948-жылдан Тоолуу Алтай) түзүлгөн. Облус РСФСРдин курамындагы Сибирь (1925–30), Батыш Сибирь (1930–37), Алтай крайынын (1937–91) карамагына кирген. 1991-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>Тоолуу Алтай ССРи, 1992-жылдан Россия Федерациясынын курамындагы Тоолуу Алтай Республикасы болуп кайра түзүлгөн. 1992-жылдан Алтай Республикасы.<br> Экономикасында өнөр жайдын үлүшү төмөн. Экономиканын негизин мал чарбасы түзөт. Кой-эчки, уй, топоз, жылкы асыралып, чаар бугу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> марал көбөйтүлүүдө. Тыбыт берүүчү эчкилери жогорку продуктуулугу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тыбыты <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат. Аары чарбасы, аңчылык өнүккөн. Токой, түстүү металлургия, жыгаччылык, жеңил, тамак-аш (жоопкерчилиги чектелген «Майма-Молоко» коому; жогорку сапаттагы сыр чыгарат), курулуш материалдар, электр техникалык, металл иштетүү, машина куруу өнөр жайы бар. Тоют өсүмдүктөрү, дан эгиндери (буудай, сулу ж. б.) эгилет. Негизги транспорт магистралы – Чүй тракты. Темир жолу жок. Автомобиль жолунун узундугу 3396 ''км'' (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> 1217 ''км'' асфальтталган). Мамлекеттик университет (2003), драма театры, филармония, край таануу музейи, китепканалар бар. Too климаттык Чемал курорту иштейт.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> ''С. Айткулова, А. Орозов.''</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> ''С. Айткулова, А. Орозов.''</div></td></tr>
</table>imported>Temirkanhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%AB&diff=59698&oldid=previmported>Begay, 09:25, 20 Сентябрь (Аяк оона) 2023 карата2023-09-20T09:25:19Z<p></p>
<a href="//212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%AB&diff=59698&oldid=59697">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>imported>Begayhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%AB&diff=59697&oldid=previmported>Temirkan, 09:25, 27 Декабрь (Бештин айы) 2022 карата2022-12-27T09:25:00Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">09:25, 27 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛТАЙ <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">РЕСЛУБЛИКАСЫ</del>''' – Россия Федерациясынын курамындагы адм. бирдик. Сибирь федерация округуна кирет. Түштүгүнөн Монголия <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>ж-а</span> Кытай Эл Респ. <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>м-н</span> чектешет. Аянты</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛТАЙ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">РЕСПУБЛИКАСЫ</ins>''' – Россия Федерациясынын курамындагы адм. бирдик. Сибирь федерация округуна кирет. Түштүгүнөн Монголия <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>ж-а</span> Кытай Эл Респ. <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>м-н</span> чектешет. Аянты 92,9 миң ''км<sup>2</sup>.'' Калкы 209,2 миң (2009); алтайлыктар, орус, казак ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Орт. жыштыгы 1 ''км<sup>2'' жерге 2,2 киши. Борбору – Горно-Алтайск ш.; шаар калкы 26,4%. Адм.-айм. жактан 10 районго, 1 шаарга бөлүнөт. Мамл. бийлик органдарынын системасы А. Респ-нын Конституциясы (1997) тарабынан аныкталат. Мамл. бийлик респ. башчысы, Мамл. чогулуш – Эл Курултайы (парламент), өкмөт тарабынан ишке ашырылат. Респ. башчысы – РФнын Президенти тарабынан сунушталып, Мамл. чогулуш тарабынан бекитилет <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>ж-а</span> ошол эле учурда аткаруу бийлигинин башчысы болуп саналат. Жогорку мыйзам чыгаруу (өкүлчүлүк) органы – Мамл. чогулуш 41 депутаттан турат. Респ-нын аткаруу ийлигинин жогорку органы – Өкмөт. Анын курамы респ. башчысы тарабынан түзүлөт. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>Республика Батыш Сибирдин түш.-чыгышында, Түш. Сибирдин бийик тоолуу аймагында жайгашкан (эң бийик жери Белуха чокусу, бийиикт. 4506 ''м).'' Бийик кырка тоолорду (Катунь, Курай, Түн. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>ж-а</span> Түш. Чүй ж. б.) «талаа» деп аталган өрөөндөр <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>ж-а</span> жазы чуңкурдуктар бөлүп жатат. Климаты кескин континенттик. Январдын орт. темп-расы –12°...–32°С, июлдуку 9–18°С. Жылдык жаан-чачыны 100 ''мм''ден (тоо аралык өрөөндөрдө) 1000 ''мм''ге чейин. Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. Респ-нын экологиялык абалы канааттандыраарлык. Дарыялары: Катунь, Бия, Чары ж. б.; көлү – Төлөс (Алтын-Көл). Кара <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>ж-а</span> тоонун күл топурактары басымдуу. Аймагынын 25%и токой. Ири чуңкурдуктарында тоо-талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>ж-а</span> жарым чөл тибиндеги өсүмдүктөр өсөт. Алтын, күмүш, жез, молибден, вольфрам, курулуш материалдары казылып алынат. А-дын аймагынан таш дооруна таандык (төмөнкү палеолиттик Улалинка, мустье доорундагы Коркунучтуу, Усть-Канск ж. б. үңкүрлөрү,мезолиттик усть-семин мад-ты, неолиттик ортонку Катунь мад-ты) тургун жайлар табылган.Коло доору Афанасьев мад-тынын (Балык Туу-Көл, Семи-Сарт) эстеликтери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> белгилүү. Эрте темир дооруна скиф–сибирь тибиндеги (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span>пазырык мад-тынын эстеликтери: Үкөк, Туюктуу, Башадар ж. б.) коргондор таандык. Жакында 1997-ж. А. респ-ндагы Локоть деген жердей б. з. ч. 5- 4-к-га (сак мезгилиндеги урууларга) таандык табылган алтын адам тышкы</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>92,9 миң ''км<sup>2</sup>.'' Калкы 209,2 миң (2009); алтайлыктар, орус, казак ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Орт. жыштыгы 1 ''км<sup>2'' жерге 2,2 киши. Борбору – Горно-Алтайск ш.; шаар калкы</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>26,4%. Адм.-айм. жактан 10 районго, 1 шаарга бөлүнөт.<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><br></del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Мамл. бийлик органдарынын системасы А.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Респ-нын Конституциясы (1997) тарабынан</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>аныкталат. Мамл. бийлик респ. башчысы,</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Мамл. чогулуш – Эл Курултайы (парламент),</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>өкмөт тарабынан ишке ашырылат. Респ. башчысы – РФнын Президенти тарабынан сунушталып, Мамл. чогулуш тарабынан бекитилет</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>ж-а</span> ошол эле учурда аткаруу бийлигинин башчысы болуп саналат. Жогорку мыйзам чыгаруу</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>(өкүлчүлүк) органы – Мамл. чогулуш 41 депутаттан турат. Респ-нын аткаруу ийлигинин</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жогорку органы – Өкмөт. Анын курамы респ. башчысы тарабынан түзүлөт. </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Республика Батыш Сибирдин түш.-чыгышында, Түш. Сибирдин бийик тоолуу аймагында</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жайгашкан (эң бийик жери Белуха чокусу, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>бийиикт. 4506 ''м).'' Бийик кырка тоолорду (Катунь, Курай,</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Түн. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>ж-а</span> Түш. Чүй ж. б.) «талаа» деп аталган</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>өрөөндөр <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>ж-а</span> жазы чуңкурдуктар бөлүп жатат.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Климаты кескин континенттик. Январдын</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>орт. темп-расы –12°...–32°С, июлдуку 9–18°С.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Жылдык жаан-чачыны 100 ''мм''ден (тоо аралык</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>өрөөндөрдө) 1000 ''мм''ге чейин. Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. Респ-нын экологиялык абалы канааттандыраарлык. Дарыялары: Катунь, Бия, Чары ж. б.; көлү – Төлөс (Алтын-Көл). Кара <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>ж-а</span> тоонун күл топурактары басымдуу. Аймагынын 25%и токой. Ири чуңкурдуктарында тоо-талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>ж-а</span> жарым чөл тибиндеги өсүмдүктөр өсөт. Алтын, күмүш, жез, молибден, вольфрам, курулуш материалдары казылып алынат.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>А-дын аймагынан таш дооруна таандык (төмөнкү палеолиттик Улалинка, мустье доорундагы Коркунучтуу, Усть-Канск ж. б. үңкүрлөрү,мезолиттик усть-семин мад-ты, неолиттик ортонку Катунь мад-ты) тургун жайлар табылган.Коло доору Афанасьев мад-тынын (Балык Туу-Көл, Семи-Сарт) эстеликтери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> белгилүү. Эрте темир дооруна скиф–сибирь тибиндеги (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span>пазырык мад-тынын эстеликтери: Үкөк, Туюктуу, Башадар ж. б.) коргондор таандык. Жакында 1997-ж. А. респ-ндагы Локоть деген жердей б. з. ч. 5- 4-к-га (сак мезгилиндеги урууларга) таандык табылган алтын адам тышкы</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>түспөлү б-ча Ысык коргонунан (Казакстан) табылган ''Алтын адам'' <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> окшош болуп, кийимдери толугу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> алтын пластиналардан турган. Анын буюмдарынын саны 1800гө жетип, салмагы 1 кгды түзгөн. Б. з. ч. 3-к-дын аягы – 2-кдын башынан б. з. 1-к-на чейин А. гунндардын мамлекетинин курамында келген. 2–4-к-да алтайлыктарга ''сянбилер'' чоң таасир тийгизишсе,4-к-дын аягы 6-к-дын ортосуна чейин алар ''жужандарга'' баш ийип келген. 552-ж. алтайлык түрктөрдүн өз алдынча мамлекети – ''Түрк каганаты'' негизделип, анын борбору А-дан Орхон д-нын жээгине которулган. Түрк кагандыгынын курамына Чоң Хинган кырка тоосунан Аму-Дарыяга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Түн. Кавказга чейинки аймактар</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>түспөлү б-ча Ысык коргонунан (Казакстан) табылган ''Алтын адам'' <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> окшош болуп, кийимдери толугу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> алтын пластиналардан турган. Анын буюмдарынын саны 1800гө жетип, салмагы 1 кгды түзгөн. Б. з. ч. 3-к-дын аягы – 2-кдын башынан б. з. 1-к-на чейин А. гунндардын мамлекетинин курамында келген. 2–4-к-да алтайлыктарга ''сянбилер'' чоң таасир тийгизишсе,4-к-дын аягы 6-к-дын ортосуна чейин алар ''жужандарга'' баш ийип келген. 552-ж. алтайлык түрктөрдүн өз алдынча мамлекети – ''Түрк каганаты'' негизделип, анын борбору А-дан Орхон д-нын жээгине которулган. Түрк кагандыгынын курамына Чоң Хинган кырка тоосунан Аму-Дарыяга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Түн. Кавказга чейинки аймактар</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>каратылган. Кагандыктын чек арасы Түндүктө Енисей <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Тоолуу Алтай, түштүктө Улуу Кытай дубалы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Тибетке чейин созулган. 581-ж.кагандык Чыгыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Батыш болуп бөлүнүп, А. Чыгыш Түрк кагандыгынын курамында калган. 8-к-да Түрк кагандыгы кыйраган соң, А.Уйгур, кийинчерээк Кыргыз кагандыгынын курамына кирген. 8-к-дан A-да манихейизм дини таралган. 13-к-дын башынан Монгол империясынын курамына кирген. 15-к-дын ортосунан Түш. А-дын калкы батыш монголдордун (ойроттордун) таасирине кирип, түн. алтайлыктар (кумандиндер, тубалар, челкандар) кыргыздарга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алтайлык телеуттарга көз каранды болгон.<br></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>каратылган. Кагандыктын чек арасы Түндүктө Енисей <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Тоолуу Алтай, түштүктө Улуу Кытай дубалы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Тибетке чейин созулган. 581-ж.кагандык Чыгыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Батыш болуп бөлүнүп, А. Чыгыш Түрк кагандыгынын курамында калган. 8-к-да Түрк кагандыгы кыйраган соң, А.Уйгур, кийинчерээк Кыргыз кагандыгынын курамына кирген. 8-к-дан A-да манихейизм дини таралган. 13-к-дын башынан Монгол империясынын курамына кирген. 15-к-дын ортосунан Түш. А-дын калкы батыш монголдордун (ойроттордун) таасирине кирип, түн. алтайлыктар (кумандиндер, тубалар, челкандар) кыргыздарга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алтайлык телеуттарга көз каранды болгон.<br>17-к-дын аягында алар Орус мамлекетинин букаралары болуп калышкан (алардын 100дөн ашуун улус, айылдары казынага ясак төлөшкөн). Цинь империясынын ''Жунгар хандыгына'' каршы согуштарынын мезгилинде (1755–57) хандыктын калкынын көпчүлүгү кырылып, 1756-ж.түш. алтайлыктар (алтай-кижи, теленгиттер) орус букаралыгына өткөн. А-дын аймагы Сибирь губерниясынын (1756–79), Колыван облусунун (1779–83), Колыван (1873–96), Тобол (1796–1804) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Томск губернияларынын (1804–1917) курамында келген. А-дын калкы негизинен көчмөн мал чарбасы, аңчылык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> кедр жаңгагын чогултуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кесиптенген. Убактылуу өкмөттүн чечими <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Томск губерниясынын карамагынан өз алдынча Алтай губерниясы (1917-25) бөлүнгөн. Дыйкан депутаттардын Алтайлык съездинде (1917, Улала кыш.) Тоолуу Алтайдын Бий уездинин курамынан чыгаруу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кара-Корум–Алтай <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ойрот Респ-н (Орус <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Монгол Алтайын, Урянхайды, Жунгарияны камтыган) түзүү чечими кабыл алынган. Бирок, бул чечим Сибирде бийликтин А. В. Колчактын колуна өтүшүнө байланыштуу ишке ашкан эмес.1919-ж. Улала кыш-нын Кызыл Армия тарабынан ээлениши <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Тоолуу Алтай РСФСРдин курамына кирген. 1922-ж. борбору Улала (1928-жылдан шаар статусун алган, 1932-ж. Ойрот Туру, 1948-жылдан Тоолуу Алтай) болгон Ойрот Автономиялуу обл. (1948-жылдан Тоолуу Алтай) түзүлгөн. Облус РСФСРдин курамындагы Сибирь (1925–30), Батыш Сибирь (1930–37), Алтай крайынын (1937–91) карамагына кирген. 1991-ж. Тоолуу Алтай ССРи, 1992-жылдан Рос-сия Федерациясынын курамындагы Тоолуу Ал-тай Респ. болуп кайра түзүлгөн. 1992-жылдан Алтай Республикасы.<br>Экономикасында өнөр жайдын үлүшү төмөн. Экономиканын негизин мал чарбасы түзөт. Койэчки, уй, топоз, жылкы асыралып, чаар бугу</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>17-к-дын аягында алар Орус мамлекетинин букаралары болуп калышкан (алардын 100дөн ашуун улус, айылдары казынага ясак төлөшкөн). Цинь империясынын ''Жунгар хандыгына''</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> марал көбөйтүлүүдө. Тыбыт берүүчү эчкилери жогорку продуктуулугу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тыбыты <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат. Аары чарбасы, аңчылык өнүккөн.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>каршы согуштарынын мезгилинде (1755–57) хандыктын калкынын көпчүлүгү кырылып, 1756-ж.түш. алтайлыктар (алтай-кижи, теленгиттер) орус букаралыгына өткөн. А-дын аймагы Сибирь губерниясынын (1756–79), Колыван облусунун (1779–83), Колыван (1873–96), Тобол (1796–1804) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Томск губернияларынын (1804–1917) курамында келген. А-дын калкы негизинен көчмөн мал чарбасы, аңчылык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> кедр жаңгагын чогултуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кесиптенген. Убактылуу өкмөттүн чечими <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Томск губерниясынын карамагынан өз алдынча Алтай губерниясы (1917-25) бөлүнгөн. Дыйкан депутаттардын Алтайлык</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Токой, түстүү металлургия, жыгаччылык, жеңил, тамак-аш (жоопкерчилиги чектелген «Майма-Молоко» коому; жогорку сапаттагы сыр чыгарат), курулуш материалдар, электр тех., металл иштетүү, машина куруу өнөр жайы бар. Тоют өсүмдүктөрү, дан эгиндери (буудай, сулу</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>съездинде (1917, Улала кыш.) Тоолуу Алтайдын Бий уездинин курамынан чыгаруу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кара-Корум–Алтай <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ойрот Респ-н (Орус <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Монгол Алтайын, Урянхайды, Жунгарияны камтыган) түзүү чечими кабыл алынган. Бирок, бул чечим Сибирде бийликтин А. В. Колчактын колуна өтүшүнө байланыштуу ишке ашкан эмес.1919-ж. Улала кыш-нын Кызыл Армия тарабынан ээлениши <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Тоолуу Алтай РСФСРдин курамына кирген. 1922-ж. борбору Улала (1928-жылдан шаар статусун алган, 1932-ж. Ойрот Туру, 1948-жылдан Тоолуу Алтай) болгон Ойрот Автономиялуу обл. (1948-жылдан Тоолуу</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ж. б.) эгилет. Негизги транспорт магистралы - Чүй тракты. Темир жолу жок. Автомобиль жолунун уз. 3396 ''км'' (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> 1217 ''км'' асфальтталган). Мамл. ун-т (2003), драма театры, филармония, край таануу музейи, китепканалар бар.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Алтай) түзүлгөн. Облус РСФСРдин курамындагы Сибирь (1925–30), Батыш Сибирь (1930–37),</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Алтай крайынын (1937–91) карамагына кирген.<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><br></del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>1991-ж. Тоолуу Алтай ССРи, 1992-жылдан Рос-сия Федерациясынын курамындагы Тоолуу Ал-тай Респ. болуп кайра түзүлгөн. 1992-жылдан</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Алтай Республикасы.<br></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Экономикасында өнөр жайдын үлүшү төмөн.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Экономиканын негизин мал чарбасы түзөт. Койэчки, уй, топоз, жылкы асыралып, чаар бугу</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> марал көбөйтүлүүдө. Тыбыт берүүчү эчкилери</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жогорку продуктуулугу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> тыбыты <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат. Аары чарбасы, аңчылык өнүккөн.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Токой, түстүү металлургия, жыгаччылык, жеңил, тамак-аш (жоопкерчилиги чектелген «Майма-Молоко» коому; жогорку сапаттагы сыр чыгарат), курулуш материалдар, электр тех., металл иштетүү, машина куруу өнөр жайы бар.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Тоют өсүмдүктөрү, дан эгиндери (буудай, сулу</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ж. б.) эгилет. Негизги транспорт магистралы -</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Чүй тракты. Темир жолу жок. Автомобиль жолунун уз. 3396 ''км'' (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> 1217 ''км'' асфальтталган). Мамл. ун-т (2003), драма театры, филармония, край таануу музейи, китепканалар бар.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Too климаттык Чемал курорту иштейт.<br></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Too климаттык Чемал курорту иштейт.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> ''С. Айткулоеа, А. Орозов.''</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> ''С. Айткулоеа, А. Орозов.''</div></td></tr>
</table>imported>Temirkanhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%AB&diff=59696&oldid=previmported>Roza, 07:23, 6 Декабрь (Бештин айы) 2022 карата2022-12-06T07:23:55Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">07:23, 6 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛТАЙ РЕСЛУБЛИКАСЫ''' – Россия Федерациясынын курамындагы адм. бирдик. Сибирь федерация округуна кирет. Түштүгүнөн Монголия <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</del></span> Кытай Эл Респ. <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен</del></span> чектешет. Аянты</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛТАЙ РЕСЛУБЛИКАСЫ''' – Россия Федерациясынын курамындагы адм. бирдик. Сибирь федерация округуна кирет. Түштүгүнөн Монголия <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</ins></span> Кытай Эл Респ. <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н</ins></span> чектешет. Аянты</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>92,9 миң ''км<sup>2</sup>.'' Калкы 209,2 миң (2009); алтайлыктар, орус, казак ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Орт. жыштыгы 1 ''км<sup>2'' жерге 2,2 киши. Борбору – Горно-Алтайск ш.; шаар калкы</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>92,9 миң ''км<sup>2</sup>.'' Калкы 209,2 миң (2009); алтайлыктар, орус, казак ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Орт. жыштыгы 1 ''км<sup>2'' жерге 2,2 киши. Борбору – Горно-Алтайск ш.; шаар калкы</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>26,4%. Адм.-айм. жактан 10 районго, 1 шаарга бөлүнөт.<br></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>26,4%. Адм.-айм. жактан 10 районго, 1 шаарга бөлүнөт.<br></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l7">7 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">7 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Мамл. чогулуш – Эл Курултайы (парламент),</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Мамл. чогулуш – Эл Курултайы (парламент),</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>өкмөт тарабынан ишке ашырылат. Респ. башчысы – РФнын Президенти тарабынан сунушталып, Мамл. чогулуш тарабынан бекитилет</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>өкмөт тарабынан ишке ашырылат. Респ. башчысы – РФнын Президенти тарабынан сунушталып, Мамл. чогулуш тарабынан бекитилет</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</del></span> ошол эле учурда аткаруу бийлигинин башчысы болуп саналат. Жогорку мыйзам чыгаруу</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</ins></span> ошол эле учурда аткаруу бийлигинин башчысы болуп саналат. Жогорку мыйзам чыгаруу</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>(өкүлчүлүк) органы – Мамл. чогулуш 41 депутаттан турат. Респ-нын аткаруу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бийлигинин</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>(өкүлчүлүк) органы – Мамл. чогулуш 41 депутаттан турат. Респ-нын аткаруу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ийлигинин</ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жогорку органы – Өкмөт. Анын курамы респ. башчысы тарабынан түзүлөт.<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><br></del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жогорку органы – Өкмөт. Анын курамы респ. башчысы тарабынан түзүлөт. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Республика Батыш Сибирдин түш.-чыгышында, Түш. Сибирдин бийик тоолуу аймагында</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Республика Батыш Сибирдин түш.-чыгышында, Түш. Сибирдин бийик тоолуу аймагында</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жайгашкан (эң бийик жери Белуха чокусу,4506 ''м).'' Бийик кырка тоолорду (Катунь, Курай,</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жайгашкан (эң бийик жери Белуха чокусу, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> бийиикт. </ins>4506 ''м).'' Бийик кырка тоолорду (Катунь, Курай,</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Түн. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</del></span> Түш. Чүй ж. б.) «талаа» деп аталган</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Түн. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</ins></span> Түш. Чүй ж. б.) «талаа» деп аталган</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>өрөөндөр <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</del></span> жазы чуңкурдуктар бөлүп жатат.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>өрөөндөр <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</ins></span> жазы чуңкурдуктар бөлүп жатат.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Климаты кескин континенттик. Январдын</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Климаты кескин континенттик. Январдын</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>орт. темп-расы –12°...–32°С, июлдуку 9–18°С.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>орт. темп-расы –12°...–32°С, июлдуку 9–18°С.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Жылдык жаан-чачыны 100 ''мм''ден (тоо аралык</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Жылдык жаан-чачыны 100 ''мм''ден (тоо аралык</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>өрөөндөрдө) 1000 ''мм''ге чейин. Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. Респ-нын экологиялык абалы канааттандыраарлык. Дарыялары: Катунь, Бия, Чары ж. б.; көлү – Төлөс (Алтын-Көл). Кара <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</del></span> тоонун күл топурактары басымдуу. Аймагынын 25% токой. Ири чуңкурдуктарында тоо-талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана</del></span> жарым чөл тибиндеги өсүмдүктөр өсөт. Алтын, күмүш, жез, молибден, вольфрам, курулуш материалдары казылып алынат.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>өрөөндөрдө) 1000 ''мм''ге чейин. Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. Респ-нын экологиялык абалы канааттандыраарлык. Дарыялары: Катунь, Бия, Чары ж. б.; көлү – Төлөс (Алтын-Көл). Кара <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</ins></span> тоонун күл топурактары басымдуу. Аймагынын 25%<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">и </ins>токой. Ири чуңкурдуктарында тоо-талаа <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а</ins></span> жарым чөл тибиндеги өсүмдүктөр өсөт. Алтын, күмүш, жез, молибден, вольфрам, курулуш материалдары казылып алынат.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>А-дын аймагынан таш дооруна таандык (төмөнкү палеолиттик Улалинка, мустье доорундагы Коркунучтуу, Усть-Канск ж. б. үңкүрлөрү,мезолиттик усть-семин мад-ты, неолиттик ортонку Катунь мад-ты) тургун жайлар табылган.Коло доору Афанасьев мад-тынын (Балык Туу-Көл, Семи-Сарт) эстеликтери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> белгилүү. Эрте темир дооруна скиф–сибирь тибиндеги (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span>пазырык мад-тынын эстеликтери: Үкөк, Туюктуу, Башадар ж. б.) коргондор таандык. Жакында 1997-ж. А. респ-ндагы Локоть деген жердей б. з. ч. 5- 4-к-га (сак мезгилиндеги урууларга) таандык табылган алтын адам тышкы</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>А-дын аймагынан таш дооруна таандык (төмөнкү палеолиттик Улалинка, мустье доорундагы Коркунучтуу, Усть-Канск ж. б. үңкүрлөрү,мезолиттик усть-семин мад-ты, неолиттик ортонку Катунь мад-ты) тургун жайлар табылган.Коло доору Афанасьев мад-тынын (Балык Туу-Көл, Семи-Сарт) эстеликтери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> белгилүү. Эрте темир дооруна скиф–сибирь тибиндеги (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span>пазырык мад-тынын эстеликтери: Үкөк, Туюктуу, Башадар ж. б.) коргондор таандык. Жакында 1997-ж. А. респ-ндагы Локоть деген жердей б. з. ч. 5- 4-к-га (сак мезгилиндеги урууларга) таандык табылган алтын адам тышкы</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>түспөлү б-ча Ысык коргонунан (Казакстан) табылган ''Алтын адам'' <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> окшош болуп, кийимдери толугу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> алтын пластиналардан турган. Анын буюмдарынын саны 1800гө жетип, салмагы 1 кгды түзгөн. Б. з. ч. 3-к-дын аягы – 2-кдын башынан б. з. 1-к-на чейин А. гунндардын мамлекетинин курамында келген. 2–4-к-да алтайлыктарга ''сянбилер'' чоң таасир тийгизишсе,4-к-дын аягы 6-к-дын ортосуна чейин алар ''жужандарга'' баш ийип келген. 552-ж. алтайлык түрктөрдүн өз алдынча мамлекети – ''Түрк каганаты'' негизделип, анын борбору А-дан Орхон д-нын жээгине которулган. Түрк кагандыгынын курамына Чоң Хинган кырка тоосунан Аму-Дарыяга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Түн. Кавказга чейинки аймактар</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>түспөлү б-ча Ысык коргонунан (Казакстан) табылган ''Алтын адам'' <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> окшош болуп, кийимдери толугу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> алтын пластиналардан турган. Анын буюмдарынын саны 1800гө жетип, салмагы 1 кгды түзгөн. Б. з. ч. 3-к-дын аягы – 2-кдын башынан б. з. 1-к-на чейин А. гунндардын мамлекетинин курамында келген. 2–4-к-да алтайлыктарга ''сянбилер'' чоң таасир тийгизишсе,4-к-дын аягы 6-к-дын ортосуна чейин алар ''жужандарга'' баш ийип келген. 552-ж. алтайлык түрктөрдүн өз алдынча мамлекети – ''Түрк каганаты'' негизделип, анын борбору А-дан Орхон д-нын жээгине которулган. Түрк кагандыгынын курамына Чоң Хинган кырка тоосунан Аму-Дарыяга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Түн. Кавказга чейинки аймактар</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l38">38 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">38 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Too климаттык Чемал курорту иштейт.<br></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Too климаттык Чемал курорту иштейт.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>''С. Айткулоеа, А. Орозов.''</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>''С. Айткулоеа, А. Орозов.''</div></td></tr>
</table>imported>Rozahttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%AB&diff=59695&oldid=previmported>Kadyrm: /* top */clean up, replaced: м-н → <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> (9), ж-а → <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> (17), а. и. → <span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> (2)2022-12-05T10:31:31Z<p><span dir="auto"><span class="autocomment">top: </span>clean up, replaced: м-н → <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> (9), ж-а → <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> (17), а. и. → <span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> (2)</span></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">10:31, 5 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛТАЙ РЕСЛУБЛИКАСЫ''' – Россия Федерациясынын курамындагы адм. бирдик. Сибирь федерация округуна кирет. Түштүгүнөн Монголия ж-а Кытай Эл Респ. м-н чектешет. Аянты</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛТАЙ РЕСЛУБЛИКАСЫ''' – Россия Федерациясынын курамындагы адм. бирдик. Сибирь федерация округуна кирет. Түштүгүнөн Монголия <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>Кытай Эл Респ. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>менен</span> </ins>чектешет. Аянты</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>92,9 миң ''км<sup>2</sup>.'' Калкы 209,2 миң (2009); алтайлыктар, орус, казак ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Орт. жыштыгы 1 ''км<sup>2'' жерге 2,2 киши. Борбору – Горно-Алтайск ш.; шаар калкы</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>92,9 миң ''км<sup>2</sup>.'' Калкы 209,2 миң (2009); алтайлыктар, орус, казак ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Орт. жыштыгы 1 ''км<sup>2'' жерге 2,2 киши. Борбору – Горно-Алтайск ш.; шаар калкы</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>26,4%. Адм.-айм. жактан 10 районго, 1 шаарга бөлүнөт.<br></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>26,4%. Адм.-айм. жактан 10 районго, 1 шаарга бөлүнөт.<br></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l7">7 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">7 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Мамл. чогулуш – Эл Курултайы (парламент),</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Мамл. чогулуш – Эл Курултайы (парламент),</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>өкмөт тарабынан ишке ашырылат. Респ. башчысы – РФнын Президенти тарабынан сунушталып, Мамл. чогулуш тарабынан бекитилет</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>өкмөт тарабынан ишке ашырылат. Респ. башчысы – РФнын Президенти тарабынан сунушталып, Мамл. чогулуш тарабынан бекитилет</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ж-а ошол эле учурда аткаруу бийлигинин башчысы болуп саналат. Жогорку мыйзам чыгаруу</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>ошол эле учурда аткаруу бийлигинин башчысы болуп саналат. Жогорку мыйзам чыгаруу</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>(өкүлчүлүк) органы – Мамл. чогулуш 41 депутаттан турат. Респ-нын аткаруу бийлигинин</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>(өкүлчүлүк) органы – Мамл. чогулуш 41 депутаттан турат. Респ-нын аткаруу бийлигинин</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жогорку органы – Өкмөт. Анын курамы респ. башчысы тарабынан түзүлөт.<br></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жогорку органы – Өкмөт. Анын курамы респ. башчысы тарабынан түзүлөт.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Республика Батыш Сибирдин түш.-чыгышында, Түш. Сибирдин бийик тоолуу аймагында</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Республика Батыш Сибирдин түш.-чыгышында, Түш. Сибирдин бийик тоолуу аймагында</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жайгашкан (эң бийик жери Белуха чокусу,4506 ''м).'' Бийик кырка тоолорду (Катунь, Курай,</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жайгашкан (эң бийик жери Белуха чокусу,4506 ''м).'' Бийик кырка тоолорду (Катунь, Курай,</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Түн. ж-а Түш. Чүй ж. б.) «талаа» деп аталган</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Түн. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>Түш. Чүй ж. б.) «талаа» деп аталган</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>өрөөндөр ж-а жазы чуңкурдуктар бөлүп жатат.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>өрөөндөр <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>жазы чуңкурдуктар бөлүп жатат.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Климаты кескин континенттик. Январдын</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Климаты кескин континенттик. Январдын</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>орт. темп-расы –12°...–32°С, июлдуку 9–18°С.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>орт. темп-расы –12°...–32°С, июлдуку 9–18°С.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Жылдык жаан-чачыны 100 ''мм''ден (тоо аралык</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Жылдык жаан-чачыны 100 ''мм''ден (тоо аралык</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>өрөөндөрдө) 1000 ''мм''ге чейин. Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. Респ-нын экологиялык абалы канааттандыраарлык. Дарыялары: Катунь, Бия, Чары ж. б.; көлү – Төлөс (Алтын-Көл). Кара ж-а тоонун күл топурактары басымдуу. Аймагынын 25% токой. Ири чуңкурдуктарында тоо-талаа ж-а жарым чөл тибиндеги өсүмдүктөр өсөт. Алтын, күмүш, жез, молибден, вольфрам, курулуш материалдары казылып алынат.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>өрөөндөрдө) 1000 ''мм''ге чейин. Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. Респ-нын экологиялык абалы канааттандыраарлык. Дарыялары: Катунь, Бия, Чары ж. б.; көлү – Төлөс (Алтын-Көл). Кара <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>тоонун күл топурактары басымдуу. Аймагынын 25% токой. Ири чуңкурдуктарында тоо-талаа <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>жарым чөл тибиндеги өсүмдүктөр өсөт. Алтын, күмүш, жез, молибден, вольфрам, курулуш материалдары казылып алынат.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>А-дын аймагынан таш дооруна таандык (төмөнкү палеолиттик Улалинка, мустье доорундагы Коркунучтуу, Усть-Канск ж. б. үңкүрлөрү,мезолиттик усть-семин мад-ты, неолиттик ортонку Катунь мад-ты) тургун жайлар табылган.Коло доору Афанасьев мад-тынын (Балык Туу-Көл, Семи-Сарт) эстеликтери м-н белгилүү. Эрте темир дооруна скиф–сибирь тибиндеги (а. и.пазырык мад-тынын эстеликтери: Үкөк, Туюктуу, Башадар ж. б.) коргондор таандык. Жакында 1997-ж. А. респ-ндагы Локоть деген жердей б. з. ч. 5- 4-к-га (сак мезгилиндеги урууларга) таандык табылган алтын адам тышкы</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>А-дын аймагынан таш дооруна таандык (төмөнкү палеолиттик Улалинка, мустье доорундагы Коркунучтуу, Усть-Канск ж. б. үңкүрлөрү,мезолиттик усть-семин мад-ты, неолиттик ортонку Катунь мад-ты) тургун жайлар табылган.Коло доору Афанасьев мад-тынын (Балык Туу-Көл, Семи-Сарт) эстеликтери <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>менен</span> </ins>белгилүү. Эрте темир дооруна скиф–сибирь тибиндеги (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>а. и.<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>анын ичинде</span></ins>пазырык мад-тынын эстеликтери: Үкөк, Туюктуу, Башадар ж. б.) коргондор таандык. Жакында 1997-ж. А. респ-ндагы Локоть деген жердей б. з. ч. 5- 4-к-га (сак мезгилиндеги урууларга) таандык табылган алтын адам тышкы</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>түспөлү б-ча Ысык коргонунан (Казакстан) табылган ''Алтын адам'' м-н окшош болуп, кийимдери толугу м-н алтын пластиналардан турган. Анын буюмдарынын саны 1800гө жетип, салмагы 1 кгды түзгөн. Б. з. ч. 3-к-дын аягы – 2-кдын башынан б. з. 1-к-на чейин А. гунндардын мамлекетинин курамында келген. 2–4-к-да алтайлыктарга ''сянбилер'' чоң таасир тийгизишсе,4-к-дын аягы 6-к-дын ортосуна чейин алар ''жужандарга'' баш ийип келген. 552-ж. алтайлык түрктөрдүн өз алдынча мамлекети – ''Түрк каганаты'' негизделип, анын борбору А-дан Орхон д-нын жээгине которулган. Түрк кагандыгынын курамына Чоң Хинган кырка тоосунан Аму-Дарыяга ж-а Түн. Кавказга чейинки аймактар</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>түспөлү б-ча Ысык коргонунан (Казакстан) табылган ''Алтын адам'<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">' <span cat='ж.кыск' oldv=</ins>'м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>менен</span> </ins>окшош болуп, кийимдери толугу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>менен</span> </ins>алтын пластиналардан турган. Анын буюмдарынын саны 1800гө жетип, салмагы 1 кгды түзгөн. Б. з. ч. 3-к-дын аягы – 2-кдын башынан б. з. 1-к-на чейин А. гунндардын мамлекетинин курамында келген. 2–4-к-да алтайлыктарга ''сянбилер'' чоң таасир тийгизишсе,4-к-дын аягы 6-к-дын ортосуна чейин алар ''жужандарга'' баш ийип келген. 552-ж. алтайлык түрктөрдүн өз алдынча мамлекети – ''Түрк каганаты'' негизделип, анын борбору А-дан Орхон д-нын жээгине которулган. Түрк кагандыгынын курамына Чоң Хинган кырка тоосунан Аму-Дарыяга <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>Түн. Кавказга чейинки аймактар</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>каратылган. Кагандыктын чек арасы Түндүктө Енисей ж-а Тоолуу Алтай, түштүктө Улуу Кытай дубалы ж-а Тибетке чейин созулган. 581-ж.кагандык Чыгыш ж-а Батыш болуп бөлүнүп, А. Чыгыш Түрк кагандыгынын курамында калган. 8-к-да Түрк кагандыгы кыйраган соң, А.Уйгур, кийинчерээк Кыргыз кагандыгынын курамына кирген. 8-к-дан A-да манихейизм дини таралган. 13-к-дын башынан Монгол империясынын курамына кирген. 15-к-дын ортосунан Түш. А-дын калкы батыш монголдордун (ойроттордун) таасирине кирип, түн. алтайлыктар (кумандиндер, тубалар, челкандар) кыргыздарга ж-а алтайлык телеуттарга көз каранды болгон.<br></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>каратылган. Кагандыктын чек арасы Түндүктө Енисей <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>Тоолуу Алтай, түштүктө Улуу Кытай дубалы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>Тибетке чейин созулган. 581-ж.кагандык Чыгыш <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>Батыш болуп бөлүнүп, А. Чыгыш Түрк кагандыгынын курамында калган. 8-к-да Түрк кагандыгы кыйраган соң, А.Уйгур, кийинчерээк Кыргыз кагандыгынын курамына кирген. 8-к-дан A-да манихейизм дини таралган. 13-к-дын башынан Монгол империясынын курамына кирген. 15-к-дын ортосунан Түш. А-дын калкы батыш монголдордун (ойроттордун) таасирине кирип, түн. алтайлыктар (кумандиндер, тубалар, челкандар) кыргыздарга <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>алтайлык телеуттарга көз каранды болгон.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>17-к-дын аягында алар Орус мамлекетинин букаралары болуп калышкан (алардын 100дөн ашуун улус, айылдары казынага ясак төлөшкөн). Цинь империясынын ''Жунгар хандыгына''</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>17-к-дын аягында алар Орус мамлекетинин букаралары болуп калышкан (алардын 100дөн ашуун улус, айылдары казынага ясак төлөшкөн). Цинь империясынын ''Жунгар хандыгына''</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>каршы согуштарынын мезгилинде (1755–57) хандыктын калкынын көпчүлүгү кырылып, 1756-ж.түш. алтайлыктар (алтай-кижи, теленгиттер) орус букаралыгына өткөн. А-дын аймагы Сибирь губерниясынын (1756–79), Колыван облусунун (1779–83), Колыван (1873–96), Тобол (1796–1804) ж-а Томск губернияларынын (1804–1917) курамында келген. А-дын калкы негизинен көчмөн мал чарбасы, аңчылык ж-а кедр жаңгагын чогултуу м-н кесиптенген. Убактылуу өкмөттүн чечими м-н Томск губерниясынын карамагынан өз алдынча Алтай губерниясы (1917-25) бөлүнгөн. Дыйкан депутаттардын Алтайлык</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>каршы согуштарынын мезгилинде (1755–57) хандыктын калкынын көпчүлүгү кырылып, 1756-ж.түш. алтайлыктар (алтай-кижи, теленгиттер) орус букаралыгына өткөн. А-дын аймагы Сибирь губерниясынын (1756–79), Колыван облусунун (1779–83), Колыван (1873–96), Тобол (1796–1804) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>Томск губернияларынын (1804–1917) курамында келген. А-дын калкы негизинен көчмөн мал чарбасы, аңчылык <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>кедр жаңгагын чогултуу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>менен</span> </ins>кесиптенген. Убактылуу өкмөттүн чечими <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>менен</span> </ins>Томск губерниясынын карамагынан өз алдынча Алтай губерниясы (1917-25) бөлүнгөн. Дыйкан депутаттардын Алтайлык</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>съездинде (1917, Улала кыш.) Тоолуу Алтайдын Бий уездинин курамынан чыгаруу ж-а Кара-Корум–Алтай ж-а Ойрот Респ-н (Орус ж-а Монгол Алтайын, Урянхайды, Жунгарияны камтыган) түзүү чечими кабыл алынган. Бирок, бул чечим Сибирде бийликтин А. В. Колчактын колуна өтүшүнө байланыштуу ишке ашкан эмес.1919-ж. Улала кыш-нын Кызыл Армия тарабынан ээлениши м-н Тоолуу Алтай РСФСРдин курамына кирген. 1922-ж. борбору Улала (1928-жылдан шаар статусун алган, 1932-ж. Ойрот Туру, 1948-жылдан Тоолуу Алтай) болгон Ойрот Автономиялуу обл. (1948-жылдан Тоолуу</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>съездинде (1917, Улала кыш.) Тоолуу Алтайдын Бий уездинин курамынан чыгаруу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>Кара-Корум–Алтай <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>Ойрот Респ-н (Орус <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>Монгол Алтайын, Урянхайды, Жунгарияны камтыган) түзүү чечими кабыл алынган. Бирок, бул чечим Сибирде бийликтин А. В. Колчактын колуна өтүшүнө байланыштуу ишке ашкан эмес.1919-ж. Улала кыш-нын Кызыл Армия тарабынан ээлениши <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>менен</span> </ins>Тоолуу Алтай РСФСРдин курамына кирген. 1922-ж. борбору Улала (1928-жылдан шаар статусун алган, 1932-ж. Ойрот Туру, 1948-жылдан Тоолуу Алтай) болгон Ойрот Автономиялуу обл. (1948-жылдан Тоолуу</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Алтай) түзүлгөн. Облус РСФСРдин курамындагы Сибирь (1925–30), Батыш Сибирь (1930–37),</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Алтай) түзүлгөн. Облус РСФСРдин курамындагы Сибирь (1925–30), Батыш Сибирь (1930–37),</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Алтай крайынын (1937–91) карамагына кирген.<br></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Алтай крайынын (1937–91) карамагына кирген.<br></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l30">30 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">30 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Экономикасында өнөр жайдын үлүшү төмөн.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Экономикасында өнөр жайдын үлүшү төмөн.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Экономиканын негизин мал чарбасы түзөт. Койэчки, уй, топоз, жылкы асыралып, чаар бугу</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Экономиканын негизин мал чарбасы түзөт. Койэчки, уй, топоз, жылкы асыралып, чаар бугу</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>м-н марал көбөйтүлүүдө. Тыбыт берүүчү эчкилери</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>менен</span> </ins>марал көбөйтүлүүдө. Тыбыт берүүчү эчкилери</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жогорку продуктуулугу ж-а тыбыты м-н айырмаланат. Аары чарбасы, аңчылык өнүккөн.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жогорку продуктуулугу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins>тыбыты <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>менен</span> </ins>айырмаланат. Аары чарбасы, аңчылык өнүккөн.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Токой, түстүү металлургия, жыгаччылык, жеңил, тамак-аш (жоопкерчилиги чектелген «Майма-Молоко» коому; жогорку сапаттагы сыр чыгарат), курулуш материалдар, электр тех., металл иштетүү, машина куруу өнөр жайы бар.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Токой, түстүү металлургия, жыгаччылык, жеңил, тамак-аш (жоопкерчилиги чектелген «Майма-Молоко» коому; жогорку сапаттагы сыр чыгарат), курулуш материалдар, электр тех., металл иштетүү, машина куруу өнөр жайы бар.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Тоют өсүмдүктөрү, дан эгиндери (буудай, сулу</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Тоют өсүмдүктөрү, дан эгиндери (буудай, сулу</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ж. б.) эгилет. Негизги транспорт магистралы -</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ж. б.) эгилет. Негизги транспорт магистралы -</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Чүй тракты. Темир жолу жок. Автомобиль жолунун уз. 3396 ''км'' (а. и. 1217 ''км'' асфальтталган). Мамл. ун-т (2003), драма театры, филармония, край таануу музейи, китепканалар бар.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Чүй тракты. Темир жолу жок. Автомобиль жолунун уз. 3396 ''км'' (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>а. и.<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>анын ичинде</span> </ins>1217 ''км'' асфальтталган). Мамл. ун-т (2003), драма театры, филармония, край таануу музейи, китепканалар бар.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Too климаттык Чемал курорту иштейт.<br></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Too климаттык Чемал курорту иштейт.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> ''С. Айткулоеа, А. Орозов.''</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> ''С. Айткулоеа, А. Орозов.''</div></td></tr>
</table>imported>Kadyrmhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%AB&diff=59694&oldid=previmported>Roza, 03:41, 29 Ноябрь (Жетинин айы) 2022 карата2022-11-29T03:41:25Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">03:41, 29 Ноябрь (Жетинин айы) 2022 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>'''АЛТАЙ РЕСЛУБЛИКАСЫ''' – Россия Федерациясынын курамындагы адм. бирдик. Сибирь федерация округуна кирет. Түштүгүнөн Монголия ж-а Кытай Эл Респ. м-н чектешет. Аянты</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АЛТАЙ РЕСЛУБЛИКАСЫ''' – Россия Федерациясынын курамындагы адм. бирдик. Сибирь федерация округуна кирет. Түштүгүнөн Монголия ж-а Кытай Эл Респ. м-н чектешет. Аянты</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>92,9 миң ''км<sup>2</sup>.'' Калкы 209,2 миң (2009); алтайлыктар, орус, казак ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Орт. жыштыгы 1 ''км<sup>2'' жерге 2,2 киши. Борбору – Горно-Алтайск ш.; шаар калкы</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>92,9 миң ''км<sup>2</sup>.'' Калкы 209,2 миң (2009); алтайлыктар, орус, казак ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Орт. жыштыгы 1 ''км<sup>2'' жерге 2,2 киши. Борбору – Горно-Алтайск ш.; шаар калкы</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>26,4%. Адм.-айм. жактан 10 районго, 1 шаарга бөлүнөт.<br></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>26,4%. Адм.-айм. жактан 10 районго, 1 шаарга бөлүнөт.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>Мамл. бийлик органдарынын системасы А.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Мамл. бийлик органдарынын системасы А.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>Респ-нын Конституциясы (1997) тарабынан</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Респ-нын Конституциясы (1997) тарабынан</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>аныкталат. Мамл. бийлик респ. башчысы,</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>аныкталат. Мамл. бийлик респ. башчысы,</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>Мамл. чогулуш – Эл Курултайы (парламент),</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Мамл. чогулуш – Эл Курултайы (парламент),</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>өкмөт тарабынан ишке ашырылат. Респ. башчысы – РФнын Президенти тарабынан сунушталып, Мамл. чогулуш тарабынан бекитилет</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>өкмөт тарабынан ишке ашырылат. Респ. башчысы – РФнын Президенти тарабынан сунушталып, Мамл. чогулуш тарабынан бекитилет</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>ж-а ошол эле учурда аткаруу бийлигинин башчысы болуп саналат. Жогорку мыйзам чыгаруу</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ж-а ошол эле учурда аткаруу бийлигинин башчысы болуп саналат. Жогорку мыйзам чыгаруу</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>(өкүлчүлүк) органы – Мамл. чогулуш 41 депутаттан турат. Респ-нын аткаруу бийлигинин</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>(өкүлчүлүк) органы – Мамл. чогулуш 41 депутаттан турат. Респ-нын аткаруу бийлигинин</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>жогорку органы – Өкмөт. Анын курамы респ. башчысы тарабынан түзүлөт.<br></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жогорку органы – Өкмөт. Анын курамы респ. башчысы тарабынан түзүлөт.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>Республика Батыш Сибирдин түш.-чыгышында, Түш. Сибирдин бийик тоолуу аймагында</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Республика Батыш Сибирдин түш.-чыгышында, Түш. Сибирдин бийик тоолуу аймагында</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>жайгашкан (эң бийик жери Белуха чокусу,4506 ''м).'' Бийик кырка тоолорду (Катунь, Курай,</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жайгашкан (эң бийик жери Белуха чокусу,4506 ''м).'' Бийик кырка тоолорду (Катунь, Курай,</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>Түн. ж-а Түш. Чүй ж. б.) «талаа» деп аталган</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Түн. ж-а Түш. Чүй ж. б.) «талаа» деп аталган</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>өрөөндөр ж-а жазы чуңкурдуктар бөлүп жатат.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>өрөөндөр ж-а жазы чуңкурдуктар бөлүп жатат.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>Климаты кескин континенттик. Январдын</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Климаты кескин континенттик. Январдын</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>орт. темп-расы –12°...–32°С, июлдуку 9–18°С.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>орт. темп-расы –12°...–32°С, июлдуку 9–18°С.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>Жылдык жаан-чачыны 100 ''мм''ден (тоо аралык</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Жылдык жаан-чачыны 100 ''мм''ден (тоо аралык</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>өрөөндөрдө) 1000 ''мм''ге чейин. Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. Респ-нын экологиялык абалы канааттандыраарлык. Дарыялары: Катунь, Бия, Чары ж. б.; көлү – Төлөс (Алтын-Көл). Кара ж-а тоонун күл топурактары басымдуу. Аймагынын 25% токой. Ири чуңкурдуктарында тоо-талаа ж-а жарым чөл тибиндеги өсүмдүктөр өсөт. Алтын, күмүш, жез, молибден, вольфрам, курулуш материалдары казылып алынат.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>өрөөндөрдө) 1000 ''мм''ге чейин. Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. Респ-нын экологиялык абалы канааттандыраарлык. Дарыялары: Катунь, Бия, Чары ж. б.; көлү – Төлөс (Алтын-Көл). Кара ж-а тоонун күл топурактары басымдуу. Аймагынын 25% токой. Ири чуңкурдуктарында тоо-талаа ж-а жарым чөл тибиндеги өсүмдүктөр өсөт. Алтын, күмүш, жез, молибден, вольфрам, курулуш материалдары казылып алынат.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>А-дын аймагынан таш дооруна таандык (төмөнкү палеолиттик Улалинка, мустье доорундагы Коркунучтуу, Усть-Канск ж. б. үңкүрлөрү,мезолиттик усть-семин мад-ты, неолиттик ортонку Катунь мад-ты) тургун жайлар табылган.Коло доору Афанасьев мад-тынын (Балык Туу-Көл, Семи-Сарт) эстеликтери м-н белгилүү. Эрте темир дооруна скиф–сибирь тибиндеги (а. и.пазырык мад-тынын эстеликтери: Үкөк, Туюктуу, Башадар ж. б.) коргондор таандык. Жакында 1997-ж. А. респ-ндагы Локоть деген жердей б. з. ч. 5- 4-к-га (сак мезгилиндеги урууларга) таандык табылган алтын адам тышкы</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>А-дын аймагынан таш дооруна таандык (төмөнкү палеолиттик Улалинка, мустье доорундагы Коркунучтуу, Усть-Канск ж. б. үңкүрлөрү,мезолиттик усть-семин мад-ты, неолиттик ортонку Катунь мад-ты) тургун жайлар табылган.Коло доору Афанасьев мад-тынын (Балык Туу-Көл, Семи-Сарт) эстеликтери м-н белгилүү. Эрте темир дооруна скиф–сибирь тибиндеги (а. и.пазырык мад-тынын эстеликтери: Үкөк, Туюктуу, Башадар ж. б.) коргондор таандык. Жакында 1997-ж. А. респ-ндагы Локоть деген жердей б. з. ч. 5- 4-к-га (сак мезгилиндеги урууларга) таандык табылган алтын адам тышкы</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>түспөлү б-ча Ысык коргонунан (Казакстан) табылган ''Алтын адам'' м-н окшош болуп, кийимдери толугу м-н алтын пластиналардан турган. Анын буюмдарынын саны 1800гө жетип, салмагы 1 кгды түзгөн. Б. з. ч. 3-к-дын аягы – 2-кдын башынан б. з. 1-к-на чейин А. гунндардын мамлекетинин курамында келген. 2–4-к-да алтайлыктарга ''сянбилер'' чоң таасир тийгизишсе,4-к-дын аягы 6-к-дын ортосуна чейин алар ''жужандарга'' баш ийип келген. 552-ж. алтайлык түрктөрдүн өз алдынча мамлекети – ''Түрк каганаты'' негизделип, анын борбору А-дан Орхон д-нын жээгине которулган. Түрк кагандыгынын курамына Чоң Хинган кырка тоосунан Аму-Дарыяга ж-а Түн. Кавказга чейинки аймактар</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>түспөлү б-ча Ысык коргонунан (Казакстан) табылган ''Алтын адам'' м-н окшош болуп, кийимдери толугу м-н алтын пластиналардан турган. Анын буюмдарынын саны 1800гө жетип, салмагы 1 кгды түзгөн. Б. з. ч. 3-к-дын аягы – 2-кдын башынан б. з. 1-к-на чейин А. гунндардын мамлекетинин курамында келген. 2–4-к-да алтайлыктарга ''сянбилер'' чоң таасир тийгизишсе,4-к-дын аягы 6-к-дын ортосуна чейин алар ''жужандарга'' баш ийип келген. 552-ж. алтайлык түрктөрдүн өз алдынча мамлекети – ''Түрк каганаты'' негизделип, анын борбору А-дан Орхон д-нын жээгине которулган. Түрк кагандыгынын курамына Чоң Хинган кырка тоосунан Аму-Дарыяга ж-а Түн. Кавказга чейинки аймактар</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>каратылган. Кагандыктын чек арасы Түндүктө Енисей ж-а Тоолуу Алтай, түштүктө Улуу Кытай дубалы ж-а Тибетке чейин созулган. 581-ж.кагандык Чыгыш ж-а Батыш болуп бөлүнүп, А. Чыгыш Түрк кагандыгынын курамында калган. 8-к-да Түрк кагандыгы кыйраган соң, А.Уйгур, кийинчерээк Кыргыз кагандыгынын курамына кирген. 8-к-дан A-да манихейизм дини таралган. 13-к-дын башынан Монгол империясынын курамына кирген. 15-к-дын ортосунан Түш. А-дын калкы батыш монголдордун (ойроттордун) таасирине кирип, түн. алтайлыктар (кумандиндер, тубалар, челкандар) кыргыздарга ж-а алтайлык телеуттарга көз каранды болгон.<br></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>каратылган. Кагандыктын чек арасы Түндүктө Енисей ж-а Тоолуу Алтай, түштүктө Улуу Кытай дубалы ж-а Тибетке чейин созулган. 581-ж.кагандык Чыгыш ж-а Батыш болуп бөлүнүп, А. Чыгыш Түрк кагандыгынын курамында калган. 8-к-да Түрк кагандыгы кыйраган соң, А.Уйгур, кийинчерээк Кыргыз кагандыгынын курамына кирген. 8-к-дан A-да манихейизм дини таралган. 13-к-дын башынан Монгол империясынын курамына кирген. 15-к-дын ортосунан Түш. А-дын калкы батыш монголдордун (ойроттордун) таасирине кирип, түн. алтайлыктар (кумандиндер, тубалар, челкандар) кыргыздарга ж-а алтайлык телеуттарга көз каранды болгон.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>17-к-дын аягында алар Орус мамлекетинин букаралары болуп калышкан (алардын 100дөн ашуун улус, айылдары казынага ясак төлөшкөн). Цинь империясынын ''Жунгар хандыгына''</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>17-к-дын аягында алар Орус мамлекетинин букаралары болуп калышкан (алардын 100дөн ашуун улус, айылдары казынага ясак төлөшкөн). Цинь империясынын ''Жунгар хандыгына''</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>каршы согуштарынын мезгилинде (1755–57) хандыктын калкынын көпчүлүгү кырылып, 1756-ж.түш. алтайлыктар (алтай-кижи, теленгиттер) орус букаралыгына өткөн. А-дын аймагы Сибирь губерниясынын (1756–79), Колыван облусунун (1779–83), Колыван (1873–96), Тобол (1796–1804) ж-а Томск губернияларынын (1804–1917) курамында келген. А-дын калкы негизинен көчмөн мал чарбасы, аңчылык ж-а кедр жаңгагын чогултуу м-н кесиптенген. Убактылуу өкмөттүн чечими м-н Томск губерниясынын карамагынан өз алдынча Алтай губерниясы (1917-25) бөлүнгөн. Дыйкан депутаттардын Алтайлык</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>каршы согуштарынын мезгилинде (1755–57) хандыктын калкынын көпчүлүгү кырылып, 1756-ж.түш. алтайлыктар (алтай-кижи, теленгиттер) орус букаралыгына өткөн. А-дын аймагы Сибирь губерниясынын (1756–79), Колыван облусунун (1779–83), Колыван (1873–96), Тобол (1796–1804) ж-а Томск губернияларынын (1804–1917) курамында келген. А-дын калкы негизинен көчмөн мал чарбасы, аңчылык ж-а кедр жаңгагын чогултуу м-н кесиптенген. Убактылуу өкмөттүн чечими м-н Томск губерниясынын карамагынан өз алдынча Алтай губерниясы (1917-25) бөлүнгөн. Дыйкан депутаттардын Алтайлык</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>съездинде (1917, Улала кыш.) Тоолуу Алтайдын Бий уездинин курамынан чыгаруу ж-а Кара-Корум–Алтай ж-а Ойрот Респ-н (Орус ж-а Монгол Алтайын, Урянхайды, Жунгарияны камтыган) түзүү чечими кабыл алынган. Бирок, бул чечим Сибирде бийликтин А. В. Колчактын колуна өтүшүнө байланыштуу ишке ашкан эмес.1919-ж. Улала кыш-нын Кызыл Армия тарабынан ээлениши м-н Тоолуу Алтай РСФСРдин курамына кирген. 1922-ж. борбору Улала (1928-жылдан шаар статусун алган, 1932-ж. Ойрот Туру, 1948-жылдан Тоолуу Алтай) болгон Ойрот Автономиялуу обл. (1948-жылдан Тоолуу</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>съездинде (1917, Улала кыш.) Тоолуу Алтайдын Бий уездинин курамынан чыгаруу ж-а Кара-Корум–Алтай ж-а Ойрот Респ-н (Орус ж-а Монгол Алтайын, Урянхайды, Жунгарияны камтыган) түзүү чечими кабыл алынган. Бирок, бул чечим Сибирде бийликтин А. В. Колчактын колуна өтүшүнө байланыштуу ишке ашкан эмес.1919-ж. Улала кыш-нын Кызыл Армия тарабынан ээлениши м-н Тоолуу Алтай РСФСРдин курамына кирген. 1922-ж. борбору Улала (1928-жылдан шаар статусун алган, 1932-ж. Ойрот Туру, 1948-жылдан Тоолуу Алтай) болгон Ойрот Автономиялуу обл. (1948-жылдан Тоолуу</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>Алтай) түзүлгөн. Облус РСФСРдин курамындагы Сибирь (1925–30), Батыш Сибирь (1930–37),</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Алтай) түзүлгөн. Облус РСФСРдин курамындагы Сибирь (1925–30), Батыш Сибирь (1930–37),</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>Алтай крайынын (1937–91) карамагына кирген.<br></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Алтай крайынын (1937–91) карамагына кирген.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>1991-ж. Тоолуу Алтай ССРи, 1992-жылдан Рос-сия Федерациясынын курамындагы Тоолуу Ал-тай Респ. болуп кайра түзүлгөн. 1992-жылдан</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>1991-ж. Тоолуу Алтай ССРи, 1992-жылдан Рос-сия Федерациясынын курамындагы Тоолуу Ал-тай Респ. болуп кайра түзүлгөн. 1992-жылдан</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>Алтай Республикасы.<br></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Алтай Республикасы.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>Экономикасында өнөр жайдын үлүшү төмөн.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Экономикасында өнөр жайдын үлүшү төмөн.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>Экономиканын негизин мал чарбасы түзөт. Койэчки, уй, топоз, жылкы асыралып, чаар бугу</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Экономиканын негизин мал чарбасы түзөт. Койэчки, уй, топоз, жылкы асыралып, чаар бугу</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>м-н марал көбөйтүлүүдө. Тыбыт берүүчү эчкилери</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>м-н марал көбөйтүлүүдө. Тыбыт берүүчү эчкилери</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>жогорку продуктуулугу ж-а тыбыты м-н айырмаланат. Аары чарбасы, аңчылык өнүккөн.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жогорку продуктуулугу ж-а тыбыты м-н айырмаланат. Аары чарбасы, аңчылык өнүккөн.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>Токой, түстүү металлургия, жыгаччылык, жеңил, тамак-аш (жоопкерчилиги чектелген «Майма-Молоко» коому; жогорку сапаттагы сыр чыгарат), курулуш материалдар, электр тех., металл иштетүү, машина куруу өнөр жайы бар.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Токой, түстүү металлургия, жыгаччылык, жеңил, тамак-аш (жоопкерчилиги чектелген «Майма-Молоко» коому; жогорку сапаттагы сыр чыгарат), курулуш материалдар, электр тех., металл иштетүү, машина куруу өнөр жайы бар.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>Тоют өсүмдүктөрү, дан эгиндери (буудай, сулу</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Тоют өсүмдүктөрү, дан эгиндери (буудай, сулу</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>ж. б.) эгилет. Негизги транспорт магистралы -</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ж. б.) эгилет. Негизги транспорт магистралы -</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>Чүй тракты. Темир жолу жок. Автомобиль жолунун уз. 3396 ''км'' (а. и. 1217 ''км'' асфальтталган). Мамл. ун-т (2003), драма театры, филармония, край таануу музейи, китепканалар бар.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Чүй тракты. Темир жолу жок. Автомобиль жолунун уз. 3396 ''км'' (а. и. 1217 ''км'' асфальтталган). Мамл. ун-т (2003), драма театры, филармония, край таануу музейи, китепканалар бар.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>Too климаттык Чемал курорту иштейт.<br></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Too климаттык Чемал курорту иштейт.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> ''С. Айткулоеа, А. Орозов.''</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> ''С. Айткулоеа, А. Орозов.''</div></td></tr>
</table>imported>Rozahttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%AB&diff=59693&oldid=previmported>Roza, 10:10, 12 Октябрь (Тогуздун айы) 2022 карата2022-10-12T10:10:34Z<p></p>
<a href="//212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%9B%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%A0%D0%95%D0%A1%D0%9F%D0%A3%D0%91%D0%9B%D0%98%D0%9A%D0%90%D0%A1%D0%AB&diff=59693&oldid=59692">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>imported>Roza