АЛТАЙ тоосу - Түзөтүүлөр тарыхы

imported>Gulira, 09:54, 20 Январь (Үчтүн айы) 2026 карата

2026-01-20T09:54:04Z

← Мурунку нускасы		09:54, 20 Январь (Үчтүн айы) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АЛТАЙ''' (түркчө «алтан» – алтындай; хакасча - бийик тоо, тоолуу өлкө) – 1) Россия, МЭР <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кытайдын аймактарындагы тоо тизмеги. Узундугу 2000 ''км''ден ашык. Обь, Иртыш, Енисейдин <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Борбордук Азия туюк аймагынын дарыяларынын өтө тармактанган суу бөлгүч тоо системаларынан турат. Эң бийик чокусу – Белуха (4506 ''м).'' Алтайдын өзүнө (же Орус Aлтайына), ''Моңгол Алтайына'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ''Гоби Алтайына'' бөлүнөт. Алтайдын өзү геологиялык түзүлүшүнө <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өнүгүү тарыхына карай каледон мезгилинде пайда болгон. Тоолуу Алтайга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> герцин мезгилинде пайда болгон ''Кендүү Алтайга'' ажыратылат. Алтай тоолору Урал-Моңгол геосинклиналь кырчоосунун <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Сибирь платформасынын түштүк чет жакасынын кайтадангыс көтөрүлүшүнөн пайда болгон. Чөкмө, метаморфизмделген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жанар тоо тектеринен, жиреп чыккан интрузиялардан турат. Кен байлыктары: темир рудасы, сымап, асыл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түстүү металл (Кендүү Алтай). Ысык булактары: Абакан, Белокуриха, Рахманов <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Жумалы. Чыгышы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түштүгүндө Катунь, Түндүк <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Түштүк Чүй бийик кырка тоолору, түндүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> батышында орто бийик Уба, Чергинский, Бащелак кырка тоолору ж. б. ~~тайпац~~ жондуу калдык тоо массивдери жайгашкан. Талаа деп аталган тоо аралык ири өрөөндөр (Чүй, Курай) бар. Климаты континенттик. Кышы катаал <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span>		'''АЛТАЙ''' (түркчө «алтан» – алтындай; хакасча - бийик тоо, тоолуу өлкө) – 1) Россия, МЭР <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кытайдын аймактарындагы тоо тизмеги. Узундугу 2000 ''км''ден ашык. Обь, Иртыш, Енисейдин <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Борбордук Азия туюк аймагынын дарыяларынын өтө тармактанган суу бөлгүч тоо системаларынан турат. Эң бийик чокусу – Белуха (4506 ''м).'' Алтайдын өзүнө (же Орус Aлтайына), ''Моңгол Алтайына'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ''Гоби Алтайына'' бөлүнөт. Алтайдын өзү геологиялык түзүлүшүнө <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өнүгүү тарыхына карай каледон мезгилинде пайда болгон. Тоолуу Алтайга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> герцин мезгилинде пайда болгон ''Кендүү Алтайга'' ажыратылат. Алтай тоолору Урал-Моңгол геосинклиналь кырчоосунун <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Сибирь платформасынын түштүк чет жакасынын кайтадангыс көтөрүлүшүнөн пайда болгон. Чөкмө, метаморфизмделген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жанар тоо тектеринен, жиреп чыккан интрузиялардан турат. Кен байлыктары: темир рудасы, сымап, асыл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түстүү металл (Кендүү Алтай). Ысык булактары: Абакан, Белокуриха, Рахманов <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Жумалы. Чыгышы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түштүгүндө Катунь, Түндүк <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Түштүк Чүй бийик кырка тоолору, түндүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> батышында орто бийик Уба, Чергинский, Бащелак кырка тоолору ж. б. тайпаң жондуу калдык тоо массивдери жайгашкан. Талаа деп аталган тоо аралык ири өрөөндөр (Чүй, Курай) бар. Климаты континенттик. Кышы катаал <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> көпкө созулат. Январдын орточо температурасы тоо этектеринде –15°Сден –28°Сге, тоо аралык өрөөндөрдө (мында температуpa инверсиясы болот) –32°Сге чейин. Жайы салыштырмалуу кыска <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> мелүүн; июлдун орточо температурасы тоо этектеринде 19–22°С, бийик тоолордо 14–16°С. Алтайдын батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түндүк-чыгышындагы нымдуу айдарым капталдарында жылдык жаан-чачындын өлчөмү 1200 ''мм''ге, түштүк-чыгыш капталдарында 200 ''мм''ге чейин. Тоо-өрөөн шамалдары (фён) мүнөздүү. 1500дөй мөңгү (жалпы аянты 900 ''км''<sup>2</sup>ден ашык) белгилүү. Дарыя тармактары көп. Ирилери: Катын, Буктурма, Бий, Чүй. 3500дөн ашуун көл бар, анын көбү бөгөт көлдөр. Эң чоңдору:
	көпкө созулат. Январдын орточо температурасы тоо этектеринде –15°Сден –28°Сге, тоо аралык өрөөндөрдө (мында температуpa инверсиясы болот) –32°Сге чейин. Жайы салыштырмалуу кыска <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> мелүүн; июлдун орточо температурасы тоо этектеринде 19–22°С, бийик тоолордо 14–16°С. Алтайдын батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түндүк-чыгышындагы нымдуу айдарым капталдарында жылдык жаан-чачындын өлчөмү 1200 ''мм''ге, түштүк-чыгыш капталдарында 200 ''мм''ге чейин. Тоо-өрөөн шамалдары (фён) мүнөздүү. 1500дөй мөңгү (жалпы аянты 900 0 ''км''<sup>2</sup>ден ашык) белгилүү. Дарыя тармактары көп. Ирилери: Катын, Буктурма, Бий, Чүй. 3500дөн ашуун көл бар, анын көбү бөгөт көлдөр. Эң чоңдору:		Марка-Көл, Төлөс (Алтын-Көл).[[File:АЛТАЙ 1_2.png \| thumb \| АЛТАЙ. Орографиялык схема<br><br>Сан менен тоо аралык өрөөндөр белгиленди:<br>Кан талаасы<br>Абай талаасы<br>Котанды талаасы<br>Масштабы 1: 28 000 000<br>Масштабы 1: 5 500 000]]
	Марка-Көл, Төлөс (Алтын-Көл).[[File:АЛТАЙ 1_2.png \| thumb \| АЛТАЙ. Орографиялык схема<br>
	<br>
	Сан менен тоо аралык
	өрөөндөр белгиленди:<br>
	Кан талаасы<br>
	Абай талаасы<br>
	Котанды талаасы<br>
	Масштабы 1: 28 000 000<br>
	Масштабы 1: 5 500 000]]
	Aлтайда ландшафттын бийиктик алкактуулугу даана байкалат. Түндүк <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> батыш тоо этектеринде 400–700 ''м'' бийиктикке чейин түркүн чөп өсүмдүктүү шалбаалуу талаа, 1200–1500 ''м''ге чейин шыбак-бетегелүү талаа жайгашкан. Too токойлорунда (аймагынын <sup>2</sup>/<sub>3</sub> бөлүгүнө жакынын ээлейт) кызыл карагай (2000–2200 ''м''ге чейин) басымдуу. Түндүгүндө ийне жалбырактуу токой (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> кедр токою) өсөт. Бийик чөптүү шалбаа, айрым жерлеринде тоолуу талаа мүнөздүү. Бийик тоолуу (бийиктиги 1800–2400 ''м)'' субальп бадалы жогорулаган сайын кыска чөптүү альп шалбаасына өтөт. Чыгыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түндүк-чыгыш аймагында тоолуу тундра (бадалдуу, мамык чөп-эңилчектүү, таш-шагылдуу тундра), андан жогору аска, шагыл, кар-мөңгү каптал жатат. Aлтайда ''Алтай'' коругу'' уюшулган.<br>'' 2) Алтай крайы ээлеген аймактын көп колдонулуучу аты. Алтайда 5 табигый аймак өзгөчө коргоого алынган; алар – ''Алтай коругу,'' Төлөс (Телец) көлүнүн тегереги, Катын коругу, Белуха паркы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> 4 көк бейкут зонасы. Булар жалпы Алтайдын «Алтын тоолору» деп аталып, 1998- жылдан ''Буткул дүйнөлүк мурастын'' тизмесине катталган. Марка-Көл коругунда табигый ландшафттар <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> айрым табият эстеликтери да корголот. Алтайдын экономикасы жөнүндө ''Алтай'' крайы, Алтай'' (Алтай Республикасы), ''Тува'' макалаларын.''		Aлтайда ландшафттын бийиктик алкактуулугу даана байкалат. Түндүк <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> батыш тоо этектеринде 400–700 ''м'' бийиктикке чейин түркүн чөп өсүмдүктүү шалбаалуу талаа, 1200–1500 ''м''ге чейин шыбак-бетегелүү талаа жайгашкан. Too токойлорунда (аймагынын <sup>2</sup>/<sub>3</sub> бөлүгүнө жакынын ээлейт) кызыл карагай (2000–2200 ''м''ге чейин) басымдуу. Түндүгүндө ийне жалбырактуу токой (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> кедр токою) өсөт. Бийик чөптүү шалбаа, айрым жерлеринде тоолуу талаа мүнөздүү. Бийик тоолуу (бийиктиги 1800–2400 ''м)'' субальп бадалы жогорулаган сайын кыска чөптүү альп шалбаасына өтөт. Чыгыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түндүк-чыгыш аймагында тоолуу тундра (бадалдуу, мамык чөп-эңилчектүү, таш-шагылдуу тундра), андан жогору аска, шагыл, кар-мөңгү каптал жатат. Aлтайда ''Алтай'' коругу'' уюшулган.<br>'' 2) Алтай крайы ээлеген аймактын көп колдонулуучу аты. Алтайда 5 табигый аймак өзгөчө коргоого алынган; алар – ''Алтай коругу,'' Төлөс (Телец) көлүнүн тегереги, Катын коругу, Белуха паркы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> 4 көк бейкут зонасы. Булар жалпы Алтайдын «Алтын тоолору» деп аталып, 1998- жылдан ''Буткул дүйнөлүк мурастын'' тизмесине катталган. Марка-Көл коругунда табигый ландшафттар <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> айрым табият эстеликтери да корголот. Алтайдын экономикасы жөнүндө ''Алтай'' крайы, Алтай'' (Алтай Республикасы), ''Тува'' макалаларын.''

	''<br>'' Ад.: ''Михайлов Н. И.'' Горы Южной Сибири. М., 1961; Большой Атлас. Сб., т. 1-3. М., Л., 1934-36;		''<br>'' Ад.: ''Михайлов Н. И.'' Горы Южной Сибири. М., 1961; Большой Атлас. Сб., т. 1-3. М., Л., 1934-1936;

	''Давыдов М. И., Раковская Э.М., Тушинский Г. К.'' Физическая география СССР. Том 2: Азиатская часть СССР. Современные проблемы физической географии. М., 1990~~.90~~.<br>		''Давыдов М. И., Раковская Э.М., Тушинский Г. К.'' Физическая география СССР. Том 2: Азиатская часть СССР. Современные проблемы физической географии. М., 1990.<br>
	[[Категория:1-Том]]		[[Категория:1-Том]]

imported>Kadyrm: /* top */ категория кошуу

2024-09-12T03:24:01Z

top: категория кошуу

← Мурунку нускасы		03:24, 12 Сентябрь (Аяк оона) 2024 -деги абалы
15 сап:		15 сап:

	''Давыдов М. И., Раковская Э.М., Тушинский Г. К.'' Физическая география СССР. Том 2: Азиатская часть СССР. Современные проблемы физической географии. М., 1990.90.<br>		''Давыдов М. И., Раковская Э.М., Тушинский Г. К.'' Физическая география СССР. Том 2: Азиатская часть СССР. Современные проблемы физической географии. М., 1990.90.<br>
			[[Категория:1-Том]]

imported>Adina, 04:44, 1 Ноябрь (Жетинин айы) 2023 карата

2023-11-01T04:44:26Z

← Мурунку нускасы		04:44, 1 Ноябрь (Жетинин айы) 2023 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АЛТАЙ''' (түркчө «алтан» – алтындай; хакасча - бийик тоо, тоолуу өлкө) – 1) Россия, МЭР <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кытайдын аймактарындагы тоо тизмеги. Узундугу 2000 ''км''ден ашык. Обь, Иртыш, Енисейдин <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Борбордук Азия туюк аймагынын дарыяларынын өтө тармактанган суу бөлгүч тоо системаларынан турат. Эң бийик чокусу – Белуха (4506 ''м).'' Алтайдын өзүнө (же Орус Aлтайына), ''Моңгол Алтайына'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ''Гоби Алтайына'' бөлүнөт. Алтайдын өзү геологиялык түзүлүшүнө <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өнүгүү тарыхына карай каледон мезгилинде пайда болгон. Тоолуу Алтайга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> герцин мезгилинде пайда болгон ''Кендүү Алтайга'' ажыратылат. Алтай тоолору Урал-Моңгол геосинклиналь кырчоосунун <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Сибирь платформасынын түштүк чет жакасынын кайтадангыс көтөрүлүшүнөн пайда болгон. Чөкмө, метаморфизмделген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жанар тоо тектеринен, жиреп чыккан интрузиялардан турат. Кен байлыктары: темир рудасы, сымап, асыл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түстүү металл (Кендүү Алтай). Ысык булактары: Абакан, Белокуриха, Рахманов <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Жумалы. Чыгышы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түштүгүндө Катунь, Түндүк <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Түштүк Чүй бийик кырка тоолору, түндүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> батышында орто бийик Уба, Чергинский, Бащелак кырка тоолору ж. б. тайпац жондуу калдык тоо массивдери жайгашкан. Талаа деп аталган тоо аралык ири өрөөндөр (Чүй, Курай) бар. Климаты континенттик. Кышы катаал <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span>		'''АЛТАЙ''' (түркчө «алтан» – алтындай; хакасча - бийик тоо, тоолуу өлкө) – 1) Россия, МЭР <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кытайдын аймактарындагы тоо тизмеги. Узундугу 2000 ''км''ден ашык. Обь, Иртыш, Енисейдин <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Борбордук Азия туюк аймагынын дарыяларынын өтө тармактанган суу бөлгүч тоо системаларынан турат. Эң бийик чокусу – Белуха (4506 ''м).'' Алтайдын өзүнө (же Орус Aлтайына), ''Моңгол Алтайына'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ''Гоби Алтайына'' бөлүнөт. Алтайдын өзү геологиялык түзүлүшүнө <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өнүгүү тарыхына карай каледон мезгилинде пайда болгон. Тоолуу Алтайга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> герцин мезгилинде пайда болгон ''Кендүү Алтайга'' ажыратылат. Алтай тоолору Урал-Моңгол геосинклиналь кырчоосунун <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Сибирь платформасынын түштүк чет жакасынын кайтадангыс көтөрүлүшүнөн пайда болгон. Чөкмө, метаморфизмделген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жанар тоо тектеринен, жиреп чыккан интрузиялардан турат. Кен байлыктары: темир рудасы, сымап, асыл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түстүү металл (Кендүү Алтай). Ысык булактары: Абакан, Белокуриха, Рахманов <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Жумалы. Чыгышы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түштүгүндө Катунь, Түндүк <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Түштүк Чүй бийик кырка тоолору, түндүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> батышында орто бийик Уба, Чергинский, Бащелак кырка тоолору ж. б. тайпац жондуу калдык тоо массивдери жайгашкан. Талаа деп аталган тоо аралык ири өрөөндөр (Чүй, Курай) бар. Климаты континенттик. Кышы катаал <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span>
	көпкө созулат. Январдын орточо температурасы тоо этектеринде –15°Сден –28°Сге, тоо аралык өрөөндөрдө (мында температуpa инверсиясы болот) –32°Сге чейин. Жайы салыштырмалуу кыска <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> мелүүн; июлдун орточо температурасы тоо этектеринде 19–22°С, бийик тоолордо 14–16°С. Алтайдын батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түндүк-чыгышындагы нымдуу айдарым капталдарында жылдык жаан-чачындын өлчөмү 1200 ''мм''ге, түштүк.-чыгыш капталдарында 200 ''мм''ге чейин. Тоо-өрөөн шамалдары (фён) мүнөздүү. 1500дөй мөңгү (жалпы аянты 900 0 ''км''<sup>2</sup>ден ашык) белгилүү. Дарыя тармактары көп. Ирилери: Катын, Буктурма, Бий, Чүй. 3500дөн ашуун көл бар, анын көбү бөгөт көлдөр. Эң чоңдору:		көпкө созулат. Январдын орточо температурасы тоо этектеринде –15°Сден –28°Сге, тоо аралык өрөөндөрдө (мында температуpa инверсиясы болот) –32°Сге чейин. Жайы салыштырмалуу кыска <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> мелүүн; июлдун орточо температурасы тоо этектеринде 19–22°С, бийик тоолордо 14–16°С. Алтайдын батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түндүк-чыгышындагы нымдуу айдарым капталдарында жылдык жаан-чачындын өлчөмү 1200 ''мм''ге, түштүк-чыгыш капталдарында 200 ''мм''ге чейин. Тоо-өрөөн шамалдары (фён) мүнөздүү. 1500дөй мөңгү (жалпы аянты 900 0 ''км''<sup>2</sup>ден ашык) белгилүү. Дарыя тармактары көп. Ирилери: Катын, Буктурма, Бий, Чүй. 3500дөн ашуун көл бар, анын көбү бөгөт көлдөр. Эң чоңдору:
	Марка-Көл, Төлөс (Алтын-Көл~~).л~~).[[File:АЛТАЙ 1_2.png \| thumb \| АЛТАЙ. Орографиялык схема<br>		Марка-Көл, Төлөс (Алтын-Көл).[[File:АЛТАЙ 1_2.png \| thumb \| АЛТАЙ. Орографиялык схема<br>
	<br>		<br>
	Сан менен тоо аралык		Сан менен тоо аралык
10 сап:		10 сап:
	Масштабы 1: 28 000 000<br>		Масштабы 1: 28 000 000<br>
	Масштабы 1: 5 500 000]]		Масштабы 1: 5 500 000]]
	Aлтайда ландшафттын бийиктик алкактуулугу даана байкалат. Түндүк <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> батыш тоо этектеринде 400–700 ''м'' бийиктикке чейин түркүн чөп өсүмдүктүү шалбаалуу талаа, 1200–1500 ''м''ге чейин шыбак-бетегелүү талаа жайгашкан. Too токойлорунда (аймагынын <sup>2</sup>/<sub>3</sub> бөлүгүнө жакынын ээлейт) кызыл карагай (2000–2200 ''м''ге чейин) басымдуу. Түндүгүндө ийне жалбырактуу токой (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> кедр токою) өсөт. Бийик чөптүү шалбаа, айрым жерлеринде тоолуу талаа мүнөздүү. Бийик тоолуу (~~бийикт.~~ 1800–2400 0 ''м)'' субальп бадалы жогорулаган сайын кыска чөптүү альп шалбаасына өтөт. Чыгыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түндүк-чыгыш аймагында тоолуу тундра (бадалдуу, мамык чөп-эңилчектүү, таш-шагылдуу тундра), андан жогору аска, шагыл, кар-мөңгү каптал жатат. Aлтайда ''Алтай'' коругу'' уюшулган.<br>'' 2) Алтай крайы ээлеген аймактын көп колдонулуучу аты. Алтайда 5 табигый аймак өзгөчө коргоого алынган; алар – ''Алтай коругу,'' Төлөс (Телец) көлүнүн тегереги, Катын коругу, Белуха паркы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> 4 көк бейкут зонасы. Булар жалпы Алтайдын «Алтын тоолору» деп аталып, 1998- жылдан ''Буткул ~~дуйнөлук~~ мурастын.'' тизмесине катталган. Марка-Көл коругунда табигый ландшафттар <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> айрым табият эстеликтери да корголот. Алтайдын экономикасы жөнүндө к. ''Алтай'' крайы, Алтай'' (Алтай Республикасы), ''Тува'' макалаларын.<br>'' Ад.: ''Михайлов Н. И.'' Горы Южной Сибири. М., 1961; Большой Атлас. Сб., т. 1-3. М., Л., 1934-36;		Aлтайда ландшафттын бийиктик алкактуулугу даана байкалат. Түндүк <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> батыш тоо этектеринде 400–700 ''м'' бийиктикке чейин түркүн чөп өсүмдүктүү шалбаалуу талаа, 1200–1500 ''м''ге чейин шыбак-бетегелүү талаа жайгашкан. Too токойлорунда (аймагынын <sup>2</sup>/<sub>3</sub> бөлүгүнө жакынын ээлейт) кызыл карагай (2000–2200 ''м''ге чейин) басымдуу. Түндүгүндө ийне жалбырактуу токой (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> кедр токою) өсөт. Бийик чөптүү шалбаа, айрым жерлеринде тоолуу талаа мүнөздүү. Бийик тоолуу (бийиктиги 1800–2400 ''м)'' субальп бадалы жогорулаган сайын кыска чөптүү альп шалбаасына өтөт. Чыгыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түндүк-чыгыш аймагында тоолуу тундра (бадалдуу, мамык чөп-эңилчектүү, таш-шагылдуу тундра), андан жогору аска, шагыл, кар-мөңгү каптал жатат. Aлтайда ''Алтай'' коругу'' уюшулган.<br>'' 2) Алтай крайы ээлеген аймактын көп колдонулуучу аты. Алтайда 5 табигый аймак өзгөчө коргоого алынган; алар – ''Алтай коругу,'' Төлөс (Телец) көлүнүн тегереги, Катын коругу, Белуха паркы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> 4 көк бейкут зонасы. Булар жалпы Алтайдын «Алтын тоолору» деп аталып, 1998- жылдан ''Буткул дүйнөлүк мурастын'' тизмесине катталган. Марка-Көл коругунда табигый ландшафттар <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> айрым табият эстеликтери да корголот. Алтайдын экономикасы жөнүндө ''Алтай'' крайы, Алтай'' (Алтай Республикасы), ''Тува'' макалаларын.''

			''<br>'' Ад.: ''Михайлов Н. И.'' Горы Южной Сибири. М., 1961; Большой Атлас. Сб., т. 1-3. М., Л., 1934-36;

	''Давыдов М. И., Раковская Э.М., Тушинский Г. К.'' Физическая география СССР. Том 2: Азиатская часть СССР. Современные проблемы физической географии. М., 1990.90.<br>		''Давыдов М. И., Раковская Э.М., Тушинский Г. К.'' Физическая география СССР. Том 2: Азиатская часть СССР. Современные проблемы физической географии. М., 1990.90.<br>

imported>Temirkan: Temirkan moved page АЛТАЙ 1 to АЛТАЙ тоосу

2023-10-11T04:05:24Z

Temirkan moved page АЛТАЙ 1 to АЛТАЙ тоосу

← Мурунку нускасы	04:05, 11 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 -деги абалы
(Айырма жок)

imported>Temirkan, 04:05, 11 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 карата

2023-10-11T04:05:05Z

← Мурунку нускасы		04:05, 11 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АЛТАЙ''' (түркчө «алтан» – алтындай; хакасча - бийик тоо, тоолуу өлкө) – 1) Россия, МЭР <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кытайдын аймактарындагы тоо тизмеги. ~~Уз.~~ 2000 ''км''ден ашык. Обь, Иртыш, Енисейдин <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ~~Борб.~~ Азия туюк аймагынын дарыяларынын өтө тармактанган суу бөлгүч тоо системаларынан турат. Эң бийик чокусу – Белуха (4506 ''м).'' ~~А-дын~~ өзүнө (же Орус ~~A-на~~), ''Моңгол Алтайына'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ''Гоби Алтайына'' бөлүнөт. ~~А-дын~~ өзү ~~геол.~~ түзүлүшүнө <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өнүгүү тарыхына карай каледон мезгилинде пайда болгон. Тоолуу ~~А-га~~ <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> герцин мезгилинде пайда болгон ''Кендүү Алтайга'' ажыратылат. А. тоолору Урал-Моңгол геосинклиналь кырчоосунун <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Сибирь платформасынын ~~түш.~~ чет жакасынын кайтадангыс көтөрүлүшүнөн пайда болгон. Чөкмө, метаморфизмделген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жанар тоо тектеринен, жиреп чыккан интрузиялардан турат. Кен байлыктары: темир рудасы, сымап, асыл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түстүү металл (Кендүү А.). Ысык булактары: Абакан, Белокуриха, Рахманов <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Жумалы. Чыгышы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түштүгүндө Катунь, ~~Түн.~~ <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ~~Түш.~~ Чүй бийик кырка тоолору, түндүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> батышында орто		'''АЛТАЙ''' (түркчө «алтан» – алтындай; хакасча - бийик тоо, тоолуу өлкө) – 1) Россия, МЭР <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кытайдын аймактарындагы тоо тизмеги. Узундугу 2000 ''км''ден ашык. Обь, Иртыш, Енисейдин <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Борбордук Азия туюк аймагынын дарыяларынын өтө тармактанган суу бөлгүч тоо системаларынан турат. Эң бийик чокусу – Белуха (4506 ''м).'' Алтайдын өзүнө (же Орус Aлтайына), ''Моңгол Алтайына'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ''Гоби Алтайына'' бөлүнөт. Алтайдын өзү геологиялык түзүлүшүнө <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өнүгүү тарыхына карай каледон мезгилинде пайда болгон. Тоолуу Алтайга <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> герцин мезгилинде пайда болгон ''Кендүү Алтайга'' ажыратылат. Алтай тоолору Урал-Моңгол геосинклиналь кырчоосунун <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Сибирь платформасынын түштүк чет жакасынын кайтадангыс көтөрүлүшүнөн пайда болгон. Чөкмө, метаморфизмделген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жанар тоо тектеринен, жиреп чыккан интрузиялардан турат. Кен байлыктары: темир рудасы, сымап, асыл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түстүү металл (Кендүү Алтай). Ысык булактары: Абакан, Белокуриха, Рахманов <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Жумалы. Чыгышы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түштүгүндө Катунь, Түндүк <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Түштүк Чүй бийик кырка тоолору, түндүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> батышында орто бийик Уба, Чергинский, Бащелак кырка тоолору ж. б. тайпац жондуу калдык тоо массивдери жайгашкан. Талаа деп аталган тоо аралык ири өрөөндөр (Чүй, Курай) бар. Климаты континенттик. Кышы катаал <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span>
	бийик Уба, Чергинский, Бащелак кырка тоолору ж. б. тайпац жондуу калдык тоо массивдери жайгашкан. Талаа деп аталган тоо аралык ири өрөөндөр (Чүй, Курай) бар. Климаты континенттик. Кышы катаал <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span>		көпкө созулат. Январдын орточо температурасы тоо этектеринде –15°Сден –28°Сге, тоо аралык өрөөндөрдө (мында температуpa инверсиясы болот) –32°Сге чейин. Жайы салыштырмалуу кыска <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> мелүүн; июлдун орточо температурасы тоо этектеринде 19–22°С, бийик тоолордо 14–16°С. Алтайдын батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түндүк-чыгышындагы нымдуу айдарым капталдарында жылдык жаан-чачындын өлчөмү 1200 ''мм''ге, түштүк.-чыгыш капталдарында 200 ''мм''ге чейин. Тоо-өрөөн шамалдары (фён) мүнөздүү. 1500дөй мөңгү (жалпы аянты 900 0 ''км''<sup>2</sup>ден ашык) белгилүү. Дарыя тармактары көп. Ирилери: Катын, Буктурма, Бий, Чүй. 3500дөн ашуун көл бар, анын көбү бөгөт көлдөр. Эң чоңдору:
	көпкө созулат. Январдын ~~орт. темп-расы~~ тоо этектеринде –15°Сден –28°Сге, тоо аралык өрөөндөрдө (мында ~~темп-pa~~ инверсиясы болот) –32°Сге чейин. Жайы салыштырмалуу кыска <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> мелүүн; июлдун ~~орт. темп-расы~~ тоо этектеринде 19–22°С, бийик тоолордо 14–16°С. ~~А-дын~~ батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ~~түн.~~-чыгышындагы нымдуу айдарым капталдарында жылдык жаан-чачындын өлчөмү ~~1200 чөмү~~ 1200 ''мм''ге, ~~түш~~.-чыгыш капталдарында 200 ''мм''ге чейин. Тоо-өрөөн шамалдары (фён) мүнөздүү. 1500дөй мөңгү (жалпы аянты 900 0 ''км''<sup>2</sup>ден ашык) белгилүү. Дарыя тармактары көп. Ирилери: Катын, Буктурма, Бий, Чүй. 3500дөн ашуун көл бар, анын көбү бөгөт көлдөр. Эң чоңдору:
	Марка-Көл, Төлөс (Алтын-Көл).л).[[File:АЛТАЙ 1_2.png \| thumb \| АЛТАЙ. Орографиялык схема<br>		Марка-Көл, Төлөс (Алтын-Көл).л).[[File:АЛТАЙ 1_2.png \| thumb \| АЛТАЙ. Орографиялык схема<br>
	<br>		<br>
11 сап:		10 сап:
	Масштабы 1: 28 000 000<br>		Масштабы 1: 28 000 000<br>
	Масштабы 1: 5 500 000]]		Масштабы 1: 5 500 000]]
	~~A-да~~ ландшафттын бийиктик алкактуулугу даана байкалат. ~~Түн.~~ <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> батыш тоо этектеринде 400–700 ''м'' бийиктикке чейин түркүн чөп өсүмдүктүү шалбаалуу талаа, 1200–1500 ''м''ге чейин шыбак-бетегелүү талаа жайгашкан. Too токойлорунда (аймагынын <sup>2</sup>/<sub>3</sub> бөлүгүнө жакынын ээлейт) кызыл карагай (2000–2200 ''м''ге чейин) басымдуу. Түндүгүндө ийне жалбырактуу токой (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> кедр токою) өсөт. Бийик чөптүү шалбаа, айрым жерлеринде тоолуу талаа мүнөздүү. Бийик тоолуу (бийикт. 1800–2400 0 ''м)'' субальп бадалы жогорулаган сайын кыска чөптүү альп шалбаасына өтөт. Чыгыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ~~түн.~~-чыгыш аймагында тоолуу тундра (бадалдуу, мамык чөп-эңилчектүү, таш-шагылдуу тундра), андан жогору аска, шагыл, кар-мөңгү каптал жатат. ~~A-да~~ ''Алтай'' коругу'' уюшулган.<br>'' 2) Алтай крайы ээлеген аймактын көп колдонулуучу аты. ~~А-да~~ 5 табигый аймак өзгөчө коргоого алынган; алар – ''Алтай коругу,'' Төлөс (Телец) көлүнүн тегереги, Катын коругу, Белуха паркы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> 4 көк бейкут зонасы. Булар жалпы Алтайдын «Алтын тоолору» деп аталып, 1998- жылдан ''Буткул дуйнөлук мурастын.'' тизмесине катталган. Марка-Көл коругунда табигый ландшафттар <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> айрым табият эстеликтери да корголот. ~~А-дын~~ экономикасы жөнүндө к. ''Алтай'' крайы, Алтай'' (Алтай ~~Респ.~~), ''Тува'' макалаларын.<br>'' Ад.: ''Михайлов Н. И.'' Горы Южной Сибири. М., 1961; Большой Атлас. Сб., т. 1-3. М., Л., 1934-36;		Aлтайда ландшафттын бийиктик алкактуулугу даана байкалат. Түндүк <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> батыш тоо этектеринде 400–700 ''м'' бийиктикке чейин түркүн чөп өсүмдүктүү шалбаалуу талаа, 1200–1500 ''м''ге чейин шыбак-бетегелүү талаа жайгашкан. Too токойлорунда (аймагынын <sup>2</sup>/<sub>3</sub> бөлүгүнө жакынын ээлейт) кызыл карагай (2000–2200 ''м''ге чейин) басымдуу. Түндүгүндө ийне жалбырактуу токой (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> кедр токою) өсөт. Бийик чөптүү шалбаа, айрым жерлеринде тоолуу талаа мүнөздүү. Бийик тоолуу (бийикт. 1800–2400 0 ''м)'' субальп бадалы жогорулаган сайын кыска чөптүү альп шалбаасына өтөт. Чыгыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түндүк-чыгыш аймагында тоолуу тундра (бадалдуу, мамык чөп-эңилчектүү, таш-шагылдуу тундра), андан жогору аска, шагыл, кар-мөңгү каптал жатат. Aлтайда ''Алтай'' коругу'' уюшулган.<br>'' 2) Алтай крайы ээлеген аймактын көп колдонулуучу аты. Алтайда 5 табигый аймак өзгөчө коргоого алынган; алар – ''Алтай коругу,'' Төлөс (Телец) көлүнүн тегереги, Катын коругу, Белуха паркы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> 4 көк бейкут зонасы. Булар жалпы Алтайдын «Алтын тоолору» деп аталып, 1998- жылдан ''Буткул дуйнөлук мурастын.'' тизмесине катталган. Марка-Көл коругунда табигый ландшафттар <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> айрым табият эстеликтери да корголот. Алтайдын экономикасы жөнүндө к. ''Алтай'' крайы, Алтай'' (Алтай Республикасы), ''Тува'' макалаларын.<br>'' Ад.: ''Михайлов Н. И.'' Горы Южной Сибири. М., 1961; Большой Атлас. Сб., т. 1-3. М., Л., 1934-36;

	''Давыдов М. И., Раковская Э.М., Тушинский Г. К.'' Физическая география СССР. Том 2: Азиатская часть СССР. Современные проблемы физической географии. М., 1990.90.<br>		''Давыдов М. И., Раковская Э.М., Тушинский Г. К.'' Физическая география СССР. Том 2: Азиатская часть СССР. Современные проблемы физической географии. М., 1990.90.<br>

imported>Temirkan, 09:14, 27 Декабрь (Бештин айы) 2022 карата

2022-12-27T09:14:24Z

@@ 1 сап: / 1 сап: @@
-'''АЛТАЙ''' (түркчө «алтан» – алтындай; хакасча - бийик тоо, тоолуу өлкө) – 1) Россия, МЭР <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кытайдын аймактарындагы тоо тизмеги. Уз. 2000 ''км''ден ашык. Обь, Иртыш, Енисейдин <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Борб. Азия туюк аймагынын дарыяларынын өтө тармактанган суу бөлгүч тоо системаларынан турат. Эң бийик чокусу – Белуха (4506 ''м).'' А-дын өзүнө (же Орус A-на),  ''Моңгол Алтайына'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span>
+'''АЛТАЙ''' (түркчө «алтан» – алтындай; хакасча - бийик тоо, тоолуу өлкө) – 1) Россия, МЭР <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кытайдын аймактарындагы тоо тизмеги. Уз. 2000 ''км''ден ашык. Обь, Иртыш, Енисейдин <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Борб. Азия туюк аймагынын дарыяларынын өтө тармактанган суу бөлгүч тоо системаларынан турат. Эң бийик чокусу – Белуха (4506 ''м).'' А-дын өзүнө (же Орус A-на),  ''Моңгол Алтайына'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span>  ''Гоби Алтайына'' бөлүнөт. А-дын өзү геол. түзүлүшүнө <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өнүгүү тарыхына карай каледон мезгилинде пайда болгон. Тоолуу А-га <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> герцин мезгилинде пайда болгон ''Кендүү Алтайга'' ажыратылат. А. тоолору Урал-Моңгол геосинклиналь кырчоосунун <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Сибирь платформасынын түш. чет жакасынын кайтадангыс көтөрүлүшүнөн пайда болгон. Чөкмө, метаморфизмделген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жанар тоо тектеринен, жиреп чыккан интрузиялардан турат. Кен байлыктары: темир рудасы, сымап, асыл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түстүү металл (Кендүү А.). Ысык булактары: Абакан, Белокуриха, Рахманов <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Жумалы. Чыгышы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түштүгүндө Катунь, Түн. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Түш. Чүй бийик кырка тоолору, түндүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> батышында орто
-''Гоби Алтайына'' бөлүнөт. А-дын өзү геол. түзүлүшүнө <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өнүгүү тарыхына карай каледон мезгилинде пайда болгон.
+бийик Уба, Чергинский, Бащелак кырка тоолору ж. б. тайпац жондуу калдык тоо массивдери жайгашкан. Талаа деп аталган тоо аралык ири өрөөндөр (Чүй, Курай) бар. Климаты континенттик. Кышы катаал <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span>
-Тоолуу А-га <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> герцин мезгилинде пайда болгон ''Кендүү Алтайга'' ажыратылат. А. тоолору Урал-Моңгол геосинклиналь кырчоосунун <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Сибирь платформасынын түш. чет жакасынын кайтадангыс көтөрүлүшүнөн пайда болгон. Чөкмө, метаморфизмделген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жанар тоо тектеринен, жиреп чыккан интрузиялардан турат. Кен байлыктары: темир рудасы, сымап, асыл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түстүү металл (Кендүү А.). Ысык булактары: Абакан,
+көпкө созулат. Январдын орт. темп-расы тоо этектеринде –15°Сден –28°Сге, тоо аралык өрөөндөрдө (мында темп-pa инверсиясы болот) –32°Сге чейин. Жайы салыштырмалуу кыска <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> мелүүн; июлдун орт. темп-расы тоо этектеринде 19–22°С, бийик тоолордо 14–16°С. А-дын батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түн.-чыгышындагы нымдуу айдарым капталдарында жылдык жаан-чачындын өлчөмү 1200 чөмү 1200 ''мм''ге, түш.-чыгыш капталдарында 200 ''мм''ге чейин. Тоо-өрөөн шамалдары (фён) мүнөздүү. 1500дөй мөңгү (жалпы аянты 900 0 ''км''<sup>2</sup>ден ашык) белгилүү. Дарыя тармактары көп. Ирилери: Катын, Буктурма, Бий, Чүй. 3500дөн ашуун көл бар, анын көбү бөгөт көлдөр. Эң чоңдору:
 Марка-Көл, Төлөс (Алтын-Көл).л).[[File:АЛТАЙ 1_2.png | thumb | АЛТАЙ. Орографиялык схема<br>
 <br>
@@ 26 сап: / 11 сап: @@
 Масштабы 1: 28 000 000<br>
 Масштабы 1: 5 500 000]]
-A-да ландшафттын бийиктик алкактуулугу
+A-да ландшафттын бийиктик алкактуулугу даана байкалат. Түн. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> батыш тоо этектеринде 400–700 ''м'' бийиктикке чейин түркүн чөп өсүмдүктүү шалбаалуу талаа, 1200–1500 ''м''ге чейин шыбак-бетегелүү талаа жайгашкан. Too токойлорунда (аймагынын  <sup>2</sup>/<sub>3</sub> бөлүгүнө жакынын ээлейт) кызыл карагай (2000–2200  ''м''ге чейин) басымдуу. Түндүгүндө ийне жалбырактуу токой (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> кедр токою) өсөт. Бийик чөптүү шалбаа, айрым жерлеринде тоолуу талаа мүнөздүү. Бийик тоолуу (бийикт. 1800–2400 0 ''м)'' субальп бадалы жогорулаган сайын кыска чөптүү альп шалбаасына өтөт. Чыгыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түн.-чыгыш аймагында тоолуу тундра (бадалдуу, мамык чөп-эңилчектүү, таш-шагылдуу тундра), андан жогору аска, шагыл, кар-мөңгү каптал жатат. A-да ''Алтай'' коругу'' уюшулган.<br>'' 2) Алтай крайы ээлеген аймактын көп колдонулуучу аты. А-да 5 табигый аймак өзгөчө коргоого алынган; алар – ''Алтай коругу,'' Төлөс (Телец) көлүнүн тегереги, Катын коругу, Белуха паркы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> 4 көк бейкут зонасы. Булар жалпы Алтайдын «Алтын тоолору» деп аталып, 1998- жылдан   ''Буткул дуйнөлук мурастын.'' тизмесине катталган. Марка-Көл коругунда табигый ландшафттар <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> айрым табият эстеликтери да корголот. А-дын экономикасы жөнүндө к.  ''Алтай'' крайы, Алтай'' (Алтай Респ.), ''Тува'' макалаларын.<br>'' Ад.: ''Михайлов Н. И.'' Горы Южной Сибири. М., 1961; Большой Атлас. Сб., т. 1-3. М., Л., 1934-36;
-''Давыдов М. И., Раковская Э.М., Тушинский Г. К.''
+''Давыдов М. И., Раковская Э.М., Тушинский Г. К.'' Физическая география СССР. Том 2: Азиатская часть СССР. Современные проблемы физической географии. М., 1990.90.<br>

imported>Kadyrm: /* top */clean up, replaced: м-н → менен (2), ж-а → жана (17), а. и. → анын ичинде

2022-12-05T10:31:05Z

top: clean up, replaced: м-н → менен (2), ж-а → жана (17), а. и. → анын ичинде

imported>Roza, 11:37, 10 Ноябрь (Жетинин айы) 2022 карата

2022-11-10T11:37:11Z

← Мурунку нускасы		11:37, 10 Ноябрь (Жетинин айы) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АЛТАЙ''' (түркчө «алтан» – алтындай; хакасча - бийик тоо, тоолуу өлкө) – 1) Россия, МЭР ж-а Кытайдын аймактарындагы тоо тизмеги. Уз. 2000 ~~кмден~~ ашык. Обь, Иртыш, Енисейдин ж-а Борб. Азия туюк аймагынын дарыяларынын өтө тармактанган суу бөлгүч тоо системаларынан турат. Эң бийик чокусу – Белуха (4506 ''м).'' А-дын өзүнө (же Орус A-на), ''Моңгол Алтайына'' ж-а		'''АЛТАЙ''' (түркчө «алтан» – алтындай; хакасча - бийик тоо, тоолуу өлкө) – 1) Россия, МЭР ж-а Кытайдын аймактарындагы тоо тизмеги. Уз. 2000 ''км''ден ашык. Обь, Иртыш, Енисейдин ж-а Борб. Азия туюк аймагынын дарыяларынын өтө тармактанган суу бөлгүч тоо системаларынан турат. Эң бийик чокусу – Белуха (4506 ''м).'' А-дын өзүнө (же Орус A-на), ''Моңгол Алтайына'' ж-а
	''Гоби Алтайына'' бөлүнөт. А-дын өзү геол. түзүлүшүнө ж-а өнүгүү тарыхына карай каледон мезгилинде пайда болгон.		''Гоби Алтайына'' бөлүнөт. А-дын өзү геол. түзүлүшүнө ж-а өнүгүү тарыхына карай каледон мезгилинде пайда болгон.
	Тоолуу А-га ж-а герцин мезгилинде пайда болгон ''Кендүү Алтайга'' ажыратылат. А. тоолору Урал-Моңгол геосинклиналь кырчоосунун ж-а Сибирь платформасынын түш. чет жакасынын кайтадангыс көтөрүлүшүнөн пайда болгон. Чөкмө, метаморфизмделген ж-а жанар тоо тектеринен, жиреп чыккан интрузиялардан турат. Кен байлыктары: темир рудасы, сымап, асыл ж-а түстүү металл (Кендүү А.). Ысык булактары: Абакан,		Тоолуу А-га ж-а герцин мезгилинде пайда болгон ''Кендүү Алтайга'' ажыратылат. А. тоолору Урал-Моңгол геосинклиналь кырчоосунун ж-а Сибирь платформасынын түш. чет жакасынын кайтадангыс көтөрүлүшүнөн пайда болгон. Чөкмө, метаморфизмделген ж-а жанар тоо тектеринен, жиреп чыккан интрузиялардан турат. Кен байлыктары: темир рудасы, сымап, асыл ж-а түстүү металл (Кендүү А.). Ысык булактары: Абакан,

imported>Roza, 11:36, 10 Ноябрь (Жетинин айы) 2022 карата

2022-11-10T11:36:35Z

← Мурунку нускасы		11:36, 10 Ноябрь (Жетинин айы) 2022 -деги абалы
33 сап:		33 сап:
	жерлеринде тоолуу талаа мүнөздүү. Бийик тоолуу (бийикт. 1800–2400 0 ''м)'' субальп бадалы жогорулаган сайын кыска чөптүү альп шалбаасына өтөт. Чыгыш ж-а түн.-чыгыш аймагында тоолуу тундра (бадалдуу, мамык чөп-эңилчектүү,		жерлеринде тоолуу талаа мүнөздүү. Бийик тоолуу (бийикт. 1800–2400 0 ''м)'' субальп бадалы жогорулаган сайын кыска чөптүү альп шалбаасына өтөт. Чыгыш ж-а түн.-чыгыш аймагында тоолуу тундра (бадалдуу, мамык чөп-эңилчектүү,
	таш-шагылдуу тундра), андан жогору аска,		таш-шагылдуу тундра), андан жогору аска,
	шагыл, кар-мөңгү каптал жатат. A-да � ''Алтай''		шагыл, кар-мөңгү каптал жатат. A-да ''Алтай''
	коругу'' уюшулган.<br>''		коругу'' уюшулган.<br>''
	2) Алтай крайы ээлеген аймактын көп колдонулуучу аты. А-да 5 табигый аймак өзгөчө коргоого алынган; алар – ''Алтай коругу,'' Төлөс (Телец) көлүнүн тегереги, Катын коругу, Белуха		2) Алтай крайы ээлеген аймактын көп колдонулуучу аты. А-да 5 табигый аймак өзгөчө коргоого алынган; алар – ''Алтай коругу,'' Төлөс (Телец) көлүнүн тегереги, Катын коругу, Белуха

imported>Roza, 11:35, 10 Ноябрь (Жетинин айы) 2022 карата

2022-11-10T11:35:20Z

← Мурунку нускасы		11:35, 10 Ноябрь (Жетинин айы) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	(түркчө «алтан» – алтындай; хакасча -		'''АЛТАЙ''' (түркчө «алтан» – алтындай; хакасча - бийик тоо, тоолуу өлкө) – 1) Россия, МЭР ж-а Кытайдын аймактарындагы тоо тизмеги. Уз. 2000 кмден ашык. Обь, Иртыш, Енисейдин ж-а Борб. Азия туюк аймагынын дарыяларынын өтө тармактанган суу бөлгүч тоо системаларынан турат. Эң бийик чокусу – Белуха (4506 ''м).'' А-дын өзүнө (же Орус A-на), ''Моңгол Алтайына'' ж-а

	б�
	бийик тоо, тоолуу өлкө) – 1) Россия, МЭР ж-а
	Кытайдын аймактарындагы тоо тизмеги. Уз.
	2000 кмден ашык. Обь, Иртыш, Енисейдин ж-а Борб. Азия туюк аймагынын дарыяларынын өтө
	~~[[File:АЛТАЙ 1_2.png \| thumb \| АЛТАЙ. Орографиялык схема<br>~~
	~~<br>~~
	~~Сан менен тоо аралык~~
	~~өрөөндөр белгиленди:<br>~~
	~~Кан талаасы<br>~~
	~~Абай талаасы<br>~~
	~~Котанды талаасы<br>~~
	~~Масштабы 1: 28 000 000<br>~~
	~~Масштабы 1: 5 500 000]]~~
	тармактанган суу бөлгүч тоо системаларынан турат. Эң бийик чокусу – Белуха (4506 ''м).'' А-дын өзүнө (же Орус A-на), ''Моңгол Алтайына'' ж-а
	''Гоби Алтайына'' бөлүнөт. А-дын өзү геол. түзүлүшүнө ж-а өнүгүү тарыхына карай каледон мезгилинде пайда болгон.		''Гоби Алтайына'' бөлүнөт. А-дын өзү геол. түзүлүшүнө ж-а өнүгүү тарыхына карай каледон мезгилинде пайда болгон.
	Тоолуу А-га ж-а герцин мезгилинде пайда болгон ''Кендүү Алтайга'' ажыратылат. А. тоолору Урал-Моңгол геосинклиналь кырчоосунун ж-а Сибирь платформасынын түш. чет жакасынын кайтадангыс көтөрүлүшүнөн пайда болгон. Чөкмө, метаморфизмделген ж-а жанар тоо тектеринен, жиреп чыккан интрузиялардан турат. Кен байлыктары: темир рудасы, сымап, асыл ж-а түстүү металл (Кендүү А.). Ысык булактары: Абакан,		Тоолуу А-га ж-а герцин мезгилинде пайда болгон ''Кендүү Алтайга'' ажыратылат. А. тоолору Урал-Моңгол геосинклиналь кырчоосунун ж-а Сибирь платформасынын түш. чет жакасынын кайтадангыс көтөрүлүшүнөн пайда болгон. Чөкмө, метаморфизмделген ж-а жанар тоо тектеринен, жиреп чыккан интрузиялардан турат. Кен байлыктары: темир рудасы, сымап, асыл ж-а түстүү металл (Кендүү А.). Ысык булактары: Абакан,
32 сап:		17 сап:
	Катын, Буктурма, Бий, Чүй. 3500дөн ашуун		Катын, Буктурма, Бий, Чүй. 3500дөн ашуун
	көл бар, анын көбү бөгөт көлдөр. Эң чоңдору:		көл бар, анын көбү бөгөт көлдөр. Эң чоңдору:
	Марка-Көл, Төлөс (Алтын-Көл).л).<br>		Марка-Көл, Төлөс (Алтын-Көл).л).[[File:АЛТАЙ 1_2.png \| thumb \| АЛТАЙ. Орографиялык схема<br>
			<br>
			Сан менен тоо аралык
			өрөөндөр белгиленди:<br>
			Кан талаасы<br>
			Абай талаасы<br>
			Котанды талаасы<br>
			Масштабы 1: 28 000 000<br>
			Масштабы 1: 5 500 000]]
	A-да ландшафттын бийиктик алкактуулугу		A-да ландшафттын бийиктик алкактуулугу
	даана байкалат. Түн. ж-а батыш тоо этектеринде 400–700 ''м'' бийиктикке чейин түркүн чөп өсүмдүктүү шалбаалуу талаа, 1200–1500 ''м''ге чейин		даана байкалат. Түн. ж-а батыш тоо этектеринде 400–700 ''м'' бийиктикке чейин түркүн чөп өсүмдүктүү шалбаалуу талаа, 1200–1500 ''м''ге чейин
41 сап:		33 сап:
	жерлеринде тоолуу талаа мүнөздүү. Бийик тоолуу (бийикт. 1800–2400 0 ''м)'' субальп бадалы жогорулаган сайын кыска чөптүү альп шалбаасына өтөт. Чыгыш ж-а түн.-чыгыш аймагында тоолуу тундра (бадалдуу, мамык чөп-эңилчектүү,		жерлеринде тоолуу талаа мүнөздүү. Бийик тоолуу (бийикт. 1800–2400 0 ''м)'' субальп бадалы жогорулаган сайын кыска чөптүү альп шалбаасына өтөт. Чыгыш ж-а түн.-чыгыш аймагында тоолуу тундра (бадалдуу, мамык чөп-эңилчектүү,
	таш-шагылдуу тундра), андан жогору аска,		таш-шагылдуу тундра), андан жогору аска,
	шагыл, кар-мөңгү каптал жатат. A-да � ''Алтай		шагыл, кар-мөңгү каптал жатат. A-да � ''Алтай''
	коругу'' уюшулган.<br>		коругу'' уюшулган.<br>''
	2) Алтай крайы ээлеген аймактын көп колдонулуучу аты. А-да 5 табигый аймак өзгөчө коргоого алынган; алар – ''Алтай коругу,'' Төлөс (Телец) көлүнүн тегереги, Катын коругу, Белуха		2) Алтай крайы ээлеген аймактын көп колдонулуучу аты. А-да 5 табигый аймак өзгөчө коргоого алынган; алар – ''Алтай коругу,'' Төлөс (Телец) көлүнүн тегереги, Катын коругу, Белуха
	паркы ж-а 4 көк бейкут зонасы. Булар жалпы		паркы ж-а 4 көк бейкут зонасы. Булар жалпы
	Алтайдын «Алтын тоолору» деп аталып, 1998-		Алтайдын «Алтын тоолору» деп аталып, 1998-
	жылдан н ''Буткул дуйнөлук мурастын.'' тизмесине		жылдан н ''Буткул дуйнөлук мурастын.'' тизмесине
	катталган. Марка-Көл коругунда табигый ландшафттар ж-а айрым табият эстеликтери да корголот. А-дын экономикасы жөнүндө к. ''Алтай		катталган. Марка-Көл коругунда табигый ландшафттар ж-а айрым табият эстеликтери да корголот. А-дын экономикасы жөнүндө к. ''Алтай''
	крайы, Алтай'' (Алтай Респ.), ''Тува'' макалаларын.<br>		крайы, Алтай'' (Алтай Респ.), ''Тува'' макалаларын.<br>''
	Ад.: ''Михайлов Н. И.'' Горы Южной Сибири. М.,		Ад.: ''Михайлов Н. И.'' Горы Южной Сибири. М.,
	1961; Большой Атлас. Сб., т. 1-3. М., Л., 1934-36;		1961; Большой Атлас. Сб., т. 1-3. М., Л., 1934-36;

← Мурунку нускасы		10:31, 5 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АЛТАЙ''' (түркчө «алтан» – алтындай; хакасча - бийик тоо, тоолуу өлкө) – 1) Россия, МЭР ж-а Кытайдын аймактарындагы тоо тизмеги. Уз. 2000 ''км''ден ашык. Обь, Иртыш, Енисейдин ж-а Борб. Азия туюк аймагынын дарыяларынын өтө тармактанган суу бөлгүч тоо системаларынан турат. Эң бийик чокусу – Белуха (4506 ''м).'' А-дын өзүнө (же Орус A-на), ''Моңгол Алтайына'' ж-а		'''АЛТАЙ''' (түркчө «алтан» – алтындай; хакасча - бийик тоо, тоолуу өлкө) – 1) Россия, МЭР <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кытайдын аймактарындагы тоо тизмеги. Уз. 2000 ''км''ден ашык. Обь, Иртыш, Енисейдин <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Борб. Азия туюк аймагынын дарыяларынын өтө тармактанган суу бөлгүч тоо системаларынан турат. Эң бийик чокусу – Белуха (4506 ''м).'' А-дын өзүнө (же Орус A-на), ''Моңгол Алтайына'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span>
	''Гоби Алтайына'' бөлүнөт. А-дын өзү геол. түзүлүшүнө ж-а өнүгүү тарыхына карай каледон мезгилинде пайда болгон.		''Гоби Алтайына'' бөлүнөт. А-дын өзү геол. түзүлүшүнө <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> өнүгүү тарыхына карай каледон мезгилинде пайда болгон.
	Тоолуу А-га ж-а герцин мезгилинде пайда болгон ''Кендүү Алтайга'' ажыратылат. А. тоолору Урал-Моңгол геосинклиналь кырчоосунун ж-а Сибирь платформасынын түш. чет жакасынын кайтадангыс көтөрүлүшүнөн пайда болгон. Чөкмө, метаморфизмделген ж-а жанар тоо тектеринен, жиреп чыккан интрузиялардан турат. Кен байлыктары: темир рудасы, сымап, асыл ж-а түстүү металл (Кендүү А.). Ысык булактары: Абакан,		Тоолуу А-га <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> герцин мезгилинде пайда болгон ''Кендүү Алтайга'' ажыратылат. А. тоолору Урал-Моңгол геосинклиналь кырчоосунун <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Сибирь платформасынын түш. чет жакасынын кайтадангыс көтөрүлүшүнөн пайда болгон. Чөкмө, метаморфизмделген <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жанар тоо тектеринен, жиреп чыккан интрузиялардан турат. Кен байлыктары: темир рудасы, сымап, асыл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түстүү металл (Кендүү А.). Ысык булактары: Абакан,
	Белокуриха, Рахманов ж-а Жумалы. Чыгышы		Белокуриха, Рахманов <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Жумалы. Чыгышы
	м-н түштүгүндө Катунь, Түн. ж-а Түш. Чүй бийик кырка тоолору, түндүгү м-н батышында орто		<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түштүгүндө Катунь, Түн. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Түш. Чүй бийик кырка тоолору, түндүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> батышында орто
	бийик Уба, Чергинский, Бащелак кырка тоолору ж. б. тайпац жондуу калдык тоо массивдери жайгашкан. Талаа деп аталган тоо аралык ири өрөөндөр (Чүй, Курай) бар.		бийик Уба, Чергинский, Бащелак кырка тоолору ж. б. тайпац жондуу калдык тоо массивдери жайгашкан. Талаа деп аталган тоо аралык ири өрөөндөр (Чүй, Курай) бар.
	Климаты континенттик. Кышы катаал ж-а		Климаты континенттик. Кышы катаал <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span>
	көпкө созулат. Январдын орт. темп-расы тоо		көпкө созулат. Январдын орт. темп-расы тоо
	этектеринде –15°Сден –28°Сге, тоо аралык өрөөндөрдө (мында темп-pa инверсиясы болот) –32°Сге		этектеринде –15°Сден –28°Сге, тоо аралык өрөөндөрдө (мында темп-pa инверсиясы болот) –32°Сге
	чейин. Жайы салыштырмалуу кыска ж-а мелүүн; июлдун орт. темп-расы тоо этектеринде 19–22°С, бийик тоолордо 14–16°С. А-дын батыш ж-а түн.-чыгышындагы нымдуу айдарым		чейин. Жайы салыштырмалуу кыска <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> мелүүн; июлдун орт. темп-расы тоо этектеринде 19–22°С, бийик тоолордо 14–16°С. А-дын батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түн.-чыгышындагы нымдуу айдарым
	капталдарында жылдык жаан-чачындын өлчөмү		капталдарында жылдык жаан-чачындын өлчөмү
	1200 чөмү		1200 чөмү
27 сап:		27 сап:
	Масштабы 1: 5 500 000]]		Масштабы 1: 5 500 000]]
	A-да ландшафттын бийиктик алкактуулугу		A-да ландшафттын бийиктик алкактуулугу
	даана байкалат. Түн. ж-а батыш тоо этектеринде 400–700 ''м'' бийиктикке чейин түркүн чөп өсүмдүктүү шалбаалуу талаа, 1200–1500 ''м''ге чейин		даана байкалат. Түн. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> батыш тоо этектеринде 400–700 ''м'' бийиктикке чейин түркүн чөп өсүмдүктүү шалбаалуу талаа, 1200–1500 ''м''ге чейин
	шыбак-бетегелүү талаа жайгашкан. Too токойлорунда (аймагынын <sup>2</sup>/<sub>3</sub> бөлүгүнө жакынын ээлейт)		шыбак-бетегелүү талаа жайгашкан. Too токойлорунда (аймагынын <sup>2</sup>/<sub>3</sub> бөлүгүнө жакынын ээлейт)
	кызыл карагай (2000–2200 ''м''ге чейин) басымдуу. Түндүгүндө ийне жалбырактуу токой (а. и.		кызыл карагай (2000–2200 ''м''ге чейин) басымдуу. Түндүгүндө ийне жалбырактуу токой (<span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span>
	кедр токою) өсөт. Бийик чөптүү шалбаа, айрым		кедр токою) өсөт. Бийик чөптүү шалбаа, айрым
	жерлеринде тоолуу талаа мүнөздүү. Бийик тоолуу (бийикт. 1800–2400 0 ''м)'' субальп бадалы жогорулаган сайын кыска чөптүү альп шалбаасына өтөт. Чыгыш ж-а түн.-чыгыш аймагында тоолуу тундра (бадалдуу, мамык чөп-эңилчектүү,		жерлеринде тоолуу талаа мүнөздүү. Бийик тоолуу (бийикт. 1800–2400 0 ''м)'' субальп бадалы жогорулаган сайын кыска чөптүү альп шалбаасына өтөт. Чыгыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түн.-чыгыш аймагында тоолуу тундра (бадалдуу, мамык чөп-эңилчектүү,
	таш-шагылдуу тундра), андан жогору аска,		таш-шагылдуу тундра), андан жогору аска,
	шагыл, кар-мөңгү каптал жатат. A-да ''Алтай''		шагыл, кар-мөңгү каптал жатат. A-да ''Алтай''
	коругу'' уюшулган.<br>''		коругу'' уюшулган.<br>''
	2) Алтай крайы ээлеген аймактын көп колдонулуучу аты. А-да 5 табигый аймак өзгөчө коргоого алынган; алар – ''Алтай коругу,'' Төлөс (Телец) көлүнүн тегереги, Катын коругу, Белуха		2) Алтай крайы ээлеген аймактын көп колдонулуучу аты. А-да 5 табигый аймак өзгөчө коргоого алынган; алар – ''Алтай коругу,'' Төлөс (Телец) көлүнүн тегереги, Катын коругу, Белуха
	паркы ж-а 4 көк бейкут зонасы. Булар жалпы		паркы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> 4 көк бейкут зонасы. Булар жалпы
	Алтайдын «Алтын тоолору» деп аталып, 1998-		Алтайдын «Алтын тоолору» деп аталып, 1998-
	жылдан н ''Буткул дуйнөлук мурастын.'' тизмесине		жылдан н ''Буткул дуйнөлук мурастын.'' тизмесине
	катталган. Марка-Көл коругунда табигый ландшафттар ж-а айрым табият эстеликтери да корголот. А-дын экономикасы жөнүндө к. ''Алтай''		катталган. Марка-Көл коругунда табигый ландшафттар <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> айрым табият эстеликтери да корголот. А-дын экономикасы жөнүндө к. ''Алтай''
	крайы, Алтай'' (Алтай Респ.), ''Тува'' макалаларын.<br>''		крайы, Алтай'' (Алтай Респ.), ''Тува'' макалаларын.<br>''
	Ад.: ''Михайлов Н. И.'' Горы Южной Сибири. М.,		Ад.: ''Михайлов Н. И.'' Горы Южной Сибири. М.,