АНТАРКТИДА - Түзөтүүлөр тарыхы

imported>Gulira, 10:27, 2 Февраль (Бирдин айы) 2026 карата

2026-02-02T10:27:52Z

← Мурунку нускасы		10:27, 2 Февраль (Бирдин айы) 2026 -деги абалы
3 сап:		3 сап:
	[[File:АНТАРКТИДА_101.png \| thumb\|АНТАРКТИДА]]		[[File:АНТАРКТИДА_101.png \| thumb\|АНТАРКТИДА]]
	[[File:АНТАРКТИДА_102.png \| thumb\|АНТАРКТИДА. Тектоникалык карта]]		[[File:АНТАРКТИДА_102.png \| thumb\|АНТАРКТИДА. Тектоникалык карта]]
	Жер шарындагы эң төмөнкү температурасы, аба ырайынын ачык болушу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> анча катуу сокпогон шамалы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат. Бул зонада кыш айларынын орточо температурасы –60°Сден –70°Сге чейин. Эң төмөнкү температурасы –90°Сге чейин болушу мүмкүн (Чыгыш станциясында –88,3°С температуpa катталган). Муз каптал зонасы ички материктик зонадан түндүктө жайгашып, Антарктиданы жазылыгы 700–800 ''км'' келген тилке боюнча курчайт. Мында айлык орточо температура –30°Сден –50°Сге жетет; төмөнкү температура, материктин ички аймактарынан такай соккон катуу шамал <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бурганак мүнөздүү. Жээк зонасы Антарктиданы ичке тилке боюнча курчап, салыштырмалуу жогорку температурасы (кышында –8°Сден –35°Сге чейин, жайында 0°Сден 2°Сге чейин) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат; шамалдын ылдамдыгы 50– 60 ''м/сек,'' айрым учурда 90 ''м/''секга жетет. Жаан-чачын Антартидага кар түрүндө гана жаайт (борборунда 30–50 ''мм,'' жээктеринде 700–1000 ''мм).'' Оазистерине уюлдук чөл тибиндеги ландшафт мүнөздүү. Көлдөрүнүн курамы ар кандай, өтө туздуулары да бар; айрым көлдөрүнүн музу жайында да эрибейт. Органикалык дүйнөгө жарды. Өсүмдүк <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> жаныбарлары Антарктидалык облуска таандык. Флорасынын көпчүлүгү споралуу өсүмдүктөр – мамык чөп, эңилчек, балыр, козу карын <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бактериялар. Антарктида жарым аралында гүлдүү өсүмдүктөр, папоротник сымалдар кездешет. Aнтарктидада учуучу курт-кумурска, кургакта жашоочу сүт эмүүчүлөр, балык жок. Канаттуулардан пингвиндер; муунак буттуулардан ~~кенекуйрук~~ буттуулар ж. б. кездешет. Aнтарктидада туруктуу жашаган эл жок. Материкте <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ага жакын аралдарда 12 өлкөнүн 40ка жакын (1980) илимий станциялары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> базалары бар. ~~Антартиданын~~ укук абалы 1959-жылдагы Эл аралык келишим боюнча жөнгө салынат (к. ''Антарктика).''<br>Ад.: Атлас Антарктиды. М. Л., ГУГК, 1966, т.1, 1969, т. 2; ''Марков К. К.'' и др. География Антарктиды. М., 1966; География Антарктиды. М., 1968.<br>М. Кадыркулов.<br>		Жер шарындагы эң төмөнкү температурасы, аба ырайынын ачык болушу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> анча катуу сокпогон шамалы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат. Бул зонада кыш айларынын орточо температурасы –60°Сден –70°Сге чейин. Эң төмөнкү температурасы –90°Сге чейин болушу мүмкүн (Чыгыш станциясында –88,3°С температуpa катталган). Муз каптал зонасы ички материктик зонадан түндүктө жайгашып, Антарктиданы жазылыгы 700–800 ''км'' келген тилке боюнча курчайт. Мында айлык орточо температура –30°Сден –50°Сге жетет; төмөнкү температура, материктин ички аймактарынан такай соккон катуу шамал <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бурганак мүнөздүү. Жээк зонасы Антарктиданы ичке тилке боюнча курчап, салыштырмалуу жогорку температурасы (кышында –8°Сден –35°Сге чейин, жайында 0°Сден 2°Сге чейин) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат; шамалдын ылдамдыгы 50– 60 ''м/сек,'' айрым учурда 90 ''м/''секга жетет. Жаан-чачын Антартидага кар түрүндө гана жаайт (борборунда 30–50 ''мм,'' жээктеринде 700–1000 ''мм).'' Оазистерине уюлдук чөл тибиндеги ландшафт мүнөздүү. Көлдөрүнүн курамы ар кандай, өтө туздуулары да бар; айрым көлдөрүнүн музу жайында да эрибейт. Органикалык дүйнөгө жарды. Өсүмдүк <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> жаныбарлары Антарктидалык облуска таандык. Флорасынын көпчүлүгү споралуу өсүмдүктөр – мамык чөп, эңилчек, балыр, козу карын <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бактериялар. Антарктида жарым аралында гүлдүү өсүмдүктөр, папоротник сымалдар кездешет. Aнтарктидада учуучу курт-кумурска, кургакта жашоочу сүт эмүүчүлөр, балык жок. Канаттуулардан пингвиндер; муунак буттуулардан кене куйрук буттуулар ж. б. кездешет. Aнтарктидада туруктуу жашаган эл жок. Материкте <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ага жакын аралдарда 12 өлкөнүн 40ка жакын (1980) илимий станциялары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> базалары бар. Антарктиданын укук абалы 1959-жылдагы Эл аралык келишим боюнча жөнгө салынат (к. ''Антарктика).''<br>Ад.: Атлас Антарктиды. М. Л., ГУГК, 1966, т.1, 1969, т. 2; ''Марков К. К.'' и др. География Антарктиды. М., 1966; География Антарктиды. М., 1968.<br>М. Кадыркулов.<br>
	[[Категория:1-Том]]		[[Категория:1-Том]]

imported>Kadyrm: /* top */ категория кошуу

2024-09-12T03:57:03Z

top: категория кошуу

← Мурунку нускасы		03:57, 12 Сентябрь (Аяк оона) 2024 -деги абалы
4 сап:		4 сап:
	[[File:АНТАРКТИДА_102.png \| thumb\|АНТАРКТИДА. Тектоникалык карта]]		[[File:АНТАРКТИДА_102.png \| thumb\|АНТАРКТИДА. Тектоникалык карта]]
	Жер шарындагы эң төмөнкү температурасы, аба ырайынын ачык болушу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> анча катуу сокпогон шамалы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат. Бул зонада кыш айларынын орточо температурасы –60°Сден –70°Сге чейин. Эң төмөнкү температурасы –90°Сге чейин болушу мүмкүн (Чыгыш станциясында –88,3°С температуpa катталган). Муз каптал зонасы ички материктик зонадан түндүктө жайгашып, Антарктиданы жазылыгы 700–800 ''км'' келген тилке боюнча курчайт. Мында айлык орточо температура –30°Сден –50°Сге жетет; төмөнкү температура, материктин ички аймактарынан такай соккон катуу шамал <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бурганак мүнөздүү. Жээк зонасы Антарктиданы ичке тилке боюнча курчап, салыштырмалуу жогорку температурасы (кышында –8°Сден –35°Сге чейин, жайында 0°Сден 2°Сге чейин) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат; шамалдын ылдамдыгы 50– 60 ''м/сек,'' айрым учурда 90 ''м/''секга жетет. Жаан-чачын Антартидага кар түрүндө гана жаайт (борборунда 30–50 ''мм,'' жээктеринде 700–1000 ''мм).'' Оазистерине уюлдук чөл тибиндеги ландшафт мүнөздүү. Көлдөрүнүн курамы ар кандай, өтө туздуулары да бар; айрым көлдөрүнүн музу жайында да эрибейт. Органикалык дүйнөгө жарды. Өсүмдүк <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> жаныбарлары Антарктидалык облуска таандык. Флорасынын көпчүлүгү споралуу өсүмдүктөр – мамык чөп, эңилчек, балыр, козу карын <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бактериялар. Антарктида жарым аралында гүлдүү өсүмдүктөр, папоротник сымалдар кездешет. Aнтарктидада учуучу курт-кумурска, кургакта жашоочу сүт эмүүчүлөр, балык жок. Канаттуулардан пингвиндер; муунак буттуулардан кенекуйрук буттуулар ж. б. кездешет. Aнтарктидада туруктуу жашаган эл жок. Материкте <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ага жакын аралдарда 12 өлкөнүн 40ка жакын (1980) илимий станциялары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> базалары бар. Антартиданын укук абалы 1959-жылдагы Эл аралык келишим боюнча жөнгө салынат (к. ''Антарктика).''<br>Ад.: Атлас Антарктиды. М. Л., ГУГК, 1966, т.1, 1969, т. 2; ''Марков К. К.'' и др. География Антарктиды. М., 1966; География Антарктиды. М., 1968.<br>М. Кадыркулов.<br>		Жер шарындагы эң төмөнкү температурасы, аба ырайынын ачык болушу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> анча катуу сокпогон шамалы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат. Бул зонада кыш айларынын орточо температурасы –60°Сден –70°Сге чейин. Эң төмөнкү температурасы –90°Сге чейин болушу мүмкүн (Чыгыш станциясында –88,3°С температуpa катталган). Муз каптал зонасы ички материктик зонадан түндүктө жайгашып, Антарктиданы жазылыгы 700–800 ''км'' келген тилке боюнча курчайт. Мында айлык орточо температура –30°Сден –50°Сге жетет; төмөнкү температура, материктин ички аймактарынан такай соккон катуу шамал <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бурганак мүнөздүү. Жээк зонасы Антарктиданы ичке тилке боюнча курчап, салыштырмалуу жогорку температурасы (кышында –8°Сден –35°Сге чейин, жайында 0°Сден 2°Сге чейин) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат; шамалдын ылдамдыгы 50– 60 ''м/сек,'' айрым учурда 90 ''м/''секга жетет. Жаан-чачын Антартидага кар түрүндө гана жаайт (борборунда 30–50 ''мм,'' жээктеринде 700–1000 ''мм).'' Оазистерине уюлдук чөл тибиндеги ландшафт мүнөздүү. Көлдөрүнүн курамы ар кандай, өтө туздуулары да бар; айрым көлдөрүнүн музу жайында да эрибейт. Органикалык дүйнөгө жарды. Өсүмдүк <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> жаныбарлары Антарктидалык облуска таандык. Флорасынын көпчүлүгү споралуу өсүмдүктөр – мамык чөп, эңилчек, балыр, козу карын <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бактериялар. Антарктида жарым аралында гүлдүү өсүмдүктөр, папоротник сымалдар кездешет. Aнтарктидада учуучу курт-кумурска, кургакта жашоочу сүт эмүүчүлөр, балык жок. Канаттуулардан пингвиндер; муунак буттуулардан кенекуйрук буттуулар ж. б. кездешет. Aнтарктидада туруктуу жашаган эл жок. Материкте <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ага жакын аралдарда 12 өлкөнүн 40ка жакын (1980) илимий станциялары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> базалары бар. Антартиданын укук абалы 1959-жылдагы Эл аралык келишим боюнча жөнгө салынат (к. ''Антарктика).''<br>Ад.: Атлас Антарктиды. М. Л., ГУГК, 1966, т.1, 1969, т. 2; ''Марков К. К.'' и др. География Антарктиды. М., 1966; География Антарктиды. М., 1968.<br>М. Кадыркулов.<br>
			[[Категория:1-Том]]

imported>Adina, 07:58, 7 Декабрь (Бештин айы) 2023 карата

2023-12-07T07:58:07Z

← Мурунку нускасы		07:58, 7 Декабрь (Бештин айы) 2023 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АНТАРКТИДА''' – Антарктикадагы материк, дээрлик Түштүк уюл тегерегинин ичинде жайгашкан. Аянты 13 975 миң ''км<sup>2</sup>.'' Жээктеринде (узундугу 30 миң ''км''ден ашык) булуң-буйтка аз; бийиктиги ондогон метрге жеткен муздуу тик жарлардан турат. Тынч <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Атлантика океандары тараптан Амундсен, Росс, Уэдделл деңиздери материкке кыйла кирип турат. Түштүк Америка тарапка кууш Антарктида жарым аралы созулуп жатат. Антарктида – дүйнөдөгү эң бийик материк. Муз кыртышынын бетинин орточо бийиктиги 2040 ''м,'' ~~б. а.~~ калган бардык материктердин бетинин орточо бийиктигинен 2,8 эсе (730 ''м''ге) жогору. Материктин муздун астындагы накта бетинин орточо бийиктиги 410 ''м;'' кыйла бөлүгү деңиз деңгээлинен төмөн жатат. Антарктида башка материктерден зор муз каптоосу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат; материктин аймагынын 0,2–0,3% ин (айрым тоо чокулары <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> кырка тоолорду, ошондой эле жээктердеги чакан жерлерди – Антарктида оазистерин) гана муз каптаган эмес.[[File:АНТАРКТИДА_100.png \| thumb\|Антарктиданын жээги.]]		'''АНТАРКТИДА''' – Антарктикадагы материк, дээрлик Түштүк уюл тегерегинин ичинде жайгашкан. Аянты 13 975 миң ''км<sup>2</sup>.'' Жээктеринде (узундугу 30 миң ''км''ден ашык) булуң-буйтка аз; бийиктиги ондогон метрге жеткен муздуу тик жарлардан турат. Тынч <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Атлантика океандары тараптан Амундсен, Росс, Уэдделл деңиздери материкке кыйла кирип турат. Түштүк Америка тарапка кууш Антарктида жарым аралы созулуп жатат. Антарктида – дүйнөдөгү эң бийик материк. Муз кыртышынын бетинин орточо бийиктиги 2040 ''м,'' башкача айтканда калган бардык материктердин бетинин орточо бийиктигинен 2,8 эсе (730 ''м''ге) жогору. Материктин муздун астындагы накта бетинин орточо бийиктиги 410 ''м;'' кыйла бөлүгү деңиз деңгээлинен төмөн жатат. Антарктида башка материктерден зор муз каптоосу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат; материктин аймагынын 0,2–0,3% ин (айрым тоо чокулары <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> кырка тоолорду, ошондой эле жээктердеги чакан жерлерди – Антарктида оазистерин) гана муз каптаган эмес.[[File:АНТАРКТИДА_100.png \| thumb\|Антарктиданын жээги.]]
	Муздун ~~ортчо~~ калыңдыгы 1720 ''м,'' эң калың жери 4300 ''м''ден ашык, жалпы көлөмү 24 млн ''км<sup>3</sup>.'' Муз океанга чейин түшүп, Ронна, Росс, Ларсен ж. б. шельф мөңгүлөрүн пайда кылат. Материктин көп бөлүгүн Антарктида платформасы, калганын Анд (Антарктанд) тоолорунун уландысы болгон Антарктида бүктөлүү кырчоосу түзөт; бул эки регионду бири биринен Уэдделл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Росс деңиздеринин грабени бөлөт. Антарктида таш көмүргө, темир, жез <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> коргошунга бай; бром, калай, марганец, молибден; графит, тоо хрусталы кендери ачылган.<br>Антарктиданын жеринин бети Жер шарындагы эң ири бөксө тоону түзөт. Антарктиданы баштан аяк кесип өткөн Трансантарктида тоолору материкти геологиялык түзүлүшү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> рельефи боюнча ар башка эки бөлүккө – Батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Чыгыш Антарктидага бөлөт. Чыгыш Антарктиданын борбордук бөлүгүн Совет платосу (бийиктиги 4000 ''м''гe чейин) ээлейт; ал түндүктү карай жапыздап, Эл аралык геодезия жылы өрөөнүн пайда кылат. Жээк бойлой Королева Мод жери кырка тоосу, Чарлз канзаада тоолору ж. б. жайгашкан. Батыш Антарктиданын жери жалпысынан бир кыйла жапыз, кырка тоолор материктин ички аймактарында (Элсуорт тоолорунун бийиктиги 5140 ''м''ге чейин – материктин эң бийик жери) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жээк бойлой жайгашкан. Бийик тоолор терең өрөөндөр <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кезектешип жатат. Негизги тоо көтөрүлүштөр – муз астындагы Гамбурцев <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Вернадский тоолору.<br>Климатынын өзгөчөлүгү боюнча Антартида үч зонага (бийик тоолуу ички материктик, муз капталы, жээк) бөлүнөт. Ички материктик зона антарктидалык муз тоо платосунун бардык борбордук бөлүгүн ээлеп, такай катаалдыгы,		Муздун орточо калыңдыгы 1720 ''м,'' эң калың жери 4300 ''м''ден ашык, жалпы көлөмү 24 млн ''км<sup>3</sup>.'' Муз океанга чейин түшүп, Ронна, Росс, Ларсен ж. б. шельф мөңгүлөрүн пайда кылат. Материктин көп бөлүгүн Антарктида платформасы, калганын Анд (Антарктанд) тоолорунун уландысы болгон Антарктида бүктөлүү кырчоосу түзөт; бул эки регионду бири биринен Уэдделл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Росс деңиздеринин грабени бөлөт. Антарктида таш көмүргө, темир, жез <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> коргошунга бай; бром, калай, марганец, молибден; графит, тоо хрусталы кендери ачылган.<br>Антарктиданын жеринин бети Жер шарындагы эң ири бөксө тоону түзөт. Антарктиданы баштан аяк кесип өткөн Трансантарктида тоолору материкти геологиялык түзүлүшү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> рельефи боюнча ар башка эки бөлүккө – Батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Чыгыш Антарктидага бөлөт. Чыгыш Антарктиданын борбордук бөлүгүн Совет платосу (бийиктиги 4000 ''м''гe чейин) ээлейт; ал түндүктү карай жапыздап, Эл аралык геодезия жылы өрөөнүн пайда кылат. Жээк бойлой Королева Мод жери кырка тоосу, Чарлз канзаада тоолору ж. б. жайгашкан. Батыш Антарктиданын жери жалпысынан бир кыйла жапыз, кырка тоолор материктин ички аймактарында (Элсуорт тоолорунун бийиктиги 5140 ''м''ге чейин – материктин эң бийик жери) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жээк бойлой жайгашкан. Бийик тоолор терең өрөөндөр <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кезектешип жатат. Негизги тоо көтөрүлүштөр – муз астындагы Гамбурцев <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Вернадский тоолору.<br>Климатынын өзгөчөлүгү боюнча Антартида үч зонага (бийик тоолуу ички материктик, муз капталы, жээк) бөлүнөт. Ички материктик зона антарктидалык муз тоо платосунун бардык борбордук бөлүгүн ээлеп, такай катаалдыгы,
	[[File:АНТАРКТИДА_101.png \| thumb\|АНТАРКТИДА]]		[[File:АНТАРКТИДА_101.png \| thumb\|АНТАРКТИДА]]
	[[File:АНТАРКТИДА_102.png \| thumb\|АНТАРКТИДА. Тектоникалык карта]]		[[File:АНТАРКТИДА_102.png \| thumb\|АНТАРКТИДА. Тектоникалык карта]]
	Жер шарындагы эң төмөнкү температурасы, аба ырайынын ачык болушу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> анча катуу сокпогон шамалы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат. Бул зонада кыш айларынын орточо температурасы –60°Сден –70°Сге чейин. Эң төмөнкү температурасы –90°Сге чейин болушу мүмкүн (Чыгыш станциясында –88,3°С температуpa катталган). Муз каптал зонасы ички материктик зонадан түндүктө жайгашып, Антарктиданы жазылыгы 700–800 ''км'' келген тилке боюнча курчайт. Мында айлык орточо температура –30°Сден –50°Сге жетет; төмөнкү температура, материктин ички аймактарынан такай соккон катуу шамал <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бурганак мүнөздүү. Жээк зонасы Антарктиданы ичке тилке боюнча курчап, салыштырмалуу жогорку температурасы (кышында –8°Сден –35°Сге чейин, жайында 0°Сден 2°Сге чейин) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат; шамалдын ылдамдыгы 50– 60 ''м/сек,'' айрым учурда 90 ''м/''секга жетет. Жаан-чачын Антартидага кар түрүндө гана жаайт (борборунда 30–50 ''мм,'' жээктеринде 700–1000 ''мм).'' Оазистерине уюлдук чөл тибиндеги ландшафт мүнөздүү. Көлдөрүнүн курамы ар кандай, өтө туздуулары да бар; айрым көлдөрүнүн музу жайында да эрибейт. Органикалык дүйнөгө жарды. Өсүмдүк <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> жаныбарлары Антарктидалык облуска таандык. Флорасынын көпчүлүгү споралуу өсүмдүктөр – мамык чөп, эңилчек, балыр, козу карын <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бактериялар. Антарктида жарым аралында гүлдүү өсүмдүктөр, папоротник сымалдар кездешет. Aнтарктидада учуучу курт-кумурска, кургакта жашоочу сүт эмүүчүлөр, балык жок. Канаттуулардан пингвиндер; муунак буттуулардан кенекуйрук буттуулар ж. б. кездешет. Aнтарктидада туруктуу жашаган эл жок. Материкте <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ага жакын аралдарда 12 өлкөнүн 40ка жакын (1980) илимий станциялары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> базалары бар. Антартиданын укук абалы 1959-жылдагы Эл аралык келишим боюнча жөнгө салынат (к. ''Антарктика).''<br>Ад.: Атлас Антарктиды. М. Л., ГУГК, 1966, т.1, 1969, т. 2; ''Марков К. К.'' и др. География Антарктиды. М., 1966; География Антарктиды. М., 1968.<br>М. Кадыркулов.<br>		Жер шарындагы эң төмөнкү температурасы, аба ырайынын ачык болушу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> анча катуу сокпогон шамалы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат. Бул зонада кыш айларынын орточо температурасы –60°Сден –70°Сге чейин. Эң төмөнкү температурасы –90°Сге чейин болушу мүмкүн (Чыгыш станциясында –88,3°С температуpa катталган). Муз каптал зонасы ички материктик зонадан түндүктө жайгашып, Антарктиданы жазылыгы 700–800 ''км'' келген тилке боюнча курчайт. Мында айлык орточо температура –30°Сден –50°Сге жетет; төмөнкү температура, материктин ички аймактарынан такай соккон катуу шамал <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бурганак мүнөздүү. Жээк зонасы Антарктиданы ичке тилке боюнча курчап, салыштырмалуу жогорку температурасы (кышында –8°Сден –35°Сге чейин, жайында 0°Сден 2°Сге чейин) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат; шамалдын ылдамдыгы 50– 60 ''м/сек,'' айрым учурда 90 ''м/''секга жетет. Жаан-чачын Антартидага кар түрүндө гана жаайт (борборунда 30–50 ''мм,'' жээктеринде 700–1000 ''мм).'' Оазистерине уюлдук чөл тибиндеги ландшафт мүнөздүү. Көлдөрүнүн курамы ар кандай, өтө туздуулары да бар; айрым көлдөрүнүн музу жайында да эрибейт. Органикалык дүйнөгө жарды. Өсүмдүк <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> жаныбарлары Антарктидалык облуска таандык. Флорасынын көпчүлүгү споралуу өсүмдүктөр – мамык чөп, эңилчек, балыр, козу карын <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бактериялар. Антарктида жарым аралында гүлдүү өсүмдүктөр, папоротник сымалдар кездешет. Aнтарктидада учуучу курт-кумурска, кургакта жашоочу сүт эмүүчүлөр, балык жок. Канаттуулардан пингвиндер; муунак буттуулардан кенекуйрук буттуулар ж. б. кездешет. Aнтарктидада туруктуу жашаган эл жок. Материкте <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ага жакын аралдарда 12 өлкөнүн 40ка жакын (1980) илимий станциялары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> базалары бар. Антартиданын укук абалы 1959-жылдагы Эл аралык келишим боюнча жөнгө салынат (к. ''Антарктика).''<br>Ад.: Атлас Антарктиды. М. Л., ГУГК, 1966, т.1, 1969, т. 2; ''Марков К. К.'' и др. География Антарктиды. М., 1966; География Антарктиды. М., 1968.<br>М. Кадыркулов.<br>

imported>Begay, 04:34, 26 Сентябрь (Аяк оона) 2023 карата

2023-09-26T04:34:24Z

← Мурунку нускасы		04:34, 26 Сентябрь (Аяк оона) 2023 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АНТАРКТИДА'''– Антарктикадагы материк, дээрлик ~~Түш.~~ уюл тегерегинин ичинде жайгашкан. Аянты 13 975 миң ''км<sup>2</sup>.'' Жээктеринде (~~уз.~~ 30 миң		'''АНТАРКТИДА''' – Антарктикадагы материк, дээрлик Түштүк уюл тегерегинин ичинде жайгашкан. Аянты 13 975 миң ''км<sup>2</sup>.'' Жээктеринде (узундугу 30 миң ''км''ден ашык) булуң-буйтка аз; бийиктиги ондогон метрге жеткен муздуу тик жарлардан турат. Тынч <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Атлантика океандары тараптан Амундсен, Росс, Уэдделл деңиздери материкке кыйла кирип турат. Түштүк Америка тарапка кууш Антарктида жарым аралы созулуп жатат. Антарктида – дүйнөдөгү эң бийик материк. Муз кыртышынын бетинин орточо бийиктиги 2040 ''м,'' б. а. калган бардык материктердин бетинин орточо бийиктигинен 2,8 эсе (730 ''м''ге) жогору. Материктин муздун астындагы накта бетинин орточо бийиктиги 410 ''м;'' кыйла бөлүгү деңиз деңгээлинен төмөн жатат. Антарктида башка материктерден зор муз каптоосу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат; материктин аймагынын 0,2–0,3% ин (айрым тоо чокулары <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> кырка тоолорду, ошондой эле жээктердеги чакан жерлерди – Антарктида оазистерин) гана муз каптаган эмес.[[File:АНТАРКТИДА_100.png \| thumb\|Антарктиданын жээги.]]
	''км''ден ашык) булуң-буйтка аз; бийиктиги ондогон метрге жеткен муздуу тик жарлардан турат. Тынч <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Атлантика океандары тараптан Амундсен, Росс, Уэдделл деңиздери материкке кыйла кирип турат. ~~Түш.~~ Америка тарапка кууш Антарктида ~~ж. а.~~ созулуп жатат. А. – дүйнөдөгү эң бийик материк. Муз кыртышынын бетинин ~~орт. бийикт. 2040~~ 2040 ''м,'' б. а. калган бардык материктердин бетинин ~~орт.~~ бийиктигинен 2,8 эсе (730 ''м''ге) жогору. Материктин муздун астындагы накта бетинин ~~орт. бийикт.~~ 410 ''м;'' кыйла бөлүгү деңиз ~~деңг.~~ төмөн жатат. А. башка материктерден зор муз каптоосу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат; материктин аймагынын 0,~~2 -~~		Муздун ортчо калыңдыгы 1720 ''м,'' эң калың жери 4300 ''м''ден ашык, жалпы көлөмү 24 млн ''км<sup>3</sup>.'' Муз океанга чейин түшүп, Ронна, Росс, Ларсен ж. б. шельф мөңгүлөрүн пайда кылат. Материктин көп бөлүгүн Антарктида платформасы, калганын Анд (Антарктанд) тоолорунун уландысы болгон Антарктида бүктөлүү кырчоосу түзөт; бул эки регионду бири биринен Уэдделл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Росс деңиздеринин грабени бөлөт. Антарктида таш көмүргө, темир, жез <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> коргошунга бай; бром, калай, марганец, молибден; графит, тоо хрусталы кендери ачылган.<br>Антарктиданын жеринин бети Жер шарындагы эң ири бөксө тоону түзөт. Антарктиданы баштан аяк кесип өткөн Трансантарктида тоолору материкти геологиялык түзүлүшү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> рельефи боюнча ар башка эки бөлүккө – Батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Чыгыш Антарктидага бөлөт. Чыгыш Антарктиданын борбордук бөлүгүн Совет платосу (бийиктиги 4000 ''м''гe чейин) ээлейт; ал түндүктү карай жапыздап, Эл аралык геодезия жылы өрөөнүн пайда кылат. Жээк бойлой Королева Мод жери кырка тоосу, Чарлз канзаада тоолору ж. б. жайгашкан. Батыш Антарктиданын жери жалпысынан бир кыйла жапыз, кырка тоолор материктин ички аймактарында (Элсуорт тоолорунун бийиктиги 5140 ''м''ге чейин – материктин эң бийик жери) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жээк бойлой жайгашкан. Бийик тоолор терең өрөөндөр <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кезектешип жатат. Негизги тоо көтөрүлүштөр – муз астындагы Гамбурцев <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Вернадский тоолору.<br>Климатынын өзгөчөлүгү боюнча Антартида үч зонага (бийик тоолуу ички материктик, муз капталы, жээк) бөлүнөт. Ички материктик зона антарктидалык муз тоо платосунун бардык борбордук бөлүгүн ээлеп, такай катаалдыгы,
	0,3% ин (айрым тоо чокулары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кырка тоолорду, о. эле жээктердеги чакан жерлерди - Антарктида оазистерин) гана муз каптаган эмес.[[File:АНТАРКТИДА_100.png \| thumb\|Антарктиданын жээги.]]
	Муздун ~~орт.~~ калыңдыгы 1720 ''м,'' эң калың жери 4300 ''м''ден ашык, жалпы көлөмү 24 млн ''км<sup>3</sup>.'' Муз океанга чейин түшүп, Ронна, Росс, Ларсен ж. б. шельф мөңгүлөрүн пайда кылат. Материктин көп бөлүгүн Антарктида платформасы, калганын Анд (Антарктанд) тоолорунун уландысы болгон Антарктида бүктөлүү кырчоосу түзөт; бул эки регионду бири биринен Уэдделл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Росс деңиздеринин грабени бөлөт. А. таш көмүргө, темир, жез <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> коргошунга бай; бром, калай, марганец, молибден; графит, тоо хрусталы кендери ачылган~~.ган~~.<br>~~А-нын~~ жеринин бети Жер шарындагы эң ири бөксө тоону түзөт. ~~А-ны~~ баштан аяк кесип өткөн Трансантарктида тоолору материкти ~~геол.~~ түзүлүшү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> рельефи ~~б-ча~~ ар башка эки бөлүккө - Батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Чыгыш ~~А-га~~ бөлөт. Чыгыш ~~А-нын борб.~~ бөлүгүн Совет платосу (~~бийикт.~~ 4000 ''м''гe чейин) ээлейт; ал түндүктү карай жапыздап, Эл аралык геодезия жылы өрөөнүн пайда кылат. Жээк бойлой Королева Мод жери кырка тоосу, Чарлз канзаада тоолору ж. б. жайгашкан. Батыш ~~А-нын~~ жери жалпысынан бир кыйла жапыз, кырка тоолор материктин ички аймактарында (Элсуорт тоолорунун ~~бийикт.~~ 5140 ~~140~~ ''м''ге чейин – материктин эң бийик жери) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жээк бойлой жайгашкан. Бийик тоолор терең өрөөндөр <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кезектешип жатат. Негизги тоо көтөрүлүштөр – муз астындагы Гамбурцев <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Вернадский тоолору.<br>Климатынын өзгөчөлүгү ~~б-ча А.~~ үч зонага (бийик тоолуу ички материктик, муз капталы, жээк)
	бөлүнөт. Ички материктик зона антарктидалык муз тоо платосунун бардык ~~борб.~~ бөлүгүн
	[[File:АНТАРКТИДА_101.png \| thumb\|АНТАРКТИДА]]		[[File:АНТАРКТИДА_101.png \| thumb\|АНТАРКТИДА]]
	[[File:АНТАРКТИДА_102.png \| thumb\|АНТАРКТИДА. Тектоникалык карта]]		[[File:АНТАРКТИДА_102.png \| thumb\|АНТАРКТИДА. Тектоникалык карта]]
	~~ээлеп, такай катаалдыгы,~~ Жер шарындагы эң төмөнкү ~~темп-расы~~, аба ырайынын ачык болушу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> анча катуу сокпогон шамалы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат. Бул зонада кыш айларынын ~~орт. темпрасы~~ –60°Сден –70°Сге чейин. Эң төмөнкү ~~темпрасы~~ –90°Сге чейин болушу мүмкүн (Чыгыш станциясында –88,3°С ~~темп-pa~~ катталган). Муз каптал зонасы ички материктик зонадан түндүктө жайгашып, ~~А-ны~~ жазылыгы 700–800 ''км'' келген тилке ~~б-ча~~ курчайт. Мында айлык ~~орт. темпра~~ –30°Сден –50°Сге жетет; төмөнкү ~~темп-ра~~, материктин ички аймактарынан такай соккон катуу шамал <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бурганак мүнөздүү. Жээк зонасы ~~А-ны~~ ичке тилке ~~б-ча~~ курчап, салыштырмалуу жогорку ~~темп-расы~~ (кышында –8°Сден		Жер шарындагы эң төмөнкү температурасы, аба ырайынын ачык болушу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> анча катуу сокпогон шамалы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат. Бул зонада кыш айларынын орточо температурасы –60°Сден –70°Сге чейин. Эң төмөнкү температурасы –90°Сге чейин болушу мүмкүн (Чыгыш станциясында –88,3°С температуpa катталган). Муз каптал зонасы ички материктик зонадан түндүктө жайгашып, Антарктиданы жазылыгы 700–800 ''км'' келген тилке боюнча курчайт. Мында айлык орточо температура –30°Сден –50°Сге жетет; төмөнкү температура, материктин ички аймактарынан такай соккон катуу шамал <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бурганак мүнөздүү. Жээк зонасы Антарктиданы ичке тилке боюнча курчап, салыштырмалуу жогорку температурасы (кышында –8°Сден –35°Сге чейин, жайында 0°Сден 2°Сге чейин) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат; шамалдын ылдамдыгы 50– 60 ''м/сек,'' айрым учурда 90 ''м/''секга жетет. Жаан-чачын Антартидага кар түрүндө гана жаайт (борборунда 30–50 ''мм,'' жээктеринде 700–1000 ''мм).'' Оазистерине уюлдук чөл тибиндеги ландшафт мүнөздүү. Көлдөрүнүн курамы ар кандай, өтө туздуулары да бар; айрым көлдөрүнүн музу жайында да эрибейт. Органикалык дүйнөгө жарды. Өсүмдүк <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> жаныбарлары Антарктидалык облуска таандык. Флорасынын көпчүлүгү споралуу өсүмдүктөр – мамык чөп, эңилчек, балыр, козу карын <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бактериялар. Антарктида жарым аралында гүлдүү өсүмдүктөр, папоротник сымалдар кездешет. Aнтарктидада учуучу курт-кумурска, кургакта жашоочу сүт эмүүчүлөр, балык жок. Канаттуулардан пингвиндер; муунак буттуулардан кенекуйрук буттуулар ж. б. кездешет. Aнтарктидада туруктуу жашаган эл жок. Материкте <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ага жакын аралдарда 12 өлкөнүн 40ка жакын (1980) илимий станциялары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> базалары бар. Антартиданын укук абалы 1959-жылдагы Эл аралык келишим боюнча жөнгө салынат (к. ''Антарктика).''<br>Ад.: Атлас Антарктиды. М. Л., ГУГК, 1966, т.1, 1969, т. 2; ''Марков К. К.'' и др. География Антарктиды. М., 1966; География Антарктиды. М., 1968.<br>М. Кадыркулов.<br>
	–35°Сге чейин, жайында 0°Сден 2°Сге чейин) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат; шамалдын ылдамдыгы 50– 60
	60 ''м/сек,'' айрым учурда 90 ''м/''секга, жетет. Жаан-чачын ~~А-га~~ кар түрүндө гана жаайт (борборунда 30–50 ''мм,'' жээктеринде 700–1000 ''мм).'' Оазистерине уюлдук чөл тибиндеги ландшафт мүнөздүү. Көлдөрүнүн курамы ар кандай, өтө туздуулары да бар; айрым көлдөрүнүн музу жайында да эрибейт. ~~Орг.~~ дүйнөгө жарды. Өсүмдүк <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> жаныбарлары Антарктидалык облуска таандык. Флорасынын көпчүлүгү споралуу өсүмдүктөр – мамык чөп, эңилчек, балыр, козу карын <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бактериялар. Антарктида ~~ж. а-нда~~ гүлдүү өсүмдүктөр, папоротник сымалдар кездешет. ~~A-да~~ учуучу курт-кумурска, кургакта жашоочу сүт эмүүчүлөр, балык жок. Канаттуулардан пингвиндер; муунак буттуулардан кенекуйрук буттуулар ж. б. кездешет. ~~A-да~~ туруктуу жашаган эл жок. Материкте <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ага жакын аралдарда 12 өлкөнүн 40ка жакын (1980) ~~ил.~~ станциялары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> базалары бар. ~~А-нын~~ укук абалы 1959-жылдагы Эл аралык келишим ~~б-ча~~ жөнгө салынат (к. ''Антарктика).''<br>
	Ад.: Атлас Антарктиды. М. Л., ГУГК, 1966, т.1,
	1969, т. 2; ''Марков К. К.'' и др. География Антарктиды. М., 1966; География Антарктиды. М., 1968..<br>
	М. Кадыркулов.<br>

imported>Kadyrm: /* top */clean up, replaced: м-н → менен (7), ж-а → жана (11)

2022-12-05T11:03:19Z

top: clean up, replaced: м-н → <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> (7), ж-а → <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> (11)

imported>Temirkan, 03:24, 28 Ноябрь (Жетинин айы) 2022 карата

2022-11-28T03:24:22Z

imported>Temirkan, 03:22, 28 Ноябрь (Жетинин айы) 2022 карата

2022-11-28T03:22:30Z

@@ 1 сап: / 1 сап: @@
- – Антарктикадагы материк, дээрлик Түш. уюл тегерегинин ичинде жайгашкан.
+'''АНТАРКТИДА'''– Антарктикадагы материк, дээрлик Түш. уюл тегерегинин ичинде жайгашкан. Аянты 13 975 миң ''км<sup>2</sup>.'' Жээктеринде (уз. 30 миң
-Аянты 13 975 миң ''км<sup>2</sup>.'' Жээктеринде (уз. 30 миң
+''км''ден ашык) булуң-буйтка аз; бийиктиги ондогон метрге жеткен муздуу тик жарлардан турат. Тынч ж-а Атлантика океандары тараптан Амундсен, Росс, Уэдделл деңиздери материкке кыйла кирип турат. Түш. Америка тарапка кууш Антарктида ж. а. созулуп жатат. А. – дүйнөдөгү эң бийик материк. Муз кыртышынын бетинин орт. бийикт. 2040 2040 ''м,'' б. а. калган бардык материктердин бетинин орт. бийиктигинен 2,8 эсе (730  ''м''ге) жогору. Материктин муздун астындагы накта бетинин орт. бийикт. 410 ''м;'' кыйла бөлүгү деңиз деңг. төмөн жатат. А. башка материктерден зор муз каптоосу м-н айырмаланат; материктин аймагынын 0,2 -
-''км''ден ашык) булуң-буйтка аз; бийиктиги ондогон метрге жеткен муздуу тик жарлардан турат. Тынч ж-а Атлантика океандары тараптан
+,3% ин (айрым тоо чокулары м-н кырка тоолорду, о. эле жээктердеги чакан жерлерди - Антарктида оазистерин) гана муз каптаган эмес.[[File:АНТАРКТИДА_100.png | thumb | Антарктиданын жээги.]]
-Амундсен, Росс, Уэдделл деңиздери материкке
+Муздун орт. калыңдыгы 1720 ''м,'' эң калың жери 4300  ''м''ден ашык, жалпы көлөмү 24 млн ''км<sup>3</sup>.'' Муз океанга чейин түшүп, Ронна, Росс, Ларсен ж. б. шельф мөңгүлөрүн пайда кылат. Материктин көп бөлүгүн Антарктида платформасы, калганын Анд (Антарктанд) тоолорунун уландысы болгон Антарктида бүктөлүү кырчоосу түзөт; бул эки регионду бири биринен Уэдделл ж-а Росс деңиздеринин грабени бөлөт. А. таш көмүргө, темир, жез ж-а коргошунга бай; бром, калай, марганец, молибден; графит, тоо хрусталы кендери ачылган.ган.<br>
-кыйла кирип турат. Түш. Америка тарапка кууш
+А-�А-нын жеринин бети Жер шарындагы эң ири бөксө тоону түзөт. А-ны баштан аяк кесип өткөн Трансантарктида тоолору материкти геол. түзүлүшү ж-а рельефи б-ча ар башка эки бөлүккө - Батыш ж-а Чыгыш А-га бөлөт. Чыгыш А-нын борб. бөлүгүн Совет платосу (бийикт. 4000 ''м''гe чейин) ээлейт; ал түндүктү карай жапыздап, Эл аралык геодезия жылы өрөөнүн пайда кылат. Жээк бойлой Королева Мод жери кырка тоосу, Чарлз канзаада тоолору ж. б. жайгашкан. Батыш А-нын жери жалпысынан бир кыйла жапыз, кырка тоолор материктин ички аймактарында (Элсуорт тоолорунун бийикт. 5140 140 ''м''ге чейин – материктин эң бийик жери) ж-а жээк бойлой жайгашкан. Бийик тоолор терең өрөөндөр м-н кезектешип жатат. Негизги тоо көтөрүлүштөр – муз астындагы Гамбурцев ж-а Вернадский тоолору.�у.<br>
-Антарктида ж. а. созулуп жатат. А. – дүйнөдөгү
+�Климатынын өзгөчөлүгү б-ча А. үч зонага (бийик тоолуу ички материктик, муз капталы, жээк)
 бөлүнөт. Ички материктик зона антарктидалык муз тоо платосунун бардык борб. бөлүгүн
 [[File:АНТАРКТИДА_101.png | thumb | АНТАРКТИДА]]
 [[File:АНТАРКТИДА_102.png | thumb | АНТАРКТИДА. Тектоникалык карта]]
-ээлеп, такай катаалдыгы, Жер шарындагы эң
+ээлеп, такай катаалдыгы, Жер шарындагы эң төмөнкү темп-расы, аба ырайынын ачык болушу ж-а анча катуу сокпогон шамалы м-н айырмаланат. Бул зонада кыш айларынын орт. темпрасы –60°Сден –70°Сге чейин. Эң төмөнкү темпрасы –90°Сге чейин болушу мүмкүн (Чыгыш станциясында –88,3°С темп-pa катталган). Муз каптал зонасы ички материктик зонадан түндүктө жайгашып, А-ны жазылыгы 700–800 ''км'' келген тилке б-ча курчайт. Мында айлык орт. темпра –30°Сден –50°Сге жетет; төмөнкү темп-ра, материктин ички аймактарынан такай соккон катуу шамал ж-а бурганак мүнөздүү. Жээк зонасы А-ны ичке тилке б-ча курчап, салыштырмалуу жогорку темп-расы (кышында –8°Сден
-төмөнкү темп-расы, аба ырайынын ачык болушу ж-а анча катуу сокпогон шамалы м-н айырмаланат. Бул зонада кыш айларынын орт. темпрасы –60°Сден –70°Сге чейин. Эң төмөнкү темпрасы –90°Сге чейин болушу мүмкүн (Чыгыш станциясында –88,3°С темп-pa катталган). Муз каптал зонасы ички материктик зонадан түндүктө
+–35°Сге чейин, жайында 0°Сден 2°Сге чейин) м-н айырмаланат; шамалдын ылдамдыгы 50– 60
-жайгашып, А-ны жазылыгы 700–800 ''км'' келген тилке б-ча курчайт. Мында айлык орт. темпра –30°Сден –50°Сге жетет; төмөнкү темп-ра,
+''м/сек,'' айрым учурда 90 ''м/''секга, жетет.  Жаан-чачын А-га кар түрүндө гана жаайт (борборунда 30–50  ''мм,'' жээктеринде 700–1000 ''мм).'' Оазистерине уюлдук чөл тибиндеги ландшафт мүнөздүү. Көлдөрүнүн курамы ар кандай, өтө туздуулары да бар; айрым көлдөрүнүн музу жайында да эрибейт. Орг. дүйнөгө жарды. Өсүмдүк м-н жаныбарлары Антарктидалык облуска таандык. Флорасынын көпчүлүгү споралуу өсүмдүктөр – мамык чөп, эңилчек, балыр, козу карын ж-а бактериялар. Антарктида ж. а-нда гүлдүү өсүмдүктөр, папоротник сымалдар кездешет. A-да учуучу курт-кумурска, кургакта жашоочу сүт эмүүчүлөр, балык жок. Канаттуулардан пингвиндер; муунак буттуулардан кенекуйрук буттуулар ж. б. кездешет. A-да туруктуу жашаган эл жок. Материкте ж-а ага жакын аралдарда 12 өлкөнүн 40ка жакын (1980) ил. станциялары м-н базалары бар. А-нын укук абалы 1959-жылдагы Эл аралык келишим б-ча жөнгө салынат (к. �т (к. ''Антарктика).''<br>
-материктин ички аймактарынан такай соккон
+ Ад.: Атлас Антарктиды. М. Л., ГУГК, 1966, т.1,
-катуу шамал ж-а бурганак мүнөздүү. Жээк зонасы А-ны ичке тилке б-ча курчап, салыштырмалуу жогорку темп-расы (кышында –8°Сден
+, т. 2; ''Марков К. К.'' и др. География Антарктиды. М., 1966; География Антарктиды. М., 1968..<br>
-–35°Сге чейин, жайында 0°Сден 2°Сге чейин)
+ М. Кадыркулов.<br>

imported>Kadyrm: 1 версия

2022-05-05T04:21:49Z

1 версия

← Мурунку нускасы	04:21, 5 Май (Бугу) 2022 -деги абалы
(Айырма жок)

324-432>KadyrM, 03:09, 5 Май (Бугу) 2022 карата

2022-05-05T03:09:04Z

← Мурунку нускасы	03:09, 5 Май (Бугу) 2022 -деги абалы
(Айырма жок)

324-432>KadyrM, 00:59, 5 Май (Бугу) 2022 карата

2022-05-05T00:59:04Z

← Мурунку нускасы	00:59, 5 Май (Бугу) 2022 -деги абалы
(Айырма жок)

← Мурунку нускасы		11:03, 5 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АНТАРКТИДА'''– Антарктикадагы материк, дээрлик Түш. уюл тегерегинин ичинде жайгашкан. Аянты 13 975 миң ''км<sup>2</sup>.'' Жээктеринде (уз. 30 миң		'''АНТАРКТИДА'''– Антарктикадагы материк, дээрлик Түш. уюл тегерегинин ичинде жайгашкан. Аянты 13 975 миң ''км<sup>2</sup>.'' Жээктеринде (уз. 30 миң
	''км''ден ашык) булуң-буйтка аз; бийиктиги ондогон метрге жеткен муздуу тик жарлардан турат. Тынч ж-а Атлантика океандары тараптан Амундсен, Росс, Уэдделл деңиздери материкке кыйла кирип турат. Түш. Америка тарапка кууш Антарктида ж. а. созулуп жатат. А. – дүйнөдөгү эң бийик материк. Муз кыртышынын бетинин орт. бийикт. 2040 2040 ''м,'' б. а. калган бардык материктердин бетинин орт. бийиктигинен 2,8 эсе (730 ''м''ге) жогору. Материктин муздун астындагы накта бетинин орт. бийикт. 410 ''м;'' кыйла бөлүгү деңиз деңг. төмөн жатат. А. башка материктерден зор муз каптоосу м-н айырмаланат; материктин аймагынын 0,2 -		''км''ден ашык) булуң-буйтка аз; бийиктиги ондогон метрге жеткен муздуу тик жарлардан турат. Тынч <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Атлантика океандары тараптан Амундсен, Росс, Уэдделл деңиздери материкке кыйла кирип турат. Түш. Америка тарапка кууш Антарктида ж. а. созулуп жатат. А. – дүйнөдөгү эң бийик материк. Муз кыртышынын бетинин орт. бийикт. 2040 2040 ''м,'' б. а. калган бардык материктердин бетинин орт. бийиктигинен 2,8 эсе (730 ''м''ге) жогору. Материктин муздун астындагы накта бетинин орт. бийикт. 410 ''м;'' кыйла бөлүгү деңиз деңг. төмөн жатат. А. башка материктерден зор муз каптоосу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат; материктин аймагынын 0,2 -
	0,3% ин (айрым тоо чокулары м-н кырка тоолорду, о. эле жээктердеги чакан жерлерди - Антарктида оазистерин) гана муз каптаган эмес.[[File:АНТАРКТИДА_100.png \| thumb \| Антарктиданын жээги.]]		0,3% ин (айрым тоо чокулары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кырка тоолорду, о. эле жээктердеги чакан жерлерди - Антарктида оазистерин) гана муз каптаган эмес.[[File:АНТАРКТИДА_100.png \| thumb\|Антарктиданын жээги.]]
	Муздун орт. калыңдыгы 1720 ''м,'' эң калың жери 4300 ''м''ден ашык, жалпы көлөмү 24 млн ''км<sup>3</sup>.'' Муз океанга чейин түшүп, Ронна, Росс, Ларсен ж. б. шельф мөңгүлөрүн пайда кылат. Материктин көп бөлүгүн Антарктида платформасы, калганын Анд (Антарктанд) тоолорунун уландысы болгон Антарктида бүктөлүү кырчоосу түзөт; бул эки регионду бири биринен Уэдделл ж-а Росс деңиздеринин грабени бөлөт. А. таш көмүргө, темир, жез ж-а коргошунга бай; бром, калай, марганец, молибден; графит, тоо хрусталы кендери ачылган.ган.<br>А-нын жеринин бети Жер шарындагы эң ири бөксө тоону түзөт. А-ны баштан аяк кесип өткөн Трансантарктида тоолору материкти геол. түзүлүшү ж-а рельефи б-ча ар башка эки бөлүккө - Батыш ж-а Чыгыш А-га бөлөт. Чыгыш А-нын борб. бөлүгүн Совет платосу (бийикт. 4000 ''м''гe чейин) ээлейт; ал түндүктү карай жапыздап, Эл аралык геодезия жылы өрөөнүн пайда кылат. Жээк бойлой Королева Мод жери кырка тоосу, Чарлз канзаада тоолору ж. б. жайгашкан. Батыш А-нын жери жалпысынан бир кыйла жапыз, кырка тоолор материктин ички аймактарында (Элсуорт тоолорунун бийикт. 5140 140 ''м''ге чейин – материктин эң бийик жери) ж-а жээк бойлой жайгашкан. Бийик тоолор терең өрөөндөр м-н кезектешип жатат. Негизги тоо көтөрүлүштөр – муз астындагы Гамбурцев ж-а Вернадский тоолору.<br>Климатынын өзгөчөлүгү б-ча А. үч зонага (бийик тоолуу ички материктик, муз капталы, жээк)		Муздун орт. калыңдыгы 1720 ''м,'' эң калың жери 4300 ''м''ден ашык, жалпы көлөмү 24 млн ''км<sup>3</sup>.'' Муз океанга чейин түшүп, Ронна, Росс, Ларсен ж. б. шельф мөңгүлөрүн пайда кылат. Материктин көп бөлүгүн Антарктида платформасы, калганын Анд (Антарктанд) тоолорунун уландысы болгон Антарктида бүктөлүү кырчоосу түзөт; бул эки регионду бири биринен Уэдделл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Росс деңиздеринин грабени бөлөт. А. таш көмүргө, темир, жез <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> коргошунга бай; бром, калай, марганец, молибден; графит, тоо хрусталы кендери ачылган.ган.<br>А-нын жеринин бети Жер шарындагы эң ири бөксө тоону түзөт. А-ны баштан аяк кесип өткөн Трансантарктида тоолору материкти геол. түзүлүшү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> рельефи б-ча ар башка эки бөлүккө - Батыш <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Чыгыш А-га бөлөт. Чыгыш А-нын борб. бөлүгүн Совет платосу (бийикт. 4000 ''м''гe чейин) ээлейт; ал түндүктү карай жапыздап, Эл аралык геодезия жылы өрөөнүн пайда кылат. Жээк бойлой Королева Мод жери кырка тоосу, Чарлз канзаада тоолору ж. б. жайгашкан. Батыш А-нын жери жалпысынан бир кыйла жапыз, кырка тоолор материктин ички аймактарында (Элсуорт тоолорунун бийикт. 5140 140 ''м''ге чейин – материктин эң бийик жери) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жээк бойлой жайгашкан. Бийик тоолор терең өрөөндөр <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кезектешип жатат. Негизги тоо көтөрүлүштөр – муз астындагы Гамбурцев <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Вернадский тоолору.<br>Климатынын өзгөчөлүгү б-ча А. үч зонага (бийик тоолуу ички материктик, муз капталы, жээк)
	бөлүнөт. Ички материктик зона антарктидалык муз тоо платосунун бардык борб. бөлүгүн		бөлүнөт. Ички материктик зона антарктидалык муз тоо платосунун бардык борб. бөлүгүн
	[[File:АНТАРКТИДА_101.png \| thumb \| АНТАРКТИДА]]		[[File:АНТАРКТИДА_101.png \| thumb\|АНТАРКТИДА]]
	[[File:АНТАРКТИДА_102.png \| thumb \| АНТАРКТИДА. Тектоникалык карта]]		[[File:АНТАРКТИДА_102.png \| thumb\|АНТАРКТИДА. Тектоникалык карта]]
	ээлеп, такай катаалдыгы, Жер шарындагы эң төмөнкү темп-расы, аба ырайынын ачык болушу ж-а анча катуу сокпогон шамалы м-н айырмаланат. Бул зонада кыш айларынын орт. темпрасы –60°Сден –70°Сге чейин. Эң төмөнкү темпрасы –90°Сге чейин болушу мүмкүн (Чыгыш станциясында –88,3°С темп-pa катталган). Муз каптал зонасы ички материктик зонадан түндүктө жайгашып, А-ны жазылыгы 700–800 ''км'' келген тилке б-ча курчайт. Мында айлык орт. темпра –30°Сден –50°Сге жетет; төмөнкү темп-ра, материктин ички аймактарынан такай соккон катуу шамал ж-а бурганак мүнөздүү. Жээк зонасы А-ны ичке тилке б-ча курчап, салыштырмалуу жогорку темп-расы (кышында –8°Сден		ээлеп, такай катаалдыгы, Жер шарындагы эң төмөнкү темп-расы, аба ырайынын ачык болушу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> анча катуу сокпогон шамалы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат. Бул зонада кыш айларынын орт. темпрасы –60°Сден –70°Сге чейин. Эң төмөнкү темпрасы –90°Сге чейин болушу мүмкүн (Чыгыш станциясында –88,3°С темп-pa катталган). Муз каптал зонасы ички материктик зонадан түндүктө жайгашып, А-ны жазылыгы 700–800 ''км'' келген тилке б-ча курчайт. Мында айлык орт. темпра –30°Сден –50°Сге жетет; төмөнкү темп-ра, материктин ички аймактарынан такай соккон катуу шамал <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бурганак мүнөздүү. Жээк зонасы А-ны ичке тилке б-ча курчап, салыштырмалуу жогорку темп-расы (кышында –8°Сден
	–35°Сге чейин, жайында 0°Сден 2°Сге чейин) м-н айырмаланат; шамалдын ылдамдыгы 50– 60		–35°Сге чейин, жайында 0°Сден 2°Сге чейин) <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат; шамалдын ылдамдыгы 50– 60
	60 ''м/сек,'' айрым учурда 90 ''м/''секга, жетет. Жаан-чачын А-га кар түрүндө гана жаайт (борборунда 30–50 ''мм,'' жээктеринде 700–1000 ''мм).'' Оазистерине уюлдук чөл тибиндеги ландшафт мүнөздүү. Көлдөрүнүн курамы ар кандай, өтө туздуулары да бар; айрым көлдөрүнүн музу жайында да эрибейт. Орг. дүйнөгө жарды. Өсүмдүк м-н жаныбарлары Антарктидалык облуска таандык. Флорасынын көпчүлүгү споралуу өсүмдүктөр – мамык чөп, эңилчек, балыр, козу карын ж-а бактериялар. Антарктида ж. а-нда гүлдүү өсүмдүктөр, папоротник сымалдар кездешет. A-да учуучу курт-кумурска, кургакта жашоочу сүт эмүүчүлөр, балык жок. Канаттуулардан пингвиндер; муунак буттуулардан кенекуйрук буттуулар ж. б. кездешет. A-да туруктуу жашаган эл жок. Материкте ж-а ага жакын аралдарда 12 өлкөнүн 40ка жакын (1980) ил. станциялары м-н базалары бар. А-нын укук абалы 1959-жылдагы Эл аралык келишим б-ча жөнгө салынат (к. ''Антарктика).''<br>		60 ''м/сек,'' айрым учурда 90 ''м/''секга, жетет. Жаан-чачын А-га кар түрүндө гана жаайт (борборунда 30–50 ''мм,'' жээктеринде 700–1000 ''мм).'' Оазистерине уюлдук чөл тибиндеги ландшафт мүнөздүү. Көлдөрүнүн курамы ар кандай, өтө туздуулары да бар; айрым көлдөрүнүн музу жайында да эрибейт. Орг. дүйнөгө жарды. Өсүмдүк <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> жаныбарлары Антарктидалык облуска таандык. Флорасынын көпчүлүгү споралуу өсүмдүктөр – мамык чөп, эңилчек, балыр, козу карын <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бактериялар. Антарктида ж. а-нда гүлдүү өсүмдүктөр, папоротник сымалдар кездешет. A-да учуучу курт-кумурска, кургакта жашоочу сүт эмүүчүлөр, балык жок. Канаттуулардан пингвиндер; муунак буттуулардан кенекуйрук буттуулар ж. б. кездешет. A-да туруктуу жашаган эл жок. Материкте <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ага жакын аралдарда 12 өлкөнүн 40ка жакын (1980) ил. станциялары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> базалары бар. А-нын укук абалы 1959-жылдагы Эл аралык келишим б-ча жөнгө салынат (к. ''Антарктика).''<br>
	Ад.: Атлас Антарктиды. М. Л., ГУГК, 1966, т.1,		Ад.: Атлас Антарктиды. М. Л., ГУГК, 1966, т.1,
	1969, т. 2; ''Марков К. К.'' и др. География Антарктиды. М., 1966; География Антарктиды. М., 1968..<br>		1969, т. 2; ''Марков К. К.'' и др. География Антарктиды. М., 1966; География Антарктиды. М., 1968..<br>
	М. Кадыркулов.<br>		М. Кадыркулов.<br>

← Мурунку нускасы		03:24, 28 Ноябрь (Жетинин айы) 2022 -деги абалы
2 сап:		2 сап:
	''км''ден ашык) булуң-буйтка аз; бийиктиги ондогон метрге жеткен муздуу тик жарлардан турат. Тынч ж-а Атлантика океандары тараптан Амундсен, Росс, Уэдделл деңиздери материкке кыйла кирип турат. Түш. Америка тарапка кууш Антарктида ж. а. созулуп жатат. А. – дүйнөдөгү эң бийик материк. Муз кыртышынын бетинин орт. бийикт. 2040 2040 ''м,'' б. а. калган бардык материктердин бетинин орт. бийиктигинен 2,8 эсе (730 ''м''ге) жогору. Материктин муздун астындагы накта бетинин орт. бийикт. 410 ''м;'' кыйла бөлүгү деңиз деңг. төмөн жатат. А. башка материктерден зор муз каптоосу м-н айырмаланат; материктин аймагынын 0,2 -		''км''ден ашык) булуң-буйтка аз; бийиктиги ондогон метрге жеткен муздуу тик жарлардан турат. Тынч ж-а Атлантика океандары тараптан Амундсен, Росс, Уэдделл деңиздери материкке кыйла кирип турат. Түш. Америка тарапка кууш Антарктида ж. а. созулуп жатат. А. – дүйнөдөгү эң бийик материк. Муз кыртышынын бетинин орт. бийикт. 2040 2040 ''м,'' б. а. калган бардык материктердин бетинин орт. бийиктигинен 2,8 эсе (730 ''м''ге) жогору. Материктин муздун астындагы накта бетинин орт. бийикт. 410 ''м;'' кыйла бөлүгү деңиз деңг. төмөн жатат. А. башка материктерден зор муз каптоосу м-н айырмаланат; материктин аймагынын 0,2 -
	0,3% ин (айрым тоо чокулары м-н кырка тоолорду, о. эле жээктердеги чакан жерлерди - Антарктида оазистерин) гана муз каптаган эмес.[[File:АНТАРКТИДА_100.png \| thumb \| Антарктиданын жээги.]]		0,3% ин (айрым тоо чокулары м-н кырка тоолорду, о. эле жээктердеги чакан жерлерди - Антарктида оазистерин) гана муз каптаган эмес.[[File:АНТАРКТИДА_100.png \| thumb \| Антарктиданын жээги.]]
	Муздун орт. калыңдыгы 1720 ''м,'' эң калың жери 4300 ''м''ден ашык, жалпы көлөмү 24 млн ''км<sup>3</sup>.'' Муз океанга чейин түшүп, Ронна, Росс, Ларсен ж. б. шельф мөңгүлөрүн пайда кылат. Материктин көп бөлүгүн Антарктида платформасы, калганын Анд (Антарктанд) тоолорунун уландысы болгон Антарктида бүктөлүү кырчоосу түзөт; бул эки регионду бири биринен Уэдделл ж-а Росс деңиздеринин грабени бөлөт. А. таш көмүргө, темир, жез ж-а коргошунга бай; бром, калай, марганец, молибден; графит, тоо хрусталы кендери ачылган.ган.<br>		Муздун орт. калыңдыгы 1720 ''м,'' эң калың жери 4300 ''м''ден ашык, жалпы көлөмү 24 млн ''км<sup>3</sup>.'' Муз океанга чейин түшүп, Ронна, Росс, Ларсен ж. б. шельф мөңгүлөрүн пайда кылат. Материктин көп бөлүгүн Антарктида платформасы, калганын Анд (Антарктанд) тоолорунун уландысы болгон Антарктида бүктөлүү кырчоосу түзөт; бул эки регионду бири биринен Уэдделл ж-а Росс деңиздеринин грабени бөлөт. А. таш көмүргө, темир, жез ж-а коргошунга бай; бром, калай, марганец, молибден; графит, тоо хрусталы кендери ачылган.ган.<br>А-нын жеринин бети Жер шарындагы эң ири бөксө тоону түзөт. А-ны баштан аяк кесип өткөн Трансантарктида тоолору материкти геол. түзүлүшү ж-а рельефи б-ча ар башка эки бөлүккө - Батыш ж-а Чыгыш А-га бөлөт. Чыгыш А-нын борб. бөлүгүн Совет платосу (бийикт. 4000 ''м''гe чейин) ээлейт; ал түндүктү карай жапыздап, Эл аралык геодезия жылы өрөөнүн пайда кылат. Жээк бойлой Королева Мод жери кырка тоосу, Чарлз канзаада тоолору ж. б. жайгашкан. Батыш А-нын жери жалпысынан бир кыйла жапыз, кырка тоолор материктин ички аймактарында (Элсуорт тоолорунун бийикт. 5140 140 ''м''ге чейин – материктин эң бийик жери) ж-а жээк бойлой жайгашкан. Бийик тоолор терең өрөөндөр м-н кезектешип жатат. Негизги тоо көтөрүлүштөр – муз астындагы Гамбурцев ж-а Вернадский тоолору.<br>Климатынын өзгөчөлүгү б-ча А. үч зонага (бийик тоолуу ички материктик, муз капталы, жээк)
	А~~-�А~~-нын жеринин бети Жер шарындагы эң ири бөксө тоону түзөт. А-ны баштан аяк кесип өткөн Трансантарктида тоолору материкти геол. түзүлүшү ж-а рельефи б-ча ар башка эки бөлүккө - Батыш ж-а Чыгыш А-га бөлөт. Чыгыш А-нын борб. бөлүгүн Совет платосу (бийикт. 4000 ''м''гe чейин) ээлейт; ал түндүктү карай жапыздап, Эл аралык геодезия жылы өрөөнүн пайда кылат. Жээк бойлой Королева Мод жери кырка тоосу, Чарлз канзаада тоолору ж. б. жайгашкан. Батыш А-нын жери жалпысынан бир кыйла жапыз, кырка тоолор материктин ички аймактарында (Элсуорт тоолорунун бийикт. 5140 140 ''м''ге чейин – материктин эң бийик жери) ж-а жээк бойлой жайгашкан. Бийик тоолор терең өрөөндөр м-н кезектешип жатат. Негизги тоо көтөрүлүштөр – муз астындагы Гамбурцев ж-а Вернадский тоолору~~.�у~~.<br>
	~~�Климатынын~~ өзгөчөлүгү б-ча А. үч зонага (бийик тоолуу ички материктик, муз капталы, жээк)
	бөлүнөт. Ички материктик зона антарктидалык муз тоо платосунун бардык борб. бөлүгүн		бөлүнөт. Ички материктик зона антарктидалык муз тоо платосунун бардык борб. бөлүгүн
	[[File:АНТАРКТИДА_101.png \| thumb \| АНТАРКТИДА]]		[[File:АНТАРКТИДА_101.png \| thumb \| АНТАРКТИДА]]
10 сап:		8 сап:
	ээлеп, такай катаалдыгы, Жер шарындагы эң төмөнкү темп-расы, аба ырайынын ачык болушу ж-а анча катуу сокпогон шамалы м-н айырмаланат. Бул зонада кыш айларынын орт. темпрасы –60°Сден –70°Сге чейин. Эң төмөнкү темпрасы –90°Сге чейин болушу мүмкүн (Чыгыш станциясында –88,3°С темп-pa катталган). Муз каптал зонасы ички материктик зонадан түндүктө жайгашып, А-ны жазылыгы 700–800 ''км'' келген тилке б-ча курчайт. Мында айлык орт. темпра –30°Сден –50°Сге жетет; төмөнкү темп-ра, материктин ички аймактарынан такай соккон катуу шамал ж-а бурганак мүнөздүү. Жээк зонасы А-ны ичке тилке б-ча курчап, салыштырмалуу жогорку темп-расы (кышында –8°Сден		ээлеп, такай катаалдыгы, Жер шарындагы эң төмөнкү темп-расы, аба ырайынын ачык болушу ж-а анча катуу сокпогон шамалы м-н айырмаланат. Бул зонада кыш айларынын орт. темпрасы –60°Сден –70°Сге чейин. Эң төмөнкү темпрасы –90°Сге чейин болушу мүмкүн (Чыгыш станциясында –88,3°С темп-pa катталган). Муз каптал зонасы ички материктик зонадан түндүктө жайгашып, А-ны жазылыгы 700–800 ''км'' келген тилке б-ча курчайт. Мында айлык орт. темпра –30°Сден –50°Сге жетет; төмөнкү темп-ра, материктин ички аймактарынан такай соккон катуу шамал ж-а бурганак мүнөздүү. Жээк зонасы А-ны ичке тилке б-ча курчап, салыштырмалуу жогорку темп-расы (кышында –8°Сден
	–35°Сге чейин, жайында 0°Сден 2°Сге чейин) м-н айырмаланат; шамалдын ылдамдыгы 50– 60		–35°Сге чейин, жайында 0°Сден 2°Сге чейин) м-н айырмаланат; шамалдын ылдамдыгы 50– 60
	60 ''м/сек,'' айрым учурда 90 ''м/''секга, жетет. Жаан-чачын А-га кар түрүндө гана жаайт (борборунда 30–50 ''мм,'' жээктеринде 700–1000 ''мм).'' Оазистерине уюлдук чөл тибиндеги ландшафт мүнөздүү. Көлдөрүнүн курамы ар кандай, өтө туздуулары да бар; айрым көлдөрүнүн музу жайында да эрибейт. Орг. дүйнөгө жарды. Өсүмдүк м-н жаныбарлары Антарктидалык облуска таандык. Флорасынын көпчүлүгү споралуу өсүмдүктөр – мамык чөп, эңилчек, балыр, козу карын ж-а бактериялар. Антарктида ж. а-нда гүлдүү өсүмдүктөр, папоротник сымалдар кездешет. A-да учуучу курт-кумурска, кургакта жашоочу сүт эмүүчүлөр, балык жок. Канаттуулардан пингвиндер; муунак буттуулардан кенекуйрук буттуулар ж. б. кездешет. A-да туруктуу жашаган эл жок. Материкте ж-а ага жакын аралдарда 12 өлкөнүн 40ка жакын (1980) ил. станциялары м-н базалары бар. А-нын укук абалы 1959-жылдагы Эл аралык келишим б-ча жөнгө салынат ~~(к. �т~~ (к. ''Антарктика).''<br>		60 ''м/сек,'' айрым учурда 90 ''м/''секга, жетет. Жаан-чачын А-га кар түрүндө гана жаайт (борборунда 30–50 ''мм,'' жээктеринде 700–1000 ''мм).'' Оазистерине уюлдук чөл тибиндеги ландшафт мүнөздүү. Көлдөрүнүн курамы ар кандай, өтө туздуулары да бар; айрым көлдөрүнүн музу жайында да эрибейт. Орг. дүйнөгө жарды. Өсүмдүк м-н жаныбарлары Антарктидалык облуска таандык. Флорасынын көпчүлүгү споралуу өсүмдүктөр – мамык чөп, эңилчек, балыр, козу карын ж-а бактериялар. Антарктида ж. а-нда гүлдүү өсүмдүктөр, папоротник сымалдар кездешет. A-да учуучу курт-кумурска, кургакта жашоочу сүт эмүүчүлөр, балык жок. Канаттуулардан пингвиндер; муунак буттуулардан кенекуйрук буттуулар ж. б. кездешет. A-да туруктуу жашаган эл жок. Материкте ж-а ага жакын аралдарда 12 өлкөнүн 40ка жакын (1980) ил. станциялары м-н базалары бар. А-нын укук абалы 1959-жылдагы Эл аралык келишим б-ча жөнгө салынат (к. ''Антарктика).''<br>
	Ад.: Атлас Антарктиды. М. Л., ГУГК, 1966, т.1,		Ад.: Атлас Антарктиды. М. Л., ГУГК, 1966, т.1,
	1969, т. 2; ''Марков К. К.'' и др. География Антарктиды. М., 1966; География Антарктиды. М., 1968..<br>		1969, т. 2; ''Марков К. К.'' и др. География Антарктиды. М., 1966; География Антарктиды. М., 1968..<br>
	М. Кадыркулов.<br>		М. Кадыркулов.<br>