http://212.24.105.57:9989/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%91_%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%AF%D0%A2%D0%AB 2026-04-23T16:06:48Z Уикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхы MediaWiki 1.40.0 http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%91_%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%AF%D0%A2%D0%AB&diff=66862&oldid=prev 2026-02-04T10:32:09Z

<p></p> <a href="//212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%91_%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%AF%D0%A2%D0%AB&amp;diff=66862&amp;oldid=66861">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

imported>Gulira http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%91_%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%AF%D0%A2%D0%AB&diff=66861&oldid=prev 2025-07-18T08:34:29Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">08:34, 18 Июль (Теке) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;&#039;АРАБ МАДАНИЯТЫ–&#039;&#039;&#039; VII–X кылымдарда Араб халифатында арабдардын &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; алар жеңип алган Чы­гыш &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; Батыштын, Түндүк Африка &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; Түштүк Батыш Европанын элдеринин маданий карым-катнаштарынын негизинде түзүлгөн маданият. Алгачкы адабиятта шарттуу түрдө мусулман же араб маданияты, кийин аны «Чыгыш Ренессансы» деп да аташат. Анын өнүгүүсүнө, айрыкча Орто Азия, Иран, Закавказье элдери, ошондой эле сириялык христиандар, иудейлер жана башкалар салым кошушкан. VIII–IX кылымдарда араб тилине байыркы Мисир, Грек, Римдин илимий &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; адабий көп эстеликтери которулган. IX–X кылымдарда Араб маданиятынын гүлдөп-өнүгүүсү өзүнүн жогорку чегине жеткен &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; дүйнөлүк маданияттын ургалдуу өнүгүшүнө эбегейсиз зор таасир көрсөткөн. Араб маданияты эки чоң багытта: табият таануу &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; коомдук гуманитардык илимдерди камтуу &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; өнүккөн. Анын мүнөздүү белгиси – бул улуу маданиятты жараткан аалымдар илим-билимдин көптөгөн тармактарын терең өздөштүрүшкөн энциклопедиялык масштабдагы залкар окумуштуулар болушканында. Көп учурда алар философия, тарых, медицина, математика, физика, биология тармактарын өздөштүрүү &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; акын-жазуучу, адабиятчы &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; тилчи да болушкан. Ошол доорлордун улуу даанышмандары – Жами, Ибн Сина, Фараби, Беруни, Жусуп Баласагун, Махмуд Кашгари жана башка сыяктуу алп ойчулдары дүйнөлүк маданиятты укмуштуудай бийиктикке алып чыгышты. Араб тили дүйнөлүк илим-билимдин тилине айланып, не бир керемет рухий дөөлөттөрдү түзүп, ошондон азыркы күнгө чейин адамзат акыл-эсинин сыйкырдуу касиети болуп келүүдө. Мисалы: алкоголь, алгебра, азимут, та­риф, адмирал сыяктуу сөздөр европа элдеринин тилинде, ал эми адабият, мададаният, китеп, мектеп,  калем, дептер жана башка араб сөздөрү түрк тилинде сүйлөгөн элдерде кызмат кылууда. Араб жазуусу кыргыздарга орто кылымдардагы Караханиддердин доорунан (960-жылдан) белгилүү. Улуу жердешибиз Жусуп Баласагын «Куттуу билим» (1069) аттуу эмгегин араб тамгасы &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; жарат­кан. Кыргыздар бул жазууну Совет доорунун алгачкы мезгилинде да колдонушкан. Араб тилиндеги же араб тамгасын пайдаланып жазылган тарыхый булактар Орто Азия элдеринин өткөн доордогу жашаган жерлери, тиричилиги, турмушу, салты, үрп-адатынан кабар берет. Мисалы: Абу Дулаф, Идрисинин, Истахринин жана башка та­рыхый географияга тиешелүү эмгектеринде кыргыздардын өткөндөгү коому, маданий турмушу тууралуу баалуу маалыматтар камтылган.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;&#039;АРАБ МАДАНИЯТЫ–&#039;&#039;&#039; VII–X кылымдарда Араб халифатында арабдардын &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; алар жеңип алган Чы­гыш &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; Батыштын, Түндүк Африка &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; Түштүк Батыш Европанын элдеринин маданий карым-катнаштарынын негизинде түзүлгөн маданият. Алгачкы адабиятта шарттуу түрдө мусулман же араб маданияты, кийин аны «Чыгыш Ренессансы» деп да аташат. Анын өнүгүүсүнө, айрыкча Орто Азия, Иран, Закавказье элдери, ошондой эле сириялык христиандар, иудейлер жана башкалар салым кошушкан. VIII–IX кылымдарда араб тилине байыркы Мисир, Грек, Римдин илимий &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; адабий көп эстеликтери которулган. IX–X кылымдарда Араб маданиятынын гүлдөп-өнүгүүсү өзүнүн жогорку чегине жеткен &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; дүйнөлүк маданияттын ургалдуу өнүгүшүнө эбегейсиз зор таасир көрсөткөн. Араб маданияты эки чоң багытта: табият таануу &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; коомдук гуманитардык илимдерди камтуу &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; өнүккөн. Анын мүнөздүү белгиси – бул улуу маданиятты жараткан аалымдар илим-билимдин көптөгөн тармактарын терең өздөштүрүшкөн энциклопедиялык масштабдагы залкар окумуштуулар болушканында. Көп учурда алар философия, тарых, медицина, математика, физика, биология тармактарын өздөштүрүү &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; акын-жазуучу, адабиятчы &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; тилчи да болушкан. Ошол доорлордун улуу даанышмандары – Жами, Ибн Сина, Фараби, Беруни, Жусуп Баласагун, Махмуд Кашгари жана башка сыяктуу алп ойчулдары дүйнөлүк маданиятты укмуштуудай бийиктикке алып чыгышты. Араб тили дүйнөлүк илим-билимдин тилине айланып, не бир керемет рухий дөөлөттөрдү түзүп, ошондон азыркы күнгө чейин адамзат акыл-эсинин сыйкырдуу касиети болуп келүүдө. Мисалы: алкоголь, алгебра, азимут, та­риф, адмирал сыяктуу сөздөр европа элдеринин тилинде, ал эми адабият, мададаният, китеп, мектеп,  калем, дептер жана башка араб сөздөрү түрк тилинде сүйлөгөн элдерде кызмат кылууда. Араб жазуусу кыргыздарга орто кылымдардагы Караханиддердин доорунан (960-жылдан) белгилүү. Улуу жердешибиз Жусуп Баласагын «Куттуу билим» (1069) аттуу эмгегин араб тамгасы &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; жарат­кан. Кыргыздар бул жазууну Совет доорунун алгачкы мезгилинде да колдонушкан. Араб тилиндеги же араб тамгасын пайдаланып жазылган тарыхый булактар Орто Азия элдеринин өткөн доордогу жашаган жерлери, тиричилиги, турмушу, салты, үрп-адатынан кабар берет. Мисалы: Абу Дулаф, Идрисинин, Истахринин жана башка та­рыхый географияга тиешелүү эмгектеринде кыргыздардын өткөндөгү коому, маданий турмушу тууралуу баалуу маалыматтар камтылган.&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Табият илими==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Табият илими==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Албетте, Араб &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен ан&lt;/span&gt;ын аалымдары байыркы грек окумуштууларынын (мисалы: Птоломей, Архимед, Евклид жана башка) эмгектерин араб тилине которушуп, аларды кеңи­ри өздөштүрүшкөн. Чыгышта пайда болгон ком­пас, кагаз, ок-дары жана башка илимий ачылыштар араб­дар аркылуу Европага тараган. Арабдардын аст­рономия жаатындагы илимий ачылыштары Европа астрономиясынын негизин түзгөн. Көптөгөн жылдыздардын аталыштары, илимий &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; маданий терминдер ушул күнгө чейин араб тилиндеги варианты &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; колдонулуп келүүдө. 827-жылы араб аалымдары тарабынан Жердин көлөмүн аныктоо максатында меридиан градустары эсептелип чыккан. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">9–11-</del>кылымдарда халифаттагы илимдин дүркүрөп өскөн мезгили. Багдадда көп сандаган мектеп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; китепканалар ачылып, шаар дүйнөнүн ири илимий борборунун бирине айланган. Бул калаада жогорку чеберчиликтеги кол өнөрчүлүк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; зор аймакты камтыган соода &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бир катарда математика, астрономия, география илимде­ри дүркүрөп өнүккөн. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">11-</del>кылымдын акырында чы­гыш акыны &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; окумуштуусу Омар Хайям Бу­хара, Исфакан обсерваториясында иштеген. Ал илимий эмгектерин араб тилинде жазган. Араб математиктеринин алгебра илимин түзүүдө ролу чоң. Асман телолорунун кыймылынын моделин түзүү, асман сферасында жарык чыгаруучулардын координаттарын аныктоо жолу жана башка араб астрономдоруна таандык. Орто Азиялык окумуштуу Абу Рейхан Бируни европалыктардан мурда эле биринчилерден болуп, жердин шар түрүндө экендигин, Жер Күндүн айланасында &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; өз огунда тегеренип тургандыгын далилдеген. Абу Али ли ''ибн Сина'' көп ооруларды биринчи жолу илимий сыпаттап жазып, аларды эмне &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt;, кандайча дарылоо жолдорун, ыкмаларын өз заманына ылайык так көрсөткөн. Маалыматынын арбындыгы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; чыгармаларынын көптүгү жагынан араб географиясы орто кылымдарда алда канча алдыда турган. Араб географтары &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; саякатчылары бүтүндөй Чыгыш мусулманы, ошондой эле Европа, Африка &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Азиянын көптөгөн өлкөлөрү жөнүндө маалыматтарды жазып калтырышкан. Айрыкча соода жолдорун &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; мусулман аймактарын баяндаган эмгектер географиялык, маданий-тарыхый маалыматтарга бай. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">11–14-</del>кылымдарда мурда топтолгон географиялык сөздүк жанры &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; ааламдын жалпы сүрөттөмөсү (космография) пайда болгон.''&lt;br&gt;''</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Албетте, Араб &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен ан&lt;/span&gt;ын аалымдары байыркы грек окумуштууларынын (мисалы: Птоломей, Архимед, Евклид жана башка) эмгектерин араб тилине которушуп, аларды кеңи­ри өздөштүрүшкөн. Чыгышта пайда болгон ком­пас, кагаз, ок-дары жана башка илимий ачылыштар араб­дар аркылуу Европага тараган. Арабдардын аст­рономия жаатындагы илимий ачылыштары Европа астрономиясынын негизин түзгөн. Көптөгөн жылдыздардын аталыштары, илимий &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; маданий терминдер ушул күнгө чейин араб тилиндеги варианты &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; колдонулуп келүүдө. 827-жылы араб аалымдары тарабынан Жердин көлөмүн аныктоо максатында меридиан градустары эсептелип чыккан. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">IX–XI </ins>кылымдарда халифаттагы илимдин дүркүрөп өскөн мезгили. Багдадда көп сандаган мектеп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; китепканалар ачылып, шаар дүйнөнүн ири илимий борборунун бирине айланган. Бул калаада жогорку чеберчиликтеги кол өнөрчүлүк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; зор аймакты камтыган соода &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бир катарда математика, астрономия, география илимде­ри дүркүрөп өнүккөн. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">XI </ins>кылымдын акырында чы­гыш акыны &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; окумуштуусу Омар Хайям Бу­хара, Исфакан обсерваториясында иштеген. Ал илимий эмгектерин араб тилинде жазган. Араб математиктеринин алгебра илимин түзүүдө ролу чоң. Асман телолорунун кыймылынын моделин түзүү, асман сферасында жарык чыгаруучулардын координаттарын аныктоо жолу жана башка араб астрономдоруна таандык. Орто Азиялык окумуштуу Абу Рейхан Бируни европалыктардан мурда эле биринчилерден болуп, жердин шар түрүндө экендигин, Жер Күндүн айланасында &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; өз огунда тегеренип тургандыгын далилдеген. Абу Али ли ''ибн Сина'' көп ооруларды биринчи жолу илимий сыпаттап жазып, аларды эмне &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt;, кандайча дарылоо жолдорун, ыкмаларын өз заманына ылайык так көрсөткөн. Маалыматынын арбындыгы &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; чыгармаларынын көптүгү жагынан араб географиясы орто кылымдарда алда канча алдыда турган. Араб географтары &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; саякатчылары бүтүндөй Чыгыш мусулманы, ошондой эле Европа, Африка &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Азиянын көптөгөн өлкөлөрү жөнүндө маалыматтарды жазып калтырышкан. Айрыкча соода жолдорун &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; мусулман аймактарын баяндаган эмгектер географиялык, маданий-тарыхый маалыматтарга бай. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">XI–XIV </ins>кылымдарда мурда топтолгон географиялык сөздүк жанры &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; ааламдын жалпы сүрөттөмөсү (космография) пайда болгон.''&lt;br&gt;''</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Коомдук илимдер==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Коомдук илимдер==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Философияны өнүктүрүүдө, айрыкча грек окумуштуусу Аристотелдин (Чыгышта аны Аристу дешкен) философиялык ой жүгүртүүлөрү, тыянактары &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; божомолдоолору кенен жайылган, окуп үйрөнүлгөн. Аристотелдин илимий мурасын калк арасына жайылтууда Абу Наср &#039;&#039;аль-Фараби&#039;&#039; чоң роль ойногон. Ал биринчи болуп Аристотелдин философиялык эмгектерине түшүндүрмө (комментарий) жазган. Тарых илимин өнүктүрүүдө да чоң ийгиликтер болгон. Көрүнүктүү тарыхчы аз-Зухра, араб халифатынын тарыхын жазган &#039;&#039;Мукаддаси, Абу Дулаф, Истахри,&#039;&#039; Абу Рейхан &#039;&#039;Беруни&#039;&#039; өз эмгектеринде Караханиддер мамлекети, кыргыз аймагы, кыргыздар жөнхндө да баалуу маалыматтарды калтырган. Арабдардын оозеки көркөм чыгармачылыгында башка элдердин таасири анчалык эмес. Арабдар жарым көчмөн дыйканчылык &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; жашагандыктан, оор турмушту чагылдырган эмгек, бешик, көч жана башка мазмундагы элдик поэзия өнүккөн. Сирия &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; Ирак араб поэзиясынын борбору болуп калган. Бул аймактан ал-Ахраль, ал-Жарир, ал-Фараздак сыяктуу көрүнүктүү акындар чыккан. Ойчул Башшар ибн Бурд (783-жылы каза болгон) фольклордук чыгармаларды чогулткан, аларды сирия, грек тилдерине которуп, араб поэзиясын өркүндөткөн. Араб прозасынын бийик дүйнөлүк үлгүсү катары «Миң бир түн» чыгармасы бүт дүйнө элдерине кеңири белгилүү. Рухий турмуш, жашоо, өмүр маңызы жөнүндөгү ой толгоо, айрым диний тыянактар туу­ралуу «Куран» китеби көп маалымат берет.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Философияны өнүктүрүүдө, айрыкча грек окумуштуусу Аристотелдин (Чыгышта аны Аристу дешкен) философиялык ой жүгүртүүлөрү, тыянактары &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; божомолдоолору кенен жайылган, окуп үйрөнүлгөн. Аристотелдин илимий мурасын калк арасына жайылтууда Абу Наср &#039;&#039;аль-Фараби&#039;&#039; чоң роль ойногон. Ал биринчи болуп Аристотелдин философиялык эмгектерине түшүндүрмө (комментарий) жазган. Тарых илимин өнүктүрүүдө да чоң ийгиликтер болгон. Көрүнүктүү тарыхчы аз-Зухра, араб халифатынын тарыхын жазган &#039;&#039;Мукаддаси, Абу Дулаф, Истахри,&#039;&#039; Абу Рейхан &#039;&#039;Беруни&#039;&#039; өз эмгектеринде Караханиддер мамлекети, кыргыз аймагы, кыргыздар жөнхндө да баалуу маалыматтарды калтырган. Арабдардын оозеки көркөм чыгармачылыгында башка элдердин таасири анчалык эмес. Арабдар жарым көчмөн дыйканчылык &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; жашагандыктан, оор турмушту чагылдырган эмгек, бешик, көч жана башка мазмундагы элдик поэзия өнүккөн. Сирия &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; Ирак араб поэзиясынын борбору болуп калган. Бул аймактан ал-Ахраль, ал-Жарир, ал-Фараздак сыяктуу көрүнүктүү акындар чыккан. Ойчул Башшар ибн Бурд (783-жылы каза болгон) фольклордук чыгармаларды чогулткан, аларды сирия, грек тилдерине которуп, араб поэзиясын өркүндөткөн. Араб прозасынын бийик дүйнөлүк үлгүсү катары «Миң бир түн» чыгармасы бүт дүйнө элдерине кеңири белгилүү. Рухий турмуш, жашоо, өмүр маңызы жөнүндөгү ой толгоо, айрым диний тыянактар туу­ралуу «Куран» китеби көп маалымат берет.&lt;br&gt;</div></td></tr> </table>

imported>Lera http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%91_%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%AF%D0%A2%D0%AB&diff=66860&oldid=prev 2025-07-18T08:32:27Z

<p></p> <a href="//212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%91_%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%AF%D0%A2%D0%AB&amp;diff=66860&amp;oldid=66859">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

imported>Lera http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%91_%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%AF%D0%A2%D0%AB&diff=66859&oldid=prev 2024-09-12T04:08:25Z

<p>категория кошуу</p> <a href="//212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%91_%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%AF%D0%A2%D0%AB&amp;diff=66859&amp;oldid=66858">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

imported>Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%91_%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%AF%D0%A2%D0%AB&diff=66858&oldid=prev 2023-12-12T10:32:56Z

<p><span dir="auto"><span class="autocomment">Архитектура жана сүрөт өнөрү</span></span></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">10:32, 12 Декабрь (Бештин айы) 2023 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l6">6 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">6 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Архитектура жана сүрөт өнөрү==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Архитектура жана сүрөт өнөрү==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Архитектура иши өркүндөтүлүп, шаарлар, жаңы үлгүдөгү үйлөр, мечиттер, медреселер, мектептер, мунаралар салынып, ири шаарлар Рабат, Мар&amp;#0173;ракеш, Фуста, Гранададагы Аль-Гамбра кооз сарайы курулган. Сүрөт искусствосу 10–12-кылымдарда, айрыкча Египетте өркүндөгөн. Ислам дини адамдар &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; жаныбарлардын сүрөтүн тартууга тыюу салган. Ошол себептүү имараттарды кооздоодо түркүн-түстүү оймо-чиймелер, геометриялык ажайып түспөлдөр, көркөм-сүрөт өнөрүнүн арабеска деп аталган түрүн түзгөн. Меккедеги Кааба, Иерусалимдеги ал-Акса (1969-жылы Израиль фанаттары тарабынан өрттөлгөн), Дамаскидеги Бани Омейя, Египеттеги ибн Тулун, ал-Азхар, ал Хаким мечиттери жогорудагыдай ыкма &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; кооздолгон. 15-кылымда ал-Азхар мечитинде ачылган китепканада араб маданияты &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; тарыхына байланыштуу 60 миңден ашуун китеп &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; 15 миндей кол жазма сакталган. Бул мезгилде мечиттер &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; катар кербен-сарайлар, мончолор, ошондой эле турак жайлар салынган. Ислам дини ыр-бийге тыюу салган деген түшүнүк калыптанганына карабастан, калаалар, өзгөчө Дамаск шаары аалымдар &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; акындардын, сүрөтчүлөрдүн жана башка түрдүү өнөрпоздордун топтошкон жери болгон, ар кайсы аймактардан өнөр издегендер, негизинен Дамаскиге келишкен. Алардын бири «кичинекей тотукуш» деген ат &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; белгилүү болгон ырчы, ком&amp;#0173;позитор Иса бин Абдаллах алгачкы эмгектерин ушул Дамаскиден жараткан. Айрыкча вокалдык-аспаптык жанр кеңири тараган, мында башкы роль ырчыга таандык болгон. Араб музыкасы Испания, Португалиянын музыкалык өнөрүнө, ай&amp;#0173;рым европалыктардын музыкалык аспаптарынын трансформацияланышына таасир эткен. Ошол мезгилде Ал-Кинди, ал-Исфахани, ал-Фараби, ибн Сина сыяктуу орошон аалымдар музыка тууралуу трактаттарын араб тилинде жазышкан. 11-кылымдын аяк ченинде Араб халифатынын начарлай башташы, селжуктар &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; кресттүүлөргө каршы күрөш, 13-кылымдагы монгол чапкыны, 16-кылымдын башындагы түрктөргө, 20-кылымдын башында европалыктардын оторчул саясатына каршы күрөштөр Араб өлкөсүнүн андан аркы өнүгүшүнө тоскоол болгон. Бирок убагында гүлдөп-өнүккөн араб маданияты Батыш &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; Чыгышка өзүнүн өчпөс изин калтырган.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Архитектура иши өркүндөтүлүп, шаарлар, жаңы үлгүдөгү үйлөр, мечиттер, медреселер, мектептер, мунаралар салынып, ири шаарлар Рабат, Мар&amp;#0173;ракеш, Фуста, Гранададагы Аль-Гамбра кооз сарайы курулган. Сүрөт искусствосу 10–12-кылымдарда, айрыкча Египетте өркүндөгөн. Ислам дини адамдар &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; жаныбарлардын сүрөтүн тартууга тыюу салган. Ошол себептүү имараттарды кооздоодо түркүн-түстүү оймо-чиймелер, геометриялык ажайып түспөлдөр, көркөм-сүрөт өнөрүнүн арабеска деп аталган түрүн түзгөн. Меккедеги Кааба, Иерусалимдеги ал-Акса (1969-жылы Израиль фанаттары тарабынан өрттөлгөн), Дамаскидеги Бани Омейя, Египеттеги ибн Тулун, ал-Азхар, ал Хаким мечиттери жогорудагыдай ыкма &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; кооздолгон. 15-кылымда ал-Азхар мечитинде ачылган китепканада араб маданияты &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; тарыхына байланыштуу 60 миңден ашуун китеп &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; 15 миндей кол жазма сакталган. Бул мезгилде мечиттер &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; катар кербен-сарайлар, мончолор, ошондой эле турак жайлар салынган. Ислам дини ыр-бийге тыюу салган деген түшүнүк калыптанганына карабастан, калаалар, өзгөчө Дамаск шаары аалымдар &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; акындардын, сүрөтчүлөрдүн жана башка түрдүү өнөрпоздордун топтошкон жери болгон, ар кайсы аймактардан өнөр издегендер, негизинен Дамаскиге келишкен. Алардын бири «кичинекей тотукуш» деген ат &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; белгилүү болгон ырчы, ком&amp;#0173;позитор Иса бин Абдаллах алгачкы эмгектерин ушул Дамаскиден жараткан. Айрыкча вокалдык-аспаптык жанр кеңири тараган, мында башкы роль ырчыга таандык болгон. Араб музыкасы Испания, Португалиянын музыкалык өнөрүнө, ай&amp;#0173;рым европалыктардын музыкалык аспаптарынын трансформацияланышына таасир эткен. Ошол мезгилде Ал-Кинди, ал-Исфахани, ал-Фараби, ибн Сина сыяктуу орошон аалымдар музыка тууралуу трактаттарын араб тилинде жазышкан. 11-кылымдын аяк ченинде Араб халифатынын начарлай башташы, селжуктар &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; кресттүүлөргө каршы күрөш, 13-кылымдагы монгол чапкыны, 16-кылымдын башындагы түрктөргө, 20-кылымдын башында европалыктардын оторчул саясатына каршы күрөштөр Араб өлкөсүнүн андан аркы өнүгүшүнө тоскоол болгон. Бирок убагында гүлдөп-өнүккөн араб маданияты Батыш &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; Чыгышка өзүнүн өчпөс изин калтырган.&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>Ад.: ''Мец'' А. Мусульманский Ренессанс. М., 1996; Гибб X. А. Арабская литература. Классический    пе&amp;#0173;риод. М., 1960.&lt;br&gt;                                                                            ''3. Эралиев.''                                                                                                                                            &lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: ''Мец'' А. Мусульманский Ренессанс. М., 1996; Гибб X. А. Арабская литература. Классический    пе&amp;#0173;риод. М., 1960.&lt;br&gt;                                                                            ''3. Эралиев.''                                                                                                                                            &lt;br&gt;</div></td></tr> </table>

imported>Temirkan http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%91_%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%AF%D0%A2%D0%AB&diff=66857&oldid=prev 2023-07-20T05:56:45Z

<p></p> <a href="//212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%91_%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%AF%D0%A2%D0%AB&amp;diff=66857&amp;oldid=66856">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

imported>Lera http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%91_%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%AF%D0%A2%D0%AB&diff=66856&oldid=prev 2022-12-05T11:17:28Z

<p>clean up, replaced: м-н → &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; (18), ж-а → &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; (19)</p> <a href="//212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%91_%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%AF%D0%A2%D0%AB&amp;diff=66856&amp;oldid=66855">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

imported>Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%91_%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%AF%D0%A2%D0%AB&diff=66855&oldid=prev 2022-11-29T08:05:14Z

<p></p> <a href="//212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%91_%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%AF%D0%A2%D0%AB&amp;diff=66855&amp;oldid=66854">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

imported>Temirkan http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%91_%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%AF%D0%A2%D0%AB&diff=66854&oldid=prev 2022-07-15T03:53:59Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">03:53, 15 Июль (Теке) 2022 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l4">4 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">4 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Табият илими==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Табият илими==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Албетте Араб м-нын аалымдары байыркы грек окумуштууларынын (мис., Птоломей, Архимед, Евклид ж. б.) эмгектерин араб тилине которушуп, аларды кеңи&amp;#0173;ри өздөштүрүшкөн. Чыгышта пайда болгон ком&amp;#0173;пас, кагаз, ок-дары ж. б. ил. ачылыштар араб&amp;#0173;дар аркылуу Европага тараган. Арабдардын аст&amp;#0173;рономия жаатындагы ил. ачылыштары Европа астрономиясынын негизин түзгөн. Көптөгөн жылдыздардын аталыштары, ил. ж-а маданий терминдер ушул күнгө чейин араб тилиндеги варианты м-н колдонулуп келүүдө. 827-ж. араб аалымдары тарабынан Жердин көлөмүн аныктоо максатында меридиан градустары эсептелип чыккан. 9–11-к. халифаттагы илимдин дүркүрөп өскөн мезгили. Багдадда көп сандаган мектеп ж-а китепканалар ачылып, шаар дүйнөнүн ири ил. борборунун бирине айланган. Бул калаада жогорку чеберчиликтеги кол өнөрчүлүк ж-а зор аймакты камтыган соода м-н бир катарда математика, астрономия, география илим деим де&amp;#0173;ри дүркүрөп өнүккөн. 11-к-дын акырында чы&amp;#0173;гыш акыны ж-а окумуштуусу Омар Хайям Бу&amp;#0173;хара, Исфакан обсерваториясында иштеген. Ал</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Албетте Араб м-нын аалымдары байыркы грек окумуштууларынын (мис., Птоломей, Архимед, Евклид ж. б.) эмгектерин араб тилине которушуп, аларды кеңи&amp;#0173;ри өздөштүрүшкөн. Чыгышта пайда болгон ком&amp;#0173;пас, кагаз, ок-дары ж. б. ил. ачылыштар араб&amp;#0173;дар аркылуу Европага тараган. Арабдардын аст&amp;#0173;рономия жаатындагы ил. ачылыштары Европа астрономиясынын негизин түзгөн. Көптөгөн жылдыздардын аталыштары, ил. ж-а маданий терминдер ушул күнгө чейин араб тилиндеги варианты м-н колдонулуп келүүдө. 827-ж. араб аалымдары тарабынан Жердин көлөмүн аныктоо максатында меридиан градустары эсептелип чыккан. 9–11-к. халифаттагы илимдин дүркүрөп өскөн мезгили. Багдадда көп сандаган мектеп ж-а китепканалар ачылып, шаар дүйнөнүн ири ил. борборунун бирине айланган. Бул калаада жогорку чеберчиликтеги кол өнөрчүлүк ж-а зор аймакты камтыган соода м-н бир катарда математика, астрономия, география илим деим де&amp;#0173;ри дүркүрөп өнүккөн. 11-к-дын акырында чы&amp;#0173;гыш акыны ж-а окумуштуусу Омар Хайям Бу&amp;#0173;хара, Исфакан обсерваториясында иштеген. Ал</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ил. эмгектерин араб тилинде жазган. Араб математиктеринин алгебра илимин түзүүдө ролу чоң. Асман телолорунун кыймылынын моделин түзүү, асман сферасында жарык чыгаруучулардын координатасын аныктоо жолу ж. б. араб астрономдоруна таандык. О. Азиялык окумуштуу Абу Рейхан Бируни европалыктардан мурда эле биринчилерден болуп, жердин шар түрүндө экендигин, Жер Күндүн айланасында ж-а өз огунда тегеренип тургандыгын далилдеген. Абу Али ли ''ибн Сина'' көп ооруларды биринчи жолу ил. сыпаттап жазып, аларды эмне м-н, кандайча дарылоо жолдорун, ыкмаларын өз заманына ылайык так көрсөткөн. Маалыматынын арбындыгы ж-а чыгармаларынын көптүгү жагынан араб<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'' </del>географиясы о. кылымдарда алда канча алдыда турган. Араб географтары ж-а саякатчылары бүтүндөй мусулман Чыгышы, о. эле Европа, Африка ж-а Азиянын көптөгөн өлкөлөрү ж-дө маалыматтар жазып калтырышкан. Айрыкча соода жолдорун ж-а мусулман аймактарын баяндаган эмгектер геогр. маданий-тарыхый маалыматтарга бай. 11–14-к. мурда топтолгон геогр. сөздүк жанры ж-а ааламдын жалпы сүрөттөмөсү (космография) пайда болгон.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ил. эмгектерин араб тилинде жазган. Араб математиктеринин алгебра илимин түзүүдө ролу чоң. Асман телолорунун кыймылынын моделин түзүү, асман сферасында жарык чыгаруучулардын координатасын аныктоо жолу ж. б. араб астрономдоруна таандык. О. Азиялык окумуштуу Абу Рейхан Бируни европалыктардан мурда эле биринчилерден болуп, жердин шар түрүндө экендигин, Жер Күндүн айланасында ж-а өз огунда тегеренип тургандыгын далилдеген. Абу Али ли ''ибн Сина'' көп ооруларды биринчи жолу ил. сыпаттап жазып, аларды эмне м-н, кандайча дарылоо жолдорун, ыкмаларын өз заманына ылайык так көрсөткөн. Маалыматынын арбындыгы ж-а чыгармаларынын көптүгү жагынан араб географиясы о. кылымдарда алда канча алдыда турган. Араб географтары ж-а саякатчылары бүтүндөй мусулман Чыгышы, о. эле Европа, Африка ж-а Азиянын көптөгөн өлкөлөрү ж-дө маалыматтар жазып калтырышкан. Айрыкча соода жолдорун ж-а мусулман аймактарын баяндаган эмгектер геогр. маданий-тарыхый маалыматтарга бай. 11–14-к. мурда топтолгон геогр. сөздүк жанры ж-а ааламдын жалпы сүрөттөмөсү (космография) пайда болгон.<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</ins>&lt;br&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Коомдук илимдер.==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Коомдук илимдер.==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>  Философияны өнүктүрүүдө, айрыкча грек окумуштуусу Аристотелдин (Чыгышта аны Аристу дешкен) философиялык ой жүгүртүүлөрү, тыянактары ж-а божомолдоолору кенен жайылган, окуп үйрөнүлгөн. Аристотелдин ил. мурасын калк арасына жайылтууда Абу Наср &#039;&#039;аль-Фараби&#039;&#039; чоң роль ойногон. Ал биринчи болуп Аристотелдин филос. эмгектерине түшүндүрмө (комментарий) жазган. Тарых илимин өнүктүрүүдө да чоң ийгиликтер болгон. Көрүнүктүү тарыхчы аз-Зухра, араб халифатынын тарыхын жазган &#039;&#039;Мукаддаси, Абу Дулаф, Истахри,&#039;&#039; Абу Рейхан &#039;&#039;Беруни&#039;&#039; өз эмгектеринде Караханиддер мамлекети кыргыз аймагы, кыргыздар ж-дө да баалуу маалыматтарды калтырган. Арабдардын оозеки көркөм чыгармачылыгында башка элдердин таасири анчалык эмес. Арабдар жарым көчмөн дыйканчылык м-н жашагандыктан, оор турмушту чагылдырган эмгек, бешик, көч ж. б. мазмундагы элдик поэзия өнүккөн. Сирия ж-а Ирак араб поэзиясынын борбору болуп калган. Бул аймактан ал-Ахраль, ал-Жарир, ал-Фараздак сыяктуу көрүнүктүү акындар чыккан. Ойчул Башшар ибн Бурд (783-ж. өлгөн) фольклордук чыгармаларды чогулткан, аларды сирия, грек тилдерине которуп, араб поэзиясын өркүндөткөн. Араб прозасынын бийик дүйнөлүк үлгүсү катары «Мин</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>  Философияны өнүктүрүүдө, айрыкча грек окумуштуусу Аристотелдин (Чыгышта аны Аристу дешкен) философиялык ой жүгүртүүлөрү, тыянактары ж-а божомолдоолору кенен жайылган, окуп үйрөнүлгөн. Аристотелдин ил. мурасын калк арасына жайылтууда Абу Наср &#039;&#039;аль-Фараби&#039;&#039; чоң роль ойногон. Ал биринчи болуп Аристотелдин филос. эмгектерине түшүндүрмө (комментарий) жазган. Тарых илимин өнүктүрүүдө да чоң ийгиликтер болгон. Көрүнүктүү тарыхчы аз-Зухра, араб халифатынын тарыхын жазган &#039;&#039;Мукаддаси, Абу Дулаф, Истахри,&#039;&#039; Абу Рейхан &#039;&#039;Беруни&#039;&#039; өз эмгектеринде Караханиддер мамлекети кыргыз аймагы, кыргыздар ж-дө да баалуу маалыматтарды калтырган. Арабдардын оозеки көркөм чыгармачылыгында башка элдердин таасири анчалык эмес. Арабдар жарым көчмөн дыйканчылык м-н жашагандыктан, оор турмушту чагылдырган эмгек, бешик, көч ж. б. мазмундагы элдик поэзия өнүккөн. Сирия ж-а Ирак араб поэзиясынын борбору болуп калган. Бул аймактан ал-Ахраль, ал-Жарир, ал-Фараздак сыяктуу көрүнүктүү акындар чыккан. Ойчул Башшар ибн Бурд (783-ж. өлгөн) фольклордук чыгармаларды чогулткан, аларды сирия, грек тилдерине которуп, араб поэзиясын өркүндөткөн. Араб прозасынын бийик дүйнөлүк үлгүсү катары «Мин</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l10">10 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">10 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>  ж-дөгү ой толгоо, айрым диний тыянактар туу&amp;#0173;ралуу «Куран» китеби кыйла маалымат берет.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>  ж-дөгү ой толгоо, айрым диний тыянактар туу&amp;#0173;ралуу «Куран» китеби кыйла маалымат берет.&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Архитектура жана сүрөт өнөрү==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Архитектура жана сүрөт өнөрү==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Арх-ра иши өркүндөтүлүп, шаарлар, жаңы үлгүдөгү үйлөр, мечиттер, медреселер, мектептер, мунаралар салынып, ири шаарлар Рабат, Мар&amp;#0173;ракеш, Фуста, Гранададагы Аль-Гамбра кооз сарайы курулган. Сүрөт иск-восу 10–12-к-да айрыкча Египетте өркүндөгөн. Ислам дини адамдар ж-а жаныбарлардын сүрөтүн тартууга тыюу салган. Ошол себептүү имараттарды кооздоодо түркүн-түстүү оймо-чиймелер, геом. ажайып түспөлдөр, көркөм-сүрөт өнөрүнүн арабеска деп аталган түрүн түзгөн. Мекедеги Кааба, Иерусалимдеги ал-Акса (1969-ж. Израиль фанаттары тарабынан өрттөлгөн), Дамаскидеги Бани Омейя, Египеттеги ибн Тулун, ал-Азхар, ал Хаким мечиттери жогорудагыдай ыкма м-н кооздолгон. 15-к-да ал-Азхар мечитинде ачылган китепканада араб мад-ты м-н тарыхына байланыштуу 60 миңден ашуун китеп ж-а 15 миндей кол жазма сакталган. Бул мезгилде мечиттер м-н катар кербен-сарайлар, мончолор, о. эле турак жайлар салынган. Ислам дини ыр-бийге тыюу салган деген түшүнүк калыптанганына карабастан, калаалар өзгөчө Дамаск ш. аалымдар м-н акындардын, сүрөтчүлөрдүн ж. б. түрдүү өнөрпоздордун топтошкон жери болгон, ар кайсы аймактардан өнөр издегендер негизинен Дамаскиге келишкен. Алардын бири «кичинекей тотукуш» деген ат м-н белгилүү болгон ырчы, комрчы, ком&amp;#0173;позитор Иса бин Абдаллах алгачкы эмгектерин ушул Дамаскиден жараткан. Вокалдык-аспаптык жанр айрыкча кеңири тараган, мында башкы роль ырчыга таандык болгон. Араб музыкасы Испания, Португалиянын муз. өнөрүнө, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ай�</del>&amp;#0173;рым европалыктардын муз. аспаптарынын трансформацияланышына таасир эткен. Ошол мезгилде Ал-Кинди, ал-Исфахани, ал-Фараби, ибн Сина сыяктуу орошон аалымдар муз. тууралуу трактаттарын араб тилинде жазышкан. 11-к-дын аяк ченинде Араб халифатынын начарлай башташы, селжуктар м-н кресттүүлөргө каршы күрөш, 13-к-дагы монгол чапкыны, 16-к-дын башындагы түрктөргө, 20-к-дын башында европалыктардын оторчул саясатына каршы күрөштөр Араб м-нын андан аркы өнүгүшүнө тоскоол болгон. Бирок убагында гүлдөп-өнүккөн араб мад-ты Батыш м-н Чыгышка өзүнүн өчпөс изин калтырган.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Арх-ра иши өркүндөтүлүп, шаарлар, жаңы үлгүдөгү үйлөр, мечиттер, медреселер, мектептер, мунаралар салынып, ири шаарлар Рабат, Мар&amp;#0173;ракеш, Фуста, Гранададагы Аль-Гамбра кооз сарайы курулган. Сүрөт иск-восу 10–12-к-да айрыкча Египетте өркүндөгөн. Ислам дини адамдар ж-а жаныбарлардын сүрөтүн тартууга тыюу салган. Ошол себептүү имараттарды кооздоодо түркүн-түстүү оймо-чиймелер, геом. ажайып түспөлдөр, көркөм-сүрөт өнөрүнүн арабеска деп аталган түрүн түзгөн. Мекедеги Кааба, Иерусалимдеги ал-Акса (1969-ж. Израиль фанаттары тарабынан өрттөлгөн), Дамаскидеги Бани Омейя, Египеттеги ибн Тулун, ал-Азхар, ал Хаким мечиттери жогорудагыдай ыкма м-н кооздолгон. 15-к-да ал-Азхар мечитинде ачылган китепканада араб мад-ты м-н тарыхына байланыштуу 60 миңден ашуун китеп ж-а 15 миндей кол жазма сакталган. Бул мезгилде мечиттер м-н катар кербен-сарайлар, мончолор, о. эле турак жайлар салынган. Ислам дини ыр-бийге тыюу салган деген түшүнүк калыптанганына карабастан, калаалар өзгөчө Дамаск ш. аалымдар м-н акындардын, сүрөтчүлөрдүн ж. б. түрдүү өнөрпоздордун топтошкон жери болгон, ар кайсы аймактардан өнөр издегендер негизинен Дамаскиге келишкен. Алардын бири «кичинекей тотукуш» деген ат м-н белгилүү болгон ырчы, комрчы, ком&amp;#0173;позитор Иса бин Абдаллах алгачкы эмгектерин ушул Дамаскиден жараткан. Вокалдык-аспаптык жанр айрыкча кеңири тараган, мында башкы роль ырчыга таандык болгон. Араб музыкасы Испания, Португалиянын муз. өнөрүнө, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ай</ins>&amp;#0173;рым европалыктардын муз. аспаптарынын трансформацияланышына таасир эткен. Ошол мезгилде Ал-Кинди, ал-Исфахани, ал-Фараби, ибн Сина сыяктуу орошон аалымдар муз. тууралуу трактаттарын араб тилинде жазышкан. 11-к-дын аяк ченинде Араб халифатынын начарлай башташы, селжуктар м-н кресттүүлөргө каршы күрөш, 13-к-дагы монгол чапкыны, 16-к-дын башындагы түрктөргө, 20-к-дын башында европалыктардын оторчул саясатына каршы күрөштөр Араб м-нын андан аркы өнүгүшүнө тоскоол болгон. Бирок убагында гүлдөп-өнүккөн араб мад-ты Батыш м-н Чыгышка өзүнүн өчпөс изин калтырган.&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>  Ад.: &#039;&#039;Мец&#039;&#039; А. Мусульманский Ренессанс. М., 1996; Гибб X. А. Арабская литература. Классический    пе&amp;#0173;риод. М., 1960.&lt;br&gt;                                                                            &#039;&#039;3. Эралиев.&#039;&#039;                                                                                                                                            &lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>  Ад.: &#039;&#039;Мец&#039;&#039; А. Мусульманский Ренессанс. М., 1996; Гибб X. А. Арабская литература. Классический    пе&amp;#0173;риод. М., 1960.&lt;br&gt;                                                                            &#039;&#039;3. Эралиев.&#039;&#039;                                                                                                                                            &lt;br&gt;</div></td></tr> </table>

imported>Kerimova-59 http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%91_%D0%9C%D0%90%D0%94%D0%90%D0%9D%D0%98%D0%AF%D0%A2%D0%AB&diff=66853&oldid=prev 2022-07-15T03:52:35Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">03:52, 15 Июль (Теке) 2022 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>  – 7–10-к-да Араб халифатында арабдардын ж-а алар жеңип алган Чы&amp;#0173;гыш м-н Батыштын, Түн. Африка м-н Түш.Батыш Европанын элдеринин маданий карымкатнаштарынын негизинде түзүлгөн маданият. Ил. ад-тта шарттуу түрдө мусулман же Араб мадты, кийин аны «Чыгыш Ренессансы» деп да аташат. Анын өнүгүүсүнө, айрыкча О. Азия, Иран, Закавказье элдери, о. эле сириялык христиандар, иудейлер ж. б-лар салым кошушкан. 8-9-к-да араб тилине байыркы Мисир, Грек, Римдин илимий ж-а адабий көп эстеликтери</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>  – 7–10-к-да Араб халифатында арабдардын ж-а алар жеңип алган Чы&amp;#0173;гыш м-н Батыштын, Түн. Африка м-н Түш.Батыш Европанын элдеринин маданий карымкатнаштарынын негизинде түзүлгөн маданият. Ил. ад-тта шарттуу түрдө мусулман же Араб мадты, кийин аны «Чыгыш Ренессансы» деп да аташат. Анын өнүгүүсүнө, айрыкча О. Азия, Иран, Закавказье элдери, о. эле сириялык христиандар, иудейлер ж. б-лар салым кошушкан. 8-9-к-да араб тилине байыркы Мисир, Грек, Римдин илимий ж-а адабий көп эстеликтери</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>  которулган. 9–10-к-да Араб мад-нын гүлдөпөнүгүүсү өзүнүн жогорку чегине жеткен ж-а дүйнөлүк мад-ттын ургалдуу өнүгүшүнө эбегейсиз зор таасир көрсөткөн. Араб мад-ты эки чоң багытта: табият таануу ж-а коомдук гуманитардык илимдерди камтуу м-н өнүккөн. Анын мүнөздүү белгиси – бул улуу мад-тты жараткан аалымдар илим-билимдин көптөгөн тармактарын терең өздөштүрүшкөн энциклопедиялык</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>  которулган. 9–10-к-да Араб мад-нын гүлдөпөнүгүүсү өзүнүн жогорку чегине жеткен ж-а дүйнөлүк мад-ттын ургалдуу өнүгүшүнө эбегейсиз зор таасир көрсөткөн. Араб мад-ты эки чоң багытта: табият таануу ж-а коомдук гуманитардык илимдерди камтуу м-н өнүккөн. Анын мүнөздүү белгиси – бул улуу мад-тты жараткан аалымдар илим-билимдин көптөгөн тармактарын терең өздөштүрүшкөн энциклопедиялык масштабдагы залкар окумуштуулар болушканында. Көп учурда алар философия, тарых, медицина, математика, физика, биология тармактарын өздөштүрүү м-н акын-жазуучу, адабиятчы ж-а тилчи да болушкан. Ошол доорлордун улуу даанышмандары – Жами, Ибн Сина, Фараби, Беруни, Жусуп Баласагун, Махмуд Кашгари ж. б. сыяктуу алп ойчулдары дүйнөлүк мад-тты укмуштуудай бийиктикке алып чыгышты. Араб тили дүйнөлүк илим-билимдин тилине айланып, не бир керемет рухий дөөлөттөрдү түзүп, ошондон азыркы күнгө чейин адамзат акыл-эсинин сыйкырдуу касиети болуп келүүдө. Мис., алкоголь, алгебра, азимут, та&amp;#0173;риф, адмирал сыяктуу сөздөр европа элдеринин тилинде, ал эми ад-т, мад-т, китеп, мектеп,</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>масштабдагы залкар окумуштуулар болушканында. Көп учурда алар философия, тарых, медицина, математика, физика, биология тармактарын өздөштүрүү м-н акын-жазуучу, адабиятчы ж-а тилчи да болушкан. Ошол доорлордун улуу даанышмандары – Жами, Ибн Сина, Фараби, Беруни, Жусуп Баласагун, Махмуд Кашгари ж. б. сыяктуу алп ойчулдары дүйнөлүк мад-тты укмуштуудай бийиктикке алып чыгышты. Араб тили дүйнөлүк илим-билимдин тилине айланып, не бир керемет рухий дөөлөттөрдү түзүп, ошондон азыркы күнгө чейин адамзат акыл-эсинин сыйкырдуу касиети болуп келүүдө. Мис., алкоголь, алгебра, азимут, та&amp;#0173;риф, адмирал сыяктуу сөздөр европа элдеринин тилинде, ал эми ад-т, мад-т, китеп, мектеп,</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>  калем, дептер ж. б. араб сөздөрү түрк тилинде сүйлөгөн элдерде кызмат кылууда. Араб жазуусу кыргыздарга о. кылымдардагы Караханиддердин доорунан (960-жылдан) белгилүү. Улуу жердешибиз Жусуп Баласагун «Куттуу билим» (1069) аттуу эмгегин араб тамгасы м-н жарат&amp;#0173;кан. Кыргыздар бул жазууну Совет доорунун алгачкы мезгилинде да колдонушкан. Араб тилиндеги же араб тамгасын пайдаланып жазылган тарыхый булактар О. Азия элдеринин өткөн доордогу жашаган жерлери, тиричилиги, турмушу, салты, үрп-адатынан кабар берет. Мис., Абу Дулаф, Идрисинин, Истахринин ж. б. та&amp;#0173;рыхый географияга тиешелүү эмгектеринде кыргыздардын өткөндөгү коомун, маданий турмушу тууралуу баалуу маалыматтар камтылган.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>  калем, дептер ж. б. араб сөздөрү түрк тилинде сүйлөгөн элдерде кызмат кылууда. Араб жазуусу кыргыздарга о. кылымдардагы Караханиддердин доорунан (960-жылдан) белгилүү. Улуу жердешибиз Жусуп Баласагун «Куттуу билим» (1069) аттуу эмгегин араб тамгасы м-н жарат&amp;#0173;кан. Кыргыздар бул жазууну Совет доорунун алгачкы мезгилинде да колдонушкан. Араб тилиндеги же араб тамгасын пайдаланып жазылган тарыхый булактар О. Азия элдеринин өткөн доордогу жашаган жерлери, тиричилиги, турмушу, салты, үрп-адатынан кабар берет. Мис., Абу Дулаф, Идрисинин, Истахринин ж. б. та&amp;#0173;рыхый географияга тиешелүү эмгектеринде кыргыздардын өткөндөгү коомун, маданий турмушу тууралуу баалуу маалыматтар камтылган.&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Табият илими==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Табият илими==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Албетте Араб м-нын аалымдары байыркы грек окумуштууларынын (мис., Птоломей, Архимед, Евклид ж. б.) эмгектерин араб тилине которушуп, аларды кеңи&amp;#0173;ри өздөштүрүшкөн. Чыгышта пайда болгон ком&amp;#0173;пас, кагаз, ок-дары ж. б. ил. ачылыштар араб&amp;#0173;дар аркылуу Европага тараган. Арабдардын аст&amp;#0173;рономия жаатындагы ил. ачылыштары Европа астрономиясынын негизин түзгөн. Көптөгөн жылдыздардын аталыштары, ил. ж-а маданий терминдер ушул күнгө чейин араб тилиндеги варианты м-н колдонулуп келүүдө. 827-ж. араб аалымдары тарабынан Жердин көлөмүн аныктоо максатында меридиан градустары эсептелип чыккан. 9–11-к. халифаттагы илимдин дүркүрөп өскөн мезгили. Багдадда көп сандаган мектеп ж-а китепканалар ачылып, шаар дүйнөнүн ири ил. борборунун бирине айланган. Бул калаада жогорку чеберчиликтеги кол өнөрчүлүк ж-а зор аймакты камтыган соода м-н бир катарда математика, астрономия, география илим деим де&amp;#0173;ри дүркүрөп өнүккөн. 11-к-дын акырында чы&amp;#0173;гыш акыны ж-а окумуштуусу Омар Хайям Бу&amp;#0173;хара, Исфакан обсерваториясында иштеген. Ал</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Албетте Араб м-нын аалымдары байыркы грек окумуштууларынын (мис., Птоломей, Архимед, Евклид ж. б.) эмгектерин араб тилине которушуп, аларды кеңи&amp;#0173;ри өздөштүрүшкөн. Чыгышта пайда болгон ком&amp;#0173;пас, кагаз, ок-дары ж. б. ил. ачылыштар араб&amp;#0173;дар аркылуу Европага тараган. Арабдардын аст&amp;#0173;рономия жаатындагы ил. ачылыштары Европа астрономиясынын негизин түзгөн. Көптөгөн жылдыздардын аталыштары, ил. ж-а маданий терминдер ушул күнгө чейин араб тилиндеги варианты м-н колдонулуп келүүдө. 827-ж. араб аалымдары тарабынан Жердин көлөмүн аныктоо максатында меридиан градустары эсептелип чыккан. 9–11-к. халифаттагы илимдин дүркүрөп өскөн мезгили. Багдадда көп сандаган мектеп ж-а китепканалар ачылып, шаар дүйнөнүн ири ил. борборунун бирине айланган. Бул калаада жогорку чеберчиликтеги кол өнөрчүлүк ж-а зор аймакты камтыган соода м-н бир катарда математика, астрономия, география илим деим де&amp;#0173;ри дүркүрөп өнүккөн. 11-к-дын акырында чы&amp;#0173;гыш акыны ж-а окумуштуусу Омар Хайям Бу&amp;#0173;хара, Исфакан обсерваториясында иштеген. Ал</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ил. эмгектерин араб тилинде жазган. Араб математиктеринин алгебра илимин түзүүдө ролу чоң. Асман телолорунун кыймылынын моделин түзүү, асман сферасында жарык чыгаруучулардын координатасын аныктоо жолу ж. б. араб астрономдоруна таандык. О. Азиялык окумуштуу Абу Рейхан Бируни европалыктардан мурда эле биринчилерден болуп, жердин шар түрүндө экендигин, Жер Күндүн айланасында ж-а өз огунда тегеренип тургандыгын далилдеген. Абу Али ли ''ибн</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ил. эмгектерин араб тилинде жазган. Араб математиктеринин алгебра илимин түзүүдө ролу чоң. Асман телолорунун кыймылынын моделин түзүү, асман сферасында жарык чыгаруучулардын координатасын аныктоо жолу ж. б. араб астрономдоруна таандык. О. Азиялык окумуштуу Абу Рейхан Бируни европалыктардан мурда эле биринчилерден болуп, жердин шар түрүндө экендигин, Жер Күндүн айланасында ж-а өз огунда тегеренип тургандыгын далилдеген. Абу Али ли ''ибн Сина'' көп ооруларды биринчи жолу ил. сыпаттап жазып, аларды эмне м-н, кандайча дарылоо жолдорун, ыкмаларын өз заманына ылайык так көрсөткөн. Маалыматынын арбындыгы ж-а чыгармаларынын көптүгү жагынан араб<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'' </ins>географиясы о. кылымдарда алда канча алдыда турган. Араб географтары ж-а саякатчылары бүтүндөй мусулман Чыгышы, о. эле Европа, Африка ж-а Азиянын көптөгөн өлкөлөрү ж-дө маалыматтар жазып калтырышкан. Айрыкча соода жолдорун ж-а мусулман аймактарын баяндаган эмгектер геогр. маданий-тарыхый маалыматтарга бай. 11–14-к. мурда топтолгон геогр. сөздүк жанры ж-а ааламдын жалпы сүрөттөмөсү (космография) пайда болгон.&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>Сина'' көп ооруларды биринчи жолу ил. сыпаттап жазып, аларды эмне м-н, кандайча дарылоо жолдорун, ыкмаларын өз заманына ылайык так көрсөткөн. Маалыматынын арбындыгы ж-а чыгармаларынын көптүгү жагынан араб</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ге� </del>географиясы о. кылымдарда алда канча алдыда турган. Араб географтары ж-а саякатчылары бүтүндөй мусулман Чыгышы, о. эле Европа, Африка ж-а Азиянын көптөгөн өлкөлөрү ж-дө маалыматтар жазып калтырышкан. Айрыкча соода жолдорун ж-а мусулман аймактарын баяндаган эмгектер геогр. маданий-тарыхый маалыматтарга бай. 11–14-к. мурда топтолгон геогр. сөздүк жанры ж-а ааламдын жалпы сүрөттөмөсү (космография) пайда болгон.&lt;br&gt;</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Коомдук илимдер.==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Коомдук илимдер.==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>  Философияны өнүктүрүүдө, айрыкча грек окумуштуусу Аристотелдин (Чыгышта аны Аристу дешкен) философиялык ой жүгүртүүлөрү, тыянактары ж-а божомолдоолору кенен жайылган, окуп үйрөнүлгөн. Аристотелдин ил. мурасын калк арасына жайылтууда Абу Наср &#039;&#039;аль-Фараби&#039;&#039; чоң роль ойногон. Ал биринчи болуп Аристотелдин филос. эмгектерине түшүндүрмө (комментарий) жазган. Тарых илимин өнүктүрүүдө да чоң ийгиликтер болгон. Көрүнүктүү тарыхчы аз-Зухра, араб халифатынын тарыхын жазган &#039;&#039;Мукаддаси, Абу Дулаф, Истахри,&#039;&#039; Абу Рейхан &#039;&#039;Беруни&#039;&#039; өз эмгектеринде Караханиддер мамлекети кыргыз аймагы, кыргыздар ж-дө да баалуу маалыматтарды калтырган. Арабдардын оозеки көркөм чыгармачылыгында башка элдердин таасири анчалык эмес. Арабдар жарым көчмөн дыйканчылык м-н жашагандыктан, оор турмушту чагылдырган эмгек, бешик, көч ж. б. мазмундагы элдик поэзия өнүккөн. Сирия ж-а Ирак араб поэзиясынын борбору болуп калган. Бул аймактан ал-Ахраль, ал-Жарир, ал-Фараздак сыяктуу көрүнүктүү акындар чыккан. Ойчул Башшар ибн Бурд (783-ж. өлгөн) фольклордук чыгармаларды чогулткан, аларды сирия, грек тилдерине которуп, араб поэзиясын өркүндөткөн. Араб прозасынын бийик дүйнөлүк үлгүсү катары «Мин</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>  Философияны өнүктүрүүдө, айрыкча грек окумуштуусу Аристотелдин (Чыгышта аны Аристу дешкен) философиялык ой жүгүртүүлөрү, тыянактары ж-а божомолдоолору кенен жайылган, окуп үйрөнүлгөн. Аристотелдин ил. мурасын калк арасына жайылтууда Абу Наср &#039;&#039;аль-Фараби&#039;&#039; чоң роль ойногон. Ал биринчи болуп Аристотелдин филос. эмгектерине түшүндүрмө (комментарий) жазган. Тарых илимин өнүктүрүүдө да чоң ийгиликтер болгон. Көрүнүктүү тарыхчы аз-Зухра, араб халифатынын тарыхын жазган &#039;&#039;Мукаддаси, Абу Дулаф, Истахри,&#039;&#039; Абу Рейхан &#039;&#039;Беруни&#039;&#039; өз эмгектеринде Караханиддер мамлекети кыргыз аймагы, кыргыздар ж-дө да баалуу маалыматтарды калтырган. Арабдардын оозеки көркөм чыгармачылыгында башка элдердин таасири анчалык эмес. Арабдар жарым көчмөн дыйканчылык м-н жашагандыктан, оор турмушту чагылдырган эмгек, бешик, көч ж. б. мазмундагы элдик поэзия өнүккөн. Сирия ж-а Ирак араб поэзиясынын борбору болуп калган. Бул аймактан ал-Ахраль, ал-Жарир, ал-Фараздак сыяктуу көрүнүктүү акындар чыккан. Ойчул Башшар ибн Бурд (783-ж. өлгөн) фольклордук чыгармаларды чогулткан, аларды сирия, грек тилдерине которуп, араб поэзиясын өркүндөткөн. Араб прозасынын бийик дүйнөлүк үлгүсү катары «Мин</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l14">14 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">11 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Архитектура жана сүрөт өнөрү==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==Архитектура жана сүрөт өнөрү==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Арх-ра иши өркүндөтүлүп, шаарлар, жаңы үлгүдөгү үйлөр, мечиттер, медреселер, мектептер, мунаралар салынып, ири шаарлар Рабат, Мар&amp;#0173;ракеш, Фуста, Гранададагы Аль-Гамбра кооз сарайы курулган. Сүрөт иск-восу 10–12-к-да айрыкча Египетте өркүндөгөн. Ислам дини адамдар ж-а жаныбарлардын сүрөтүн тартууга тыюу салган. Ошол себептүү имараттарды кооздоодо түркүн-түстүү оймо-чиймелер, геом. ажайып түспөлдөр, көркөм-сүрөт өнөрүнүн арабеска деп аталган түрүн түзгөн. Мекедеги Кааба, Иерусалимдеги ал-Акса (1969-ж. Израиль фанаттары тарабынан өрттөлгөн), Дамаскидеги Бани Омейя, Египеттеги ибн Тулун, ал-Азхар, ал Хаким мечиттери жогорудагыдай ыкма м-н кооздолгон. 15-к-да ал-Азхар мечитинде ачылган китепканада араб мад-ты м-н тарыхына байланыштуу 60 миңден ашуун китеп ж-а 15 миндей кол жазма сакталган. Бул мезгилде мечиттер м-н катар кербен-сарайлар, мончолор, о. эле турак жайлар салынган. Ислам дини ыр-бийге тыюу салган деген түшүнүк калыптанганына карабастан, калаалар өзгөчө Дамаск ш. аалымдар м-н акындардын, сүрөтчүлөрдүн ж. б. түрдүү өнөрпоздордун топтошкон жери болгон, ар кайсы аймактардан өнөр издегендер негизинен Дамаскиге келишкен. Алардын бири «кичинекей тотукуш» деген ат м-н белгилүү болгон ырчы, комрчы, ком&amp;#0173;позитор Иса бин Абдаллах алгачкы эмгектерин ушул Дамаскиден жараткан. Вокалдык-аспаптык жанр айрыкча кеңири тараган, мында башкы роль ырчыга таандык болгон. Араб музыкасы Испания, Португалиянын муз. өнөрүнө, ай�&amp;#0173;рым европалыктардын муз. аспаптарынын трансформацияланышына таасир эткен. Ошол мезгилде Ал-Кинди, ал-Исфахани, ал-Фараби, ибн Сина сыяктуу орошон аалымдар муз. тууралуу трактаттарын араб тилинде жазышкан. 11-к-дын аяк ченинде Араб халифатынын начарлай башташы, селжуктар м-н кресттүүлөргө каршы күрөш, 13-к-дагы монгол чапкыны, 16-к-дын башындагы түрктөргө, 20-к-дын башында европалыктардын оторчул саясатына каршы күрөштөр Араб м-нын андан аркы өнүгүшүнө тоскоол болгон. Бирок убагында гүлдөп-өнүккөн араб мад-ты Батыш м-н Чыгышка өзүнүн өчпөс изин калтырган.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Арх-ра иши өркүндөтүлүп, шаарлар, жаңы үлгүдөгү үйлөр, мечиттер, медреселер, мектептер, мунаралар салынып, ири шаарлар Рабат, Мар&amp;#0173;ракеш, Фуста, Гранададагы Аль-Гамбра кооз сарайы курулган. Сүрөт иск-восу 10–12-к-да айрыкча Египетте өркүндөгөн. Ислам дини адамдар ж-а жаныбарлардын сүрөтүн тартууга тыюу салган. Ошол себептүү имараттарды кооздоодо түркүн-түстүү оймо-чиймелер, геом. ажайып түспөлдөр, көркөм-сүрөт өнөрүнүн арабеска деп аталган түрүн түзгөн. Мекедеги Кааба, Иерусалимдеги ал-Акса (1969-ж. Израиль фанаттары тарабынан өрттөлгөн), Дамаскидеги Бани Омейя, Египеттеги ибн Тулун, ал-Азхар, ал Хаким мечиттери жогорудагыдай ыкма м-н кооздолгон. 15-к-да ал-Азхар мечитинде ачылган китепканада араб мад-ты м-н тарыхына байланыштуу 60 миңден ашуун китеп ж-а 15 миндей кол жазма сакталган. Бул мезгилде мечиттер м-н катар кербен-сарайлар, мончолор, о. эле турак жайлар салынган. Ислам дини ыр-бийге тыюу салган деген түшүнүк калыптанганына карабастан, калаалар өзгөчө Дамаск ш. аалымдар м-н акындардын, сүрөтчүлөрдүн ж. б. түрдүү өнөрпоздордун топтошкон жери болгон, ар кайсы аймактардан өнөр издегендер негизинен Дамаскиге келишкен. Алардын бири «кичинекей тотукуш» деген ат м-н белгилүү болгон ырчы, комрчы, ком&amp;#0173;позитор Иса бин Абдаллах алгачкы эмгектерин ушул Дамаскиден жараткан. Вокалдык-аспаптык жанр айрыкча кеңири тараган, мында башкы роль ырчыга таандык болгон. Араб музыкасы Испания, Португалиянын муз. өнөрүнө, ай�&amp;#0173;рым европалыктардын муз. аспаптарынын трансформацияланышына таасир эткен. Ошол мезгилде Ал-Кинди, ал-Исфахани, ал-Фараби, ибн Сина сыяктуу орошон аалымдар муз. тууралуу трактаттарын араб тилинде жазышкан. 11-к-дын аяк ченинде Араб халифатынын начарлай башташы, селжуктар м-н кресттүүлөргө каршы күрөш, 13-к-дагы монгол чапкыны, 16-к-дын башындагы түрктөргө, 20-к-дын башында европалыктардын оторчул саясатына каршы күрөштөр Араб м-нын андан аркы өнүгүшүнө тоскоол болгон. Бирок убагында гүлдөп-өнүккөн араб мад-ты Батыш м-н Чыгышка өзүнүн өчпөс изин калтырган.&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>  Ад.: ''Мец'' А. Мусульманский Ренессанс. М., 1996; Гибб X. А. Арабская литература. Классический <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">пе�</del>&amp;#0173;риод. М., 1960.&lt;br&gt; <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">                                                                                                                                                                        </del>''3. Эралиев.''&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>  Ад.: ''Мец'' А. Мусульманский Ренессанс. М., 1996; Гибб X. А. Арабская литература. Классический <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">    пе</ins>&amp;#0173;риод. М., 1960.&lt;br&gt; <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">                                                                          </ins>''3. Эралиев.'' <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">                                                                                                                                            </ins>&lt;br&gt;</div></td></tr> </table>

imported>Kerimova-59