http://212.24.105.57:9989/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%9B_%D0%90%D0%9F%D0%90%D0%90%D0%A2%D0%AB 2026-04-23T07:24:36Z Уикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхы MediaWiki 1.40.0 http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%9B_%D0%90%D0%9F%D0%90%D0%90%D0%A2%D0%AB&diff=67157&oldid=prev 2026-02-05T08:38:00Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">08:38, 5 Февраль (Бирдин айы) 2026 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;&#039;АРАЛ АПААТЫ –&#039;&#039;&#039; антропогендик таасирден Арал деңизинин деңгээлинин төмөндөшүнө байланыштуу Орто Азия &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; Казакстандын зор аймагындагы адамдарга, табиятка, өсүмдүктөр &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; жаныбарлар дүйнөсүнө залака келтирген экологиялык &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; администрациялык-экономикалык кырдаал. 1961-жылы Арал деңизинин көп жылдык орточо деңгээли 53 &#039;&#039;м,&#039;&#039; аянты 66,1 миң  &#039;&#039;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;,&#039;&#039; ал эми көлөмү 1064 &#039;&#039;км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;&#039;&#039; болгон. Сыр-Дарыя, Аму-Дарыя &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; Кара-Кум каналына чектеш жерлерде айдоо аянттарынын кеңейтилиши, ошондой эле Арнасай, Шардара, Сары-Камыш каналчаларынын пайда болушу бул аймакта терс процесстердин жаралышына өбөлгө түзүп, Арал деңизинин көлөмүн азайткан. Бул процесстер негизинен 1970-жылдарда башталып, аймактагы экологиялык тең салмактуулукту бузуп, деңиздин чеке белиндеги жерлерди антропогендик &lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;&#039;АРАЛ АПААТЫ –&#039;&#039;&#039; антропогендик таасирден Арал деңизинин деңгээлинин төмөндөшүнө байланыштуу Орто Азия &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; Казакстандын зор аймагындагы адамдарга, табиятка, өсүмдүктөр &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; жаныбарлар дүйнөсүнө залака келтирген экологиялык &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; администрациялык-экономикалык кырдаал. 1961-жылы Арал деңизинин көп жылдык орточо деңгээли 53 &#039;&#039;м,&#039;&#039; аянты 66,1 миң  &#039;&#039;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;,&#039;&#039; ал эми көлөмү 1064 &#039;&#039;км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;&#039;&#039; болгон. Сыр-Дарыя, Аму-Дарыя &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; Кара-Кум каналына чектеш жерлерде айдоо аянттарынын кеңейтилиши, ошондой эле Арнасай, Шардара, Сары-Камыш каналчаларынын пайда болушу бул аймакта терс процесстердин жаралышына өбөлгө түзүп, Арал деңизинин көлөмүн азайткан. Бул процесстер негизинен 1970-жылдарда башталып, аймактагы экологиялык тең салмактуулукту бузуп, деңиздин чеке белиндеги жерлерди антропогендик &lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_33.png | thumb|Арал деңизинин космостон көрүнүшү.]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_33.png | thumb|Арал деңизинин космостон көрүнүшү.]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>мүнөздөгү чөлдөшүү процессине алып келген. Арал деңизине <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1910–60</del>-жылдары 62 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' суу куйса, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1961–70</del>-жылдары 43,3 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;;'' <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1971–80</del>-жылдары 16,7 км''&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;''; 1990-жылы 3,5 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' суу куйган. Мындан <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1961–77</del>-жылдары Арал деңизине куйган суулардын көлөмү жылына 27,7 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' азайып, анын 22,6 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' сугатка жумшалган. Арал деңизинин аянтынын 1/3 бөлүгүнүн кыскарышынан, Кара-Калпак Республикасынын кышы өтө ызгаардуу, жайы өтө ысык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; кургакчыл боло баштаган. Температуранын жылдык орточо амплитудасы 1,5–2°Сге өзгөргөн. Кум дөбөлөрүндө туздуу кыртыштар түзүлө баштап, туздуу чаңдарды пайда кылган көлдүн суусу тартылып кеткен жерлерде чакан көлмөлөр, рельефтин эолдук формалары, шор жерлер ж. б. пайда болгон. Ал эми жер астындагы суулардын төмөндөп кетишинен, алардын минералдашуусу арткан. Аму-Дарыя менен Сыр-Дарыянын алабы шор</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>мүнөздөгү чөлдөшүү процессине алып келген. Арал деңизине <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1910–1960</ins>-жылдары 62 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' суу куйса, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1961–1970</ins>-жылдары 43,3 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;;'' <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1971–1980</ins>-жылдары 16,7 км''&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;''; 1990-жылы 3,5 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' суу куйган. Мындан <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1961–1977</ins>-жылдары Арал деңизине куйган суулардын көлөмү жылына 27,7 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' азайып, анын 22,6 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' сугатка жумшалган. Арал деңизинин аянтынын 1/3 бөлүгүнүн кыскарышынан, Кара-Калпак Республикасынын кышы өтө ызгаардуу, жайы өтө ысык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; кургакчыл боло баштаган. Температуранын жылдык орточо амплитудасы 1,5–2°Сге өзгөргөн. Кум дөбөлөрүндө туздуу кыртыштар түзүлө баштап, туздуу чаңдарды пайда кылган көлдүн суусу тартылып кеткен жерлерде чакан көлмөлөр, рельефтин эолдук формалары, шор жерлер ж. б. пайда болгон. Ал эми жер астындагы суулардын төмөндөп кетишинен, алардын минералдашуусу арткан. Аму-Дарыя менен Сыр-Дарыянын алабы шор</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_34.png | thumb|Арал деңизинин тартылуу деңгээли.]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_34.png | thumb|Арал деңизинин тартылуу деңгээли.]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жерлерге айла­нып, айрым жерлеринде туз чөгүндүлөрүнүн калыңдыгы 1–2 ''м''ге жеткен. Айрыкча, кургап калган кысыктардын ордуна туздан куралган бархандар пайда болгон. Натыйжада гидрофилдик &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; мезофилдик өсүмдүктөр ээлеген аянттар кыскарып, алардын ордуна тузга чыдамдуу өсүмдүктөр өсө баштаган.&lt;br&gt;1975-жылдан Арал деңизинин аймагы туздун &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; чаңдын чордонуна айланган. Орто эсеп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жылына бул аймактан 15–75 млн т чаң атмосферага көтөрүлөт. Негизги чаң куюндары Арал деңи­зинин түндүк-чыгыш жээгинде пайда болуп, Арал аркылуу өтүп карама-каршы жээкке жетип, андан ары кургактыктын үстү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жайылгандыгын космостук изилдөөлөр далилдеген. Куюндар өзүнүн жолунда көптөгөн чаң &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; туз дөбөлөрүн пайда кылуусунун негизинде, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1950–90</del>-жылдары чаңды жайылтуу 60 эсеге көбөйгөн. Аму-Дарыянын дельтасында орто эсеп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бир чаңдуу куюндан кийин 1,5 млн тга чейин туз чөгүндүлөрү пайда болуп, ар бир гадан 15 тдан 90 тга чейин туз жыйналууда. Арал деңизинин батышында 25–30 ''км'' аралыкта жайгашкан Үстүрттө өсүмдүктөрдүн үстүн калыңдыгы 2–3 ''мм'' болгон туз катмары жаап калганы аныкталган. Куюн учурган чаң &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; туз 2 миң ''км'' аралыкка чейин жетет. Туздуу чаң, тузга каныккан кыртыш суулары ар кандай эпидемиялык ооруларды пайда кылууда. Мурда Арал туз топтогуч бол­со, азыркы учурда тескерисинче, тузду жайылтуучу болуп калды. Туздардын жайылышы, Аму-Дарыя &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Сыр-Дарыяда жер семирткичтер &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; уу химикаттардын концентрациясынын көбөйүшү Арал деңизинин аймагын экологиялык курч абалга алып келди.&lt;br&gt;        Бул кесепеттер калктын жашоо шартын төмөндөтүп, чарба иштерин жүргүзүүгө тоскоол болууда. Мисалы, Барса-Келбес аралындагы айбанаттар коругу, Возрождение аралындагы иш орундары жабылды. Миңдеген адам туулуп өскөн жерин таштап, бөлөк облустарга, башка өлкөлөргө көчүүгө мажбур болду. Деңиз жээгинен 400 ''км'' аралыкка чейинки өсүмдүктөр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жаныбарлар дүйнөсүнүн түрлөрү азайды. 1987-жылы Арал деңизи боюнча комиссия түзүлүп, анын аймагында экологиялык тең салмактуулукту калыбына келтирүү үчүн бир топ чараларды көргөн. Суу ресурстарын үнөмдүү пайдаланууга өзгөчө көңүл бурулуп, тажрыйба жүзүндө дыйканчылыкта сууну үнөмдөөчү системаны колдонуу чараларын иштеп чыккан. 1988–2000-жылдары сугат иштеринде дренаждык коллектордук системаны колдонуу иш чаралары көрүлгөн. Бирок, мурдагы СССР мамлекети жоюлгандан кийин Арал деңизинин экологиялык абалын калыбына келтирүү процесстери токтоп калган. 1993-жылы 26-мартта Кызыл-Ордо шаарында Арал деңизинин маселелери боюнча 1-конференция өткөн. Ал конференцияда Арал деңизи &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Арал аймагындагы экологиялык коопсуздук, аймактын экологиялык жагдайы каралган. Жыйынтыгында Орто Азия мамлекеттери &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Казакстан биригип, «Аралды сактоо» келишимин түзгөн. Келишимдин негизги багыты – экологиялык кырдаалдын алдын-алуу, аймактын администрациялык-экономикалык шартына, ден-соолукту сактоого, турмуш-жагдайын оңдоо болгон. Келишимди орундатуунун алгачкы шарты Аралды эл аралык деңгээлде коргоо, Арал деңизи­нин маселелери жөнүндөгү мамлекет аралык кеңеш түзүү болгон. Кеңешке Орто Азия өлкөлөрүнүн өкмөт башчыларынын орун басарлары, Россия Федерациясынын өкүлдөрү кирген. Кеңеш өз ишин эл аралык Арал комиссиясынын мүчөлөрү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Дүйнөлүк банк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бирге жүргүзөт. Азыркы учурда Арал маселесин чечүү үчүн бир топ чаралар көрүлүүдө, бирок алардын натыйжасы чектелүү бойдон калууда.&lt;br&gt;Ад.: ''Давыдов М. И., Ваковская Э. М., Тушинский Г. К.,'' Физическая география СССР. Том 2: Азиатская часть СССР: Современные проблемы физической географии. М., 1989–1990; Арал: история исче­зающего моря. Д., 2003.&lt;br&gt;''Ө. Бараталиев, Б. Үсөнканов.''</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жерлерге айла­нып, айрым жерлеринде туз чөгүндүлөрүнүн калыңдыгы 1–2 ''м''ге жеткен. Айрыкча, кургап калган кысыктардын ордуна туздан куралган бархандар пайда болгон. Натыйжада гидрофилдик &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; мезофилдик өсүмдүктөр ээлеген аянттар кыскарып, алардын ордуна тузга чыдамдуу өсүмдүктөр өсө баштаган.&lt;br&gt;1975-жылдан Арал деңизинин аймагы туздун &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; чаңдын чордонуна айланган. Орто эсеп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жылына бул аймактан 15–75 млн т чаң атмосферага көтөрүлөт. Негизги чаң куюндары Арал деңи­зинин түндүк-чыгыш жээгинде пайда болуп, Арал аркылуу өтүп карама-каршы жээкке жетип, андан ары кургактыктын үстү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жайылгандыгын космостук изилдөөлөр далилдеген. Куюндар өзүнүн жолунда көптөгөн чаң &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; туз дөбөлөрүн пайда кылуусунун негизинде, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1950–1990</ins>-жылдары чаңды жайылтуу 60 эсеге көбөйгөн. Аму-Дарыянын дельтасында орто эсеп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бир чаңдуу куюндан кийин 1,5 млн тга чейин туз чөгүндүлөрү пайда болуп, ар бир гадан 15 тдан 90 тга чейин туз жыйналууда. Арал деңизинин батышында 25–30 ''км'' аралыкта жайгашкан Үстүрттө өсүмдүктөрдүн үстүн калыңдыгы 2–3 ''мм'' болгон туз катмары жаап калганы аныкталган. Куюн учурган чаң &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; туз 2 миң ''км'' аралыкка чейин жетет. Туздуу чаң, тузга каныккан кыртыш суулары ар кандай эпидемиялык ооруларды пайда кылууда. Мурда Арал туз топтогуч бол­со, азыркы учурда тескерисинче, тузду жайылтуучу болуп калды. Туздардын жайылышы, Аму-Дарыя &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Сыр-Дарыяда жер семирткичтер &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; уу химикаттардын концентрациясынын көбөйүшү Арал деңизинин аймагын экологиялык курч абалга алып келди.&lt;br&gt;        Бул кесепеттер калктын жашоо шартын төмөндөтүп, чарба иштерин жүргүзүүгө тоскоол болууда. Мисалы, Барса-Келбес аралындагы айбанаттар коругу, Возрождение аралындагы иш орундары жабылды. Миңдеген адам туулуп өскөн жерин таштап, бөлөк облустарга, башка өлкөлөргө көчүүгө мажбур болду. Деңиз жээгинен 400 ''км'' аралыкка чейинки өсүмдүктөр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жаныбарлар дүйнөсүнүн түрлөрү азайды. 1987-жылы Арал деңизи боюнча комиссия түзүлүп, анын аймагында экологиялык тең салмактуулукту калыбына келтирүү үчүн бир топ чараларды көргөн. Суу ресурстарын үнөмдүү пайдаланууга өзгөчө көңүл бурулуп, тажрыйба жүзүндө дыйканчылыкта сууну үнөмдөөчү системаны колдонуу чараларын иштеп чыккан. 1988–2000-жылдары сугат иштеринде дренаждык коллектордук системаны колдонуу иш чаралары көрүлгөн. Бирок, мурдагы СССР мамлекети жоюлгандан кийин Арал деңизинин экологиялык абалын калыбына келтирүү процесстери токтоп калган. 1993-жылы 26-мартта Кызыл-Ордо шаарында Арал деңизинин маселелери боюнча 1-конференция өткөн. Ал конференцияда Арал деңизи &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Арал аймагындагы экологиялык коопсуздук, аймактын экологиялык жагдайы каралган. Жыйынтыгында Орто Азия мамлекеттери &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Казакстан биригип, «Аралды сактоо» келишимин түзгөн. Келишимдин негизги багыты – экологиялык кырдаалдын алдын-алуу, аймактын администрациялык-экономикалык шартына, ден-соолукту сактоого, турмуш-жагдайын оңдоо болгон. Келишимди орундатуунун алгачкы шарты Аралды эл аралык деңгээлде коргоо, Арал деңизи­нин маселелери жөнүндөгү мамлекет аралык кеңеш түзүү болгон. Кеңешке Орто Азия өлкөлөрүнүн өкмөт башчыларынын орун басарлары, Россия Федерациясынын өкүлдөрү кирген. Кеңеш өз ишин эл аралык Арал комиссиясынын мүчөлөрү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Дүйнөлүк банк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бирге жүргүзөт. Азыркы учурда Арал маселесин чечүү үчүн бир топ чаралар көрүлүүдө, бирок алардын натыйжасы чектелүү бойдон калууда.&lt;br&gt;Ад.: ''Давыдов М. И., Ваковская Э. М., Тушинский Г. К.,'' Физическая география СССР. Том 2: Азиатская часть СССР: Современные проблемы физической географии. М., 1989–1990; Арал: история исче­зающего моря. Д., 2003.&lt;br&gt; <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">                                                                                                                                            </ins>''Ө. Бараталиев, Б. Үсөнканов.''</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:1-Том]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:1-Том]]</div></td></tr> </table>

imported>Gulira http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%9B_%D0%90%D0%9F%D0%90%D0%90%D0%A2%D0%AB&diff=67156&oldid=prev 2024-09-12T04:10:25Z

<p><span dir="auto"><span class="autocomment">top: </span> категория кошуу</span></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">04:10, 12 Сентябрь (Аяк оона) 2024 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l3">3 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">3 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>мүнөздөгү чөлдөшүү процессине алып келген. Арал деңизине 1910–60-жылдары 62 &#039;&#039;км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;&#039;&#039; суу куйса, 1961–70-жылдары 43,3 &#039;&#039;км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;;&#039;&#039; 1971–80-жылдары 16,7 км&#039;&#039;&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;&#039;&#039;; 1990-жылы 3,5 &#039;&#039;км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;&#039;&#039; суу куйган. Мындан 1961–77-жылдары Арал деңизине куйган суулардын көлөмү жылына 27,7 &#039;&#039;км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;&#039;&#039; азайып, анын 22,6 &#039;&#039;км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;&#039;&#039; сугатка жумшалган. Арал деңизинин аянтынын 1/3 бөлүгүнүн кыскарышынан, Кара-Калпак Республикасынын кышы өтө ызгаардуу, жайы өтө ысык &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; кургакчыл боло баштаган. Температуранын жылдык орточо амплитудасы 1,5–2°Сге өзгөргөн. Кум дөбөлөрүндө туздуу кыртыштар түзүлө баштап, туздуу чаңдарды пайда кылган көлдүн суусу тартылып кеткен жерлерде чакан көлмөлөр, рельефтин эолдук формалары, шор жерлер ж. б. пайда болгон. Ал эми жер астындагы суулардын төмөндөп кетишинен, алардын минералдашуусу арткан. Аму-Дарыя менен Сыр-Дарыянын алабы шор</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>мүнөздөгү чөлдөшүү процессине алып келген. Арал деңизине 1910–60-жылдары 62 &#039;&#039;км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;&#039;&#039; суу куйса, 1961–70-жылдары 43,3 &#039;&#039;км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;;&#039;&#039; 1971–80-жылдары 16,7 км&#039;&#039;&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;&#039;&#039;; 1990-жылы 3,5 &#039;&#039;км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;&#039;&#039; суу куйган. Мындан 1961–77-жылдары Арал деңизине куйган суулардын көлөмү жылына 27,7 &#039;&#039;км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;&#039;&#039; азайып, анын 22,6 &#039;&#039;км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;&#039;&#039; сугатка жумшалган. Арал деңизинин аянтынын 1/3 бөлүгүнүн кыскарышынан, Кара-Калпак Республикасынын кышы өтө ызгаардуу, жайы өтө ысык &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; кургакчыл боло баштаган. Температуранын жылдык орточо амплитудасы 1,5–2°Сге өзгөргөн. Кум дөбөлөрүндө туздуу кыртыштар түзүлө баштап, туздуу чаңдарды пайда кылган көлдүн суусу тартылып кеткен жерлерде чакан көлмөлөр, рельефтин эолдук формалары, шор жерлер ж. б. пайда болгон. Ал эми жер астындагы суулардын төмөндөп кетишинен, алардын минералдашуусу арткан. Аму-Дарыя менен Сыр-Дарыянын алабы шор</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_34.png | thumb|Арал деңизинин тартылуу деңгээли.]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_34.png | thumb|Арал деңизинин тартылуу деңгээли.]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жерлерге <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">айла&amp;#0173;нып</del>, айрым жерлеринде туз чөгүндүлөрүнүн калыңдыгы 1–2 ''м''ге жеткен. Айрыкча, кургап калган кысыктардын ордуна туздан куралган бархандар пайда болгон. Натыйжада гидрофилдик &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; мезофилдик өсүмдүктөр ээлеген аянттар кыскарып, алардын ордуна тузга чыдамдуу өсүмдүктөр өсө баштаган.&lt;br&gt;1975-жылдан Арал деңизинин аймагы туздун &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; чаңдын чордонуна айланган. Орто эсеп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жылына бул аймактан 15–75 млн т чаң атмосферага көтөрүлөт. Негизги чаң куюндары Арал <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">деңи&amp;#0173;зинин </del>түндүк-чыгыш жээгинде пайда болуп, Арал аркылуу өтүп карама-каршы жээкке жетип, андан ары кургактыктын үстү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жайылгандыгын космостук изилдөөлөр далилдеген. Куюндар өзүнүн жолунда көптөгөн чаң &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; туз дөбөлөрүн пайда кылуусунун негизинде, 1950–90-жылдары чаңды жайылтуу 60 эсеге көбөйгөн. Аму-Дарыянын дельтасында орто эсеп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бир чаңдуу куюндан кийин 1,5 млн тга чейин туз чөгүндүлөрү пайда болуп, ар бир гадан 15 тдан 90 тга чейин туз жыйналууда. Арал деңизинин батышында 25–30 ''км'' аралыкта жайгашкан Үстүрттө өсүмдүктөрдүн үстүн калыңдыгы 2–3 ''мм'' болгон туз катмары жаап калганы аныкталган. Куюн учурган чаң &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; туз 2 миң ''км'' аралыкка чейин жетет. Туздуу чаң, тузга каныккан кыртыш суулары ар кандай эпидемиялык ооруларды пайда кылууда. Мурда Арал туз топтогуч <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бол&amp;#0173;со</del>, азыркы учурда тескерисинче, тузду жайылтуучу болуп калды. Туздардын жайылышы, Аму-Дарыя &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Сыр-Дарыяда жер семирткичтер &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; уу химикаттардын концентрациясынын көбөйүшү Арал деңизинин аймагын экологиялык курч абалга алып келди.&lt;br&gt;        Бул кесепеттер калктын жашоо шартын төмөндөтүп, чарба иштерин жүргүзүүгө тоскоол болууда. Мисалы, Барса-Келбес аралындагы айбанаттар коругу, Возрождение аралындагы иш орундары жабылды. Миңдеген адам туулуп өскөн жерин таштап, бөлөк облустарга, башка өлкөлөргө көчүүгө мажбур болду. Деңиз жээгинен 400 ''км'' аралыкка чейинки өсүмдүктөр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жаныбарлар дүйнөсүнүн түрлөрү азайды. 1987-жылы Арал деңизи боюнча комиссия түзүлүп, анын аймагында экологиялык тең салмактуулукту калыбына келтирүү үчүн бир топ чараларды көргөн. Суу ресурстарын үнөмдүү пайдаланууга өзгөчө көңүл бурулуп, тажрыйба жүзүндө дыйканчылыкта сууну үнөмдөөчү системаны колдонуу чараларын иштеп чыккан. 1988–2000-жылдары сугат иштеринде дренаждык коллектордук системаны колдонуу иш чаралары көрүлгөн. Бирок, мурдагы СССР мамлекети жоюлгандан кийин Арал деңизинин экологиялык абалын калыбына келтирүү процесстери токтоп калган. 1993-жылы 26-мартта Кызыл-Ордо шаарында Арал деңизинин маселелери боюнча 1-конференция өткөн. Ал конференцияда Арал деңизи &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Арал аймагындагы экологиялык коопсуздук, аймактын экологиялык жагдайы каралган. Жыйынтыгында Орто Азия мамлекеттери &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Казакстан биригип, «Аралды сактоо» келишимин түзгөн. Келишимдин негизги багыты – экологиялык кырдаалдын алдын-алуу, аймактын администрациялык-экономикалык шартына, ден-соолукту сактоого, турмуш-жагдайын оңдоо болгон. Келишимди орундатуунун алгачкы шарты Аралды эл аралык деңгээлде коргоо, Арал <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">деңизи&amp;#0173;нин </del>маселелери жөнүндөгү мамлекет аралык кеңеш түзүү болгон. Кеңешке Орто Азия өлкөлөрүнүн өкмөт башчыларынын орун басарлары, Россия Федерациясынын өкүлдөрү кирген. Кеңеш өз ишин эл аралык Арал комиссиясынын мүчөлөрү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Дүйнөлүк банк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бирге жүргүзөт. Азыркы учурда Арал маселесин чечүү үчүн бир топ чаралар көрүлүүдө, бирок алардын натыйжасы чектелүү бойдон калууда.&lt;br&gt;Ад.: ''Давыдов М. И., Ваковская Э. М., Тушинский Г. К.,'' Физическая география СССР. Том 2: Азиатская часть СССР: Современные проблемы физической географии. М., 1989–1990; Арал: история <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">исче&amp;#0173;зающего </del>моря. Д., 2003.&lt;br&gt;''Ө. Бараталиев, Б. Үсөнканов.''</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жерлерге <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">айла­нып</ins>, айрым жерлеринде туз чөгүндүлөрүнүн калыңдыгы 1–2 ''м''ге жеткен. Айрыкча, кургап калган кысыктардын ордуна туздан куралган бархандар пайда болгон. Натыйжада гидрофилдик &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; мезофилдик өсүмдүктөр ээлеген аянттар кыскарып, алардын ордуна тузга чыдамдуу өсүмдүктөр өсө баштаган.&lt;br&gt;1975-жылдан Арал деңизинин аймагы туздун &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; чаңдын чордонуна айланган. Орто эсеп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жылына бул аймактан 15–75 млн т чаң атмосферага көтөрүлөт. Негизги чаң куюндары Арал <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">деңи­зинин </ins>түндүк-чыгыш жээгинде пайда болуп, Арал аркылуу өтүп карама-каршы жээкке жетип, андан ары кургактыктын үстү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жайылгандыгын космостук изилдөөлөр далилдеген. Куюндар өзүнүн жолунда көптөгөн чаң &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; туз дөбөлөрүн пайда кылуусунун негизинде, 1950–90-жылдары чаңды жайылтуу 60 эсеге көбөйгөн. Аму-Дарыянын дельтасында орто эсеп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бир чаңдуу куюндан кийин 1,5 млн тга чейин туз чөгүндүлөрү пайда болуп, ар бир гадан 15 тдан 90 тга чейин туз жыйналууда. Арал деңизинин батышында 25–30 ''км'' аралыкта жайгашкан Үстүрттө өсүмдүктөрдүн үстүн калыңдыгы 2–3 ''мм'' болгон туз катмары жаап калганы аныкталган. Куюн учурган чаң &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; туз 2 миң ''км'' аралыкка чейин жетет. Туздуу чаң, тузга каныккан кыртыш суулары ар кандай эпидемиялык ооруларды пайда кылууда. Мурда Арал туз топтогуч <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бол­со</ins>, азыркы учурда тескерисинче, тузду жайылтуучу болуп калды. Туздардын жайылышы, Аму-Дарыя &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Сыр-Дарыяда жер семирткичтер &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; уу химикаттардын концентрациясынын көбөйүшү Арал деңизинин аймагын экологиялык курч абалга алып келди.&lt;br&gt;        Бул кесепеттер калктын жашоо шартын төмөндөтүп, чарба иштерин жүргүзүүгө тоскоол болууда. Мисалы, Барса-Келбес аралындагы айбанаттар коругу, Возрождение аралындагы иш орундары жабылды. Миңдеген адам туулуп өскөн жерин таштап, бөлөк облустарга, башка өлкөлөргө көчүүгө мажбур болду. Деңиз жээгинен 400 ''км'' аралыкка чейинки өсүмдүктөр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жаныбарлар дүйнөсүнүн түрлөрү азайды. 1987-жылы Арал деңизи боюнча комиссия түзүлүп, анын аймагында экологиялык тең салмактуулукту калыбына келтирүү үчүн бир топ чараларды көргөн. Суу ресурстарын үнөмдүү пайдаланууга өзгөчө көңүл бурулуп, тажрыйба жүзүндө дыйканчылыкта сууну үнөмдөөчү системаны колдонуу чараларын иштеп чыккан. 1988–2000-жылдары сугат иштеринде дренаждык коллектордук системаны колдонуу иш чаралары көрүлгөн. Бирок, мурдагы СССР мамлекети жоюлгандан кийин Арал деңизинин экологиялык абалын калыбына келтирүү процесстери токтоп калган. 1993-жылы 26-мартта Кызыл-Ордо шаарында Арал деңизинин маселелери боюнча 1-конференция өткөн. Ал конференцияда Арал деңизи &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Арал аймагындагы экологиялык коопсуздук, аймактын экологиялык жагдайы каралган. Жыйынтыгында Орто Азия мамлекеттери &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Казакстан биригип, «Аралды сактоо» келишимин түзгөн. Келишимдин негизги багыты – экологиялык кырдаалдын алдын-алуу, аймактын администрациялык-экономикалык шартына, ден-соолукту сактоого, турмуш-жагдайын оңдоо болгон. Келишимди орундатуунун алгачкы шарты Аралды эл аралык деңгээлде коргоо, Арал <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">деңизи­нин </ins>маселелери жөнүндөгү мамлекет аралык кеңеш түзүү болгон. Кеңешке Орто Азия өлкөлөрүнүн өкмөт башчыларынын орун басарлары, Россия Федерациясынын өкүлдөрү кирген. Кеңеш өз ишин эл аралык Арал комиссиясынын мүчөлөрү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Дүйнөлүк банк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бирге жүргүзөт. Азыркы учурда Арал маселесин чечүү үчүн бир топ чаралар көрүлүүдө, бирок алардын натыйжасы чектелүү бойдон калууда.&lt;br&gt;Ад.: ''Давыдов М. И., Ваковская Э. М., Тушинский Г. К.,'' Физическая география СССР. Том 2: Азиатская часть СССР: Современные проблемы физической географии. М., 1989–1990; Арал: история <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">исче­зающего </ins>моря. Д., 2003.&lt;br&gt;''Ө. Бараталиев, Б. Үсөнканов.''</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Категория:1-Том]]</ins></div></td></tr> </table>

imported>Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%9B_%D0%90%D0%9F%D0%90%D0%90%D0%A2%D0%AB&diff=67155&oldid=prev 2024-01-12T09:35:47Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">09:35, 12 Январь (Үчтүн айы) 2024 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АРАЛ АПААТЫ –''' антропогендик таасирден Арал деңизинин деңгээлинин төмөндөшүнө байланыштуу Орто Азия &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Казакстандын зор аймагындагы адамдарга, табиятка, өсүмдүктөр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жаныбарлар дүйнөсүнө залака келтирген экологиялык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; администрациялык-экономикалык кырдаал. 1961-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Арал деңизинин көп жылдык орточо деңгээли 53 ''м,'' аянты 66,1 миң  ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;,'' ал эми көлөмү 1064 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' болгон. Сыр-Дарыя, Аму-Дарыя &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Кара-Кум каналына чектеш жерлерде айдоо аянттарынын кеңейтилиши, ошондой эле Арнасай, Шардара, Сары-Камыш каналчаларынын пайда болушу бул аймакта терс процесстердин жаралышына өбөлгө түзүп, Арал деңизинин көлөмүн азайткан. Бул процесстер негизинен 1970-жылдарда башталып, аймактагы экологиялык тең салмактуулукту бузуп, деңиздин чеке белиндеги жерлерди антропогендик &lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АРАЛ АПААТЫ –''' антропогендик таасирден Арал деңизинин деңгээлинин төмөндөшүнө байланыштуу Орто Азия &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Казакстандын зор аймагындагы адамдарга, табиятка, өсүмдүктөр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жаныбарлар дүйнөсүнө залака келтирген экологиялык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; администрациялык-экономикалык кырдаал. 1961-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>Арал деңизинин көп жылдык орточо деңгээли 53 ''м,'' аянты 66,1 миң  ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;,'' ал эми көлөмү 1064 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' болгон. Сыр-Дарыя, Аму-Дарыя &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Кара-Кум каналына чектеш жерлерде айдоо аянттарынын кеңейтилиши, ошондой эле Арнасай, Шардара, Сары-Камыш каналчаларынын пайда болушу бул аймакта терс процесстердин жаралышына өбөлгө түзүп, Арал деңизинин көлөмүн азайткан. Бул процесстер негизинен 1970-жылдарда башталып, аймактагы экологиялык тең салмактуулукту бузуп, деңиздин чеке белиндеги жерлерди антропогендик &lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_33.png | thumb|Арал деңизинин космостон көрүнүшү.]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_33.png | thumb|Арал деңизинин космостон көрүнүшү.]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>мүнөздөгү чөлдөшүү процессине алып келген. Арал деңизине 1910–60-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>62 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' суу куйса, 1961–70-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>43,3 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;;'' 1971–80-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>16,7 км''&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;''; <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">990</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>3,5 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' суу куйган. Мындан 1961–77-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Арал деңизине куйган суулардын көлөмү жылына 27,7 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' азайып, анын 22,6 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' сугатка жумшалган. Арал деңизинин аянтынын 1/3 бөлүгүнүн кыскарышынан, Кара-Калпак Республикасынын кышы өтө ызгаардуу, жайы өтө ысык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; кургакчыл боло баштаган. Температуранын жылдык орточо амплитудасы 1,5–2°Сге өзгөргөн. Кум дөбөлөрүндө туздуу кыртыштар түзүлө баштап, туздуу чаңдарды пайда кылган көлдүн суусу тартылып кеткен жерлерде чакан көлмөлөр, рельефтин эолдук формалары, шор жерлер ж. б. пайда болгон. Ал эми жер астындагы суулардын төмөндөп кетишинен, алардын минералдашуусу арткан. Аму-Дарыя менен Сыр-Дарыянын алабы шор</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>мүнөздөгү чөлдөшүү процессине алып келген. Арал деңизине 1910–60-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылдары </ins>62 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' суу куйса, 1961–70-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылдары </ins>43,3 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;;'' 1971–80-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылдары </ins>16,7 км''&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;''; <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1990</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>3,5 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' суу куйган. Мындан 1961–77-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылдары </ins>Арал деңизине куйган суулардын көлөмү жылына 27,7 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' азайып, анын 22,6 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' сугатка жумшалган. Арал деңизинин аянтынын 1/3 бөлүгүнүн кыскарышынан, Кара-Калпак Республикасынын кышы өтө ызгаардуу, жайы өтө ысык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; кургакчыл боло баштаган. Температуранын жылдык орточо амплитудасы 1,5–2°Сге өзгөргөн. Кум дөбөлөрүндө туздуу кыртыштар түзүлө баштап, туздуу чаңдарды пайда кылган көлдүн суусу тартылып кеткен жерлерде чакан көлмөлөр, рельефтин эолдук формалары, шор жерлер ж. б. пайда болгон. Ал эми жер астындагы суулардын төмөндөп кетишинен, алардын минералдашуусу арткан. Аму-Дарыя менен Сыр-Дарыянын алабы шор</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_34.png | thumb|Арал деңизинин тартылуу деңгээли.]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_34.png | thumb|Арал деңизинин тартылуу деңгээли.]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жерлерге айла&amp;#0173;нып, айрым жерлеринде туз чөгүндүлөрүнүн калыңдыгы 1–2 ''м''ге жеткен. Айрыкча, кургап калган кысыктардын ордуна туздан куралган бархандар пайда болгон. Натыйжада гидрофилдик &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; мезофилдик өсүмдүктөр ээлеген аянттар кыскарып, алардын ордуна тузга чыдамдуу өсүмдүктөр өсө баштаган.&lt;br&gt;1975-жылдан Арал деңизинин аймагы туздун &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; чаңдын чордонуна айланган. Орто эсеп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жылына бул аймактан 15–75 млн т чаң атмосферага көтөрүлөт. Негизги чаң куюндары Арал деңи&amp;#0173;зинин түндүк-чыгыш жээгинде пайда болуп, Арал аркылуу өтүп карама-каршы жээкке жетип, андан ары кургактыктын үстү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жайылгандыгын космостук изилдөөлөр далилдеген. Куюндар өзүнүн жолунда көптөгөн чаң &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; туз дөбөлөрүн пайда кылуусунун негизинде, 1950–90-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>чаңды жайылтуу 60 эсеге көбөйгөн. Аму-Дарыянын дельтасында орто эсеп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бир чаңдуу куюндан кийин 1,5 млн тга чейин туз чөгүндүлөрү пайда болуп, ар бир гадан 15 тдан 90 тга чейин туз жыйналууда. Арал деңизинин батышында 25–30 ''км'' аралыкта жайгашкан Үстүрттө өсүмдүктөрдүн үстүн калыңдыгы 2–3 ''мм'' болгон туз катмары жаап калганы аныкталган. Куюн учурган чаң &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; туз 2 миң ''км'' аралыкка чейин жетет. Туздуу чаң, тузга каныккан кыртыш суулары ар кандай эпидемиялык ооруларды пайда кылууда. Мурда Арал туз топтогуч бол&amp;#0173;со, азыркы учурда тескерисинче, тузду жайылтуучу болуп калды. Туздардын жайылышы, Аму-Дарыя &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Сыр-Дарыяда жер семирткичтер &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; уу химикаттардын концентрациясынын көбөйүшү Арал деңизинин аймагын экологиялык курч абалга алып келди.&lt;br&gt;        Бул кесепеттер калктын жашоо шартын төмөндөтүп, чарба иштерин жүргүзүүгө тоскоол болууда. Мисалы, Барса-Келбес аралындагы айбанаттар коругу, Возрождение аралындагы иш орундары жабылды. Миңдеген адам туулуп өскөн жерин таштап, бөлөк облустарга, башка өлкөлөргө көчүүгө мажбур болду. Деңиз жээгинен 400 ''км'' аралыкка чейинки өсүмдүктөр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жаныбарлар дүйнөсүнүн түрлөрү азайды. 1987-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Арал деңизи боюнча комиссия түзүлүп, анын аймагында экологиялык тең салмактуулукту калыбына келтирүү үчүн бир топ чараларды көргөн. Суу ресурстарын үнөмдүү пайдаланууга өзгөчө көңүл бурулуп, тажрыйба жүзүндө дыйканчылыкта сууну үнөмдөөчү системаны колдонуу чараларын иштеп чыккан. 1988–2000-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>сугат иштеринде дренаждык коллектордук системаны колдонуу иш чаралары көрүлгөн. Бирок, мурдагы СССР мамлекети жоюлгандан кийин Арал деңизинин экологиялык абалын калыбына келтирүү процесстери токтоп калган. 1993-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>26-мартта Кызыл-Ордо шаарында Арал деңизинин маселелери боюнча 1-конференция өткөн. Ал конференцияда Арал деңизи &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Арал аймагындагы экологиялык коопсуздук, аймактын экологиялык жагдайы каралган. Жыйынтыгында Орто Азия мамлекеттери &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Казакстан биригип, «Аралды сактоо» келишимин түзгөн. Келишимдин негизги багыты – экологиялык кырдаалдын алдын-алуу, аймактын администрациялык-экономикалык шартына, ден-соолукту сактоого, турмуш-жагдайын оңдоо болгон. Келишимди орундатуунун алгачкы шарты Аралды эл аралык деңгээлде коргоо, Арал деңизи&amp;#0173;нин маселелери жөнүндөгү мамлекет аралык кеңеш түзүү болгон. Кеңешке Орто Азия өлкөлөрүнүн өкмөт башчыларынын орун басарлары, Россия Федерациясынын өкүлдөрү кирген. Кеңеш өз ишин эл аралык Арал комиссиясынын мүчөлөрү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Дүйнөлүк банк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бирге жүргүзөт. Азыркы учурда Арал маселесин чечүү үчүн бир топ чаралар көрүлүүдө, бирок алардын натыйжасы чектелүү бойдон калууда.&lt;br&gt;Ад.: ''Давыдов М. И., Ваковская Э. М., Тушинский Г. К.,'' Физическая география СССР. Том 2: Азиатская часть СССР: Современные проблемы физической географии. М., 1989–1990; Арал: история исче&amp;#0173;зающего моря. Д., 2003.&lt;br&gt;''Ө. Бараталиев, Б. Үсөнканов.''</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жерлерге айла&amp;#0173;нып, айрым жерлеринде туз чөгүндүлөрүнүн калыңдыгы 1–2 ''м''ге жеткен. Айрыкча, кургап калган кысыктардын ордуна туздан куралган бархандар пайда болгон. Натыйжада гидрофилдик &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; мезофилдик өсүмдүктөр ээлеген аянттар кыскарып, алардын ордуна тузга чыдамдуу өсүмдүктөр өсө баштаган.&lt;br&gt;1975-жылдан Арал деңизинин аймагы туздун &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; чаңдын чордонуна айланган. Орто эсеп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жылына бул аймактан 15–75 млн т чаң атмосферага көтөрүлөт. Негизги чаң куюндары Арал деңи&amp;#0173;зинин түндүк-чыгыш жээгинде пайда болуп, Арал аркылуу өтүп карама-каршы жээкке жетип, андан ары кургактыктын үстү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жайылгандыгын космостук изилдөөлөр далилдеген. Куюндар өзүнүн жолунда көптөгөн чаң &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; туз дөбөлөрүн пайда кылуусунун негизинде, 1950–90-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылдары </ins>чаңды жайылтуу 60 эсеге көбөйгөн. Аму-Дарыянын дельтасында орто эсеп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бир чаңдуу куюндан кийин 1,5 млн тга чейин туз чөгүндүлөрү пайда болуп, ар бир гадан 15 тдан 90 тга чейин туз жыйналууда. Арал деңизинин батышында 25–30 ''км'' аралыкта жайгашкан Үстүрттө өсүмдүктөрдүн үстүн калыңдыгы 2–3 ''мм'' болгон туз катмары жаап калганы аныкталган. Куюн учурган чаң &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; туз 2 миң ''км'' аралыкка чейин жетет. Туздуу чаң, тузга каныккан кыртыш суулары ар кандай эпидемиялык ооруларды пайда кылууда. Мурда Арал туз топтогуч бол&amp;#0173;со, азыркы учурда тескерисинче, тузду жайылтуучу болуп калды. Туздардын жайылышы, Аму-Дарыя &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Сыр-Дарыяда жер семирткичтер &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; уу химикаттардын концентрациясынын көбөйүшү Арал деңизинин аймагын экологиялык курч абалга алып келди.&lt;br&gt;        Бул кесепеттер калктын жашоо шартын төмөндөтүп, чарба иштерин жүргүзүүгө тоскоол болууда. Мисалы, Барса-Келбес аралындагы айбанаттар коругу, Возрождение аралындагы иш орундары жабылды. Миңдеген адам туулуп өскөн жерин таштап, бөлөк облустарга, башка өлкөлөргө көчүүгө мажбур болду. Деңиз жээгинен 400 ''км'' аралыкка чейинки өсүмдүктөр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жаныбарлар дүйнөсүнүн түрлөрү азайды. 1987-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>Арал деңизи боюнча комиссия түзүлүп, анын аймагында экологиялык тең салмактуулукту калыбына келтирүү үчүн бир топ чараларды көргөн. Суу ресурстарын үнөмдүү пайдаланууга өзгөчө көңүл бурулуп, тажрыйба жүзүндө дыйканчылыкта сууну үнөмдөөчү системаны колдонуу чараларын иштеп чыккан. 1988–2000-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылдары </ins>сугат иштеринде дренаждык коллектордук системаны колдонуу иш чаралары көрүлгөн. Бирок, мурдагы СССР мамлекети жоюлгандан кийин Арал деңизинин экологиялык абалын калыбына келтирүү процесстери токтоп калган. 1993-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>26-мартта Кызыл-Ордо шаарында Арал деңизинин маселелери боюнча 1-конференция өткөн. Ал конференцияда Арал деңизи &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Арал аймагындагы экологиялык коопсуздук, аймактын экологиялык жагдайы каралган. Жыйынтыгында Орто Азия мамлекеттери &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Казакстан биригип, «Аралды сактоо» келишимин түзгөн. Келишимдин негизги багыты – экологиялык кырдаалдын алдын-алуу, аймактын администрациялык-экономикалык шартына, ден-соолукту сактоого, турмуш-жагдайын оңдоо болгон. Келишимди орундатуунун алгачкы шарты Аралды эл аралык деңгээлде коргоо, Арал деңизи&amp;#0173;нин маселелери жөнүндөгү мамлекет аралык кеңеш түзүү болгон. Кеңешке Орто Азия өлкөлөрүнүн өкмөт башчыларынын орун басарлары, Россия Федерациясынын өкүлдөрү кирген. Кеңеш өз ишин эл аралык Арал комиссиясынын мүчөлөрү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Дүйнөлүк банк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бирге жүргүзөт. Азыркы учурда Арал маселесин чечүү үчүн бир топ чаралар көрүлүүдө, бирок алардын натыйжасы чектелүү бойдон калууда.&lt;br&gt;Ад.: ''Давыдов М. И., Ваковская Э. М., Тушинский Г. К.,'' Физическая география СССР. Том 2: Азиатская часть СССР: Современные проблемы физической географии. М., 1989–1990; Арал: история исче&amp;#0173;зающего моря. Д., 2003.&lt;br&gt;''Ө. Бараталиев, Б. Үсөнканов.''</div></td></tr> </table>

imported>Temirkan http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%9B_%D0%90%D0%9F%D0%90%D0%90%D0%A2%D0%AB&diff=67154&oldid=prev 2023-10-10T03:36:22Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">03:36, 10 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;&#039;АРАЛ АПААТЫ –&#039;&#039;&#039; антропогендик таасирден Арал деңизинин деңгээлинин төмөндөшүнө байланыштуу Орто Азия &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; Казакстандын зор аймагындагы адамдарга, табиятка, өсүмдүктөр &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; жаныбарлар дүйнөсүнө залака келтирген экологиялык &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; администрациялык-экономикалык кырдаал. 1961-ж. Арал деңизинин көп жылдык орточо деңгээли 53 &#039;&#039;м,&#039;&#039; аянты 66,1 миң  &#039;&#039;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;,&#039;&#039; ал эми көлөмү 1064 &#039;&#039;км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;&#039;&#039; болгон. Сыр-Дарыя, Аму-Дарыя &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; Кара-Кум каналына чектеш жерлерде айдоо аянттарынын кеңейтилиши, ошондой эле Арнасай, Шардара, Сары-Камыш каналчаларынын пайда болушу бул аймакта терс процесстердин жаралышына өбөлгө түзүп, Арал деңизинин көлөмүн азайткан. Бул процесстер негизинен 1970-жылдарда башталып, аймактагы экологиялык тең салмактуулукту бузуп, деңиздин чеке белиндеги жерлерди антропогендик &lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;&#039;АРАЛ АПААТЫ –&#039;&#039;&#039; антропогендик таасирден Арал деңизинин деңгээлинин төмөндөшүнө байланыштуу Орто Азия &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; Казакстандын зор аймагындагы адамдарга, табиятка, өсүмдүктөр &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; жаныбарлар дүйнөсүнө залака келтирген экологиялык &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; администрациялык-экономикалык кырдаал. 1961-ж. Арал деңизинин көп жылдык орточо деңгээли 53 &#039;&#039;м,&#039;&#039; аянты 66,1 миң  &#039;&#039;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;,&#039;&#039; ал эми көлөмү 1064 &#039;&#039;км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;&#039;&#039; болгон. Сыр-Дарыя, Аму-Дарыя &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; Кара-Кум каналына чектеш жерлерде айдоо аянттарынын кеңейтилиши, ошондой эле Арнасай, Шардара, Сары-Камыш каналчаларынын пайда болушу бул аймакта терс процесстердин жаралышына өбөлгө түзүп, Арал деңизинин көлөмүн азайткан. Бул процесстер негизинен 1970-жылдарда башталып, аймактагы экологиялык тең салмактуулукту бузуп, деңиздин чеке белиндеги жерлерди антропогендик &lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_33.png | thumb|Арал деңизинин космостон көрүнүшү.]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_33.png | thumb|Арал деңизинин космостон көрүнүшү.]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>мүнөздөгү чөлдөшүү процессине алып келген. Арал деңизине 1910–60-ж. 62 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' суу куйса, 1961–70-ж. 43,3 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;;'' <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1971– 80</del>-ж. 16,7 км''&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;''; 990-ж. 3,5 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' суу куйган. Мындан 1961–77-ж. Арал деңизине куйган суулардын көлөмү жылына 27,7 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' азайып, анын 22,6 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' сугатка жумшалган. Арал деңизинин аянтынын 1/3 бөлүгүнүн кыскарышынан, Кара-Калпак Республикасынын кышы өтө ызгаардуу, жайы өтө ысык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; кургакчыл боло баштаган. Температуранын жылдык орточо амплитудасы 1,5–2°Сге өзгөргөн. Кум дөбөлөрүндө туздуу кыртыштар түзүлө баштап, туздуу чаңдарды пайда кылган көлдүн суусу тартылып кеткен жерлерде чакан көлмөлөр, рельефтин эолдук формалары, шор жерлер ж. б. пайда болгон. Ал эми жер астындагы суулардын төмөндөп кетишинен, алардын минералдашуусу арткан. Аму-Дарыя менен Сыр-Дарыянын алабы шор</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>мүнөздөгү чөлдөшүү процессине алып келген. Арал деңизине 1910–60-ж. 62 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' суу куйса, 1961–70-ж. 43,3 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;;'' <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1971–80</ins>-ж. 16,7 км''&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;''; 990-ж. 3,5 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' суу куйган. Мындан 1961–77-ж. Арал деңизине куйган суулардын көлөмү жылына 27,7 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' азайып, анын 22,6 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' сугатка жумшалган. Арал деңизинин аянтынын 1/3 бөлүгүнүн кыскарышынан, Кара-Калпак Республикасынын кышы өтө ызгаардуу, жайы өтө ысык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; кургакчыл боло баштаган. Температуранын жылдык орточо амплитудасы 1,5–2°Сге өзгөргөн. Кум дөбөлөрүндө туздуу кыртыштар түзүлө баштап, туздуу чаңдарды пайда кылган көлдүн суусу тартылып кеткен жерлерде чакан көлмөлөр, рельефтин эолдук формалары, шор жерлер ж. б. пайда болгон. Ал эми жер астындагы суулардын төмөндөп кетишинен, алардын минералдашуусу арткан. Аму-Дарыя менен Сыр-Дарыянын алабы шор</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_34.png | thumb|Арал деңизинин тартылуу деңгээли.]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_34.png | thumb|Арал деңизинин тартылуу деңгээли.]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жерлерге айла&amp;#0173;нып, айрым жерлеринде туз чөгүндүлөрүнүн калыңдыгы 1–2 &#039;&#039;м&#039;&#039;ге жеткен. Айрыкча, кургап калган кысыктардын ордуна туздан куралган бархандар пайда болгон. Натыйжада гидрофилдик &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; мезофилдик өсүмдүктөр ээлеген аянттар кыскарып, алардын ордуна тузга чыдамдуу өсүмдүктөр өсө баштаган.&lt;br&gt;1975-жылдан Арал деңизинин аймагы туздун &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; чаңдын чордонуна айланган. Орто эсеп &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; жылына бул аймактан 15–75 млн т чаң атмосферага көтөрүлөт. Негизги чаң куюндары Арал деңи&amp;#0173;зинин түндүк-чыгыш жээгинде пайда болуп, Арал аркылуу өтүп карама-каршы жээкке жетип, андан ары кургактыктын үстү &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; жайылгандыгын космостук изилдөөлөр далилдеген. Куюндар өзүнүн жолунда көптөгөн чаң &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; туз дөбөлөрүн пайда кылуусунун негизинде, 1950–90-ж. чаңды жайылтуу 60 эсеге көбөйгөн. Аму-Дарыянын дельтасында орто эсеп &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; бир чаңдуу куюндан кийин 1,5 млн тга чейин туз чөгүндүлөрү пайда болуп, ар бир гадан 15 тдан 90 тга чейин туз жыйналууда. Арал деңизинин батышында 25–30 &#039;&#039;км&#039;&#039; аралыкта жайгашкан Үстүрттө өсүмдүктөрдүн үстүн калыңдыгы 2–3 &#039;&#039;мм&#039;&#039; болгон туз катмары жаап калганы аныкталган. Куюн учурган чаң &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; туз 2 миң &#039;&#039;км&#039;&#039; аралыкка чейин жетет. Туздуу чаң, тузга каныккан кыртыш суулары ар кандай эпидемиялык ооруларды пайда кылууда. Мурда Арал туз топтогуч бол&amp;#0173;со, азыркы учурда тескерисинче, тузду жайылтуучу болуп калды. Туздардын жайылышы, Аму-Дарыя &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; Сыр-Дарыяда жер семирткичтер &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; уу химикаттардын концентрациясынын көбөйүшү Арал деңизинин аймагын экологиялык курч абалга алып келди.&lt;br&gt;        Бул кесепеттер калктын жашоо шартын төмөндөтүп, чарба иштерин жүргүзүүгө тоскоол болууда. Мисалы, Барса-Келбес аралындагы айбанаттар коругу, Возрождение аралындагы иш орундары жабылды. Миңдеген адам туулуп өскөн жерин таштап, бөлөк облустарга, башка өлкөлөргө көчүүгө мажбур болду. Деңиз жээгинен 400 &#039;&#039;км&#039;&#039; аралыкка чейинки өсүмдүктөр &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; жаныбарлар дүйнөсүнүн түрлөрү азайды. 1987-ж. Арал деңизи боюнча комиссия түзүлүп, анын аймагында экологиялык тең салмактуулукту калыбына келтирүү үчүн бир топ чараларды көргөн. Суу ресурстарын үнөмдүү пайдаланууга өзгөчө көңүл бурулуп, тажрыйба жүзүндө дыйканчылыкта сууну үнөмдөөчү системаны колдонуу чараларын иштеп чыккан. 1988–2000-ж. сугат иштеринде дренаждык коллектордук системаны колдонуу иш чаралары көрүлгөн. Бирок, мурдагы СССР мамлекети жоюлгандан кийин Арал деңизинин экологиялык абалын калыбына келтирүү процесстери токтоп калган. 1993-ж. 26-мартта Кызыл-Ордо шаарында Арал деңизинин маселелери боюнча 1-конференция өткөн. Ал конференцияда Арал деңизи &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; Арал аймагындагы экологиялык коопсуздук, аймактын экологиялык жагдайы каралган. Жыйынтыгында Орто Азия мамлекеттери &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; Казакстан биригип, «Аралды сактоо» келишимин түзгөн. Келишимдин негизги багыты – экологиялык кырдаалдын алдын-алуу, аймактын администрациялык-экономикалык шартына, ден-соолукту сактоого, турмуш-жагдайын оңдоо болгон. Келишимди орундатуунун алгачкы шарты Аралды эл аралык деңгээлде коргоо, Арал деңизи&amp;#0173;нин маселелери жөнүндөгү мамлекет аралык кеңеш түзүү болгон. Кеңешке Орто Азия өлкөлөрүнүн өкмөт башчыларынын орун басарлары, Россия Федерациясынын өкүлдөрү кирген. Кеңеш өз ишин эл аралык Арал комиссиясынын мүчөлөрү &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; Дүйнөлүк банк &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; бирге жүргүзөт. Азыркы учурда Арал маселесин чечүү үчүн бир топ чаралар көрүлүүдө, бирок алардын натыйжасы чектелүү бойдон калууда.&lt;br&gt;Ад.: &#039;&#039;Давыдов М. И., Ваковская Э. М., Тушинский Г. К.,&#039;&#039; Физическая география СССР. Том 2: Азиатская часть СССР: Современные проблемы физической географии. М., 1989–1990; Арал: история исче&amp;#0173;зающего моря. Д., 2003.&lt;br&gt;&#039;&#039;Ө. Бараталиев, Б. Үсөнканов.&#039;&#039;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жерлерге айла&amp;#0173;нып, айрым жерлеринде туз чөгүндүлөрүнүн калыңдыгы 1–2 &#039;&#039;м&#039;&#039;ге жеткен. Айрыкча, кургап калган кысыктардын ордуна туздан куралган бархандар пайда болгон. Натыйжада гидрофилдик &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; мезофилдик өсүмдүктөр ээлеген аянттар кыскарып, алардын ордуна тузга чыдамдуу өсүмдүктөр өсө баштаган.&lt;br&gt;1975-жылдан Арал деңизинин аймагы туздун &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; чаңдын чордонуна айланган. Орто эсеп &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; жылына бул аймактан 15–75 млн т чаң атмосферага көтөрүлөт. Негизги чаң куюндары Арал деңи&amp;#0173;зинин түндүк-чыгыш жээгинде пайда болуп, Арал аркылуу өтүп карама-каршы жээкке жетип, андан ары кургактыктын үстү &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; жайылгандыгын космостук изилдөөлөр далилдеген. Куюндар өзүнүн жолунда көптөгөн чаң &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; туз дөбөлөрүн пайда кылуусунун негизинде, 1950–90-ж. чаңды жайылтуу 60 эсеге көбөйгөн. Аму-Дарыянын дельтасында орто эсеп &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; бир чаңдуу куюндан кийин 1,5 млн тга чейин туз чөгүндүлөрү пайда болуп, ар бир гадан 15 тдан 90 тга чейин туз жыйналууда. Арал деңизинин батышында 25–30 &#039;&#039;км&#039;&#039; аралыкта жайгашкан Үстүрттө өсүмдүктөрдүн үстүн калыңдыгы 2–3 &#039;&#039;мм&#039;&#039; болгон туз катмары жаап калганы аныкталган. Куюн учурган чаң &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; туз 2 миң &#039;&#039;км&#039;&#039; аралыкка чейин жетет. Туздуу чаң, тузга каныккан кыртыш суулары ар кандай эпидемиялык ооруларды пайда кылууда. Мурда Арал туз топтогуч бол&amp;#0173;со, азыркы учурда тескерисинче, тузду жайылтуучу болуп калды. Туздардын жайылышы, Аму-Дарыя &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; Сыр-Дарыяда жер семирткичтер &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; уу химикаттардын концентрациясынын көбөйүшү Арал деңизинин аймагын экологиялык курч абалга алып келди.&lt;br&gt;        Бул кесепеттер калктын жашоо шартын төмөндөтүп, чарба иштерин жүргүзүүгө тоскоол болууда. Мисалы, Барса-Келбес аралындагы айбанаттар коругу, Возрождение аралындагы иш орундары жабылды. Миңдеген адам туулуп өскөн жерин таштап, бөлөк облустарга, башка өлкөлөргө көчүүгө мажбур болду. Деңиз жээгинен 400 &#039;&#039;км&#039;&#039; аралыкка чейинки өсүмдүктөр &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; жаныбарлар дүйнөсүнүн түрлөрү азайды. 1987-ж. Арал деңизи боюнча комиссия түзүлүп, анын аймагында экологиялык тең салмактуулукту калыбына келтирүү үчүн бир топ чараларды көргөн. Суу ресурстарын үнөмдүү пайдаланууга өзгөчө көңүл бурулуп, тажрыйба жүзүндө дыйканчылыкта сууну үнөмдөөчү системаны колдонуу чараларын иштеп чыккан. 1988–2000-ж. сугат иштеринде дренаждык коллектордук системаны колдонуу иш чаралары көрүлгөн. Бирок, мурдагы СССР мамлекети жоюлгандан кийин Арал деңизинин экологиялык абалын калыбына келтирүү процесстери токтоп калган. 1993-ж. 26-мартта Кызыл-Ордо шаарында Арал деңизинин маселелери боюнча 1-конференция өткөн. Ал конференцияда Арал деңизи &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; Арал аймагындагы экологиялык коопсуздук, аймактын экологиялык жагдайы каралган. Жыйынтыгында Орто Азия мамлекеттери &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; Казакстан биригип, «Аралды сактоо» келишимин түзгөн. Келишимдин негизги багыты – экологиялык кырдаалдын алдын-алуу, аймактын администрациялык-экономикалык шартына, ден-соолукту сактоого, турмуш-жагдайын оңдоо болгон. Келишимди орундатуунун алгачкы шарты Аралды эл аралык деңгээлде коргоо, Арал деңизи&amp;#0173;нин маселелери жөнүндөгү мамлекет аралык кеңеш түзүү болгон. Кеңешке Орто Азия өлкөлөрүнүн өкмөт башчыларынын орун басарлары, Россия Федерациясынын өкүлдөрү кирген. Кеңеш өз ишин эл аралык Арал комиссиясынын мүчөлөрү &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; Дүйнөлүк банк &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; бирге жүргүзөт. Азыркы учурда Арал маселесин чечүү үчүн бир топ чаралар көрүлүүдө, бирок алардын натыйжасы чектелүү бойдон калууда.&lt;br&gt;Ад.: &#039;&#039;Давыдов М. И., Ваковская Э. М., Тушинский Г. К.,&#039;&#039; Физическая география СССР. Том 2: Азиатская часть СССР: Современные проблемы физической географии. М., 1989–1990; Арал: история исче&amp;#0173;зающего моря. Д., 2003.&lt;br&gt;&#039;&#039;Ө. Бараталиев, Б. Үсөнканов.&#039;&#039;</div></td></tr> </table>

imported>Begay http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%9B_%D0%90%D0%9F%D0%90%D0%90%D0%A2%D0%AB&diff=67153&oldid=prev 2023-10-10T03:34:24Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">03:34, 10 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АРАЛ АПААТЫ –''' антропогендик таасирден Арал деңизинин деңгээлинин төмөндөшүнө байланыштуу Орто Азия &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Казакстандын зор аймагындагы адамдарга, табиятка, өсүмдүктөр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жаныбарлар дүйнөсүнө залака келтирген экологиялык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; администрациялык-экономикалык кырдаал. 1961-ж. Арал деңизинин көп жылдык орточо деңгээли 53 ''м,'' аянты 66,1 миң  ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;,'' ал эми көлөмү 1064 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' болгон. Сыр-Дарыя, Аму-Дарыя &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Кара-Кум каналына чектеш жерлерде айдоо аянттарынын кеңейтилиши, ошондой эле Арнасай, Шардара, Сары-Камыш каналчаларынын пайда болушу бул аймакта терс процесстердин жаралышына өбөлгө түзүп, Арал деңизинин көлөмүн азайткан. Бул процесстер негизинен 1970-жылдарда башталып, аймактагы экологиялык тең салмактуулукту бузуп, деңиздин чеке <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">белиндегижерлерди </del>антропогендик &lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АРАЛ АПААТЫ –''' антропогендик таасирден Арал деңизинин деңгээлинин төмөндөшүнө байланыштуу Орто Азия &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Казакстандын зор аймагындагы адамдарга, табиятка, өсүмдүктөр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жаныбарлар дүйнөсүнө залака келтирген экологиялык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; администрациялык-экономикалык кырдаал. 1961-ж. Арал деңизинин көп жылдык орточо деңгээли 53 ''м,'' аянты 66,1 миң  ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;,'' ал эми көлөмү 1064 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' болгон. Сыр-Дарыя, Аму-Дарыя &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Кара-Кум каналына чектеш жерлерде айдоо аянттарынын кеңейтилиши, ошондой эле Арнасай, Шардара, Сары-Камыш каналчаларынын пайда болушу бул аймакта терс процесстердин жаралышына өбөлгө түзүп, Арал деңизинин көлөмүн азайткан. Бул процесстер негизинен 1970-жылдарда башталып, аймактагы экологиялык тең салмактуулукту бузуп, деңиздин чеке <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">белиндеги жерлерди </ins>антропогендик &lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_33.png | thumb|Арал деңизинин космостон көрүнүшү]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_33.png | thumb|Арал деңизинин космостон көрүнүшү<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</ins>]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>мүнөздөгү чөлдөшүү процессине алып келген. Арал деңизине 1910–60-ж. 62 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' суу куйса, 1961–70-ж. ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;;'' 1971– 80-ж. 16,7 км''&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;''; 990-ж. 3,5 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' суу куйган. Мындан 1961–77-ж. Арал деңизине куйган суулардын көлөмү жылына 27,7 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' азайып, анын 22,6 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' сугатка жумшалган. Арал деңизинин аянтынын 1/3 бөлүгүнүн кыскарышынан, Кара-Калпак Республикасынын кышы өтө ызгаардуу, жайы өтө ысык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; кургакчыл боло баштаган. Температуранын жылдык орточо амплитудасы 1,5–2°Сге өзгөргөн. Кум дөбөлөрүндө туздуу кыртыштар түзүлө баштап, туздуу чаңдарды пайда кылган көлдүн суусу тартылып кеткен жерлерде чакан көлмөлөр, рельефтин эолдук формалары, шор жерлер ж. б. пайда болгон. Ал эми жер астындагы суулардын төмөндөп кетишинен, алардын минералдашуусу арткан. Аму-Дарыя менен Сыр-Дарыянын алабы шор</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>мүнөздөгү чөлдөшүү процессине алып келген. Арал деңизине 1910–60-ж. 62 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' суу куйса, 1961–70-ж. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">43,3 </ins>''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;;'' 1971– 80-ж. 16,7 км''&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;''; 990-ж. 3,5 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' суу куйган. Мындан 1961–77-ж. Арал деңизине куйган суулардын көлөмү жылына 27,7 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' азайып, анын 22,6 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' сугатка жумшалган. Арал деңизинин аянтынын 1/3 бөлүгүнүн кыскарышынан, Кара-Калпак Республикасынын кышы өтө ызгаардуу, жайы өтө ысык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; кургакчыл боло баштаган. Температуранын жылдык орточо амплитудасы 1,5–2°Сге өзгөргөн. Кум дөбөлөрүндө туздуу кыртыштар түзүлө баштап, туздуу чаңдарды пайда кылган көлдүн суусу тартылып кеткен жерлерде чакан көлмөлөр, рельефтин эолдук формалары, шор жерлер ж. б. пайда болгон. Ал эми жер астындагы суулардын төмөндөп кетишинен, алардын минералдашуусу арткан. Аму-Дарыя менен Сыр-Дарыянын алабы шор</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_34.png | thumb|Арал деңизинин тартылуу деңгээли.]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_34.png | thumb|Арал деңизинин тартылуу деңгээли.]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">шор </del>жерлерге айла&amp;#0173;нып, айрым жерлеринде туз чөгүндүлөрүнүн калыңдыгы 1–2 ''м''ге жеткен. Айрыкча, кургап калган кысыктардын ордуна туздан куралган бархандар пайда болгон. Натыйжада гидрофилдик &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; мезофилдик өсүмдүктөр ээлеген аянттар кыскарып, алардын ордуна тузга чыдамдуу өсүмдүктөр өсө баштаган.&lt;br&gt;1975-жылдан Арал деңизинин аймагы туздун &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; чаңдын чордонуна айланган. Орто эсеп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жылына бул аймактан 15–75 млн т чаң атмосферага көтөрүлөт. Негизги чаң куюндары Арал деңи&amp;#0173;зинин түндүк-чыгыш жээгинде пайда болуп, Арал аркылуу өтүп карама-каршы жээкке жетип, андан ары кургактыктын үстү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жайылгандыгын космостук изилдөөлөр далилдеген. Куюндар өзүнүн жолунда көптөгөн чаң &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; туз дөбөлөрүн пайда кылуусунун негизинде, 1950–90-ж. чаңды жайылтуу 60 эсеге көбөйгөн. Аму-Дарыянын дельтасында орто эсеп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бир чаңдуу куюндан кийин 1,5 млн тга чейин туз чөгүндүлөрү пайда болуп, ар бир гадан 15 тдан 90 тга чейин туз жыйналууда. Арал деңизинин батышында 25–30 ''км'' аралыкта жайгашкан Үстүрттө өсүмдүктөрдүн үстүн калыңдыгы 2–3 ''мм'' болгон туз катмары жаап калганы аныкталган. Куюн учурган чаң &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; туз 2 миң ''км'' аралыкка чейин жетет. Туздуу чаң, тузга каныккан кыртыш суулары ар кандай эпидемиялык ооруларды пайда кылууда. Мурда Арал туз топтогуч бол&amp;#0173;со, азыркы учурда тескерисинче, тузду жайылтуучу болуп калды. Туздардын жайылышы, Аму-Дарыя &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Сыр-Дарыяда жер семирткичтер &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; уу химикаттардын концентрациясынын көбөйүшү Арал деңизинин аймагын экологиялык курч абалга алып келди.&lt;br&gt;        Бул кесепеттер калктын жашоо шартын төмөндөтүп, чарба иштерин жүргүзүүгө тоскоол болууда. Мисалы, Барса-Келбес аралындагы айбанаттар коругу, Возрождение аралындагы иш орундары жабылды. Миңдеген адам туулуп өскөн жерин таштап, бөлөк облустарга, башка өлкөлөргө көчүүгө мажбур болду. Деңиз жээгинен 400 ''км'' аралыкка чейинки өсүмдүктөр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жаныбарлар дүйнөсүнүн түрлөрү азайды. 1987-ж. Арал деңизи боюнча комиссия түзүлүп, анын аймагында экологиялык тең салмактуулукту калыбына келтирүү үчүн бир топ чараларды көргөн. Суу ресурстарын үнөмдүү пайдаланууга өзгөчө көңүл бурулуп, тажрыйба жүзүндө дыйканчылыкта сууну үнөмдөөчү системаны колдонуу чараларын иштеп чыккан. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1988-2000</del>-ж. сугат иштеринде дренаждык коллектордук системаны колдонуу иш чаралары көрүлгөн. Бирок, мурдагы СССР мамлекети жоюлгандан кийин Арал деңизинин экологиялык абалын калыбына келтирүү процесстери токтоп калган. 1993-ж. 26-мартта Кызыл-Ордо шаарында Арал деңизинин маселелери боюнча 1-конференция өткөн. Ал конференцияда Арал деңизи &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Арал аймагындагы экологиялык коопсуздук, аймактын экологиялык жагдайы каралган. Жыйынтыгында Орто Азия мамлекеттери &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Казакстан биригип, «Аралды сактоо» келишимин түзгөн. Келишимдин негизги багыты – экологиялык кырдаалдын алдын-алуу, аймактын администрациялык-экономикалык шартына, ден-соолукту сактоого, турмуш-жагдайын оңдоо болгон. Келишимди орундатуунун алгачкы шарты Аралды эл аралык деңгээлде коргоо, Арал деңизи&amp;#0173;нин маселелери жөнүндөгү мамлекет аралык кеңеш түзүү болгон. Кеңешке Орто Азия өлкөлөрүнүн өкмөт башчыларынын орун басарлары, Россия Федерациясынын өкүлдөрү кирген. Кеңеш өз ишин эл аралык Арал комиссиясынын мүчөлөрү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Дүйнөлүк банк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бирге жүргүзөт. Азыркы учурда Арал маселесин чечүү үчүн бир топ чаралар көрүлүүдө, бирок алардын натыйжасы чектелүү бойдон калууда.&lt;br&gt;Ад.: ''Давыдов М. И., Ваковская Э. М., Тушинский Г. К.,'' Физическая география СССР. Том 2: Азиатская часть СССР: Современные проблемы физической географии. М., 1989–1990; Арал: история исче&amp;#0173;зающего моря. Д., 2003.&lt;br&gt;''Ө. Бараталиев, Б. Үсөнканов.''</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жерлерге айла&amp;#0173;нып, айрым жерлеринде туз чөгүндүлөрүнүн калыңдыгы 1–2 ''м''ге жеткен. Айрыкча, кургап калган кысыктардын ордуна туздан куралган бархандар пайда болгон. Натыйжада гидрофилдик &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; мезофилдик өсүмдүктөр ээлеген аянттар кыскарып, алардын ордуна тузга чыдамдуу өсүмдүктөр өсө баштаган.&lt;br&gt;1975-жылдан Арал деңизинин аймагы туздун &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; чаңдын чордонуна айланган. Орто эсеп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жылына бул аймактан 15–75 млн т чаң атмосферага көтөрүлөт. Негизги чаң куюндары Арал деңи&amp;#0173;зинин түндүк-чыгыш жээгинде пайда болуп, Арал аркылуу өтүп карама-каршы жээкке жетип, андан ары кургактыктын үстү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жайылгандыгын космостук изилдөөлөр далилдеген. Куюндар өзүнүн жолунда көптөгөн чаң &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; туз дөбөлөрүн пайда кылуусунун негизинде, 1950–90-ж. чаңды жайылтуу 60 эсеге көбөйгөн. Аму-Дарыянын дельтасында орто эсеп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бир чаңдуу куюндан кийин 1,5 млн тга чейин туз чөгүндүлөрү пайда болуп, ар бир гадан 15 тдан 90 тга чейин туз жыйналууда. Арал деңизинин батышында 25–30 ''км'' аралыкта жайгашкан Үстүрттө өсүмдүктөрдүн үстүн калыңдыгы 2–3 ''мм'' болгон туз катмары жаап калганы аныкталган. Куюн учурган чаң &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; туз 2 миң ''км'' аралыкка чейин жетет. Туздуу чаң, тузга каныккан кыртыш суулары ар кандай эпидемиялык ооруларды пайда кылууда. Мурда Арал туз топтогуч бол&amp;#0173;со, азыркы учурда тескерисинче, тузду жайылтуучу болуп калды. Туздардын жайылышы, Аму-Дарыя &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Сыр-Дарыяда жер семирткичтер &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; уу химикаттардын концентрациясынын көбөйүшү Арал деңизинин аймагын экологиялык курч абалга алып келди.&lt;br&gt;        Бул кесепеттер калктын жашоо шартын төмөндөтүп, чарба иштерин жүргүзүүгө тоскоол болууда. Мисалы, Барса-Келбес аралындагы айбанаттар коругу, Возрождение аралындагы иш орундары жабылды. Миңдеген адам туулуп өскөн жерин таштап, бөлөк облустарга, башка өлкөлөргө көчүүгө мажбур болду. Деңиз жээгинен 400 ''км'' аралыкка чейинки өсүмдүктөр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жаныбарлар дүйнөсүнүн түрлөрү азайды. 1987-ж. Арал деңизи боюнча комиссия түзүлүп, анын аймагында экологиялык тең салмактуулукту калыбына келтирүү үчүн бир топ чараларды көргөн. Суу ресурстарын үнөмдүү пайдаланууга өзгөчө көңүл бурулуп, тажрыйба жүзүндө дыйканчылыкта сууну үнөмдөөчү системаны колдонуу чараларын иштеп чыккан. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1988–2000</ins>-ж. сугат иштеринде дренаждык коллектордук системаны колдонуу иш чаралары көрүлгөн. Бирок, мурдагы СССР мамлекети жоюлгандан кийин Арал деңизинин экологиялык абалын калыбына келтирүү процесстери токтоп калган. 1993-ж. 26-мартта Кызыл-Ордо шаарында Арал деңизинин маселелери боюнча 1-конференция өткөн. Ал конференцияда Арал деңизи &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Арал аймагындагы экологиялык коопсуздук, аймактын экологиялык жагдайы каралган. Жыйынтыгында Орто Азия мамлекеттери &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Казакстан биригип, «Аралды сактоо» келишимин түзгөн. Келишимдин негизги багыты – экологиялык кырдаалдын алдын-алуу, аймактын администрациялык-экономикалык шартына, ден-соолукту сактоого, турмуш-жагдайын оңдоо болгон. Келишимди орундатуунун алгачкы шарты Аралды эл аралык деңгээлде коргоо, Арал деңизи&amp;#0173;нин маселелери жөнүндөгү мамлекет аралык кеңеш түзүү болгон. Кеңешке Орто Азия өлкөлөрүнүн өкмөт башчыларынын орун басарлары, Россия Федерациясынын өкүлдөрү кирген. Кеңеш өз ишин эл аралык Арал комиссиясынын мүчөлөрү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Дүйнөлүк банк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бирге жүргүзөт. Азыркы учурда Арал маселесин чечүү үчүн бир топ чаралар көрүлүүдө, бирок алардын натыйжасы чектелүү бойдон калууда.&lt;br&gt;Ад.: ''Давыдов М. И., Ваковская Э. М., Тушинский Г. К.,'' Физическая география СССР. Том 2: Азиатская часть СССР: Современные проблемы физической географии. М., 1989–1990; Арал: история исче&amp;#0173;зающего моря. Д., 2003.&lt;br&gt;''Ө. Бараталиев, Б. Үсөнканов.''</div></td></tr> </table>

imported>Begay http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%9B_%D0%90%D0%9F%D0%90%D0%90%D0%A2%D0%AB&diff=67152&oldid=prev 2023-10-10T03:23:23Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">03:23, 10 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;&#039;АРАЛ АПААТЫ –&#039;&#039;&#039; антропогендик таасирден Арал деңизинин деңгээлинин төмөндөшүнө байланыштуу Орто Азия &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; Казакстандын зор аймагындагы адамдарга, табиятка, өсүмдүктөр &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; жаныбарлар дүйнөсүнө залака келтирген экологиялык &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; администрациялык-экономикалык кырдаал. 1961-ж. Арал деңизинин көп жылдык орточо деңгээли 53 &#039;&#039;м,&#039;&#039; аянты 66,1 миң  &#039;&#039;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;,&#039;&#039; ал эми көлөмү 1064 &#039;&#039;км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;&#039;&#039; болгон. Сыр-Дарыя, Аму-Дарыя &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; Кара-Кум каналына чектеш жерлерде айдоо аянттарынын кеңейтилиши, ошондой эле Арнасай, Шардара, Сары-Камыш каналчаларынын пайда болушу бул аймакта терс процесстердин жаралышына өбөлгө түзүп, Арал деңизинин көлөмүн азайткан. Бул процесстер негизинен 1970-жылдарда башталып, аймактагы экологиялык тең салмактуулукту бузуп, деңиздин чеке белиндегижерлерди антропогендик &lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;&#039;АРАЛ АПААТЫ –&#039;&#039;&#039; антропогендик таасирден Арал деңизинин деңгээлинин төмөндөшүнө байланыштуу Орто Азия &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; Казакстандын зор аймагындагы адамдарга, табиятка, өсүмдүктөр &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; жаныбарлар дүйнөсүнө залака келтирген экологиялык &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; администрациялык-экономикалык кырдаал. 1961-ж. Арал деңизинин көп жылдык орточо деңгээли 53 &#039;&#039;м,&#039;&#039; аянты 66,1 миң  &#039;&#039;км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;,&#039;&#039; ал эми көлөмү 1064 &#039;&#039;км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;&#039;&#039; болгон. Сыр-Дарыя, Аму-Дарыя &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; Кара-Кум каналына чектеш жерлерде айдоо аянттарынын кеңейтилиши, ошондой эле Арнасай, Шардара, Сары-Камыш каналчаларынын пайда болушу бул аймакта терс процесстердин жаралышына өбөлгө түзүп, Арал деңизинин көлөмүн азайткан. Бул процесстер негизинен 1970-жылдарда башталып, аймактагы экологиялык тең салмактуулукту бузуп, деңиздин чеке белиндегижерлерди антропогендик &lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_33.png | thumb|Арал деңизинин космостон <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дан </del>көрүнүшү]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_33.png | thumb|Арал деңизинин космостон көрүнүшү]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>мүнөздөгү чөлдөшүү процессине алып келген. Арал деңизине <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1910–</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>мүнөздөгү чөлдөшүү процессине алып келген. Арал деңизине <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1910–60</ins>-ж. 62 ''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;</ins>'' суу куйса, 1961–70-ж. ''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;</ins>;'' 1971– 80-ж. 16,7 <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">км''&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;''</ins>; 990-ж. 3,5 ''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;</ins>'' суу куйган. Мындан <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1961–77</ins>-ж. Арал деңизине куйган суулардын көлөмү жылына 27,7 ''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;</ins>'' азайып, анын 22,6 ''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;</ins>'' сугатка жумшалган. Арал деңизинин аянтынын 1/3 бөлүгүнүн кыскарышынан, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кара</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Калпак Республикасынын </ins>кышы өтө ызгаардуу, жайы өтө ысык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; кургакчыл боло баштаган. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Температуранын </ins>жылдык <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">орточо </ins>амплитудасы 1,<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">5–2°Сге </ins>өзгөргөн. Кум дөбөлөрүндө туздуу кыртыштар түзүлө <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">баштап</ins>, туздуу чаңдарды пайда кылган көлдүн суусу тартылып кеткен жерлерде чакан көлмөлөр, рельефтин эолдук формалары, шор жерлер ж. б. пайда болгон. Ал эми жер астындагы суулардын төмөндөп кетишинен, алардын минералдашуусу арткан. Аму-Дарыя <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен Сыр-Дарыянын алабы шор</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">60</del>-ж. 62 ''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">км3</del>'' суу куйса, 1961–70-ж. ''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">км3</del>;'' 1971– 80-ж. 16,7 <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">о3</del>; 990-ж. 3,5 ''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">км3</del>'' суу куйган. Мындан <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1961 –77</del>-ж. Арал деңизине куйган суулардын көлөмү жылына 27,7 ''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">км3</del>'' азайып, анын 22,6 ''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">км3</del>'' сугатка жумшалган. Арал деңизинин аянтынын 1/3 бөлүгүнүн кыскарышынан, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Каракалпак Респ</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">канын </del>кышы өтө ызгаардуу, жайы өтө ысык &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; кургакчыл боло баштаган. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Темп-ранын </del>жылдык <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">орт. </del>амплитудасы 1,<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">5–мпа 2°Сге </del>өзгөргөн. Кум дөбөлөрүндө туздуу кыртыштар түзүлө <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">баштан</del>, туздуу чаңдарды пайда кылган көлдүн суусу тартылып кеткен жерлерде чакан көлмөлөр, рельефтин эолдук формалары, шор жерлер ж. б. пайда болгон. Ал эми жер астындагы суулардын төмөндөп кетишинен, алардын минералдашуусу арткан. Аму-Дарыя</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_34.png | thumb|Арал деңизинин тартылуу деңгээли.]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_34.png | thumb|Арал деңизинин тартылуу деңгээли.]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Сыр-Дарыянын алабы </del>шор жерлерге айла&amp;#0173;нып, айрым жерлеринде туз чөгүндүлөрүнүн калыңдыгы 1–2 ''м<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</del>''ге<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''' </del>жеткен. Айрыкча, кургап калган кысыктардын ордуна туздан куралган бархандар пайда болгон. Натыйжада гидрофилдик &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; мезофилдик өсүмдүктөр ээлеген аянттар кыскарып, алардын ордуна тузга чыдамдуу өсүмдүктөр өсө баштаган<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.н</del>.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>шор жерлерге айла&amp;#0173;нып, айрым жерлеринде туз чөгүндүлөрүнүн калыңдыгы 1–2 ''м''ге жеткен. Айрыкча, кургап калган кысыктардын ордуна туздан куралган бархандар пайда болгон. Натыйжада гидрофилдик &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; мезофилдик өсүмдүктөр ээлеген аянттар кыскарып, алардын ордуна тузга чыдамдуу өсүмдүктөр өсө баштаган.&lt;br&gt;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1975-</ins>жылдан Арал деңизинин аймагы туздун &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чаңдын </ins>чордонуна айланган. Орто эсеп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жылына бул аймактан 15–75 млн т чаң <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атмосферага </ins>көтөрүлөт. Негизги чаң куюндары Арал деңи&amp;#0173;зинин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түндүк</ins>-чыгыш жээгинде пайда болуп, Арал аркылуу өтүп карама-каршы жээкке жетип, андан ары кургактыктын үстү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жайылгандыгын космостук изилдөөлөр далилдеген. Куюндар өзүнүн жолунда көптөгөн чаң &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; туз дөбөлөрүн пайда кылуусунун негизинде, 1950–90-ж. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чаңды </ins>жайылтуу 60 эсеге көбөйгөн. Аму-Дарыянын дельтасында орто эсеп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бир чаңдуу куюндан кийин 1,5 млн тга чейин туз чөгүндүлөрү пайда болуп, ар бир гадан 15 тдан 90 тга чейин туз жыйналууда. Арал деңизинин батышында 25–30 ''км'' аралыкта жайгашкан Үстүрттө өсүмдүктөрдүн үстүн калыңдыгы 2–3 ''мм'' болгон туз катмары жаап калганы аныкталган. Куюн учурган чаң &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; туз 2 миң ''км'' аралыкка чейин жетет. Туздуу чаң, тузга каныккан кыртыш суулары ар кандай эпидемиялык ооруларды пайда кылууда. Мурда Арал туз топтогуч бол&amp;#0173;со, азыркы учурда тескерисинче, тузду жайылтуучу болуп калды. Туздардын жайылышы, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Аму-Дарыя </ins>&lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Сыр-Дарыяда жер семирткичтер &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; уу химикаттардын концентрациясынын көбөйүшү Арал деңизинин аймагын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экологиялык </ins>курч абалга алып келди.&lt;br&gt; <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">      </ins>Бул кесепеттер калктын жашоо шартын төмөндөтүп, чарба иштерин жүргүзүүгө тоскоол болууда. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Мисалы</ins>, Барса-Келбес <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">аралындагы </ins>айбанаттар коругу, Возрождение <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">аралындагы </ins>иш орундары жабылды. Миңдеген адам туулуп өскөн жерин таштап, бөлөк <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">облустарга</ins>, башка өлкөлөргө көчүүгө мажбур болду. Деңиз жээгинен 400 ''км'' аралыкка чейинки өсүмдүктөр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жаныбарлар дүйнөсүнүн түрлөрү азайды. 1987-ж. Арал деңизи <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </ins>комиссия түзүлүп, анын аймагында <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экологиялык </ins>тең салмактуулукту калыбына келтирүү үчүн бир топ чараларды көргөн. Суу ресурстарын үнөмдүү пайдаланууга өзгөчө көңүл бурулуп, тажрыйба жүзүндө дыйканчылыкта сууну үнөмдөөчү системаны колдонуу чараларын иштеп чыккан. 1988-2000-ж. сугат иштеринде дренаждык коллектордук системаны колдонуу иш чаралары көрүлгөн. Бирок, мурдагы СССР мамлекети жоюлгандан кийин Арал деңизинин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экологиялык </ins>абалын калыбына келтирүү процесстери токтоп калган. 1993-ж. 26-мартта Кызыл-Ордо <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">шаарында </ins>Арал деңизинин маселелери <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </ins>1-конференция өткөн. Ал конференцияда Арал деңизи &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Арал аймагындагы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экологиялык </ins>коопсуздук, аймактын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экологиялык </ins>жагдайы каралган. Жыйынтыгында <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Орто </ins>Азия мамлекеттери &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Казакстан биригип, «Аралды сактоо» келишимин түзгөн. Келишимдин негизги багыты – <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экологиялык кырдаалдын </ins>алдын-алуу, аймактын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">администрациялык</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экономикалык </ins>шартына, ден-соолукту сактоого, турмуш-жагдайын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">оңдоо </ins>болгон. Келишимди орундатуунун алгачкы шарты Аралды эл аралык деңгээлде коргоо, Арал деңизи&amp;#0173;нин маселелери <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жөнүндөгү </ins>мамлекет аралык кеңеш түзүү болгон. Кеңешке <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Орто </ins>Азия өлкөлөрүнүн өкмөт башчыларынын орун басарлары, Россия Федерациясынын өкүлдөрү кирген. Кеңеш өз ишин эл аралык Арал комиссиясынын мүчөлөрү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Дүйнөлүк банк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бирге жүргүзөт. Азыркы учурда Арал маселесин чечүү үчүн бир топ чаралар көрүлүүдө, бирок алардын натыйжасы чектелүү бойдон калууда.&lt;br&gt;Ад.: ''Давыдов М. И., Ваковская Э. М., <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Тушинский Г</ins>. К.,'' Физическая география СССР. Том 2: Азиатская часть СССР: Современные проблемы физической географии. М., <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1989–1990</ins>; Арал: история исче&amp;#0173;зающего моря. Д., 2003.&lt;br&gt;''Ө. Бараталиев, Б. Үсөнканов.''</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жылдан Арал деңизинин аймагы туздун &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чандын </del>чордонуна айланган. Орто эсеп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жылына бул аймактан 15–75 млн т чаң <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атм-га </del>көтөрүлөт. Негизги чаң куюндары Арал деңи&amp;#0173;зинин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түн.</del>-чыгыш жээгинде пайда болуп, Арал аркылуу өтүп карама-каршы жээкке жетип, андан ары кургактыктын үстү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жайылгандыгын космостук изилдөөлөр далилдеген. Куюндар өзүнүн жолунда көптөгөн чаң &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; туз дөбөлөрүн пайда кылуусунун негизинде, 1950–90-ж. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чанды </del>жайылтуу 60 эсеге көбөйгөн. Аму-Дарыянын дельтасында орто эсеп &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бир чаңдуу куюндан кийин 1,5 млн тга<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''.'' </del>чейин туз чөгүндүлөрү пайда болуп, ар бир гадан 15 тдан 90 тга<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''.'' </del>чейин туз жыйналууда. Арал деңизинин батышында 25–30 <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>''км'' аралыкта жайгашкан Үстүрттө өсүмдүктөрдүн үстүн калыңдыгы 2–3 <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>''мм'' болгон туз катмары жаап калганы аныкталган. Куюн учурган чаң &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; туз 2 миң <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>''км'' аралыкка чейин жетет. Туздуу чаң, тузга каныккан кыртыш суулары ар кандай эпидемиялык ооруларды пайда кылууда. Мурда Арал туз топтогуч бол&amp;#0173;со, азыркы учурда тескерисинче, тузду жайылтуучу болуп калды. Туздардын жайылышы, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">АмуДарыя </del>&lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Сыр-Дарыяда жер семирткичтер &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; уу химикаттардын концентрациясынын көбөйүшү Арал деңизинин аймагын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экол. </del>курч абалга алып келди<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.и</del>.&lt;br&gt;</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б </del>Бул кесепеттер калктын жашоо шартын төмөндөтүп, чарба иштерин жүргүзүүгө тоскоол болууда. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Мис.</del>, Барса-Келбес <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">а-ндагы </del>айбанаттар коругу, Возрождение <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">а-ндагы </del>иш орундары жабылды. Миңдеген адам туулуп өскөн жерин таштап, бөлөк <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">обл-тарга</del>, башка өлкөлөргө көчүүгө мажбур болду. Деңиз жээгинен 400 ''км'' аралыкка чейинки өсүмдүктөр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жаныбарлар дүйнөсүнүн түрлөрү азайды. 1987-ж. Арал деңизи <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </del>комиссия түзүлүп, анын аймагында <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экол. </del>тең салмактуулукту калыбына келтирүү үчүн бир топ чараларды көргөн. Суу ресурстарын үнөмдүү пайдаланууга өзгөчө көңүл бурулуп, тажрыйба жүзүндө дыйканчылыкта сууну үнөмдөөчү системаны колдонуу чараларын иштеп чыккан. 1988-2000-ж. сугат иштеринде дренаждык коллектордук системаны колдонуу иш чаралары көрүлгөн. Бирок, мурдагы СССР мамлекети жоюлгандан кийин Арал деңизинин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экол. </del>абалын калыбына келтирүү процесстери токтоп калган. 1993-ж. 26-мартта Кызыл-Ордо <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ш-нда </del>Арал деңизинин маселелери <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </del>1-конференция өткөн. Ал конференцияда Арал деңизи &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Арал аймагындагы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экол. </del>коопсуздук, аймактын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экол. </del>жагдайы каралган. Жыйынтыгында <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">О. </del>Азия мамлекеттери &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Казакстан биригип, «Аралды сактоо» келишимин түзгөн. Келишимдин негизги багыты – <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экол. кырдаалды </del>алдын-алуу, аймактын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">адм.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экон. </del>шартына, ден-соолукту сактоого, турмуш-жагдайын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ондоо </del>болгон. Келишимди орундатуунун алгачкы шарты Аралды эл аралык деңгээлде коргоо, Арал <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">деңизиал </del>деңизи&amp;#0173;нин маселелери <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-дөгү </del>мамлекет аралык кеңеш түзүү болгон. Кеңешке <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">О. </del>Азия өлкөлөрүнүн өкмөт башчыларынын орун басарлары, Россия Федерациясынын өкүлдөрү кирген. Кеңеш өз ишин эл аралык Арал комиссиясынын мүчөлөрү &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Дүйнөлүк банк &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; бирге жүргүзөт. Азыркы учурда Арал маселесин чечүү үчүн бир топ чаралар көрүлүүдө, бирок<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">, </del>алардын натыйжасы чектелүү бойдон калууда.&lt;br&gt;Ад.: ''Давыдов М. И., Ваковская Э. М., <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ТушинскийГ</del>. К.,'' Физическая география СССР. Том 2: Азиатская<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>часть СССР: Современные проблемы физической географии. М., <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1989-1990</del>; Арал: история исче&amp;#0173;зающего моря. Д., 2003.&lt;br&gt;</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>''Ө. Бараталиев, Б. Үсөнканов.''</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> </table>

imported>Begay http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%9B_%D0%90%D0%9F%D0%90%D0%90%D0%A2%D0%AB&diff=67151&oldid=prev 2023-10-10T03:09:08Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">03:09, 10 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АРАЛ <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">АПААТЫ–</del>''' антропогендик таасирден Арал деңизинин деңгээлинин төмөндөшүнө байланыштуу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">О. </del>Азия &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Казакстандын зор аймагындагы адамдарга, табиятка, өсүмдүктөр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жаныбарлар дүйнөсүнө залака келтирген <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экол. </del>&lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">адм.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экон. </del>кырдаал. 1961-ж. Арал деңизинин көп жылдык <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">орт. </del>деңгээли 53 ''м,'' аянты 66,1 миң  ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;,'' ал эми көлөмү 1064 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' болгон. Сыр-Дарыя, Аму-Дарыя &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Кара-Кум каналына чектеш жерлерде айдоо аянттарынын кеңейтилиши, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">о. </del>эле Арнасай, Шардара, Сары-Камыш каналчаларынын пайда болушу бул аймакта терс процесстердин жаралышына өбөлгө түзүп,Арал деңизинин көлөмүн азайткан. Бул процесстер негизинен 1970-жылдарда башталып,&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АРАЛ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">АПААТЫ –</ins>''' антропогендик таасирден Арал деңизинин деңгээлинин төмөндөшүнө байланыштуу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Орто </ins>Азия &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; Казакстандын зор аймагындагы адамдарга, табиятка, өсүмдүктөр &lt;span cat='ж.кыск' oldv='м-н'&gt;менен&lt;/span&gt; жаныбарлар дүйнөсүнө залака келтирген <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экологиялык </ins>&lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">администрациялык</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экономикалык </ins>кырдаал. 1961-ж. Арал деңизинин көп жылдык <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">орточо </ins>деңгээли 53 ''м,'' аянты 66,1 миң  ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;,'' ал эми көлөмү 1064 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' болгон. Сыр-Дарыя, Аму-Дарыя &lt;span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'&gt;жана&lt;/span&gt; Кара-Кум каналына чектеш жерлерде айдоо аянттарынын кеңейтилиши, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ошондой </ins>эле Арнасай, Шардара, Сары-Камыш каналчаларынын пайда болушу бул аймакта терс процесстердин жаралышына өбөлгө түзүп, Арал деңизинин көлөмүн азайткан. Бул процесстер негизинен 1970-жылдарда башталып, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">аймактагы экологиялык тең салмактуулукту бузуп, деңиздин чеке белиндегижерлерди антропогендик </ins>&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_33.png | thumb|Арал деңизинин космостон дан көрүнүшү]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_33.png | thumb|Арал деңизинин космостон дан көрүнүшү]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">аймактагы экол.тең салмактуулукту бузуп, деңиздин чеке белиндеги жерлерди антропогендик </del>мүнөздөгү чөлдөшүү процессине алып келген. Арал деңизине 1910–</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>мүнөздөгү чөлдөшүү процессине алып келген. Арал деңизине 1910–</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>60-ж. 62 &#039;&#039;км3&#039;&#039; суу куйса, 1961–70-ж. &#039;&#039;км3;&#039;&#039; 1971– 80-ж. 16,7 о3; 990-ж. 3,5 &#039;&#039;км3&#039;&#039; суу куйган. Мындан 1961 –77-ж. Арал деңизине куйган суулардын көлөмү жылына 27,7 &#039;&#039;км3&#039;&#039; азайып, анын 22,6 &#039;&#039;км3&#039;&#039; сугатка жумшалган. Арал деңизинин аянтынын 1/3 бөлүгүнүн кыскарышынан, Каракалпак Респ-канын кышы өтө ызгаардуу, жайы өтө ысык &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; кургакчыл боло баштаган. Темп-ранын жылдык орт. амплитудасы 1,5–мпа 2°Сге өзгөргөн. Кум дөбөлөрүндө туздуу кыртыштар түзүлө баштан, туздуу чаңдарды пайда кылган көлдүн суусу тартылып кеткен жерлерде чакан көлмөлөр, рельефтин эолдук формалары, шор жерлер ж. б. пайда болгон. Ал эми жер астындагы суулардын төмөндөп кетишинен, алардын минералдашуусу арткан. Аму-Дарыя</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>60-ж. 62 &#039;&#039;км3&#039;&#039; суу куйса, 1961–70-ж. &#039;&#039;км3;&#039;&#039; 1971– 80-ж. 16,7 о3; 990-ж. 3,5 &#039;&#039;км3&#039;&#039; суу куйган. Мындан 1961 –77-ж. Арал деңизине куйган суулардын көлөмү жылына 27,7 &#039;&#039;км3&#039;&#039; азайып, анын 22,6 &#039;&#039;км3&#039;&#039; сугатка жумшалган. Арал деңизинин аянтынын 1/3 бөлүгүнүн кыскарышынан, Каракалпак Респ-канын кышы өтө ызгаардуу, жайы өтө ысык &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; кургакчыл боло баштаган. Темп-ранын жылдык орт. амплитудасы 1,5–мпа 2°Сге өзгөргөн. Кум дөбөлөрүндө туздуу кыртыштар түзүлө баштан, туздуу чаңдарды пайда кылган көлдүн суусу тартылып кеткен жерлерде чакан көлмөлөр, рельефтин эолдук формалары, шор жерлер ж. б. пайда болгон. Ал эми жер астындагы суулардын төмөндөп кетишинен, алардын минералдашуусу арткан. Аму-Дарыя</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_34.png | thumb|Арал деңизинин тартылуу деңгээли.]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_34.png | thumb|Арал деңизинин тартылуу деңгээли.]]</div></td></tr> </table>

imported>Begay http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%9B_%D0%90%D0%9F%D0%90%D0%90%D0%A2%D0%AB&diff=67150&oldid=prev 2022-12-05T11:20:40Z

<p><span dir="auto"><span class="autocomment">top: </span>clean up, replaced: м-н → &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;м-н&#039;&gt;менен&lt;/span&gt; (13), ж-а → &lt;span cat=&#039;ж.кыск&#039; oldv=&#039;ж-а&#039;&gt;жана&lt;/span&gt; (7)</span></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">11:20, 5 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АРАЛ АПААТЫ–''' антропогендик таасирден Арал деңизинин деңгээлинин төмөндөшүнө байланыштуу О. Азия м-н Казакстандын зор аймагындагы адамдарга, табиятка, өсүмдүктөр м-н жаныбарлар дүйнөсүнө залака келтирген экол. ж-а адм.-экон. кырдаал. 1961-ж. Арал деңизинин көп жылдык орт. деңгээли 53 ''м,'' аянты 66,1 миң  ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;,'' ал эми көлөмү 1064 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' болгон. Сыр-Дарыя, Аму-Дарыя ж-а Кара-Кум каналына чектеш жерлерде айдоо аянттарынын кеңейтилиши, о. эле Арнасай, Шардара, Сары-Камыш каналчаларынын пайда болушу бул аймакта терс процесстердин жаралышына өбөлгө түзүп,Арал деңизинин көлөмүн азайткан. Бул процесстер негизинен 1970-жылдарда башталып,&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АРАЛ АПААТЫ–''' антропогендик таасирден Арал деңизинин деңгээлинин төмөндөшүнө байланыштуу О. Азия <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>Казакстандын зор аймагындагы адамдарга, табиятка, өсүмдүктөр <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>жаныбарлар дүйнөсүнө залака келтирген экол. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;жана&lt;/span&gt; </ins>адм.-экон. кырдаал. 1961-ж. Арал деңизинин көп жылдык орт. деңгээли 53 ''м,'' аянты 66,1 миң  ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;,'' ал эми көлөмү 1064 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' болгон. Сыр-Дарыя, Аму-Дарыя <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;жана&lt;/span&gt; </ins>Кара-Кум каналына чектеш жерлерде айдоо аянттарынын кеңейтилиши, о. эле Арнасай, Шардара, Сары-Камыш каналчаларынын пайда болушу бул аймакта терс процесстердин жаралышына өбөлгө түзүп,Арал деңизинин көлөмүн азайткан. Бул процесстер негизинен 1970-жылдарда башталып,&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_33.png | thumb | Арал деңизинин космостон дан көрүнүшү]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_33.png | thumb|Арал деңизинин космостон дан көрүнүшү]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>аймактагы экол.тең салмактуулукту бузуп, деңиздин чеке белиндеги жерлерди антропогендик мүнөздөгү чөлдөшүү процессине алып келген. Арал деңизине 1910–</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>аймактагы экол.тең салмактуулукту бузуп, деңиздин чеке белиндеги жерлерди антропогендик мүнөздөгү чөлдөшүү процессине алып келген. Арал деңизине 1910–</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>60-ж. 62 ''км3'' суу куйса, 1961–70-ж. ''км3;'' 1971– 80-ж. 16,7 о3; 990-ж. 3,5 ''км3'' суу куйган. Мындан 1961 –77-ж. Арал деңизине куйган суулардын көлөмү жылына 27,7 ''км3'' азайып, анын 22,6 ''км3'' сугатка жумшалган. Арал деңизинин аянтынын 1/3 бөлүгүнүн кыскарышынан, Каракалпак Респ-канын кышы өтө ызгаардуу, жайы өтө ысык ж-а кургакчыл боло баштаган. Темп-ранын жылдык орт. амплитудасы 1,5–мпа 2°Сге өзгөргөн. Кум дөбөлөрүндө туздуу кыртыштар түзүлө баштан, туздуу чаңдарды пайда кылган көлдүн суусу тартылып кеткен жерлерде чакан көлмөлөр, рельефтин эолдук формалары, шор жерлер ж. б. пайда болгон. Ал эми жер астындагы суулардын төмөндөп кетишинен, алардын минералдашуусу арткан. Аму-Дарыя</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>60-ж. 62 ''км3'' суу куйса, 1961–70-ж. ''км3;'' 1971– 80-ж. 16,7 о3; 990-ж. 3,5 ''км3'' суу куйган. Мындан 1961 –77-ж. Арал деңизине куйган суулардын көлөмү жылына 27,7 ''км3'' азайып, анын 22,6 ''км3'' сугатка жумшалган. Арал деңизинин аянтынын 1/3 бөлүгүнүн кыскарышынан, Каракалпак Респ-канын кышы өтө ызгаардуу, жайы өтө ысык <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;жана&lt;/span&gt; </ins>кургакчыл боло баштаган. Темп-ранын жылдык орт. амплитудасы 1,5–мпа 2°Сге өзгөргөн. Кум дөбөлөрүндө туздуу кыртыштар түзүлө баштан, туздуу чаңдарды пайда кылган көлдүн суусу тартылып кеткен жерлерде чакан көлмөлөр, рельефтин эолдук формалары, шор жерлер ж. б. пайда болгон. Ал эми жер астындагы суулардын төмөндөп кетишинен, алардын минералдашуусу арткан. Аму-Дарыя</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_34.png | thumb | Арал деңизинин тартылуу деңгээли.]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_34.png | thumb|Арал деңизинин тартылуу деңгээли.]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>м-н Сыр-Дарыянын алабы шор жерлерге айла&amp;#0173;нып, айрым жерлеринде туз чөгүндүлөрүнүн калыңдыгы 1–2 ''м'''''ге''' жеткен. Айрыкча, кургап калган кысыктардын ордуна туздан куралган бархандар пайда болгон. Натыйжада гидрофилдик ж-а мезофилдик өсүмдүктөр ээлеген аянттар кыскарып, алардын ордуна тузга чыдамдуу өсүмдүктөр өсө баштаган.н.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>Сыр-Дарыянын алабы шор жерлерге айла&amp;#0173;нып, айрым жерлеринде туз чөгүндүлөрүнүн калыңдыгы 1–2 ''м'''''ге''' жеткен. Айрыкча, кургап калган кысыктардын ордуна туздан куралган бархандар пайда болгон. Натыйжада гидрофилдик <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;жана&lt;/span&gt; </ins>мезофилдик өсүмдүктөр ээлеген аянттар кыскарып, алардын ордуна тузга чыдамдуу өсүмдүктөр өсө баштаган.н.&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жылдан Арал деңизинин аймагы туздун ж-а чандын чордонуна айланган. Орто эсеп м-н жылына бул аймактан 15–75 млн т чаң атм-га көтөрүлөт. Негизги чаң куюндары Арал деңи&amp;#0173;зинин түн.-чыгыш жээгинде пайда болуп, Арал аркылуу өтүп карама-каршы жээкке жетип, андан ары кургактыктын үстү м-н жайылгандыгын космостук изилдөөлөр далилдеген. Куюндар өзүнүн жолунда көптөгөн чаң ж-а туз дөбөлөрүн пайда кылуусунун негизинде, 1950–90-ж. чанды жайылтуу 60 эсеге көбөйгөн. Аму-Дарыянын дельтасында орто эсеп м-н бир чаңдуу куюндан кийин 1,5 млн тга''.'' чейин туз чөгүндүлөрү пайда болуп, ар бир гадан 15 тдан 90 тга''.'' чейин туз жыйналууда. Арал деңизинин батышында 25–30  ''км'' аралыкта жайгашкан Үстүрттө өсүмдүктөрдүн үстүн калыңдыгы 2–3  ''мм'' болгон туз катмары жаап калганы аныкталган. Куюн учурган чаң м-н туз 2 миң  ''км'' аралыкка чейин жетет. Туздуу чаң, тузга каныккан кыртыш суулары ар кандай эпидемиялык ооруларды пайда кылууда. Мурда Арал туз топтогуч бол&amp;#0173;со, азыркы учурда тескерисинче, тузду жайылтуучу болуп калды. Туздардын жайылышы, АмуДарыя м-н Сыр-Дарыяда жер семирткичтер м-н уу химикаттардын концентрациясынын көбөйүшү Арал деңизинин аймагын экол. курч абалга алып келди.и.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жылдан Арал деңизинин аймагы туздун <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;жана&lt;/span&gt; </ins>чандын чордонуна айланган. Орто эсеп <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>жылына бул аймактан 15–75 млн т чаң атм-га көтөрүлөт. Негизги чаң куюндары Арал деңи&amp;#0173;зинин түн.-чыгыш жээгинде пайда болуп, Арал аркылуу өтүп карама-каршы жээкке жетип, андан ары кургактыктын үстү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>жайылгандыгын космостук изилдөөлөр далилдеген. Куюндар өзүнүн жолунда көптөгөн чаң <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;жана&lt;/span&gt; </ins>туз дөбөлөрүн пайда кылуусунун негизинде, 1950–90-ж. чанды жайылтуу 60 эсеге көбөйгөн. Аму-Дарыянын дельтасында орто эсеп <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>бир чаңдуу куюндан кийин 1,5 млн тга''.'' чейин туз чөгүндүлөрү пайда болуп, ар бир гадан 15 тдан 90 тга''.'' чейин туз жыйналууда. Арал деңизинин батышында 25–30  ''км'' аралыкта жайгашкан Үстүрттө өсүмдүктөрдүн үстүн калыңдыгы 2–3  ''мм'' болгон туз катмары жаап калганы аныкталган. Куюн учурган чаң <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>туз 2 миң  ''км'' аралыкка чейин жетет. Туздуу чаң, тузга каныккан кыртыш суулары ар кандай эпидемиялык ооруларды пайда кылууда. Мурда Арал туз топтогуч бол&amp;#0173;со, азыркы учурда тескерисинче, тузду жайылтуучу болуп калды. Туздардын жайылышы, АмуДарыя <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>Сыр-Дарыяда жер семирткичтер <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>уу химикаттардын концентрациясынын көбөйүшү Арал деңизинин аймагын экол. курч абалга алып келди.и.&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Б Бул кесепеттер калктын жашоо шартын төмөндөтүп, чарба иштерин жүргүзүүгө тоскоол болууда. Мис., Барса-Келбес а-ндагы айбанаттар коругу, Возрождение а-ндагы иш орундары жабылды. Миңдеген адам туулуп өскөн жерин таштап, бөлөк обл-тарга, башка өлкөлөргө көчүүгө мажбур болду. Деңиз жээгинен 400 ''км'' аралыкка чейинки өсүмдүктөр м-н жаныбарлар дүйнөсүнүн түрлөрү азайды. 1987-ж. Арал деңизи б-ча комиссия түзүлүп, анын аймагында экол. тең салмактуулукту калыбына келтирүү үчүн бир топ чараларды көргөн. Суу ресурстарын үнөмдүү пайдаланууга өзгөчө көңүл бурулуп, тажрыйба жүзүндө дыйканчылыкта сууну үнөмдөөчү системаны колдонуу чараларын иштеп чыккан. 1988-2000-ж. сугат иштеринде дренаждык коллектордук системаны колдонуу иш чаралары көрүлгөн. Бирок, мурдагы СССР мамлекети жоюлгандан кийин Арал деңизинин экол. абалын калыбына келтирүү процесстери токтоп калган. 1993-ж. 26-мартта Кызыл-Ордо ш-нда Арал деңизинин маселелери б-ча 1-конференция өткөн. Ал конференцияда Арал деңизи м-н Арал аймагындагы экол. коопсуздук, аймактын экол. жагдайы каралган. Жыйынтыгында О. Азия мамлекеттери м-н Казакстан биригип, «Аралды сактоо» келишимин түзгөн. Келишимдин негизги багыты – экол. кырдаалды алдын-алуу, аймактын адм.-экон. шартына, ден-соолукту сактоого, турмуш-жагдайын ондоо болгон. Келишимди орундатуунун алгачкы шарты Аралды эл аралык деңгээлде коргоо, Арал деңизиал деңизи&amp;#0173;нин маселелери ж-дөгү мамлекет аралык кеңеш түзүү болгон. Кеңешке О. Азия өлкөлөрүнүн өкмөт башчыларынын орун басарлары, Россия Федерациясынын өкүлдөрү кирген. Кеңеш өз ишин эл аралык Арал комиссиясынын мүчөлөрү ж-а Дүйнөлүк банк м-н бирге жүргүзөт. Азыркы учурда Арал маселесин чечүү үчүн бир топ чаралар көрүлүүдө, бирок, алардын натыйжасы чектелүү бойдон калууда.&lt;br&gt;Ад.: ''Давыдов М. И., Ваковская Э. М., ТушинскийГ. К.,'' Физическая география СССР. Том 2: Азиатская''</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Б Бул кесепеттер калктын жашоо шартын төмөндөтүп, чарба иштерин жүргүзүүгө тоскоол болууда. Мис., Барса-Келбес а-ндагы айбанаттар коругу, Возрождение а-ндагы иш орундары жабылды. Миңдеген адам туулуп өскөн жерин таштап, бөлөк обл-тарга, башка өлкөлөргө көчүүгө мажбур болду. Деңиз жээгинен 400 ''км'' аралыкка чейинки өсүмдүктөр <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>жаныбарлар дүйнөсүнүн түрлөрү азайды. 1987-ж. Арал деңизи б-ча комиссия түзүлүп, анын аймагында экол. тең салмактуулукту калыбына келтирүү үчүн бир топ чараларды көргөн. Суу ресурстарын үнөмдүү пайдаланууга өзгөчө көңүл бурулуп, тажрыйба жүзүндө дыйканчылыкта сууну үнөмдөөчү системаны колдонуу чараларын иштеп чыккан. 1988-2000-ж. сугат иштеринде дренаждык коллектордук системаны колдонуу иш чаралары көрүлгөн. Бирок, мурдагы СССР мамлекети жоюлгандан кийин Арал деңизинин экол. абалын калыбына келтирүү процесстери токтоп калган. 1993-ж. 26-мартта Кызыл-Ордо ш-нда Арал деңизинин маселелери б-ча 1-конференция өткөн. Ал конференцияда Арал деңизи <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>Арал аймагындагы экол. коопсуздук, аймактын экол. жагдайы каралган. Жыйынтыгында О. Азия мамлекеттери <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>Казакстан биригип, «Аралды сактоо» келишимин түзгөн. Келишимдин негизги багыты – экол. кырдаалды алдын-алуу, аймактын адм.-экон. шартына, ден-соолукту сактоого, турмуш-жагдайын ондоо болгон. Келишимди орундатуунун алгачкы шарты Аралды эл аралык деңгээлде коргоо, Арал деңизиал деңизи&amp;#0173;нин маселелери ж-дөгү мамлекет аралык кеңеш түзүү болгон. Кеңешке О. Азия өлкөлөрүнүн өкмөт башчыларынын орун басарлары, Россия Федерациясынын өкүлдөрү кирген. Кеңеш өз ишин эл аралык Арал комиссиясынын мүчөлөрү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;жана&lt;/span&gt; </ins>Дүйнөлүк банк <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&lt;span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'&gt;менен&lt;/span&gt; </ins>бирге жүргүзөт. Азыркы учурда Арал маселесин чечүү үчүн бир топ чаралар көрүлүүдө, бирок, алардын натыйжасы чектелүү бойдон калууда.&lt;br&gt;Ад.: ''Давыдов М. И., Ваковская Э. М., ТушинскийГ. К.,'' Физическая география СССР. Том 2: Азиатская''</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>часть СССР: Современные проблемы физической географии. М., 1989-1990; Арал: история исче&amp;#0173;зающего моря. Д., 2003.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>часть СССР: Современные проблемы физической географии. М., 1989-1990; Арал: история исче&amp;#0173;зающего моря. Д., 2003.&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;Ө. Бараталиев, Б. Үсөнканов.&#039;&#039;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;Ө. Бараталиев, Б. Үсөнканов.&#039;&#039;</div></td></tr> </table>

imported>Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%9B_%D0%90%D0%9F%D0%90%D0%90%D0%A2%D0%AB&diff=67149&oldid=prev 2022-11-30T03:54:49Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">03:54, 30 Ноябрь (Жетинин айы) 2022 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АРАЛ АПААТЫ–''' антропогендик таасирден Арал деңизинин деңгээлинин төмөндөшүнө байланыштуу О. Азия м-н Казакстандын зор аймагындагы адамдарга, табиятка, өсүмдүктөр м-н жаныбарлар дүйнөсүнө залака келтирген экол. ж-а адм.-экон. кырдаал. 1961-ж. Арал деңизинин көп жылдык орт. деңгээли 53 ''м,'' аянты 66,1 миң  ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;,'' ал эми көлөмү 1064 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' болгон. Сыр-Дарыя, Аму-Дарыя ж-а Кара-Кум каналына чектеш жерлерде айдоо аянттарынын кеңейтилиши, о. эле Арнасай, Шардара, Сары-Камыш каналчаларынын пайда болушу бул аймакта терс процесстердин жаралышына өбөлгө түзүп,Арал деңизинин көлөмүн азайткан. Бул процесстер негизинен 1970-жылдарда башталып<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">,�п</del>,&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АРАЛ АПААТЫ–''' антропогендик таасирден Арал деңизинин деңгээлинин төмөндөшүнө байланыштуу О. Азия м-н Казакстандын зор аймагындагы адамдарга, табиятка, өсүмдүктөр м-н жаныбарлар дүйнөсүнө залака келтирген экол. ж-а адм.-экон. кырдаал. 1961-ж. Арал деңизинин көп жылдык орт. деңгээли 53 ''м,'' аянты 66,1 миң  ''км&lt;sup&gt;2&lt;/sup&gt;,'' ал эми көлөмү 1064 ''км&lt;sup&gt;3&lt;/sup&gt;'' болгон. Сыр-Дарыя, Аму-Дарыя ж-а Кара-Кум каналына чектеш жерлерде айдоо аянттарынын кеңейтилиши, о. эле Арнасай, Шардара, Сары-Камыш каналчаларынын пайда болушу бул аймакта терс процесстердин жаралышына өбөлгө түзүп,Арал деңизинин көлөмүн азайткан. Бул процесстер негизинен 1970-жылдарда башталып,&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_33.png | thumb | Арал деңизинин космостон дан көрүнүшү]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_33.png | thumb | Арал деңизинин космостон дан көрүнүшү]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>аймактагы экол.тең салмактуулукту бузуп, деңиздин чеке белиндеги жерлерди антропогендик мүнөздөгү чөлдөшүү процессине алып келген. Арал деңизине 1910–</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>аймактагы экол.тең салмактуулукту бузуп, деңиздин чеке белиндеги жерлерди антропогендик мүнөздөгү чөлдөшүү процессине алып келген. Арал деңизине 1910–</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>60-ж. 62 ''км3'' суу куйса, 1961–70-ж. ''км3;'' 1971– 80-ж. 16,7 о3; 990-ж. 3,5 ''км3'' суу куйган. Мындан 1961 –77-ж. Арал деңизине куйган суулардын көлөмү жылына 27,7 ''км3'' азайып, анын 22,6 ''км3'' сугатка жумшалган. Арал деңизинин аянтынын 1/3 бөлүгүнүн кыскарышынан, Каракалпак Респ-канын кышы өтө ызгаардуу, жайы өтө ысык ж-а кургакчыл боло баштаган. Темп-ранын жылдык орт. амплитудасы 1,5–мпа 2°Сге өзгөргөн. Кум дөбөлөрүндө туздуу кыртыштар түзүлө баштан, туздуу чаңдарды пайда кылган көлдүн суусу тартылып кеткен <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жерлер�р&amp;#0173;де </del>чакан көлмөлөр, рельефтин эолдук формалары, шор жерлер ж. б. пайда болгон. Ал эми жер астындагы суулардын төмөндөп кетишинен, алардын минералдашуусу арткан. Аму-Дарыя</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>60-ж. 62 ''км3'' суу куйса, 1961–70-ж. ''км3;'' 1971– 80-ж. 16,7 о3; 990-ж. 3,5 ''км3'' суу куйган. Мындан 1961 –77-ж. Арал деңизине куйган суулардын көлөмү жылына 27,7 ''км3'' азайып, анын 22,6 ''км3'' сугатка жумшалган. Арал деңизинин аянтынын 1/3 бөлүгүнүн кыскарышынан, Каракалпак Респ-канын кышы өтө ызгаардуу, жайы өтө ысык ж-а кургакчыл боло баштаган. Темп-ранын жылдык орт. амплитудасы 1,5–мпа 2°Сге өзгөргөн. Кум дөбөлөрүндө туздуу кыртыштар түзүлө баштан, туздуу чаңдарды пайда кылган көлдүн суусу тартылып кеткен <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жерлерде </ins>чакан көлмөлөр, рельефтин эолдук формалары, шор жерлер ж. б. пайда болгон. Ал эми жер астындагы суулардын төмөндөп кетишинен, алардын минералдашуусу арткан. Аму-Дарыя</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_34.png | thumb | Арал деңизинин тартылуу деңгээли.]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АРАЛ АПААТЫ_34.png | thumb | Арал деңизинин тартылуу деңгээли.]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>м-н Сыр-Дарыянын алабы шор жерлерге айла&amp;#0173;нып, айрым жерлеринде туз чөгүндүлөрүнүн калыңдыгы 1–2 &#039;&#039;м&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;ге&#039;&#039;&#039; жеткен. Айрыкча, кургап калган кысыктардын ордуна туздан куралган бархандар пайда болгон. Натыйжада гидрофилдик ж-а мезофилдик өсүмдүктөр ээлеген аянттар кыскарып, алардын ордуна тузга чыдамдуу өсүмдүктөр өсө баштаган.н.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>м-н Сыр-Дарыянын алабы шор жерлерге айла&amp;#0173;нып, айрым жерлеринде туз чөгүндүлөрүнүн калыңдыгы 1–2 &#039;&#039;м&#039;&#039;&#039;&#039;&#039;ге&#039;&#039;&#039; жеткен. Айрыкча, кургап калган кысыктардын ордуна туздан куралган бархандар пайда болгон. Натыйжада гидрофилдик ж-а мезофилдик өсүмдүктөр ээлеген аянттар кыскарып, алардын ордуна тузга чыдамдуу өсүмдүктөр өсө баштаган.н.&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жылдан Арал деңизинин аймагы туздун ж-а чандын чордонуна айланган. Орто эсеп м-н жылына бул аймактан 15–75 млн т чаң атм-га көтөрүлөт. Негизги чаң куюндары Арал деңи&amp;#0173;зинин түн.-чыгыш жээгинде пайда болуп, Арал аркылуу өтүп карама-каршы жээкке жетип, андан ары кургактыктын үстү м-н жайылгандыгын космостук изилдөөлөр далилдеген. Куюндар өзүнүн жолунда көптөгөн чаң ж-а туз дөбөлөрүн пайда кылуусунун негизинде, 1950–90-ж. чанды жайылтуу 60 эсеге көбөйгөн. Аму-Дарыянын дельтасында орто эсеп м-н бир чаңдуу куюндан кийин 1,5 млн тга''.'' чейин туз чөгүндүлөрү пайда болуп, ар бир гадан 15 тдан 90 тга''.'' чейин туз жыйналууда. Арал деңизинин батышында 25–30  ''км'' аралыкта жайгашкан Үстүрттө өсүмдүктөрдүн үстүн калыңдыгы 2–3  ''мм'' болгон туз катмары жаап калганы аныкталган. Куюн учурган чаң м-н туз 2 миң <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">� </del>''км'' аралыкка чейин жетет. Туздуу чаң, тузга каныккан кыртыш суулары ар кандай эпидемиялык ооруларды пайда кылууда. Мурда Арал туз топтогуч <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бол�л</del>&amp;#0173;со, азыркы учурда тескерисинче, тузду жайылтуучу болуп калды. Туздардын жайылышы, АмуДарыя м-н Сыр-Дарыяда жер семирткичтер м-н уу химикаттардын концентрациясынын көбөйүшү Арал деңизинин аймагын экол. курч абалга алып келди.и.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жылдан Арал деңизинин аймагы туздун ж-а чандын чордонуна айланган. Орто эсеп м-н жылына бул аймактан 15–75 млн т чаң атм-га көтөрүлөт. Негизги чаң куюндары Арал деңи&amp;#0173;зинин түн.-чыгыш жээгинде пайда болуп, Арал аркылуу өтүп карама-каршы жээкке жетип, андан ары кургактыктын үстү м-н жайылгандыгын космостук изилдөөлөр далилдеген. Куюндар өзүнүн жолунда көптөгөн чаң ж-а туз дөбөлөрүн пайда кылуусунун негизинде, 1950–90-ж. чанды жайылтуу 60 эсеге көбөйгөн. Аму-Дарыянын дельтасында орто эсеп м-н бир чаңдуу куюндан кийин 1,5 млн тга''.'' чейин туз чөгүндүлөрү пайда болуп, ар бир гадан 15 тдан 90 тга''.'' чейин туз жыйналууда. Арал деңизинин батышында 25–30  ''км'' аралыкта жайгашкан Үстүрттө өсүмдүктөрдүн үстүн калыңдыгы 2–3  ''мм'' болгон туз катмары жаап калганы аныкталган. Куюн учурган чаң м-н туз 2 миң <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>''км'' аралыкка чейин жетет. Туздуу чаң, тузга каныккан кыртыш суулары ар кандай эпидемиялык ооруларды пайда кылууда. Мурда Арал туз топтогуч <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бол</ins>&amp;#0173;со, азыркы учурда тескерисинче, тузду жайылтуучу болуп калды. Туздардын жайылышы, АмуДарыя м-н Сыр-Дарыяда жер семирткичтер м-н уу химикаттардын концентрациясынын көбөйүшү Арал деңизинин аймагын экол. курч абалга алып келди.и.&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Б Бул кесепеттер калктын жашоо шартын төмөндөтүп, чарба иштерин жүргүзүүгө тоскоол болууда. Мис., Барса-Келбес а-ндагы айбанаттар коругу, Возрождение а-ндагы иш орундары жабылды. Миңдеген адам туулуп өскөн жерин таштап, бөлөк обл-тарга, башка өлкөлөргө көчүүгө мажбур болду. Деңиз жээгинен 400 ''км'' аралыкка чейинки өсүмдүктөр м-н жаныбарлар дүйнөсүнүн түрлөрү азайды. 1987-ж. Арал деңизи б-ча комиссия түзүлүп, анын аймагында экол. тең салмактуулукту калыбына келтирүү үчүн бир топ чараларды көргөн. Суу ресурстарын үнөмдүү пайдаланууга өзгөчө көңүл бурулуп, тажрыйба жүзүндө дыйканчылыкта сууну үнөмдөөчү системаны колдонуу чараларын иштеп чыккан. 1988-2000-ж. сугат иштеринде дренаждык коллектордук системаны колдонуу иш чаралары көрүлгөн. Бирок, мурдагы СССР мамлекети жоюлгандан кийин Арал деңизинин экол. абалын калыбына келтирүү процесстери токтоп калган. 1993-ж. 26-мартта Кызыл-Ордо ш-нда Арал деңизинин маселелери б-ча 1-конференция өткөн. Ал конференцияда Арал деңизи м-н Арал аймагындагы экол. коопсуздук, аймактын экол. жагдайы каралган. Жыйынтыгында О. Азия мамлекеттери м-н Казакстан биригип, «Аралды сактоо» келишимин түзгөн. Келишимдин негизги багыты – экол. кырдаалды алдын-алуу, аймактын адм.-экон. шартына, ден-соолукту сактоого, турмуш-жагдайын ондоо болгон. Келишимди орундатуунун алгачкы шарты Аралды эл аралык деңгээлде коргоо, Арал деңизиал деңизи&amp;#0173;нин маселелери ж-дөгү мамлекет аралык кеңеш түзүү болгон. Кеңешке О. Азия өлкөлөрүнүн өкмөт башчыларынын орун басарлары, Россия Федерациясынын өкүлдөрү кирген. Кеңеш өз ишин эл аралык Арал комиссиясынын мүчөлөрү ж-а Дүйнөлүк банк м-н бирге жүргүзөт. Азыркы учурда Арал маселесин чечүү үчүн бир топ чаралар көрүлүүдө, бирок, алардын натыйжасы чектелүү бойдон калууда<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.�да</del>.&lt;br&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Б Бул кесепеттер калктын жашоо шартын төмөндөтүп, чарба иштерин жүргүзүүгө тоскоол болууда. Мис., Барса-Келбес а-ндагы айбанаттар коругу, Возрождение а-ндагы иш орундары жабылды. Миңдеген адам туулуп өскөн жерин таштап, бөлөк обл-тарга, башка өлкөлөргө көчүүгө мажбур болду. Деңиз жээгинен 400 ''км'' аралыкка чейинки өсүмдүктөр м-н жаныбарлар дүйнөсүнүн түрлөрү азайды. 1987-ж. Арал деңизи б-ча комиссия түзүлүп, анын аймагында экол. тең салмактуулукту калыбына келтирүү үчүн бир топ чараларды көргөн. Суу ресурстарын үнөмдүү пайдаланууга өзгөчө көңүл бурулуп, тажрыйба жүзүндө дыйканчылыкта сууну үнөмдөөчү системаны колдонуу чараларын иштеп чыккан. 1988-2000-ж. сугат иштеринде дренаждык коллектордук системаны колдонуу иш чаралары көрүлгөн. Бирок, мурдагы СССР мамлекети жоюлгандан кийин Арал деңизинин экол. абалын калыбына келтирүү процесстери токтоп калган. 1993-ж. 26-мартта Кызыл-Ордо ш-нда Арал деңизинин маселелери б-ча 1-конференция өткөн. Ал конференцияда Арал деңизи м-н Арал аймагындагы экол. коопсуздук, аймактын экол. жагдайы каралган. Жыйынтыгында О. Азия мамлекеттери м-н Казакстан биригип, «Аралды сактоо» келишимин түзгөн. Келишимдин негизги багыты – экол. кырдаалды алдын-алуу, аймактын адм.-экон. шартына, ден-соолукту сактоого, турмуш-жагдайын ондоо болгон. Келишимди орундатуунун алгачкы шарты Аралды эл аралык деңгээлде коргоо, Арал деңизиал деңизи&amp;#0173;нин маселелери ж-дөгү мамлекет аралык кеңеш түзүү болгон. Кеңешке О. Азия өлкөлөрүнүн өкмөт башчыларынын орун басарлары, Россия Федерациясынын өкүлдөрү кирген. Кеңеш өз ишин эл аралык Арал комиссиясынын мүчөлөрү ж-а Дүйнөлүк банк м-н бирге жүргүзөт. Азыркы учурда Арал маселесин чечүү үчүн бир топ чаралар көрүлүүдө, бирок, алардын натыйжасы чектелүү бойдон калууда.&lt;br&gt;Ад.: ''Давыдов М. И., Ваковская Э. М., <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ТушинскийГ</ins>. К.,'' Физическая география СССР. Том 2: Азиатская<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: ''Давыдов М. И., Ваковская Э. М., <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Тушинский</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>часть СССР: Современные проблемы физической географии. М., 1989-1990; Арал: история исче&amp;#0173;зающего моря. Д., 2003.&lt;br&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> Г</del>. К.,'' Физическая география СССР. Том 2: Азиатская</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>часть СССР: Современные проблемы физической географии. М., 1989-1990; Арал: история исче&amp;#0173;зающего моря. Д., 2003.&lt;br&gt;</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;Ө. Бараталиев, Б. Үсөнканов.&#039;&#039;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;Ө. Бараталиев, Б. Үсөнканов.&#039;&#039;</div></td></tr> </table>

imported>Temirkan http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%9B_%D0%90%D0%9F%D0%90%D0%90%D0%A2%D0%AB&diff=67148&oldid=prev 2022-11-30T03:53:24Z

<p></p> <a href="//212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A0%D0%90%D0%9B_%D0%90%D0%9F%D0%90%D0%90%D0%A2%D0%AB&amp;diff=67148&amp;oldid=67147">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

imported>Temirkan