АРХЕОЛОГИЯ - Түзөтүүлөр тарыхы

imported>Gulira, 05:40, 11 Февраль (Бирдин айы) 2026 карата

2026-02-11T05:40:17Z

← Мурунку нускасы		05:40, 11 Февраль (Бирдин айы) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АРХЕОЛОГИЯ''' (архео... <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ...логия) – адамзаттын өткөндөгү тарыхын зат түрүндөгү сакталып калган булактар боюнча изилдөөчү тарых илиминин бир тармагы. ''Археологиялык булактарга'' адамдардын эмгек куралдары, курал-жарактары, турак жайлары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> байыркы шаар калдыктары, кыштактар, көрүстөндөр, казналар, аска таштардагы сүрөттөр, жазуулар жана башкалар кирет. Алар илимде ''археологиялык эстеликтер'' деп аталат. Археологиялык эстеликтерди казып алгандан кийин зат түрүндөгү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жазма булактардын негизинде тарыхый окуяларды илимий реконструкциялоо жүргүзүлөт. Тургун жайларды казууда адам тиричилигинин эстеликтеринин ар кандай тарыхый доорлордо түзүлгөн маданий катмарлары такталат. Табылгаларды изилдеп, анализдөөдө Археологиялык методдор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> каражаттар колдонулат. Казууларда табылган материалдык даректерге илимий түшүнүк берүү үчүн Aрхеологияда антропология, этнология, геология, ботаника, зоология, палеонтология, физика, химия, табият таануу илимдери кеңири пайдаланылат. Археология термини биздин заманга чейинки IV кылымда байыркы заманды изилдеген илим катарында (Платон) колдонула баштаганы <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> ''археологиялык изилдөөлөр'' Европада ''Кайра жаралуу'' доорунда гана атайын илимий максатта жүргүзүлгөн. Эстеликтерди изилдөөнүн негизги жолу - ''археологиялык казуулар.'' XV–XVI кылымдарда Италияда архитектуралык эстеликтерди изилдөөгө багытталган казуу иштери ишке ашырылды. XIX кылымдын 1- жарымында Археологиялык казуулар алгач Египет, Эгей деңизиндеги аралдарда, Грекияда, Түркияда, Иранда жана башкаларда, кийинчерээк Европа, Азия <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Түндүк Африкага кеңири жайылган. ~~Ареологиялык~~ казуулардын илимий методдору түзүлүп, казуу иштери комплекстүү түрдө жүргүзүлгөн. XIX кылымдын аягынан тартып Россияда Кара деңиз жээгиндеги байыркы грек шаарларынын калдыктары <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> скиф коргондорун системалуу түрдө изилдөө башталып, Археология иштеринин методикасы жакшыртылган, аэросүрөткө тартуу киргизилип, ''археологиялык картага'' түшүрүү, ''суу алдындагы археология, стратиграфиялык,'' типологиялык ~~ж. б.~~ маанилүү методдор колдонулган. 1919-жылы Россияда материалдык маданият академиясы (азыркы Россия Илимдер академиясынын Археология институту) түзүлүп, археологиялык иштерди координациялоочу мекемеге айланган. Археологиялык изилдөөлөрдү жүргүзүүдө CCCPдин курамындагы республикалардын Улуттук илимдер академияларындагы Археологиялык институттар <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> бөлүмдөр белгилүү роль ойногон. Бул ишке музейлер <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> алардын археологиялык бөлүмдөрү да катышкан. Орто Азия <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Кыргызстанда археологиялык изилдөө иштери XIX кылымдын 2- жарымында башталып, В. В. Радлов, ''Н. В. Веселовский, А. А.'' Андрианов, П. И. Лерх, М. ''Е. Массон,'' А. Н. Бернштам, ''С. П. ~~Толстое~~,'' В. В. Бартольд жана башкалардын ысымдары <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> байланыштуу. Археологиялык изилдөөлөр кыргыздардын байыркы тарыхын калыбына келтирүүгө мүмкүндүк берип, илимди жаңы көп материалдар <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> байытты. 1859-жылы А. Ф. Голубев <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Г. А. Колпаковский Ысык-Көлдүн түбүндөгү <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> түндүк жээгиндеги археологиялык табылгаларга көңүл бурушкан. 1885-1886-жылдары ''Ф. В. Поярков'' <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> Н. Н. Пантусов Токмок <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Пишпектин жанындагы несториандык (христиандык) көрүстөндү табышкан. Бул эки көрүстөндөн Сирия тилиндеги жазуулары бар XII–XIV кылымдарга таандык бир нече таш жыйналган. Жазуулардын бир канчасын ''Д. А. Хвольсон, И. А. Коковцев'' <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> С. ''С. Слуцкий'' которгон. 1892-жылы Кочкор өрөөнүндө ''А. М. Фетисов'' казуу жүргүзгөн. 1896–1898-жылдардагы археологиялык казуулардын негизинде Талас өрөөнүндөгү Айыртам-Ой деген жерден ''В. А. Каллаур'' тапкан түрк-рун жазуусу бар таштар орус <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> чет өлкөлүк окумуштууларды кызыктырган. 1898-жылы ошол эле жерден Финн-угордук окумуштуулар коомунун экспедициясы түрк-рун жазуусу бар дагы эки ташты тапкан. XX кылымдын 20-жылдарында Кыргызстанда археологиялык эстеликтерди казуу <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> изилдөө иштери жандана баштайт. 1928–1929-жылдары М. В. Воеводский <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> ''М. П. Грязное'' Чүй <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Ысык-Көл өрөөнүнөн усун урууларынын көрүстөндөрүн казышкан <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> изилдешкен. 1945-жылы М. Е. Массон <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> Г. А. Пугаченкова Манас күмбөзүн, 1947-жылы Б. М. Зима ''Саймалы Таштагы'' сүрөттөрдү изилдеген. 1953-1954-жылдарда байыркы шаар Ак-Бешимдин урандыларын казууда Л. Р. Кызласов <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Л''. П. Зяблин'' фрескалык жазуулар <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> скульптуралар <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> кооздолгон VI–VIII кылымдардагы архитектуралык курулуштарды табышкан. 1953–1956-жылдары ''А. К. Кибиров'' Нарын, Чаткал археологиялык эстеликтерин изилдеген. 1956- 1960-жылдары ''П. Н. Кожемяко'' Чүй өрөөнүндөгү Сретенка айылынын жанынан X–XIII кылымдарга таандык хан сарай мүнөздөгү комплексти, ошондой эле Талас өрөөнүнөн коло доорундагы көрүстөндөрдү тапкан <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> изилдеген. Ошол эле жылы ''А. Н. Бернштамдын'' экспедициясы Алай өрөөнүнөн биздин заманга чейинки IV–III кылымдардагы таш доорунун эстеликтерин ачкан. А. Н. Бернштамдын Алайдагы <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Оштун түштүк батыш бөлүгүндөгү казуу иштерин ''Ю. Д. Баруздин'' (1957–1962-жылдар) улантып, Баткен аймагынын Ак-Дөбө кыштагынан биздин заманга чейинки V кылымдан биздин замандын VI–VIII кылымына чейинки көчмөн уруулардын көрүстөндөрүнөн байыркы түрк жазуусу чийилген карапанын сыныгын жана башкаларды тапкан <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> изилдеген. 1956– 1960-жылдары ''Ю. А. Заднепровский'' Ош облусунун аймагындагы ''Шоро-Башат, Дөң-Булак,'' Кара-Дарыя жана башка шаарлардын урандыларын изилдеп, отурукташкан калктын биздин заманга чейинки I миңинчи жылдын биринчи жарымындагы маданиятын мүнөздөө үчүн баалуу материалды берген. Ю. А. Заднепровскийдин изилдөөлөрүнүн негизинде Ош шаарынын байыркы шаар экендиги аныкталып, 3000 жылдыгы өткөрүлдү (2000). Г. А. Брыкина Фергана, Баткен <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Лейлек археология эстеликтерин изилдеп, Кара-Булак, Кайрагач, Майда-Дөбө, Ана-Кызыл жана башка шаар калдыктарын казып, археологиялык табылгаларды ачкан. Кетмен-Төбө өрөөнүндө, азыркы Токтогул суу сактагычынын алдында калган археологиялык эстеликтерди изилдеп, изилдөө ишин Ы''. Кожомбердиев'' жүргүзүп, натыйжада биздин заманга чейинки VI–IV кылым – биздин замандын I–IV кылымдарына таандык сак <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> гунн урууларына тиешелүү ''Акчий-Кара-Суу көрүстөндөрү'' табылган. 1959-жылы Д. Ф. Винник жетектеген археологиялык экспедиция Ысык-Көл өрөөнүндөгү <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Ысык-Көлдүн түндүк <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> түштүк жээктериндеги көлдүн түбүндөгү археологиялык эстеликтерди изилдеп, коло доорунан биздин замандын 16-кылымга чейинки 100гө жакын турак жайлар <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> байыркы шаардын урандылары, көрүстөндөр, таштан жасалган сүрөттөр жана башка табышкан. ~~1961–90~~-жылдары ''А. К. Абетеков'' Түштүк Сибирь, Тоолуу Алтай, Минусин ойдуңунда (Хакасия), Енисейдин жээктеринде <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Кыргызстандын бардык чөлкөмдөрүндө коло доорунун (биздин заманга чейинки 3 миң жылдык) сак, усун, гунн <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> түрк тилдүү көчмөн элдердин археологиялык эстеликтерин казып <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> изилдеген. Кыргызстандагы эпиграфикалык эстеликтерди издөө, табуу <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> ~~жарыялоо~~ ''Ч. Жумагулов'' көп жылдар бою эмгектенип келүүдө. Бүгүнкү күндө да Кыргызстандын аймагында казуу <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> изилдөө иштери В. П. Мокрынин, А. К. Абетеков, К. Ш. Табалдиев, В. Д. Горячева, Б. Аманбаева, К. И. Ташбаева, Л. Ведутова, К. Малтаев, М. И. Москалёв, Ф. Ротт, О. А. Солтобаев ~~ж. б.~~ окумуштуу-изилдөөчүлөр тарабынан жүргүзүлүүдө.<br> ''Ш. Керимова.''		'''АРХЕОЛОГИЯ''' (архео... <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ...логия) – адамзаттын өткөндөгү тарыхын зат түрүндөгү сакталып калган булактар боюнча изилдөөчү тарых илиминин бир тармагы. ''Археологиялык булактарга'' адамдардын эмгек куралдары, курал-жарактары, турак жайлары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> байыркы шаар калдыктары, кыштактар, көрүстөндөр, казналар, аска таштардагы сүрөттөр, жазуулар жана башкалар кирет. Алар илимде ''археологиялык эстеликтер'' деп аталат. Археологиялык эстеликтерди казып алгандан кийин зат түрүндөгү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жазма булактардын негизинде тарыхый окуяларды илимий реконструкциялоо жүргүзүлөт. Тургун жайларды казууда адам тиричилигинин эстеликтеринин ар кандай тарыхый доорлордо түзүлгөн маданий катмарлары такталат. Табылгаларды изилдеп, анализдөөдө Археологиялык методдор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> каражаттар колдонулат. Казууларда табылган материалдык даректерге илимий түшүнүк берүү үчүн Aрхеологияда антропология, этнология, геология, ботаника, зоология, палеонтология, физика, химия, табият таануу илимдери кеңири пайдаланылат. Археология термини биздин заманга чейинки IV кылымда байыркы заманды изилдеген илим катарында (Платон) колдонула баштаганы <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> ''археологиялык изилдөөлөр'' Европада ''Кайра жаралуу'' доорунда гана атайын илимий максатта жүргүзүлгөн. Эстеликтерди изилдөөнүн негизги жолу - ''археологиялык казуулар.'' XV–XVI кылымдарда Италияда архитектуралык эстеликтерди изилдөөгө багытталган казуу иштери ишке ашырылды. XIX кылымдын 1- жарымында Археологиялык казуулар алгач Египет, Эгей деңизиндеги аралдарда, Грекияда, Түркияда, Иранда жана башкаларда, кийинчерээк Европа, Азия <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Түндүк Африкага кеңири жайылган. Археологиялык казуулардын илимий методдору түзүлүп, казуу иштери комплекстүү түрдө жүргүзүлгөн. XIX кылымдын аягынан тартып Россияда Кара деңиз жээгиндеги байыркы грек шаарларынын калдыктары <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> скиф коргондорун системалуу түрдө изилдөө башталып, Археология иштеринин методикасы жакшыртылган, аэросүрөткө тартуу киргизилип, ''археологиялык картага'' түшүрүү, ''суу алдындагы археология, стратиграфиялык,'' типологиялык жана башка маанилүү методдор колдонулган. 1919-жылы Россияда материалдык маданият академиясы (азыркы Россия Илимдер академиясынын Археология институту) түзүлүп, археологиялык иштерди координациялоочу мекемеге айланган. Археологиялык изилдөөлөрдү жүргүзүүдө CCCPдин курамындагы республикалардын Улуттук илимдер академияларындагы Археологиялык институттар <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> бөлүмдөр белгилүү роль ойногон. Бул ишке музейлер <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> алардын археологиялык бөлүмдөрү да катышкан. Орто Азия <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Кыргызстанда археологиялык изилдөө иштери XIX кылымдын 2- жарымында башталып, В. В. Радлов, ''Н. В. Веселовский, А. А.'' Андрианов, П. И. Лерх, М. ''Е. Массон,'' А. Н. Бернштам, ''С. П. Толстов,'' В. В. Бартольд жана башкалардын ысымдары <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> байланыштуу. Археологиялык изилдөөлөр кыргыздардын байыркы тарыхын калыбына келтирүүгө мүмкүндүк берип, илимди жаңы көп материалдар <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> байытты. 1859-жылы А. Ф. Голубев <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Г. А. Колпаковский Ысык-Көлдүн түбүндөгү <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> түндүк жээгиндеги археологиялык табылгаларга көңүл бурушкан. 1885-1886-жылдары ''Ф. В. Поярков'' <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> Н. Н. Пантусов Токмок <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Пишпектин жанындагы несториандык (христиандык) көрүстөндү табышкан. Бул эки көрүстөндөн Сирия тилиндеги жазуулары бар XII–XIV кылымдарга таандык бир нече таш жыйналган. Жазуулардын бир канчасын ''Д. А. Хвольсон, И. А. Коковцев'' <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> С. ''С. Слуцкий'' которгон. 1892-жылы Кочкор өрөөнүндө ''А. М. Фетисов'' казуу жүргүзгөн. 1896–1898-жылдардагы археологиялык казуулардын негизинде Талас өрөөнүндөгү Айыртам-Ой деген жерден ''В. А. Каллаур'' тапкан түрк-рун жазуусу бар таштар орус <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> чет өлкөлүк окумуштууларды кызыктырган. 1898-жылы ошол эле жерден Финн-угордук окумуштуулар коомунун экспедициясы түрк-рун жазуусу бар дагы эки ташты тапкан. XX кылымдын 20-жылдарында Кыргызстанда археологиялык эстеликтерди казуу <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> изилдөө иштери жандана баштайт. 1928–1929-жылдары М. В. Воеводский <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> ''М. П. Грязное'' Чүй <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Ысык-Көл өрөөнүнөн усун урууларынын көрүстөндөрүн казышкан <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> изилдешкен. 1945-жылы М. Е. Массон <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> Г. А. Пугаченкова Манас күмбөзүн, 1947-жылы Б. М. Зима ''Саймалы Таштагы'' сүрөттөрдү изилдеген. 1953-1954-жылдарда байыркы шаар Ак-Бешимдин урандыларын казууда Л. Р. Кызласов <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Л''. П. Зяблин'' фрескалык жазуулар <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> скульптуралар <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> кооздолгон VI–VIII кылымдардагы архитектуралык курулуштарды табышкан. 1953–1956-жылдары ''А. К. Кибиров'' Нарын, Чаткал археологиялык эстеликтерин изилдеген. 1956- 1960-жылдары ''П. Н. Кожемяко'' Чүй өрөөнүндөгү Сретенка айылынын жанынан X–XIII кылымдарга таандык хан сарай мүнөздөгү комплексти, ошондой эле Талас өрөөнүнөн коло доорундагы көрүстөндөрдү тапкан <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> изилдеген. Ошол эле жылы ''А. Н. Бернштамдын'' экспедициясы Алай өрөөнүнөн биздин заманга чейинки IV–III кылымдардагы таш доорунун эстеликтерин ачкан. А. Н. Бернштамдын Алайдагы <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Оштун түштүк батыш бөлүгүндөгү казуу иштерин ''Ю. Д. Баруздин'' (1957–1962-жылдар) улантып, Баткен аймагынын Ак-Дөбө кыштагынан биздин заманга чейинки V кылымдан биздин замандын VI–VIII кылымына чейинки көчмөн уруулардын көрүстөндөрүнөн байыркы түрк жазуусу чийилген карапанын сыныгын жана башкаларды тапкан <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> изилдеген. 1956– 1960-жылдары ''Ю. А. Заднепровский'' Ош облусунун аймагындагы ''Шоро-Башат, Дөң-Булак,'' Кара-Дарыя жана башка шаарлардын урандыларын изилдеп, отурукташкан калктын биздин заманга чейинки I миңинчи жылдын биринчи жарымындагы маданиятын мүнөздөө үчүн баалуу материалды берген. Ю. А. Заднепровскийдин изилдөөлөрүнүн негизинде Ош шаарынын байыркы шаар экендиги аныкталып, 3000 жылдыгы өткөрүлдү (2000). Г. А. Брыкина Фергана, Баткен <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Лейлек археология эстеликтерин изилдеп, Кара-Булак, Кайрагач, Майда-Дөбө, Ана-Кызыл жана башка шаар калдыктарын казып, археологиялык табылгаларды ачкан. Кетмен-Төбө өрөөнүндө, азыркы Токтогул суу сактагычынын алдында калган археологиялык эстеликтерди изилдеп, изилдөө ишин И''. Кожомбердиев'' жүргүзүп, натыйжада биздин заманга чейинки VI–IV кылым – биздин замандын I–IV кылымдарына таандык сак <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> гунн урууларына тиешелүү ''Акчий-Кара-Суу көрүстөндөрү'' табылган. 1959-жылы Д. Ф. Винник жетектеген археологиялык экспедиция Ысык-Көл өрөөнүндөгү <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Ысык-Көлдүн түндүк <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> түштүк жээктериндеги көлдүн түбүндөгү археологиялык эстеликтерди изилдеп, коло доорунан биздин замандын 16-кылымга чейинки 100гө жакын турак жайлар <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> байыркы шаардын урандылары, көрүстөндөр, таштан жасалган сүрөттөр жана башка табышкан. 1961–1990-жылдары ''А. К. Абетеков'' Түштүк Сибирь, Тоолуу Алтай, Минусин ойдуңунда (Хакасия), Енисейдин жээктеринде <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Кыргызстандын бардык чөлкөмдөрүндө коло доорунун (биздин заманга чейинки 3 миң жылдык) сак, усун, гунн <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> түрк тилдүү көчмөн элдердин археологиялык эстеликтерин казып <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> изилдеген. Кыргызстандагы эпиграфикалык эстеликтерди издөө, табуу <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> жарыялоодо ''Ч. Жумагулов'' көп жылдар бою эмгектенип келүүдө. Бүгүнкү күндө да Кыргызстандын аймагында казуу <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> изилдөө иштери В. П. Мокрынин, А. К. Абетеков, К. Ш. Табалдиев, В. Д. Горячева, Б. Аманбаева, К. И. Ташбаева, Л. Ведутова, К. Малтаев, М. И. Москалёв, Ф. Ротт, О. А. Солтобаев жана башка окумуштуу-изилдөөчүлөр тарабынан жүргүзүлүүдө.<br> ''Ш.Керимова.''
	[[Категория:1-Том]]		[[Категория:1-Том]]

imported>Kadyrm: /* top */ категория кошуу

2024-09-12T04:24:27Z

top: категория кошуу

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

imported>Lera, 09:15, 27 Май (Бугу) 2024 карата

2024-05-27T09:15:57Z

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

imported>Temirkan, 03:48, 19 Декабрь (Бештин айы) 2023 карата

2023-12-19T03:48:29Z

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

imported>Kadyrm: /* top */clean up, replaced: м-н → менен (8), ж-а → жана (31)

2022-12-05T11:36:29Z

top: clean up, replaced: м-н → менен (8), ж-а → жана (31)

← Мурунку нускасы		11:36, 5 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	(архео... ж-а ...логия) – адамзаттын өткөндөгү тарыхын зат түрүндөгү сакталып калган булактар б-ча изилдөөчү тарых илиминин бир тармагы. ''Археол. булактарга'' адамдардын эмгек куралдары, курал-жарактары, турак жайлары ж-а байыркы шаар калдыктары, кыштактар, көрүстөндөр, казналар, аска таштардагы сүрөттөр, жазуулар ж. б. кирет. Алар илимде ''археологиялык эстеликтер'' деп аталат. Археол. эстеликтерди казып алгандан кийин зат түрүндөгү ж-а жазма булактардын негизинде тарыхый окуяларды ил. реконструкциялоо жүргүзүлөт. Тургун жайларды казууда адам тиричилигинин эстеликтеринин ар кандай тарыхый доорлордо түзүлгөн маданий катмарлары такталат. Табылгаларды изилдеп, анализдөөдө А-лык методдор ж-а каражаттар колдонулат. Казууларда табылган материалдык даректерге ил. түшүнүк берүү үчүн A-да антропология, этнология, геология, ботаника, зоология, палеонтология, физика, химия, табияттаануу илимдери кеңири пайдаланылат. А. термини б. з. ч. 4-к-да байыркы заманды изилдеген илим катарында (Платон) колдонула баштаганы ~~м-н~~ ''археологиялык изилдөөлөр'' Европада ''Кайра жаралуу'' доорунда гана атайын ил. максатта жүргүзүлгөн. Эстеликтерди изилдөөнүн негизги жолу - ''археологиялык казуулар.'' 15–16-к-да Италияда арх-ралык эстеликтерди изилдөөгө багытталган казуу иштери ишке ашырылды. 19-к-дын 1- жарымында А-лык казуулар алгач Египет, Эгей деңизиндеги аралдарда, Грекияда, Түркияда, Иранда ж. б-да, кийинчерээк Европа, Азия ж-а Түн. Африкага кеңири жайылган. А-лык казуулардын ил. методдору түзүлүп, казуу иштери комплекстүү түрдө жүргүзүлгөн. 19-к-дын аягынан тартып Россияда Кара деңиз жээгиндеги байыркы грек шаарларынын калдыктары м-н скиф коргондорун системалуу түрдө изилдөө башталып, А. иштеринин методикасы жакшыртылган, аэросүрөткө тартуу киргизилип, ''археологиялык картага'' түшүрүү, ''суу алдындагы археология, стратиграфиялык,'' типологиялык ж. б. маанилүү методдор колдонулган. 1919-ж. Россияда Материалдык мад-т академиясы (азыркы Россия ИАнын Археол. ин-ту) түзүлүп, археол. иштерди координациялоочу мекемеге айланган. Археол. изилдөөлөрдү жүргүзүүдө CCCPдин курамындагы республикалардын УИАларындагы Археол. ин-ттар ж-а бөлүмдөр белгилүү роль ойногон. Бул ишке музейлер ж-а алардын археол. бөлүмдөрү да катышкан. О. Азия ж-а Кырг-нда археол. изилдөө иштери 19-к-дын 2- жарымында башталып, В. В. Радлов, ''Н. В. Веселовский, А. А.'' Андрианов, П. И. Лерх, М. ''Е. Массон,'' А. Н. Бернштам, ''С. П. Толстое,'' В. В. Бартольд ж. б-дын ысымдары м-н байланыштуу. Археол. изилдөөлөр кыргыздардын байыркы тарыхын калыбына келтирүүгө мүмкүндүк берип, илимди жаңы көп материалдар м-н байытты. 1859-ж. А. Ф. Голубев ж-а Г. А. Колпаковский Ысык-Көлдүн түбүндөгү ж-а түн. жээгиндеги археол. табылгаларга көңүл бурушкан. 1885-86-ж. ''Ф. В. Поярков'' м-н Н. Н. Пантусов Токмок ж-а Пишпектин жанындагы несториандык (христиандык) көрүстөндү табышкан. Бул эки көрүстөндөн Сирия тилиндеги жазуулары бар 12–14-к-га таандык, бир нече таш жыйналган. Жазуулардын бир канчасын ''Д. А. Хвольсон, И. А. Коковцев'' ж~~-а С~~. ''С. Слуцкий'' которгон. 1892-ж. Кочкор өрөөнүндө ''А. М. Фетисов'' казуу жүргүзгөн. 1896–98-ж. археол. казуулардын негизинде Талас өрөөнүндөгү Айыртам-Ой деген жерден ''В. А. Каллаур'' тапкан түрк-рун жазуусу бар таштар орус ж-а чет өлкөлүк окумуштууларды кызыктырган. 1898-ж. ошол эле жерден Финн-угордук окумуштуулар коомунун экспедициясы түрк-рун жазуусу бар дагы эки ташты тапкан. 20-к-дын 20-ж-нда Кырг-нда археол. эстеликтерди казуу ж-а изилдөө иштери жандана баштайт. 1928–29-ж. М. В. Воеводский м-н ''М. П. Грязное'' Чүй ж-а Ысык-Көл өрөөнүнөн усун урууларынын көрүстөндөрүн казышкан ж-а изилдешкен. 1945-ж. М. Е. Массон м-н Г. А. Пугаченкова Манас күмбөзүн, 1947-ж. Б. М. Зима ''Саймалы Таштагы'' сүрөттөрдү изилдеген. 1953-54-ж. байыркы шаар Ак-Бешимдин урандыларын казууда Л. Р. Кызласов ж-а Л''. П. Зяблин'' фрескалык жазуулар ж-а скульптуралар м-н кооздолгон 6–8-к-дагы арх-ралык курулуштарды табышкан. 1953–56-ж. ''А. К. Кибиров'' Нарын, Чаткал археол. эстеликтерин изилдеген. 1956- 60-ж. ''П. Н. Кожемяко'' Чүй өрөөнүндөгү Сретенка айылынын жанынан 10–13-к-га таандык хан сарай мүнөздөгү комплексти, о. эле Талас өрөөнүнөн коло доорундагы көрүстөндөрдү тапкан ж-а изилдеген. Ошол эле жылы ''А. Н. Бернштамдын'' экспедициясы Алай өрөөнүнөн б. з. ч. 4–3-к-гы таш доорунун эстеликтерин ачкан. А. Н. Бернштамдын Алайдагы ж-а Оштун түш. Батыш бөлүгүндөгү казуу иштерин ''Ю. Д. Баруздин'' (1957–62-ж.) улантып, Баткен аймагынын Ак-Дөбө кыш-нан б. з. ч. 5-к-дан б. з. 6–8-к-на чейинки көчмөн уруулардын көрүстөндөрүнөн байыркы түрк жазуусу чийилген карапанын сыныгын ж. б. тапкан ж-а изилдеген. 1956– 60-ж. ''Ю. А. Заднепровский'' Ош обл-нун аймагындагы ''Шоро-Башат, Дөң-Булак,'' Кара-Дарыя ж. б. ш-дын урандыларын изилдеп, отурукташкан калктын б. з. ч. I миңинчи жылдын биринчи жарымындагы мад-тын мүнөздөө үчүн баалуу материалды берген. Ю. А. Заднепровскийдин изилдөөлөрүнүн негизинде Ош ш-нын байыркы шаар экендиги аныкталып, 3000 жылдыгы өткөрүлдү (2000). Г. А. Брыкина Фергана, Баткен ж-а Лейлек археол. эстеликтерин изилдеп, Кара-Булак, Кайрагач, Майда-Дөбө, Ана-Кызыл ж. б. шаар калдыктарын казып, археол. табылгаларды ачкан. Кетмен-Төбө өрөөнүндө, азыркы Токтогул суу сактагычынын алдында калган археол. эстеликтерди изилдеп, изилдөө ишин Ы''. Кожомбердиев'' жүргүзүп, натыйжада б. з. ч. 6-4-к. – б. з. 1-5-к-га таандык сак ж-а гунн урууларына тиешелүү ''Акчий-Кара-Суу көрүстөндөрү'' табылган. 1959-ж. Д. Ф. Винник жетектеген археол. экспедиция Ысык-Көл өрөөнүндөгү ж-а Ысык-Көлдүн түн. ж-а түш. жээктериндеги көлдүн түбүндөгү археол. эстеликтерди изилдеп, коло доорунан б. з. 16-к-га чейинки 100гө жакын турак жайлар ж-а байыркы шаардын урандылары, көрүстөндөр, таштан жасалган сүрөттөр ж. б. табышкан. 1961–90-ж. ''А. К. Абетеков'' Түш. Сибирь, Тоолуу Алтай, Минусин ойдуңунда (Хакасия), Енисейдин жээктеринде ж-а Кырг-ндын бардык чөлкөмдөрүндө коло доорунун (б. з. ч. 3 миң жылдык) сак, усун, гунн ж-а түрк тилдүү көчмөн элдердин археол. эстеликтерин казып ж-а изилдеген. Кырг-ндагы эпиграфикалык эстеликтерди издөө, табуу ж-а жарыялоодо ''Ч. Жумагулов'' көп жылдар бою эмгектенип келүүдө. Бүгүнкү күндө да Кырг-ндын аймагында казуу ж-а изилдөө иштери В. П. Мокрынин, А. К. Абетеков, К. Ш. Табалдиев, В. Д. Горячева, Б. Аманбаева, К. И. Ташбаева, Л. Ведутова, К. Малтаев, М. И. Москалёв, Ф. Ротт, О. А. Солтобаев ж. б. окумуштуу-изилдөөчүлөр тарабынан жүргүзүлүүдө.<br> ''Ш. Керимова.''		(архео... <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ...логия) – адамзаттын өткөндөгү тарыхын зат түрүндөгү сакталып калган булактар б-ча изилдөөчү тарых илиминин бир тармагы. ''Археол. булактарга'' адамдардын эмгек куралдары, курал-жарактары, турак жайлары <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> байыркы шаар калдыктары, кыштактар, көрүстөндөр, казналар, аска таштардагы сүрөттөр, жазуулар ж. б. кирет. Алар илимде ''археологиялык эстеликтер'' деп аталат. Археол. эстеликтерди казып алгандан кийин зат түрүндөгү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жазма булактардын негизинде тарыхый окуяларды ил. реконструкциялоо жүргүзүлөт. Тургун жайларды казууда адам тиричилигинин эстеликтеринин ар кандай тарыхый доорлордо түзүлгөн маданий катмарлары такталат. Табылгаларды изилдеп, анализдөөдө А-лык методдор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> каражаттар колдонулат. Казууларда табылган материалдык даректерге ил. түшүнүк берүү үчүн A-да антропология, этнология, геология, ботаника, зоология, палеонтология, физика, химия, табияттаануу илимдери кеңири пайдаланылат. А. термини б. з. ч. 4-к-да байыркы заманды изилдеген илим катарында (Платон) колдонула баштаганы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ''археологиялык изилдөөлөр'' Европада ''Кайра жаралуу'' доорунда гана атайын ил. максатта жүргүзүлгөн. Эстеликтерди изилдөөнүн негизги жолу - ''археологиялык казуулар.'' 15–16-к-да Италияда арх-ралык эстеликтерди изилдөөгө багытталган казуу иштери ишке ашырылды. 19-к-дын 1- жарымында А-лык казуулар алгач Египет, Эгей деңизиндеги аралдарда, Грекияда, Түркияда, Иранда ж. б-да, кийинчерээк Европа, Азия <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Түн. Африкага кеңири жайылган. А-лык казуулардын ил. методдору түзүлүп, казуу иштери комплекстүү түрдө жүргүзүлгөн. 19-к-дын аягынан тартып Россияда Кара деңиз жээгиндеги байыркы грек шаарларынын калдыктары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> скиф коргондорун системалуу түрдө изилдөө башталып, А. иштеринин методикасы жакшыртылган, аэросүрөткө тартуу киргизилип, ''археологиялык картага'' түшүрүү, ''суу алдындагы археология, стратиграфиялык,'' типологиялык ж. б. маанилүү методдор колдонулган. 1919-ж. Россияда Материалдык мад-т академиясы (азыркы Россия ИАнын Археол. ин-ту) түзүлүп, археол. иштерди координациялоочу мекемеге айланган. Археол. изилдөөлөрдү жүргүзүүдө CCCPдин курамындагы республикалардын УИАларындагы Археол. ин-ттар <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бөлүмдөр белгилүү роль ойногон. Бул ишке музейлер <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын археол. бөлүмдөрү да катышкан. О. Азия <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кырг-нда археол. изилдөө иштери 19-к-дын 2- жарымында башталып, В. В. Радлов, ''Н. В. Веселовский, А. А.'' Андрианов, П. И. Лерх, М. ''Е. Массон,'' А. Н. Бернштам, ''С. П. Толстое,'' В. В. Бартольд ж. б-дын ысымдары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> байланыштуу. Археол. изилдөөлөр кыргыздардын байыркы тарыхын калыбына келтирүүгө мүмкүндүк берип, илимди жаңы көп материалдар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> байытты. 1859-ж. А. Ф. Голубев <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Г. А. Колпаковский Ысык-Көлдүн түбүндөгү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түн. жээгиндеги археол. табылгаларга көңүл бурушкан. 1885-86-ж. ''Ф. В. Поярков'' <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Н. Н. Пантусов Токмок <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Пишпектин жанындагы несториандык (христиандык) көрүстөндү табышкан. Бул эки көрүстөндөн Сирия тилиндеги жазуулары бар 12–14-к-га таандык, бир нече таш жыйналган. Жазуулардын бир канчасын ''Д. А. Хвольсон, И. А. Коковцев'' <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> С. ''С. Слуцкий'' которгон. 1892-ж. Кочкор өрөөнүндө ''А. М. Фетисов'' казуу жүргүзгөн. 1896–98-ж. археол. казуулардын негизинде Талас өрөөнүндөгү Айыртам-Ой деген жерден ''В. А. Каллаур'' тапкан түрк-рун жазуусу бар таштар орус <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> чет өлкөлүк окумуштууларды кызыктырган. 1898-ж. ошол эле жерден Финн-угордук окумуштуулар коомунун экспедициясы түрк-рун жазуусу бар дагы эки ташты тапкан. 20-к-дын 20-ж-нда Кырг-нда археол. эстеликтерди казуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> изилдөө иштери жандана баштайт. 1928–29-ж. М. В. Воеводский <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ''М. П. Грязное'' Чүй <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ысык-Көл өрөөнүнөн усун урууларынын көрүстөндөрүн казышкан <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> изилдешкен. 1945-ж. М. Е. Массон <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Г. А. Пугаченкова Манас күмбөзүн, 1947-ж. Б. М. Зима ''Саймалы Таштагы'' сүрөттөрдү изилдеген. 1953-54-ж. байыркы шаар Ак-Бешимдин урандыларын казууда Л. Р. Кызласов <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Л''. П. Зяблин'' фрескалык жазуулар <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> скульптуралар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кооздолгон 6–8-к-дагы арх-ралык курулуштарды табышкан. 1953–56-ж. ''А. К. Кибиров'' Нарын, Чаткал археол. эстеликтерин изилдеген. 1956- 60-ж. ''П. Н. Кожемяко'' Чүй өрөөнүндөгү Сретенка айылынын жанынан 10–13-к-га таандык хан сарай мүнөздөгү комплексти, о. эле Талас өрөөнүнөн коло доорундагы көрүстөндөрдү тапкан <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> изилдеген. Ошол эле жылы ''А. Н. Бернштамдын'' экспедициясы Алай өрөөнүнөн б. з. ч. 4–3-к-гы таш доорунун эстеликтерин ачкан. А. Н. Бернштамдын Алайдагы <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Оштун түш. Батыш бөлүгүндөгү казуу иштерин ''Ю. Д. Баруздин'' (1957–62-ж.) улантып, Баткен аймагынын Ак-Дөбө кыш-нан б. з. ч. 5-к-дан б. з. 6–8-к-на чейинки көчмөн уруулардын көрүстөндөрүнөн байыркы түрк жазуусу чийилген карапанын сыныгын ж. б. тапкан <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> изилдеген. 1956– 60-ж. ''Ю. А. Заднепровский'' Ош обл-нун аймагындагы ''Шоро-Башат, Дөң-Булак,'' Кара-Дарыя ж. б. ш-дын урандыларын изилдеп, отурукташкан калктын б. з. ч. I миңинчи жылдын биринчи жарымындагы мад-тын мүнөздөө үчүн баалуу материалды берген. Ю. А. Заднепровскийдин изилдөөлөрүнүн негизинде Ош ш-нын байыркы шаар экендиги аныкталып, 3000 жылдыгы өткөрүлдү (2000). Г. А. Брыкина Фергана, Баткен <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Лейлек археол. эстеликтерин изилдеп, Кара-Булак, Кайрагач, Майда-Дөбө, Ана-Кызыл ж. б. шаар калдыктарын казып, археол. табылгаларды ачкан. Кетмен-Төбө өрөөнүндө, азыркы Токтогул суу сактагычынын алдында калган археол. эстеликтерди изилдеп, изилдөө ишин Ы''. Кожомбердиев'' жүргүзүп, натыйжада б. з. ч. 6-4-к. – б. з. 1-5-к-га таандык сак <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> гунн урууларына тиешелүү ''Акчий-Кара-Суу көрүстөндөрү'' табылган. 1959-ж. Д. Ф. Винник жетектеген археол. экспедиция Ысык-Көл өрөөнүндөгү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ысык-Көлдүн түн. <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түш. жээктериндеги көлдүн түбүндөгү археол. эстеликтерди изилдеп, коло доорунан б. з. 16-к-га чейинки 100гө жакын турак жайлар <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> байыркы шаардын урандылары, көрүстөндөр, таштан жасалган сүрөттөр ж. б. табышкан. 1961–90-ж. ''А. К. Абетеков'' Түш. Сибирь, Тоолуу Алтай, Минусин ойдуңунда (Хакасия), Енисейдин жээктеринде <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кырг-ндын бардык чөлкөмдөрүндө коло доорунун (б. з. ч. 3 миң жылдык) сак, усун, гунн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түрк тилдүү көчмөн элдердин археол. эстеликтерин казып <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> изилдеген. Кырг-ндагы эпиграфикалык эстеликтерди издөө, табуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жарыялоодо ''Ч. Жумагулов'' көп жылдар бою эмгектенип келүүдө. Бүгүнкү күндө да Кырг-ндын аймагында казуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> изилдөө иштери В. П. Мокрынин, А. К. Абетеков, К. Ш. Табалдиев, В. Д. Горячева, Б. Аманбаева, К. И. Ташбаева, Л. Ведутова, К. Малтаев, М. И. Москалёв, Ф. Ротт, О. А. Солтобаев ж. б. окумуштуу-изилдөөчүлөр тарабынан жүргүзүлүүдө.<br> ''Ш. Керимова.''

imported>Kerimova-59, 05:43, 16 Июль (Теке) 2022 карата

2022-07-16T05:43:23Z

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

imported>Kadyrm: 1 версия

2022-07-04T12:49:27Z

1 версия

← Мурунку нускасы	12:49, 4 Июль (Теке) 2022 -деги абалы
(Айырма жок)

497-555>KadyrM, 09:58, 3 Июль (Теке) 2022 карата

2022-07-03T09:58:04Z

Жаңы барак

(архео... ж-а ...логия) – адамзаттын өткөндөгү тарыхын зат түрүндөгү сакталып калган булактар б-ча изилдөөчү тарых илиминин бир тармагы. ''Археол. булактарга'' адамдардын эмгек куралдары, курал-жарактары,
турак жайлары ж-а байыркы шаар калдыктары,
кыштактар, көрүстөндөр, казналар, аска таштардагы сүрөттөр, жазуулар ж. б. кирет. Алар илимде ''археологиялык эстеликтер'' деп аталат. Археол. эстеликтерди казып алгандан кийин зат
түрүндөгү ж-а жазма булактардын негизинде
тарыхый окуяларды ил. реконструкциялоо
жүргүзүлөт. Тургун жайларды казууда адам тиричилигинин эстеликтеринин ар кандай тарыхый доорлордо түзүлгөн маданий катмарлары
такт алат. Табылгаларды изилдеп, анализдөөдө
А-лык методдор ж-а каражаттар колдонулат.
Казууларда табылган материалдык даректерге
ил. түшүнүк берүү үчүн A-да антропология, этнология, геология, ботаника, зоология, палеонтология, физика, химия, табияттаануу илимдери кеңири пайдаланылат. А. термини б. з. ч. 
4-к-да байыркы заманды изилдеген илим катарында (Платон) колдонула баштаганы м-н ''археологиялык изилдөөлөр'' Европада ''Кайра жаралуу'' доорунда гана атайын ил. максатта жүргүзүлгөн. Эстеликтерди изилдөөнүн негизги жолу -
''археологиялык казуулар.'' 15–16-к-да Италияда
арх-ралык эстеликтерди изилдөөгө багытталган
казуу иштери ишке ашырылды. 19-к-дын 1-
жарымында А-лык казуулар алгач Египет, Эгей
деңизиндеги аралдарда, Грекияда, Түркияда,
Иранда ж. б-да, кийинчерээк Европа, Азия ж-а
Түн. Африкага кеңири жайылган. А-лык казуулардын ил. методдору түзүлүп, казуу иштери
комплекстүү түрдө жүргүзүлгөн. 19-к-дын аягынан тартып Россияда Кара деңиз жээгиндеги
байыркы грек шаарларынын калдыктары м-н
скиф коргондорун системалуу түрдө изилдөө
башталып, А. иштеринин методикасы жакшыртылган, аэросүрөткө тартуу киргизилип, ''археологиялык картага'' түшүрүү, ''суу алдындагы археология, стратиграфиялык,'' типологиялык
ж. б. маанилүү методцор колдонулган. 1919-ж.
Россияда Материалдык мад-т академиясы (азыркы Россия ИАнын Археол. ин-ту) түзүлүп, археол. иштерди координациялоочу мекемеге айланган. Археол. изилдөөлөрдү жүргүзүүдө CCCPдин курамындагы республикалардын УИАларындагы Археол. ин-ттар ж-а бөлүмдөр белгилүү
роль ойногон. Бул ишке музейлер ж-а алардын
археол. бөлүмдөрү да катышкан. О. Азия ж-а
Кырг-нда археол. изилдөө иштери 19-к-дын 2-
жарымында башталып, В. В. Радлов, ''Н. В. Веселовский, А. А.'' Андрианов, П. И. Лерх, М. ''Е. Массон,'' А. Н. Бернштам, ''С. П. Толстое,'' В. В. Бартольд ж. б-дын ысымдары м-н байланыштуу.
Археол. изилдөөлөр кыргыздардын байыркы
тарыхын калыбына келтирүүгө мүмкүндүк берип, илимди жаңы көп материалдар м-н байытты. 1859-ж. А. Ф. Голубев ж-а Г. А. Колпаковский Ысык-Көлдүн түбүндөгү ж-а түн. жээгиндеги археол. табылгаларга көңүл бурушкан.
1885-86-ж. ''Ф. В. Поярков'' м-н Н. Н. Пантусов
Токмок ж-а Пишпектин жанындагы несториандык (христиандык) көрүстөндү табышкан.
Бул эки көрүстөндөн Сирия тилиндеги жазуулары бар 12–14-к-га таандык, бир нече таш жыйналган. Жазуулардын бир канчасын ''Д. А. Хвольсон, И. А. Коковцев'' ж-а С. ''С. Слуцкий'' которгон.
1892-ж. Кочкор өрөөнүндө ''А. М. Фетисов'' казуу
жүргүзгөн. 1896–98-ж. археол. казуулардын негизинде Талас өрөөнүндөгү Айыртам-Ой деген
жерден ''В. А. Каллаур'' тапкан түрк-рун жазуусу
бар таштар орус ж-а чет өлкөлүк окумуштууларды кызыктырган. 1898-ж. ошол эле жерден
Финн-угордук окумуштуулар коомунун экспедициясы түрк-рун жазуусу бар дагы эки ташты 
тапкан. 20-к-дын 20-ж-нда Кырг-нда археол.
эстеликтерди казуу ж-а изилдөө иштери жаидана баштайт. 1928–29-ж. М. В. Воеводский м-н
''М. П. Грязное'' Чүй ж-а Ысык-Көл өрөөнүнөн усун
урууларынын көрүстөндөрүн казышкан ж-а
изилдешкен. 1945-ж. М. Е. Массон м-н Г. А. Пугаченкова Манас күмбөзүн, 1947-ж. Б. М. Зима
''Саймалы Таштагы'' сүрөттөрдү изилдеген. 1953-
54-ж. байыркы шаар Ак-Бешимдин урандыларын казууда Л. Р. Кызласов ж-а ''JI. П. Зяблин''
фрескалык жазуулар ж-а скульптуралар м-н
кооздолгон 6–8-к-дагы арх-ралык курулуштарды табышкан. 1953–56-ж. ''А. К. Кибиров'' Нарын,
Чаткал археол. эстеликтерин изилдеген. 1956-
60-ж. ''П. Н. Кожемяко'' Чүй өрөөнүндөгү Сретенка айылынын жанынан 10–13-к-га таандык хан
сарай мүнөздөгү комплексти, о. эле Талас
өрөөнүнөн коло доорундагы көрүстөндөрдү тапкан ж-а изилдеген. Ошол эле жылы ''А. Н. Бернштамдын'' экспедициясы Алай өрөөнүнөн б. з. ч. 
4–3-к-гы таш доорунун эстеликтерин ачкан.
А. Н. Бернштамдын Алайдагы ж-а Оштун түш.
Батыш бөлүгүндөгү казуу иштерин ''Ю. Д. Баруздин'' (1957–62-ж.) улантып, Баткен аймагынын
Ак-Дөбө кыш-нан б. з. ч. 5-к-дан б. з. 6–8-к-на
чейинки көчмөн уруулардын көрүстөндөрүнөн
байыркы түрк жазуусу чийилген карапанын
сыныгын ж. б. тапкан ж-а изилдеген. 1956–
60-ж. ''Ю. А. Заднепровский'' Ош обл-нун аймагындагы ''Шоро-Башат, Дөң-Булак,'' Кара-Дарыя
ж. б. ш-дын урандыларын изилдеп, отурукташкан
калктын б. з. ч. I миңинчи жылдын биринчи
жарымындагы мад-тын мүнөздөө үчүн баалуу
материалды берген. Ю. А. Заднепровскийдин
изилдөөлөрүнүн негизинде Ош ш-нын байыркы
шаар экендиги аныкталып, 3000 жылдыгы
өткөрүлдү (2000). Г. А. Брыкина Фергана, Баткен ж-а Лейлек археол. эстеликтерин изилдеп,
Кара-Булак, Кайрагач, Майда-Дөбө, Ана-Кызыл ж. б. шаар калдыктарын казып, археол.
табылгаларды ачкан. Кетмен-Төбө өрөөнүндө,
азыркы Токтогул суу сактагычынын алдында
калган археол. эстеликтерди изилдеп, изилдөө
ишин ''И. Кожомбердиев'' жүргүзүп, натыйжада б. з. ч. 6-4-к. – б. з. 1-5-к-га таандык сак ж-а
гунн урууларына тиешелүү ''Акчий-Кара-Суу
көрустөндөру'' табылган. 1959-ж. Д. Ф. Винник
жетектеген археол. экспедиция Ысык-Көл өрөөнүндөгү ж-а Ысык-Көлдүн түн. ж-а түш. жээктериндеги көлдүн түбүндөгү археол. эстеликтерди изилдеп, коло доорунан б. з. 16-к-га чейинки ЮОгө жакын турак жайлар ж-а байыркы
шаардын урандылары, көрүстөндөр, таштан жасалган сүрөттөр ж. б. табышкан. 1961–90-ж. 
''А.К. Абетеков'' Түш. Сибирь, Тоолуу Алтай, Минусин ойдуңунда (Хакасия), Енисейдин жээктеринде ж-а Кырг-ндын бардык чөлкөмдөрүндө
коло доорунун (б. з. ч. 3 миң жылдык) сак, усун,
гунн ж-а түрк тилдүү көчмөн элдердин археол. 
эстеликтерин казып ж-а изилдеген. Кырг-ндагы эпиграфикалык эстеликтерди издөө, табуу
ж-а жарыялоодо ''Ч. Жумагулов'' көп жылдар бою
эмгектенип келүүдө. Бүгүнкү күндө да Кырг-ндын
аймагында казуу ж-а изилдөө иштери В. П. Мокрынин, А. К. Абетеков, К. Ш. Табалдиев, В. Д. Горячева, Б. Аманбаева, К. И. Ташбаева,
Л. Ведутова, К. Малтаев, М. И. Москалёв,
Ф. Ротт, О. А. Солтобаев ж. б. окумуштуу-изилдөөчүлөр тарабынан жүргүзүлүүдө. ''Ш.Керимова.''