АТМОСФЕРА - Түзөтүүлөр тарыхы

imported>Gulira, 09:56, 24 Февраль (Бирдин айы) 2026 карата

2026-02-24T09:56:02Z

← Мурунку нускасы		09:56, 24 Февраль (Бирдин айы) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АТМОСФЕРА''' Ж е р д и н (грекче ''atmos'' ‒ буу, ''sphaira'' ‒ шар) ‒ Жер шарын курчап турган <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аны <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошо айланган аба кабыгы. Массасы 5,15 .10<sup>15 </sup>''т''. Жер планета катары жаралгандан кийин, анын каткан кыртышынан (литосферадан) бөлүнүп чыккан газдардан атмосфера пайда болушу мүмкүн. Кийин ар түрдүү факторлордун таасиринен өзгөрүүлөргө учураган. Атмосфера температурасы, молекулалардын иондошуусу ж. б. физикалык, химиялык касиеттери боюнча 5 негизги катмарга бөлүнөт (к. сүрөт). Атмосферанын төмөнкү катмарын т р о п о с ф е р а түзөт. Тропосферада жалпы аба массасынын <sup>4</sup>/<sub>5</sub>, суу буусунун дээрлик бардыгы топтолуп, аба ырайын пайда кылуучу процесстер (булуттар, жаан-чачын ж. б.) жүрөт. Тропосфера 16‒18 ''км'' бийиктикке чейин		'''АТМОСФЕРА''' Ж е р д и н (грекче ''atmos'' ‒ буу, ''sphaira'' ‒ шар) ‒ Жер шарын курчап турган <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аны <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошо айланган аба кабыгы. Массасы 5,15 .10<sup>15 </sup>''т''. Жер планета катары жаралгандан кийин, анын каткан кыртышынан (литосферадан) бөлүнүп чыккан газдардан атмосфера пайда болушу мүмкүн. Кийин ар түрдүү факторлордун таасиринен өзгөрүүлөргө учураган. Атмосфера температурасы, молекулалардын иондошуусу ж. б. физикалык, химиялык касиеттери боюнча 5 негизги катмарга бөлүнөт (кара. сүрөт). Атмосферанын төмөнкү катмарын т р о п о с ф е р а түзөт. Тропосферада жалпы аба массасынын <sup>4</sup>/<sub>5</sub>, суу буусунун дээрлик бардыгы топтолуп, аба ырайын пайда кылуучу процесстер (булуттар, жаан-чачын ж. б.) жүрөт. Тропосфера 16‒18 ''км'' бийиктикке чейин
	[[File:АТМОСФ ЕРА34.png \| thumb\|Атмосфера кабаттары.]]		[[File:АТМОСФ ЕРА34.png \| thumb\|Атмосфера кабаттары.]]
	камтыйт. Бийиктеген сайын температурасы төмөндөйт (ар бир ''км''ге орточо 6,5°С). Тропосферадан жогору, 50‒55 ''км'' бийиктикке чейин с т р а т о с ф е р а катмары бар. Орточо температурасы төмөнкү чегинде, тропопаузага жакын ‒40°тан ‒80°ка чейин өзгөрөт; жогорку чегинде 0°Сге жакындайт (±20°Сге чейин өйдө төмөн болушу мүмкүн). Бул катмар суу буусунун өтө аздыгы, булуттун жоктугу, ал эми озондун арбын болушу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өзгөчөлөнөт. Стратосферанын үстүндө 50дөн 80‒85 ''км''ге чейинки м е з о с ф е р а жатат. Анда бийиктеген сайын температура төмөндөйт (0°Сден ‒90°Сге чейин), үстүнкү катмар т е р м о с ф е р а деп аталып, 80ден 300‒800 ''км'' бийиктикке чейин созулат. Мында негизинен кыска толкундуу күн радиациясын сиӊирип алгандыгына байланыштуу температура 1500°Сге чейин көтөрүлөт. Ат<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>мосферан</span>ын эӊ жогорку (300‒500 ''км''ден жогору) өтө суйдаӊ катмары ‒ э к з о с ф е р а деп аталат; андан суутектин тез кыймылдагы жеӊил атомдору космос мейкиндигине учуп кетиши мүмкүн. Атмосфера<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>н</span>ын 50 ''км''ден 800 ''км''ге чейинки иондошкон калыӊ катмары ‒ и о н о с ф е р а деп аталат. Алардын чегиндеги анча калыӊ эмес кабатчалар ‒ тропопауза, стратопауза, мезопауза <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> термопауза. Атмосферанын абасы газдардын механикалык аралашмасынан (негизинен азот 78,1%, кычкылтек 21%, аргон 0,9%, калган %ин башка газдар түзөт) турат; анда ошондой эле дайыма суу буусу, суу тамчылары, муз кристаллдары, чаӊ ж. б. да болот. Атмосферанын эӊ негизги бөлүгү ‒ суу буусу. Жерге чектеш катмардагы анын өлчөмү ар түрдүү: тропиктеги абада 3% болсо, Антарктидада ~~2.10~~<sup>‒5</sup>%. Тыгыздыгы улам бийиктеген сайын азайгандыктан, ~~атмосферанын~~ массасынын таралышы ар түрдүү. Анын 80%ке жакыны тропосферада топтолсо, термосферада 0,05%. Өтө бийиктиктеги аба Жердегиден өзгөчөлөнүп турат. Мында газдардын диссоциацияланышынан ~~атмосферадагы~~ молекулалар атомго ажырап, бош атомдор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жаӊы татаал молекулалар пайда болгондуктан, иондошуу процесстери күчөйт. Атмосферанын жогорку катмарында бийиктеген сайын оор салмактуу газдар азайып, жеӊили көбөйөт. Атмосферада болуучу физикалык процесстердин энергиясынын негизги булагы ‒ күндүн радиациясы. Атмосфера кыска толкундуу күн радиациясын начар сиӊирет, бирок жер бетинен чыккан узун толкундуу жылуу агымдарды жогору өткөзбөйт, ошондуктан жылуулуктун космоско өтүшү азайып, Жердин температурасы жогорулайт. Аба массалары тынымсыз кыймылда болгондуктан, Атмосферанын бардык катмарларында шамал болуп турат. Ал көп факторлорго байланыштуу, эӊ негизгиси ‒ Жер шарынын ар түрдүү аймагында ~~атмосферанын~~ бирдей жылбагандыгы. Буга күн нурунун ар түрдүү кубат <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таралышы себеп болот. Атмосферанын текши жылыбагандыгы абанын чоӊ масштабдагы агымдарынын күчөшүнө алып келет (к. ''Атмосфера циркуляциясы'' ). Атмосферада болуучу оптикалык, акустикалык, электрдик, ~~метеоролигялык~~ ж. б. кубулуштар жөнүндө к. ''Атмосфера оптикасы, Атмосфералык электр, Метеорологиялык элементтер'' ж. б. Жер <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> андагы тиричилик үчүн ~~атмосферанын~~ мааниси зор. Атмосферада жаан-чачындан пайда болгон суу жер кыртышынын түзүлүшүн өзгөртүүдө негизги ролду ойнойт. Тоо тектердин талкаланышына, температуранын өзгөрүп турушуна дагы ушундай сыяктууга ~~атмосфералык~~ факторлор себеп болот. Атмосфера Жер кыртышын асмандан түшүүчү метеориттерден сактайт. Метеориттердин көпчүлүгү атмосферанын тыгыз катмарына жетери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> эле күйүп кетет. Тирүү организмдердин жашоо тиричилиги атмосферанын өнүгүшүнө чоӊ таасир тийгизүү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> бирге алар өз иретинде ~~атмосфералык~~ шарттарга көз каранды. Мисалы, тирүү организмдерге чоӊ зыян келтирүүчү Күндүн ультра кызгылт көк нурлары жерге жетпестен ~~атмосфера~~ катмарларына сиӊет. Атмосферадагы кычкылтек жан-жаныбарлар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өсүмдүктөрдүн дем алуусун камсыз кылат, андагы көмүр кычкыл газы өсүмдүктөрдүн азыктануусуна керек. Климаттык факторлор, айрыкча температуралык режим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> нымдуулук адамдын тиричилигине <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ден соолугуна өтө чоӊ таасир тийгизет. Климаттын мааниси өзгөчө айыл чарбасы үчүн чоӊ. Атмосфераны изилдөө байыркы замандан бери жүргүзүлгөнү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> аны изилдөөчү илим ‒ ''метеорология'' 19-кылымда гана пайда болгон. Метеорологиянын тармактарына ~~атмосфера~~ физикасы, ~~атмосфера~~ химиясы, климатология, синоптикалык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> динамикалык метеорология ж. б. кирет. Табигаттагы биологиялык процесстерге ~~атмосфералык~~ факторлордун тийгизүүчү таасирин биометеорология <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айыл чарба метеорологиясы изилдейт. Атмосферада болуучу кубулуштарды байкоо үчүн жер шарынын ар түрдүү аймактарында метеорологиялык станциялар, посттор коюлган. Жерден метеорологиялык байкоолорду жүргүзүүдө радиолокация чоӊ роль ойнойт. Метеорологиялык изилдөөлөрдө ''радиозонддордун'' жардамы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ~~атмосферанын~~ басымын, шамалдын ылдамдыгы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> багытын, температураны, абанын нымдуулугун ченөө максатында ~~атмосфераны~~ тик зонддоонун мааниси чоӊ. Атмосфераны изилдөөдө самолёт, автоматтык аэростат, метеорологиялык спутник, ракеталар пайдаланылат.<br>Ад.: ''Будыко М. И.'' Климат в прошлом и будущем. Л., 1980; ''Будыко М. И., Ронов А. Б., Яншин А. Л.'' История атмосферы. Л., 1985; Атмосфера: Справочник Л., 1991; ''Хромов С. П., Петросянц М. А.'' Метеорология и климатология. 5-е изд. М., 2001.		камтыйт. Бийиктеген сайын температурасы төмөндөйт (ар бир ''км''ге орточо 6,5°С). Тропосферадан жогору, 50‒55 ''км'' бийиктикке чейин с т р а т о с ф е р а катмары бар. Орточо температурасы төмөнкү чегинде, тропопаузага жакын ‒40°тан ‒80°ка чейин өзгөрөт; жогорку чегинде 0°Сге жакындайт (±20°Сге чейин өйдө төмөн болушу мүмкүн). Бул катмар суу буусунун өтө аздыгы, булуттун жоктугу, ал эми озондун арбын болушу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өзгөчөлөнөт. Стратосферанын үстүндө 50дөн 80‒85 ''км''ге чейинки м е з о с ф е р а жатат. Анда бийиктеген сайын температура төмөндөйт (0°Сден ‒90°Сге чейин), үстүнкү катмар т е р м о с ф е р а деп аталып, 80ден 300‒800 ''км'' бийиктикке чейин созулат. Мында негизинен кыска толкундуу күн радиациясын сиӊирип алгандыгына байланыштуу температура 1500°Сге чейин көтөрүлөт. Ат<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>мосферан</span>ын эӊ жогорку (300‒500 ''км''ден жогору) өтө суйдаӊ катмары ‒ э к з о с ф е р а деп аталат; андан суутектин тез кыймылдагы жеӊил атомдору космос мейкиндигине учуп кетиши мүмкүн. Атмосфера<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>н</span>ын 50 ''км''ден 800 ''км''ге чейинки иондошкон калыӊ катмары ‒ и о н о с ф е р а деп аталат. Алардын чегиндеги анча калыӊ эмес кабатчалар ‒ тропопауза, стратопауза, мезопауза <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> термопауза. Атмосферанын абасы газдардын механикалык аралашмасынан (негизинен азот 78,1%, кычкылтек 21%, аргон 0,9%, калган %ин башка газдар түзөт) турат; анда ошондой эле дайыма суу буусу, суу тамчылары, муз кристаллдары, чаӊ ж. б. да болот. Атмосферанын эӊ негизги бөлүгү ‒ суу буусу. Жерге чектеш катмардагы анын өлчөмү ар түрдүү: тропиктеги абада 3% болсо, Антарктидада 2ᐧ10<sup>‒5</sup>%. Тыгыздыгы улам бийиктеген сайын азайгандыктан, Атмосферанын массасынын таралышы ар түрдүү. Анын 80%ке жакыны тропосферада топтолсо, термосферада 0,05%. Өтө бийиктиктеги аба Жердегиден өзгөчөлөнүп турат. Мында газдардын диссоциацияланышынан Атмосферадагы молекулалар атомго ажырап, бош атомдор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жаӊы татаал молекулалар пайда болгондуктан, иондошуу процесстери күчөйт. Атмосферанын жогорку катмарында бийиктеген сайын оор салмактуу газдар азайып, жеӊили көбөйөт. Атмосферада болуучу физикалык процесстердин энергиясынын негизги булагы ‒ күндүн радиациясы. Атмосфера кыска толкундуу күн радиациясын начар сиӊирет, бирок жер бетинен чыккан узун толкундуу жылуу агымдарды жогору өткөзбөйт, ошондуктан жылуулуктун космоско өтүшү азайып, Жердин температурасы жогорулайт. Аба массалары тынымсыз кыймылда болгондуктан, Атмосферанын бардык катмарларында шамал болуп турат. Ал көп факторлорго байланыштуу, эӊ негизгиси ‒ Жер шарынын ар түрдүү аймагында Атмосферанын бирдей жылбагандыгы. Буга күн нурунун ар түрдүү кубат <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таралышы себеп болот. Атмосферанын текши жылыбагандыгы абанын чоӊ масштабдагы агымдарынын күчөшүнө алып келет (кара. ''Атмосфера циркуляциясы'' ). Атмосферада болуучу оптикалык, акустикалык, электрдик, метеорологиялык ж. б. кубулуштар жөнүндө к. ''Атмосфера оптикасы, Атмосфералык электр, Метеорологиялык элементтер'' ж. б. Жер <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> андагы тиричилик үчүн Атмосферанын мааниси зор. Атмосферада жаан-чачындан пайда болгон суу жер кыртышынын түзүлүшүн өзгөртүүдө негизги ролду ойнойт. Тоо тектердин талкаланышына, температуранын өзгөрүп турушуна дагы ушундай сыяктууга Атмосфералык факторлор себеп болот. Атмосфера Жер кыртышын асмандан түшүүчү метеориттерден сактайт. Метеориттердин көпчүлүгү атмосферанын тыгыз катмарына жетери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> эле күйүп кетет. Тирүү организмдердин жашоо тиричилиги атмосферанын өнүгүшүнө чоӊ таасир тийгизүү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> бирге алар өз иретинде Атмосфералык шарттарга көз каранды. Мисалы, тирүү организмдерге чоӊ зыян келтирүүчү Күндүн ультра кызгылт көк нурлары жерге жетпестен Атмосфера катмарларына сиӊет. Атмосферадагы кычкылтек жан-жаныбарлар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өсүмдүктөрдүн дем алуусун камсыз кылат, андагы көмүр кычкыл газы өсүмдүктөрдүн азыктануусуна керек. Климаттык факторлор, айрыкча температуралык режим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> нымдуулук адамдын тиричилигине <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ден соолугуна өтө чоӊ таасир тийгизет. Климаттын мааниси өзгөчө айыл чарбасы үчүн чоӊ. Атмосфераны изилдөө байыркы замандан бери жүргүзүлгөнү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> аны изилдөөчү илим ‒ ''метеорология'' 19-кылымда гана пайда болгон. Метеорологиянын тармактарына Атмосфера физикасы, Атмосфера химиясы, климатология, синоптикалык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> динамикалык метеорология ж. б. кирет. Табигаттагы биологиялык процесстерге Атмосфералык факторлордун тийгизүүчү таасирин биометеорология <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айыл чарба метеорологиясы изилдейт. Атмосферада болуучу кубулуштарды байкоо үчүн жер шарынын ар түрдүү аймактарында метеорологиялык станциялар, посттор коюлган. Жерден метеорологиялык байкоолорду жүргүзүүдө радиолокация чоӊ роль ойнойт. Метеорологиялык изилдөөлөрдө ''радиозонддордун'' жардамы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Атмосферанын басымын, шамалдын ылдамдыгы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> багытын, температураны, абанын нымдуулугун ченөө максатында Атмосфераны тик зонддоонун мааниси чоӊ. Атмосфераны изилдөөдө самолёт, автоматтык аэростат, метеорологиялык спутник, ракеталар пайдаланылат.<br> Ад.: ''Будыко М. И.'' Климат в прошлом и будущем. Л., 1980; ''Будыко М. И., Ронов А. Б., Яншин А. Л.'' История атмосферы. Л., 1985; Атмосфера: Справочник Л., 1991; ''Хромов С. П., Петросянц М. А.'' Метеорология и климатология. 5-е изд. М., 2001.
	[[Категория:1-Том]]		[[Категория:1-Том]]

imported>Kadyrm: /* top */ категория кошуу

2024-09-12T04:48:07Z

top: категория кошуу

← Мурунку нускасы		04:48, 12 Сентябрь (Аяк оона) 2024 -деги абалы
2 сап:		2 сап:
	[[File:АТМОСФ ЕРА34.png \| thumb\|Атмосфера кабаттары.]]		[[File:АТМОСФ ЕРА34.png \| thumb\|Атмосфера кабаттары.]]
	камтыйт. Бийиктеген сайын температурасы төмөндөйт (ар бир ''км''ге орточо 6,5°С). Тропосферадан жогору, 50‒55 ''км'' бийиктикке чейин с т р а т о с ф е р а катмары бар. Орточо температурасы төмөнкү чегинде, тропопаузага жакын ‒40°тан ‒80°ка чейин өзгөрөт; жогорку чегинде 0°Сге жакындайт (±20°Сге чейин өйдө төмөн болушу мүмкүн). Бул катмар суу буусунун өтө аздыгы, булуттун жоктугу, ал эми озондун арбын болушу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өзгөчөлөнөт. Стратосферанын үстүндө 50дөн 80‒85 ''км''ге чейинки м е з о с ф е р а жатат. Анда бийиктеген сайын температура төмөндөйт (0°Сден ‒90°Сге чейин), үстүнкү катмар т е р м о с ф е р а деп аталып, 80ден 300‒800 ''км'' бийиктикке чейин созулат. Мында негизинен кыска толкундуу күн радиациясын сиӊирип алгандыгына байланыштуу температура 1500°Сге чейин көтөрүлөт. Ат<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>мосферан</span>ын эӊ жогорку (300‒500 ''км''ден жогору) өтө суйдаӊ катмары ‒ э к з о с ф е р а деп аталат; андан суутектин тез кыймылдагы жеӊил атомдору космос мейкиндигине учуп кетиши мүмкүн. Атмосфера<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>н</span>ын 50 ''км''ден 800 ''км''ге чейинки иондошкон калыӊ катмары ‒ и о н о с ф е р а деп аталат. Алардын чегиндеги анча калыӊ эмес кабатчалар ‒ тропопауза, стратопауза, мезопауза <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> термопауза. Атмосферанын абасы газдардын механикалык аралашмасынан (негизинен азот 78,1%, кычкылтек 21%, аргон 0,9%, калган %ин башка газдар түзөт) турат; анда ошондой эле дайыма суу буусу, суу тамчылары, муз кристаллдары, чаӊ ж. б. да болот. Атмосферанын эӊ негизги бөлүгү ‒ суу буусу. Жерге чектеш катмардагы анын өлчөмү ар түрдүү: тропиктеги абада 3% болсо, Антарктидада 2.10<sup>‒5</sup>%. Тыгыздыгы улам бийиктеген сайын азайгандыктан, атмосферанын массасынын таралышы ар түрдүү. Анын 80%ке жакыны тропосферада топтолсо, термосферада 0,05%. Өтө бийиктиктеги аба Жердегиден өзгөчөлөнүп турат. Мында газдардын диссоциацияланышынан атмосферадагы молекулалар атомго ажырап, бош атомдор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жаӊы татаал молекулалар пайда болгондуктан, иондошуу процесстери күчөйт. Атмосферанын жогорку катмарында бийиктеген сайын оор салмактуу газдар азайып, жеӊили көбөйөт. Атмосферада болуучу физикалык процесстердин энергиясынын негизги булагы ‒ күндүн радиациясы. Атмосфера кыска толкундуу күн радиациясын начар сиӊирет, бирок жер бетинен чыккан узун толкундуу жылуу агымдарды жогору өткөзбөйт, ошондуктан жылуулуктун космоско өтүшү азайып, Жердин температурасы жогорулайт. Аба массалары тынымсыз кыймылда болгондуктан, Атмосферанын бардык катмарларында шамал болуп турат. Ал көп факторлорго байланыштуу, эӊ негизгиси ‒ Жер шарынын ар түрдүү аймагында атмосферанын бирдей жылбагандыгы. Буга күн нурунун ар түрдүү кубат <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таралышы себеп болот. Атмосферанын текши жылыбагандыгы абанын чоӊ масштабдагы агымдарынын күчөшүнө алып келет (к. ''Атмосфера циркуляциясы'' ). Атмосферада болуучу оптикалык, акустикалык, электрдик, метеоролигялык ж. б. кубулуштар жөнүндө к. ''Атмосфера оптикасы, Атмосфералык электр, Метеорологиялык элементтер'' ж. б. Жер <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> андагы тиричилик үчүн атмосферанын мааниси зор. Атмосферада жаан-чачындан пайда болгон суу жер кыртышынын түзүлүшүн өзгөртүүдө негизги ролду ойнойт. Тоо тектердин талкаланышына, температуранын өзгөрүп турушуна дагы ушундай сыяктууга атмосфералык факторлор себеп болот. Атмосфера Жер кыртышын асмандан түшүүчү метеориттерден сактайт. Метеориттердин көпчүлүгү атмосферанын тыгыз катмарына жетери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> эле күйүп кетет. Тирүү организмдердин жашоо тиричилиги атмосферанын өнүгүшүнө чоӊ таасир тийгизүү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> бирге алар өз иретинде атмосфералык шарттарга көз каранды. Мисалы, тирүү организмдерге чоӊ зыян келтирүүчү Күндүн ультра кызгылт көк нурлары жерге жетпестен атмосфера катмарларына сиӊет. Атмосферадагы кычкылтек жан-жаныбарлар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өсүмдүктөрдүн дем алуусун камсыз кылат, андагы көмүр кычкыл газы өсүмдүктөрдүн азыктануусуна керек. Климаттык факторлор, айрыкча температуралык режим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> нымдуулук адамдын тиричилигине <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ден соолугуна өтө чоӊ таасир тийгизет. Климаттын мааниси өзгөчө айыл чарбасы үчүн чоӊ. Атмосфераны изилдөө байыркы замандан бери жүргүзүлгөнү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> аны изилдөөчү илим ‒ ''метеорология'' 19-кылымда гана пайда болгон. Метеорологиянын тармактарына атмосфера физикасы, атмосфера химиясы, климатология, синоптикалык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> динамикалык метеорология ж. б. кирет. Табигаттагы биологиялык процесстерге атмосфералык факторлордун тийгизүүчү таасирин биометеорология <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айыл чарба метеорологиясы изилдейт. Атмосферада болуучу кубулуштарды байкоо үчүн жер шарынын ар түрдүү аймактарында метеорологиялык станциялар, посттор коюлган. Жерден метеорологиялык байкоолорду жүргүзүүдө радиолокация чоӊ роль ойнойт. Метеорологиялык изилдөөлөрдө ''радиозонддордун'' жардамы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> атмосферанын басымын, шамалдын ылдамдыгы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> багытын, температураны, абанын нымдуулугун ченөө максатында атмосфераны тик зонддоонун мааниси чоӊ. Атмосфераны изилдөөдө самолёт, автоматтык аэростат, метеорологиялык спутник, ракеталар пайдаланылат.<br>Ад.: ''Будыко М. И.'' Климат в прошлом и будущем. Л., 1980; ''Будыко М. И., Ронов А. Б., Яншин А. Л.'' История атмосферы. Л., 1985; Атмосфера: Справочник Л., 1991; ''Хромов С. П., Петросянц М. А.'' Метеорология и климатология. 5-е изд. М., 2001.		камтыйт. Бийиктеген сайын температурасы төмөндөйт (ар бир ''км''ге орточо 6,5°С). Тропосферадан жогору, 50‒55 ''км'' бийиктикке чейин с т р а т о с ф е р а катмары бар. Орточо температурасы төмөнкү чегинде, тропопаузага жакын ‒40°тан ‒80°ка чейин өзгөрөт; жогорку чегинде 0°Сге жакындайт (±20°Сге чейин өйдө төмөн болушу мүмкүн). Бул катмар суу буусунун өтө аздыгы, булуттун жоктугу, ал эми озондун арбын болушу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өзгөчөлөнөт. Стратосферанын үстүндө 50дөн 80‒85 ''км''ге чейинки м е з о с ф е р а жатат. Анда бийиктеген сайын температура төмөндөйт (0°Сден ‒90°Сге чейин), үстүнкү катмар т е р м о с ф е р а деп аталып, 80ден 300‒800 ''км'' бийиктикке чейин созулат. Мында негизинен кыска толкундуу күн радиациясын сиӊирип алгандыгына байланыштуу температура 1500°Сге чейин көтөрүлөт. Ат<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>мосферан</span>ын эӊ жогорку (300‒500 ''км''ден жогору) өтө суйдаӊ катмары ‒ э к з о с ф е р а деп аталат; андан суутектин тез кыймылдагы жеӊил атомдору космос мейкиндигине учуп кетиши мүмкүн. Атмосфера<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>н</span>ын 50 ''км''ден 800 ''км''ге чейинки иондошкон калыӊ катмары ‒ и о н о с ф е р а деп аталат. Алардын чегиндеги анча калыӊ эмес кабатчалар ‒ тропопауза, стратопауза, мезопауза <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> термопауза. Атмосферанын абасы газдардын механикалык аралашмасынан (негизинен азот 78,1%, кычкылтек 21%, аргон 0,9%, калган %ин башка газдар түзөт) турат; анда ошондой эле дайыма суу буусу, суу тамчылары, муз кристаллдары, чаӊ ж. б. да болот. Атмосферанын эӊ негизги бөлүгү ‒ суу буусу. Жерге чектеш катмардагы анын өлчөмү ар түрдүү: тропиктеги абада 3% болсо, Антарктидада 2.10<sup>‒5</sup>%. Тыгыздыгы улам бийиктеген сайын азайгандыктан, атмосферанын массасынын таралышы ар түрдүү. Анын 80%ке жакыны тропосферада топтолсо, термосферада 0,05%. Өтө бийиктиктеги аба Жердегиден өзгөчөлөнүп турат. Мында газдардын диссоциацияланышынан атмосферадагы молекулалар атомго ажырап, бош атомдор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жаӊы татаал молекулалар пайда болгондуктан, иондошуу процесстери күчөйт. Атмосферанын жогорку катмарында бийиктеген сайын оор салмактуу газдар азайып, жеӊили көбөйөт. Атмосферада болуучу физикалык процесстердин энергиясынын негизги булагы ‒ күндүн радиациясы. Атмосфера кыска толкундуу күн радиациясын начар сиӊирет, бирок жер бетинен чыккан узун толкундуу жылуу агымдарды жогору өткөзбөйт, ошондуктан жылуулуктун космоско өтүшү азайып, Жердин температурасы жогорулайт. Аба массалары тынымсыз кыймылда болгондуктан, Атмосферанын бардык катмарларында шамал болуп турат. Ал көп факторлорго байланыштуу, эӊ негизгиси ‒ Жер шарынын ар түрдүү аймагында атмосферанын бирдей жылбагандыгы. Буга күн нурунун ар түрдүү кубат <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таралышы себеп болот. Атмосферанын текши жылыбагандыгы абанын чоӊ масштабдагы агымдарынын күчөшүнө алып келет (к. ''Атмосфера циркуляциясы'' ). Атмосферада болуучу оптикалык, акустикалык, электрдик, метеоролигялык ж. б. кубулуштар жөнүндө к. ''Атмосфера оптикасы, Атмосфералык электр, Метеорологиялык элементтер'' ж. б. Жер <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> андагы тиричилик үчүн атмосферанын мааниси зор. Атмосферада жаан-чачындан пайда болгон суу жер кыртышынын түзүлүшүн өзгөртүүдө негизги ролду ойнойт. Тоо тектердин талкаланышына, температуранын өзгөрүп турушуна дагы ушундай сыяктууга атмосфералык факторлор себеп болот. Атмосфера Жер кыртышын асмандан түшүүчү метеориттерден сактайт. Метеориттердин көпчүлүгү атмосферанын тыгыз катмарына жетери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> эле күйүп кетет. Тирүү организмдердин жашоо тиричилиги атмосферанын өнүгүшүнө чоӊ таасир тийгизүү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> бирге алар өз иретинде атмосфералык шарттарга көз каранды. Мисалы, тирүү организмдерге чоӊ зыян келтирүүчү Күндүн ультра кызгылт көк нурлары жерге жетпестен атмосфера катмарларына сиӊет. Атмосферадагы кычкылтек жан-жаныбарлар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өсүмдүктөрдүн дем алуусун камсыз кылат, андагы көмүр кычкыл газы өсүмдүктөрдүн азыктануусуна керек. Климаттык факторлор, айрыкча температуралык режим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> нымдуулук адамдын тиричилигине <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ден соолугуна өтө чоӊ таасир тийгизет. Климаттын мааниси өзгөчө айыл чарбасы үчүн чоӊ. Атмосфераны изилдөө байыркы замандан бери жүргүзүлгөнү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> аны изилдөөчү илим ‒ ''метеорология'' 19-кылымда гана пайда болгон. Метеорологиянын тармактарына атмосфера физикасы, атмосфера химиясы, климатология, синоптикалык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> динамикалык метеорология ж. б. кирет. Табигаттагы биологиялык процесстерге атмосфералык факторлордун тийгизүүчү таасирин биометеорология <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айыл чарба метеорологиясы изилдейт. Атмосферада болуучу кубулуштарды байкоо үчүн жер шарынын ар түрдүү аймактарында метеорологиялык станциялар, посттор коюлган. Жерден метеорологиялык байкоолорду жүргүзүүдө радиолокация чоӊ роль ойнойт. Метеорологиялык изилдөөлөрдө ''радиозонддордун'' жардамы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> атмосферанын басымын, шамалдын ылдамдыгы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> багытын, температураны, абанын нымдуулугун ченөө максатында атмосфераны тик зонддоонун мааниси чоӊ. Атмосфераны изилдөөдө самолёт, автоматтык аэростат, метеорологиялык спутник, ракеталар пайдаланылат.<br>Ад.: ''Будыко М. И.'' Климат в прошлом и будущем. Л., 1980; ''Будыко М. И., Ронов А. Б., Яншин А. Л.'' История атмосферы. Л., 1985; Атмосфера: Справочник Л., 1991; ''Хромов С. П., Петросянц М. А.'' Метеорология и климатология. 5-е изд. М., 2001.
			[[Категория:1-Том]]

imported>Begay, 04:29, 19 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 карата

2023-10-19T04:29:52Z

← Мурунку нускасы		04:29, 19 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АТМОСФЕРА''' Ж е р д и н (грекче ''atmos'' ‒ буу, ''sphaira'' ‒ шар) ‒ Жер шарын курчап турган <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аны <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошо айланган аба кабыгы. Массасы 5,15 .10<sup>15 </sup>''т''. Жер планета катары жаралгандан кийин, анын каткан кыртышынан (литосферадан) бөлүнүп чыккан газдардан атмосфера пайда болушу мүмкүн. Кийин ар түрдүү факторлордун таасиринен өзгөрүүлөргө учураган. Атмосфера температурасы, молекулалардын иондошуусу ж. б. физикалык, химиялык касиеттери боюнча 5 негизги катмарга бөлүнөт (к. сүрөт). Атмосферанын төмөнкү катмарын т р о п о с ф е р а түзөт. Тропосферада жалпы аба массасынын <sup>4</sup>/<sub>5</sub>, суу буусунун дээрлик бардыгы топтолуп, аба ырайын пайда кылуучу процесстер (булуттар, жаан-чачын ж. б.) жүрөт. Тропосфера 16‒18 ''км'' бийиктикке чейин		'''АТМОСФЕРА''' Ж е р д и н (грекче ''atmos'' ‒ буу, ''sphaira'' ‒ шар) ‒ Жер шарын курчап турган <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аны <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошо айланган аба кабыгы. Массасы 5,15 .10<sup>15 </sup>''т''. Жер планета катары жаралгандан кийин, анын каткан кыртышынан (литосферадан) бөлүнүп чыккан газдардан атмосфера пайда болушу мүмкүн. Кийин ар түрдүү факторлордун таасиринен өзгөрүүлөргө учураган. Атмосфера температурасы, молекулалардын иондошуусу ж. б. физикалык, химиялык касиеттери боюнча 5 негизги катмарга бөлүнөт (к. сүрөт). Атмосферанын төмөнкү катмарын т р о п о с ф е р а түзөт. Тропосферада жалпы аба массасынын <sup>4</sup>/<sub>5</sub>, суу буусунун дээрлик бардыгы топтолуп, аба ырайын пайда кылуучу процесстер (булуттар, жаан-чачын ж. б.) жүрөт. Тропосфера 16‒18 ''км'' бийиктикке чейин
	[[File:АТМОСФ ЕРА34.png \| thumb\|Атмосфера кабаттары.]]		[[File:АТМОСФ ЕРА34.png \| thumb\|Атмосфера кабаттары.]]
	камтыйт. Бийиктеген сайын температурасы төмөндөйт (ар бир ''км''ге орточо 6,5°С). Тропосферадан жогору, 50‒55 ''км'' бийиктикке чейин с т р а т о с ф е р а катмары бар. Орточо температурасы төмөнкү чегинде, тропопаузага жакын ‒40°тан ‒80°ка чейин өзгөрөт; жогорку чегинде 0°Сге жакындайт (±20°Сге чейин өйдө төмөн болушу мүмкүн). Бул катмар суу буусунун өтө аздыгы, булуттун жоктугу, ал эми озондун арбын болушу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өзгөчөлөнөт. Стратосферанын үстүндө 50дөн 80‒85 ''км''ге чейинки м е з о с ф е р а жатат. Анда бийиктеген сайын ~~темп-ра~~ төмөндөйт (0°Сден ‒90°Сге чейин), үстүнкү катмар т е р м о с ф е р а деп аталып, 80ден 300‒800 ''км'' бийиктикке чейин созулат. Мында негизинен кыска толкундуу күн радиациясын сиӊирип алгандыгына байланыштуу ~~темп-ра~~ 1500°Сге чейин көтөрүлөт. Ат<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>~~менен~~</span>ын эӊ жогорку (300‒500 ''км''ден жогору) өтө суйдаӊ катмары ‒ э к з о с ф е р а деп аталат; андан суутектин тез кыймылдагы жеӊил атомдору космос мейкиндигине учуп кетиши мүмкүн. А<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>-н</span>ын 50 ''км''ден 800 ''км''ге чейинки иондошкон калыӊ катмары ‒ и о н о с ф е р а деп аталат. Алардын чегиндеги анча калыӊ эмес кабатчалар ‒ тропопауза, стратопауза, мезопауза <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> термопауза. ~~А-нын~~ абасы газдардын ~~мех.~~ аралашмасынан (негизинен азот 78,1%, кычкылтек 21%, аргон 0,9%, калган %ин башка газдар түзөт) турат; анда о. эле дайыма суу буусу, суу тамчылары, муз кристаллдары, чаӊ ж. б. да болот. ~~А-нын~~ эӊ негизги бөлүгү ‒ суу буусу. Жерге чектеш катмардагы анын өлчөмү ар түрдүү: тропиктеги абада 3% болсо, Антарктидада 2.10<sup>‒5</sup>%. Тыгыздыгы улам бийиктеген сайын азайгандыктан, ~~А-нын~~ массасынын таралышы ар түрдүү. Анын 80%ке жакыны тропосферада топтолсо, термосферада 0,05%. Өтө бийиктиктеги аба Жердегиден өзгөчөлөнүп турат. Мында газдардын диссоциацияланышынан ~~А-дагы~~ молекулалар атомго ажырап, бош атомдор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жаӊы татаал молекулалар пайда болгондуктан, иондошуу процесстери күчөйт. ~~А-нын~~ жогорку катмарында бийиктеген сайын оор салмактуу газдар азайып, жеӊили көбөйөт. ~~А-да~~ болуучу ~~физ.~~ процесстердин энергиясынын негизги булагы ‒ күндүн радиациясы. А. кыска толкундуу күн радиациясын начар сиӊирет, бирок жер бетинен чыккан узун толкундуу жылуу агымдарды жогору өткөзбөйт, ошондуктан жылуулуктун космоско өтүшү азайып, Жердин ~~темп-расы~~ жогорулайт. Аба массалары тынымсыз кыймылда болгондуктан, ~~А-нын~~ бардык катмарларында шамал болуп турат. Ал көп факторлорго байланыштуу, эӊ негизгиси ‒ Жер шарынын ар түрдүү аймагында ~~А-нын~~ бирдей жылбагандыгы. Буга күн нурунун ар түрдүү кубат <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таралышы себеп болот. ~~А-нын~~ текши жылыбагандыгы абанын чоӊ масштабдагы агымдарынын күчөшүнө алып келет (к. ''Атмосфера циркуляциясы'' ). ~~А-да~~ болуучу оптикалык, акустикалык, электрдик, ~~метеорол.~~ ж. б. кубулуштар ~~ж-дө~~ к. ''Атмосфера оптикасы, Атмосфералык электр, Метеорологиялык элементтер'' ж. б. Жер <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> андагы тиричилик үчүн ~~А-нын~~ мааниси зор. ~~А-да~~ жаан-чачындан пайда болгон суу жер кыртышынын түзүлүшүн өзгөртүүдө негизги ролду ойнойт. Тоо тектердин талкаланышына, ~~темп-ранын~~ өзгөрүп турушуна ~~д. у. с-га А-лык~~ факторлор себеп болот. А. Жер кыртышын асмандан түшүүчү метеориттерден сактайт. Метеориттердин көпчүлүгү ~~А-нын~~ тыгыз катмарына жетери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> эле күйүп кетет. Тирүү организмдердин жашоо тиричилиги ~~А-нын~~ өнүгүшүнө чоӊ таасир тийгизүү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> бирге алар өз иретинде ~~А-лык~~ шарттарга көз каранды. ~~Мис.~~, тирүү организмдерге чоӊ зыян келтирүүчү Күндүн ультра кызгылт көк нурлары жерге жетпестен А. катмарларына сиӊет. ~~А-дагы~~ кычкылтек жан-жаныбарлар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өсүмдүктөрдүн дем алуусун камсыз кылат, андагы көмүр кычкыл газы өсүмдүктөрдүн азыктануусуна керек. Климаттык факторлор, айрыкча ~~темп-ралык~~ режим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> нымдуулук адамдын тиричилигине <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ден соолугуна өтө чоӊ таасир тийгизет. Климаттын мааниси өзгөчө айыл чарбасы үчүн чоӊ. ~~А-ны~~ изилдөө байыркы замандан бери жүргүзүлгөнү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> аны изилдөөчү илим ‒ ''метеорология'' 19-~~к-да~~ гана пайда болгон. Метеорологиянын тармактарына А. физикасы, А. химиясы, климатология, синоптикалык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> динамикалык метеорология ж. б. кирет. Табигаттагы ~~биол.~~ процесстерге ~~А-лык~~ факторлордун тийгизүүчү таасирин биометеорология <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айыл чарба метеорологиясы изилдейт. ~~А-да~~ болуучу кубулуштарды байкоо үчүн жер шарынын ар түрдүү аймактарында ~~метеорол.~~ станциялар, посттор коюлган. Жерден ~~метеорол.~~ байкоолорду жүргүзүүдө радиолокация чоӊ роль ойнойт. ~~Метеорол.~~ изилдөөлөрдө ''радиозонддордун'' жардамы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ~~А-нын~~ басымын, шамалдын ылдамдыгы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> багытын, ~~темп-раны~~, абанын нымдуулугун ченөө максатында ~~А-ны~~ тик зонддоонун мааниси чоӊ. ~~А-ны~~ изилдөөдө самолёт, автоматтык аэростат, ~~метеорол.~~ спутник, ракеталар пайдаланылат.<br>Ад.: ''Будыко М. И.'' Климат в прошлом и будущем. Л., 1980; ''Будыко М. И., Ронов А. Б., Яншин А. Л.'' История атмосферы. Л., 1985; Атмосфера: Справочник Л., 1991; ''Хромов С. П., Петросянц М. А.'' Метеорология и климатология. 5-е изд. М., 2001.~~<br>~~		камтыйт. Бийиктеген сайын температурасы төмөндөйт (ар бир ''км''ге орточо 6,5°С). Тропосферадан жогору, 50‒55 ''км'' бийиктикке чейин с т р а т о с ф е р а катмары бар. Орточо температурасы төмөнкү чегинде, тропопаузага жакын ‒40°тан ‒80°ка чейин өзгөрөт; жогорку чегинде 0°Сге жакындайт (±20°Сге чейин өйдө төмөн болушу мүмкүн). Бул катмар суу буусунун өтө аздыгы, булуттун жоктугу, ал эми озондун арбын болушу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өзгөчөлөнөт. Стратосферанын үстүндө 50дөн 80‒85 ''км''ге чейинки м е з о с ф е р а жатат. Анда бийиктеген сайын температура төмөндөйт (0°Сден ‒90°Сге чейин), үстүнкү катмар т е р м о с ф е р а деп аталып, 80ден 300‒800 ''км'' бийиктикке чейин созулат. Мында негизинен кыска толкундуу күн радиациясын сиӊирип алгандыгына байланыштуу температура 1500°Сге чейин көтөрүлөт. Ат<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>мосферан</span>ын эӊ жогорку (300‒500 ''км''ден жогору) өтө суйдаӊ катмары ‒ э к з о с ф е р а деп аталат; андан суутектин тез кыймылдагы жеӊил атомдору космос мейкиндигине учуп кетиши мүмкүн. Атмосфера<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>н</span>ын 50 ''км''ден 800 ''км''ге чейинки иондошкон калыӊ катмары ‒ и о н о с ф е р а деп аталат. Алардын чегиндеги анча калыӊ эмес кабатчалар ‒ тропопауза, стратопауза, мезопауза <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> термопауза. Атмосферанын абасы газдардын механикалык аралашмасынан (негизинен азот 78,1%, кычкылтек 21%, аргон 0,9%, калган %ин башка газдар түзөт) турат; анда ошондой эле дайыма суу буусу, суу тамчылары, муз кристаллдары, чаӊ ж. б. да болот. Атмосферанын эӊ негизги бөлүгү ‒ суу буусу. Жерге чектеш катмардагы анын өлчөмү ар түрдүү: тропиктеги абада 3% болсо, Антарктидада 2.10<sup>‒5</sup>%. Тыгыздыгы улам бийиктеген сайын азайгандыктан, атмосферанын массасынын таралышы ар түрдүү. Анын 80%ке жакыны тропосферада топтолсо, термосферада 0,05%. Өтө бийиктиктеги аба Жердегиден өзгөчөлөнүп турат. Мында газдардын диссоциацияланышынан атмосферадагы молекулалар атомго ажырап, бош атомдор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жаӊы татаал молекулалар пайда болгондуктан, иондошуу процесстери күчөйт. Атмосферанын жогорку катмарында бийиктеген сайын оор салмактуу газдар азайып, жеӊили көбөйөт. Атмосферада болуучу физикалык процесстердин энергиясынын негизги булагы ‒ күндүн радиациясы. Атмосфера кыска толкундуу күн радиациясын начар сиӊирет, бирок жер бетинен чыккан узун толкундуу жылуу агымдарды жогору өткөзбөйт, ошондуктан жылуулуктун космоско өтүшү азайып, Жердин температурасы жогорулайт. Аба массалары тынымсыз кыймылда болгондуктан, Атмосферанын бардык катмарларында шамал болуп турат. Ал көп факторлорго байланыштуу, эӊ негизгиси ‒ Жер шарынын ар түрдүү аймагында атмосферанын бирдей жылбагандыгы. Буга күн нурунун ар түрдүү кубат <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таралышы себеп болот. Атмосферанын текши жылыбагандыгы абанын чоӊ масштабдагы агымдарынын күчөшүнө алып келет (к. ''Атмосфера циркуляциясы'' ). Атмосферада болуучу оптикалык, акустикалык, электрдик, метеоролигялык ж. б. кубулуштар жөнүндө к. ''Атмосфера оптикасы, Атмосфералык электр, Метеорологиялык элементтер'' ж. б. Жер <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> андагы тиричилик үчүн атмосферанын мааниси зор. Атмосферада жаан-чачындан пайда болгон суу жер кыртышынын түзүлүшүн өзгөртүүдө негизги ролду ойнойт. Тоо тектердин талкаланышына, температуранын өзгөрүп турушуна дагы ушундай сыяктууга атмосфералык факторлор себеп болот. Атмосфера Жер кыртышын асмандан түшүүчү метеориттерден сактайт. Метеориттердин көпчүлүгү атмосферанын тыгыз катмарына жетери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> эле күйүп кетет. Тирүү организмдердин жашоо тиричилиги атмосферанын өнүгүшүнө чоӊ таасир тийгизүү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> бирге алар өз иретинде атмосфералык шарттарга көз каранды. Мисалы, тирүү организмдерге чоӊ зыян келтирүүчү Күндүн ультра кызгылт көк нурлары жерге жетпестен атмосфера катмарларына сиӊет. Атмосферадагы кычкылтек жан-жаныбарлар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өсүмдүктөрдүн дем алуусун камсыз кылат, андагы көмүр кычкыл газы өсүмдүктөрдүн азыктануусуна керек. Климаттык факторлор, айрыкча температуралык режим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> нымдуулук адамдын тиричилигине <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ден соолугуна өтө чоӊ таасир тийгизет. Климаттын мааниси өзгөчө айыл чарбасы үчүн чоӊ. Атмосфераны изилдөө байыркы замандан бери жүргүзүлгөнү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> аны изилдөөчү илим ‒ ''метеорология'' 19-кылымда гана пайда болгон. Метеорологиянын тармактарына атмосфера физикасы, атмосфера химиясы, климатология, синоптикалык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> динамикалык метеорология ж. б. кирет. Табигаттагы биологиялык процесстерге атмосфералык факторлордун тийгизүүчү таасирин биометеорология <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айыл чарба метеорологиясы изилдейт. Атмосферада болуучу кубулуштарды байкоо үчүн жер шарынын ар түрдүү аймактарында метеорологиялык станциялар, посттор коюлган. Жерден метеорологиялык байкоолорду жүргүзүүдө радиолокация чоӊ роль ойнойт. Метеорологиялык изилдөөлөрдө ''радиозонддордун'' жардамы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> атмосферанын басымын, шамалдын ылдамдыгы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> багытын, температураны, абанын нымдуулугун ченөө максатында атмосфераны тик зонддоонун мааниси чоӊ. Атмосфераны изилдөөдө самолёт, автоматтык аэростат, метеорологиялык спутник, ракеталар пайдаланылат.<br>Ад.: ''Будыко М. И.'' Климат в прошлом и будущем. Л., 1980; ''Будыко М. И., Ронов А. Б., Яншин А. Л.'' История атмосферы. Л., 1985; Атмосфера: Справочник Л., 1991; ''Хромов С. П., Петросянц М. А.'' Метеорология и климатология. 5-е изд. М., 2001.

imported>Begay, 03:55, 19 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 карата

2023-10-19T03:55:34Z

← Мурунку нускасы		03:55, 19 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АТМОСФЕРА''' Ж е р д и н (~~гр.~~ ''atmos'' ‒ буу, ''sphaira'' ‒ шар) ‒ Жер шарын курчап турган <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аны <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошо айланган аба кабыгы. Массасы 5,15 .10<sup>15 </sup>''т''. Жер планета катары жаралгандан кийин, анын каткан кыртышынан (литосферадан) бөлүнүп чыккан газдардан А. пайда болушу мүмкүн. Кийин ар түрдүү факторлордун таасиринен өзгөрүүлөргө учураган. ~~А. темп-расы~~, молекулалардын иондошуусу ж. б. ~~физ.~~, ~~хим.~~ касиеттери ~~б-ча~~ 5 негизги катмарга бөлүнөт		'''АТМОСФЕРА''' Ж е р д и н (грекче ''atmos'' ‒ буу, ''sphaira'' ‒ шар) ‒ Жер шарын курчап турган <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аны <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошо айланган аба кабыгы. Массасы 5,15 .10<sup>15 </sup>''т''. Жер планета катары жаралгандан кийин, анын каткан кыртышынан (литосферадан) бөлүнүп чыккан газдардан атмосфера пайда болушу мүмкүн. Кийин ар түрдүү факторлордун таасиринен өзгөрүүлөргө учураган. Атмосфера температурасы, молекулалардын иондошуусу ж. б. физикалык, химиялык касиеттери боюнча 5 негизги катмарга бөлүнөт (к. сүрөт). Атмосферанын төмөнкү катмарын т р о п о с ф е р а түзөт. Тропосферада жалпы аба массасынын <sup>4</sup>/<sub>5</sub>, суу буусунун дээрлик бардыгы топтолуп, аба ырайын пайда кылуучу процесстер (булуттар, жаан-чачын ж. б.) жүрөт. Тропосфера 16‒18 ''км'' бийиктикке чейин
	(к. сүрөт). ~~А-нын~~ төмөнкү катмарын т р о п о с ф е р а түзөт. Тропосферада жалпы аба массасынын <sup>4</sup>/<sub>5</sub>, суу буусунун дээрлик бардыгы топтолуп, аба ырайын пайда кылуучу процесстер (булуттар, жаан-чачын ж. б.) жүрөт. Тропосфера ~~16‒~~
	[[File:АТМОСФ ЕРА34.png \| thumb\|Атмосфера кабаттары.]]		[[File:АТМОСФ ЕРА34.png \| thumb\|Атмосфера кабаттары.]]
	~~18 ''км'' бийиктикке чейин~~ камтыйт. Бийиктеген сайын ~~темп-расы~~ төмөндөйт (ар бир ''км''ге ~~орт.~~ 6,5°С). Тропосферадан жогору, 50‒55 ''км'' бийиктикке чейин с т р а т о с ф е р а катмары бар. ~~Орт. темп-расы~~ төмөнкү чегинде, тропопаузага жакын ‒40°тан ‒80°ка чейин өзгөрөт; жогорку чегинде 0°Сге жакындайт (±20°Сге чейин өйдө төмөн болушу мүмкүн). Бул катмар суу буусунун өтө аздыгы, булуттун жоктугу, ал эми озондун арбын болушу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өзгөчөлөнөт. Стратосферанын үстүндө 50дөн 80‒85 ''км''ге чейинки м е з о с ф е р а жатат. Анда бийиктеген сайын темп-ра төмөндөйт (0°Сден ‒90°Сге чейин), үстүнкү катмар т е р м о с ф е р а деп аталып, 80ден 300‒800 ''км'' бийиктикке чейин созулат. Мында негизинен кыска толкундуу күн радиациясын сиӊирип алгандыгына байланыштуу темп-ра 1500°Сге чейин көтөрүлөт. Ат<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span>ын эӊ жогорку (300‒500 ''км''ден жогору) өтө суйдаӊ катмары ‒ э к з о с ф е р а деп аталат; андан суутектин тез кыймылдагы жеӊил атомдору космос мейкиндигине учуп кетиши мүмкүн. А<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>-н</span>ын 50 ''км''ден 800 ''км''ге чейинки иондошкон калыӊ катмары ‒ и о н о с ф е р а деп аталат. Алардын чегиндеги анча калыӊ эмес кабатчалар ‒ тропопауза, стратопауза, мезопауза <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> термопауза. А-нын абасы газдардын мех. аралашмасынан (негизинен азот 78,1%, кычкылтек 21%, аргон 0,9%, калган %ин башка газдар түзөт) турат; анда о. эле дайыма суу буусу, суу тамчылары, муз кристаллдары, чаӊ ж. б. да болот. А-нын эӊ негизги бөлүгү ‒ суу буусу. Жерге чектеш катмардагы анын өлчөмү ар түрдүү: тропиктеги абада 3% болсо, Антарктидада 2.10<sup>‒5</sup>%. Тыгыздыгы улам бийиктеген сайын азайгандыктан, А-нын массасынын таралышы ар түрдүү. Анын 80%ке жакыны тропосферада топтолсо, термосферада 0,05%. Өтө бийиктиктеги аба Жердегиден өзгөчөлөнүп турат. Мында газдардын диссоциацияланышынан А-дагы молекулалар атомго ажырап, бош атомдор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жаӊы татаал молекулалар пайда болгондуктан, иондошуу процесстери күчөйт. А-нын жогорку катмарында бийиктеген сайын оор салмактуу газдар азайып, жеӊили көбөйөт. А-да болуучу физ. процесстердин энергиясынын негизги булагы ‒ күндүн радиациясы. А. кыска толкундуу күн радиациясын начар сиӊирет, бирок жер бетинен чыккан узун толкундуу жылуу агымдарды жогору өткөзбөйт, ошондуктан жылуулуктун космоско өтүшү азайып, Жердин темп-расы жогорулайт. Аба массалары тынымсыз кыймылда болгондуктан, А-нын бардык катмарларында шамал болуп турат. Ал көп факторлорго байланыштуу, эӊ негизгиси ‒ Жер шарынын ар түрдүү аймагында А-нын бирдей жылбагандыгы. Буга күн нурунун ар түрдүү кубат <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таралышы себеп болот. А-нын текши жылыбагандыгы абанын чоӊ масштабдагы агымдарынын күчөшүнө алып келет (к. ''Атмосфера циркуляциясы'' ). А-да болуучу оптикалык, акустикалык, электрдик, метеорол. ж. б. кубулуштар ж-дө к. ''Атмосфера оптикасы, Атмосфералык электр, Метеорологиялык элементтер'' ж. б. Жер <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> андагы тиричилик үчүн А-нын мааниси зор. А-да жаан-чачындан пайда болгон суу жер кыртышынын түзүлүшүн өзгөртүүдө негизги ролду ойнойт. Тоо тектердин талкаланышына, темп-ранын өзгөрүп турушуна д. у. с-га А-лык факторлор себеп болот. А. Жер кыртышын асмандан түшүүчү метеориттерден сактайт. Метеориттердин көпчүлүгү А-нын тыгыз катмарына жетери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> эле күйүп кетет. Тирүү организмдердин жашоо тиричилиги А-нын өнүгүшүнө чоӊ таасир тийгизүү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> бирге алар өз иретинде А-лык шарттарга көз каранды. Мис., тирүү организмдерге чоӊ зыян келтирүүчү Күндүн ультра кызгылт көк нурлары жерге жетпестен А. катмарларына сиӊет. А-дагы кычкылтек жан-жаныбарлар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өсүмдүктөрдүн дем алуусун камсыз кылат, андагы көмүр кычкыл газы өсүмдүктөрдүн азыктануусуна керек. Климаттык факторлор, айрыкча темп-ралык режим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> нымдуулук адамдын тиричилигине <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ден соолугуна өтө чоӊ таасир тийгизет. Климаттын мааниси өзгөчө айыл чарбасы үчүн чоӊ. А-ны изилдөө байыркы замандан бери жүргүзүлгөнү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> аны изилдөөчү илим ‒ ''метеорология'' 19-к-да гана пайда болгон. Метеорологиянын тармактарына А. физикасы, А. химиясы, климатология, синоптикалык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> динамикалык метеорология ж. б. кирет. Табигаттагы биол. процесстерге А-лык факторлордун тийгизүүчү таасирин биометеорология <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айыл чарба метеорологиясы изилдейт. А-да болуучу кубулуштарды байкоо үчүн жер шарынын ар түрдүү аймактарында метеорол. станциялар, посттор коюлган. Жерден метеорол. байкоолорду жүргүзүүдө радиолокация чоӊ роль ойнойт. Метеорол. изилдөөлөрдө ''радиозонддордун'' жардамы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> А-нын басымын, шамалдын ылдамдыгы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> багытын, темп-раны, абанын нымдуулугун ченөө максатында А-ны тик зонддоонун мааниси чоӊ. А-ны изилдөөдө самолёт, автоматтык аэростат, метеорол. спутник, ракеталар пайдаланылат.<br>Ад.: ''Будыко М. И.'' Климат в прошлом и будущем. Л., 1980; ''Будыко М. И., Ронов А. Б., Яншин А. Л.'' История атмосферы. Л., 1985; Атмосфера: Справочник Л., 1991; ''Хромов С. П., Петросянц М. А.'' Метеорология и климатология. 5-е изд. М., 2001.<br>		камтыйт. Бийиктеген сайын температурасы төмөндөйт (ар бир ''км''ге орточо 6,5°С). Тропосферадан жогору, 50‒55 ''км'' бийиктикке чейин с т р а т о с ф е р а катмары бар. Орточо температурасы төмөнкү чегинде, тропопаузага жакын ‒40°тан ‒80°ка чейин өзгөрөт; жогорку чегинде 0°Сге жакындайт (±20°Сге чейин өйдө төмөн болушу мүмкүн). Бул катмар суу буусунун өтө аздыгы, булуттун жоктугу, ал эми озондун арбын болушу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өзгөчөлөнөт. Стратосферанын үстүндө 50дөн 80‒85 ''км''ге чейинки м е з о с ф е р а жатат. Анда бийиктеген сайын темп-ра төмөндөйт (0°Сден ‒90°Сге чейин), үстүнкү катмар т е р м о с ф е р а деп аталып, 80ден 300‒800 ''км'' бийиктикке чейин созулат. Мында негизинен кыска толкундуу күн радиациясын сиӊирип алгандыгына байланыштуу темп-ра 1500°Сге чейин көтөрүлөт. Ат<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span>ын эӊ жогорку (300‒500 ''км''ден жогору) өтө суйдаӊ катмары ‒ э к з о с ф е р а деп аталат; андан суутектин тез кыймылдагы жеӊил атомдору космос мейкиндигине учуп кетиши мүмкүн. А<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>-н</span>ын 50 ''км''ден 800 ''км''ге чейинки иондошкон калыӊ катмары ‒ и о н о с ф е р а деп аталат. Алардын чегиндеги анча калыӊ эмес кабатчалар ‒ тропопауза, стратопауза, мезопауза <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> термопауза. А-нын абасы газдардын мех. аралашмасынан (негизинен азот 78,1%, кычкылтек 21%, аргон 0,9%, калган %ин башка газдар түзөт) турат; анда о. эле дайыма суу буусу, суу тамчылары, муз кристаллдары, чаӊ ж. б. да болот. А-нын эӊ негизги бөлүгү ‒ суу буусу. Жерге чектеш катмардагы анын өлчөмү ар түрдүү: тропиктеги абада 3% болсо, Антарктидада 2.10<sup>‒5</sup>%. Тыгыздыгы улам бийиктеген сайын азайгандыктан, А-нын массасынын таралышы ар түрдүү. Анын 80%ке жакыны тропосферада топтолсо, термосферада 0,05%. Өтө бийиктиктеги аба Жердегиден өзгөчөлөнүп турат. Мында газдардын диссоциацияланышынан А-дагы молекулалар атомго ажырап, бош атомдор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жаӊы татаал молекулалар пайда болгондуктан, иондошуу процесстери күчөйт. А-нын жогорку катмарында бийиктеген сайын оор салмактуу газдар азайып, жеӊили көбөйөт. А-да болуучу физ. процесстердин энергиясынын негизги булагы ‒ күндүн радиациясы. А. кыска толкундуу күн радиациясын начар сиӊирет, бирок жер бетинен чыккан узун толкундуу жылуу агымдарды жогору өткөзбөйт, ошондуктан жылуулуктун космоско өтүшү азайып, Жердин темп-расы жогорулайт. Аба массалары тынымсыз кыймылда болгондуктан, А-нын бардык катмарларында шамал болуп турат. Ал көп факторлорго байланыштуу, эӊ негизгиси ‒ Жер шарынын ар түрдүү аймагында А-нын бирдей жылбагандыгы. Буга күн нурунун ар түрдүү кубат <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таралышы себеп болот. А-нын текши жылыбагандыгы абанын чоӊ масштабдагы агымдарынын күчөшүнө алып келет (к. ''Атмосфера циркуляциясы'' ). А-да болуучу оптикалык, акустикалык, электрдик, метеорол. ж. б. кубулуштар ж-дө к. ''Атмосфера оптикасы, Атмосфералык электр, Метеорологиялык элементтер'' ж. б. Жер <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> андагы тиричилик үчүн А-нын мааниси зор. А-да жаан-чачындан пайда болгон суу жер кыртышынын түзүлүшүн өзгөртүүдө негизги ролду ойнойт. Тоо тектердин талкаланышына, темп-ранын өзгөрүп турушуна д. у. с-га А-лык факторлор себеп болот. А. Жер кыртышын асмандан түшүүчү метеориттерден сактайт. Метеориттердин көпчүлүгү А-нын тыгыз катмарына жетери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> эле күйүп кетет. Тирүү организмдердин жашоо тиричилиги А-нын өнүгүшүнө чоӊ таасир тийгизүү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> бирге алар өз иретинде А-лык шарттарга көз каранды. Мис., тирүү организмдерге чоӊ зыян келтирүүчү Күндүн ультра кызгылт көк нурлары жерге жетпестен А. катмарларына сиӊет. А-дагы кычкылтек жан-жаныбарлар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өсүмдүктөрдүн дем алуусун камсыз кылат, андагы көмүр кычкыл газы өсүмдүктөрдүн азыктануусуна керек. Климаттык факторлор, айрыкча темп-ралык режим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> нымдуулук адамдын тиричилигине <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ден соолугуна өтө чоӊ таасир тийгизет. Климаттын мааниси өзгөчө айыл чарбасы үчүн чоӊ. А-ны изилдөө байыркы замандан бери жүргүзүлгөнү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> аны изилдөөчү илим ‒ ''метеорология'' 19-к-да гана пайда болгон. Метеорологиянын тармактарына А. физикасы, А. химиясы, климатология, синоптикалык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> динамикалык метеорология ж. б. кирет. Табигаттагы биол. процесстерге А-лык факторлордун тийгизүүчү таасирин биометеорология <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айыл чарба метеорологиясы изилдейт. А-да болуучу кубулуштарды байкоо үчүн жер шарынын ар түрдүү аймактарында метеорол. станциялар, посттор коюлган. Жерден метеорол. байкоолорду жүргүзүүдө радиолокация чоӊ роль ойнойт. Метеорол. изилдөөлөрдө ''радиозонддордун'' жардамы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> А-нын басымын, шамалдын ылдамдыгы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> багытын, темп-раны, абанын нымдуулугун ченөө максатында А-ны тик зонддоонун мааниси чоӊ. А-ны изилдөөдө самолёт, автоматтык аэростат, метеорол. спутник, ракеталар пайдаланылат.<br>Ад.: ''Будыко М. И.'' Климат в прошлом и будущем. Л., 1980; ''Будыко М. И., Ронов А. Б., Яншин А. Л.'' История атмосферы. Л., 1985; Атмосфера: Справочник Л., 1991; ''Хромов С. П., Петросянц М. А.'' Метеорология и климатология. 5-е изд. М., 2001.<br>

imported>Begay: Begay moved page АТМОСФ ЕРА to АТМОСФЕРА

2023-10-19T03:40:29Z

Begay moved page АТМОСФ ЕРА to АТМОСФЕРА

← Мурунку нускасы	03:40, 19 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 -деги абалы
(Айырма жок)

imported>Roza, 05:18, 9 Декабрь (Бештин айы) 2022 карата

2022-12-09T05:18:30Z

← Мурунку нускасы		05:18, 9 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АТМОСФЕРА''' Ж е р д и н (гр. ''atmos'' ‒ буу, ''sphaira'' ‒ шар) ‒ Жер шарын курчап турган <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аны <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошо айланган аба кабыгы. Массасы 5,15 .10<sup>15 </sup>''т''. Жер планета катары жаралгандан кийин, анын каткан кыртышынан (литосферадан) бөлүнүп чыккан газдардан А. пайда болушу мүмкүн. Кийин ар түрдүү факторлордун таасиринен өзгөрүүлөргө учураган. А. темп-расы, молекулалардын иондошуусу ж. б. физ., хим. касиеттери б-ча 5 негизги катмарга бөлүнөт		'''АТМОСФЕРА''' Ж е р д и н (гр. ''atmos'' ‒ буу, ''sphaira'' ‒ шар) ‒ Жер шарын курчап турган <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аны <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошо айланган аба кабыгы. Массасы 5,15 .10<sup>15 </sup>''т''. Жер планета катары жаралгандан кийин, анын каткан кыртышынан (литосферадан) бөлүнүп чыккан газдардан А. пайда болушу мүмкүн. Кийин ар түрдүү факторлордун таасиринен өзгөрүүлөргө учураган. А. темп-расы, молекулалардын иондошуусу ж. б. физ., хим. касиеттери б-ча 5 негизги катмарга бөлүнөт
	(к. сүрөт). ~~Ат<span cat='ж.кыск' oldv='м~~-~~н'>менен</span>ын~~ төмөнкү катмарын т р о п о с ф е р а түзөт. Тропосферада жалпы аба массасынын <sup>4</sup>/<sub>5</sub>, суу буусунун дээрлик бардыгы топтолуп, аба ырайын пайда кылуучу процесстер (булуттар, жаан-чачын ж. б.) жүрөт. Тропосфера 16‒		(к. сүрөт). А-нын төмөнкү катмарын т р о п о с ф е р а түзөт. Тропосферада жалпы аба массасынын <sup>4</sup>/<sub>5</sub>, суу буусунун дээрлик бардыгы топтолуп, аба ырайын пайда кылуучу процесстер (булуттар, жаан-чачын ж. б.) жүрөт. Тропосфера 16‒
	[[File:АТМОСФ ЕРА34.png \| thumb\|Атмосфера кабаттары.]]		[[File:АТМОСФ ЕРА34.png \| thumb\|Атмосфера кабаттары.]]
	18 ''км'' бийиктикке чейин камтыйт. Бийиктеген сайын темп-расы төмөндөйт (ар бир ''км''ге орт. 6,5°С). Тропосферадан жогору, 50‒55 ''км'' бийиктикке чейин с т р а т о с ф е р а катмары бар. Орт. темп-расы төмөнкү чегинде, тропопаузага жакын ‒40°тан ‒80°ка чейин өзгөрөт; жогорку чегинде 0°Сге жакындайт (±20°Сге чейин өйдө төмөн болушу мүмкүн). Бул катмар суу буусунун өтө аздыгы, булуттун жоктугу, ал эми озондун арбын болушу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өзгөчөлөнөт. Стратосферанын үстүндө 50дөн 80‒85 ''км''ге чейинки м е з о с ф е р а жатат. Анда бийиктеген сайын темп-ра төмөндөйт (0°Сден ‒90°Сге чейин), үстүнкү катмар т е р м о с ф е р а деп аталып, 80ден 300‒800 ''км'' бийиктикке чейин созулат. Мында негизинен кыска толкундуу күн радиациясын сиӊирип алгандыгына байланыштуу темп-ра 1500°Сге чейин көтөрүлөт. Ат<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span>ын эӊ жогорку (300‒500 ''км''ден жогору) өтө суйдаӊ катмары ‒ э к з о с ф е р а деп аталат; андан суутектин тез кыймылдагы жеӊил атомдору космос мейкиндигине учуп кетиши мүмкүн. Ат<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>~~менен~~</span>ын 50 ''км''ден 800 ''км''ге чейинки иондошкон калыӊ катмары ‒ и о н о с ф е р а деп аталат. Алардын чегиндеги анча калыӊ эмес кабатчалар ‒ тропопауза, стратопауза, мезопауза <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> термопауза. А-нын абасы газдардын мех. аралашмасынан (негизинен азот 78,1%, кычкылтек 21%, аргон 0,9%, калган %ин башка газдар түзөт) турат; анда о. эле дайыма суу буусу, суу тамчылары, муз кристаллдары, чаӊ ж. б. да болот. А-нын эӊ негизги бөлүгү ‒ суу буусу. Жерге чектеш катмардагы анын өлчөмү ар түрдүү: тропиктеги абада 3% болсо, Антарктидада 2.10<sup>‒5</sup>%. Тыгыздыгы улам бийиктеген сайын азайгандыктан, А-нын массасынын таралышы ар түрдүү. Анын 80%ке жакыны тропосферада топтолсо, термосферада 0,05%. Өтө бийиктиктеги аба Жердегиден өзгөчөлөнүп турат. Мында газдардын диссоциацияланышынан А-дагы молекулалар атомго ажырап, бош атомдор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жаӊы татаал молекулалар пайда болгондуктан, иондошуу процесстери күчөйт. А-нын жогорку катмарында бийиктеген сайын оор салмактуу газдар азайып, жеӊили көбөйөт. А-да болуучу физ. процесстердин энергиясынын негизги булагы ‒ күндүн радиациясы. А. кыска толкундуу күн радиациясын начар сиӊирет, бирок жер бетинен чыккан узун толкундуу жылуу агымдарды жогору өткөзбөйт, ошондуктан жылуулуктун космоско өтүшү азайып, Жердин темп-расы жогорулайт. Аба массалары тынымсыз кыймылда болгондуктан, А-нын бардык катмарларында шамал болуп турат. Ал көп факторлорго байланыштуу, эӊ негизгиси ‒ Жер шарынын ар түрдүү аймагында А-нын бирдей жылбагандыгы. Буга күн нурунун ар түрдүү кубат <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таралышы себеп болот. А-нын текши жылыбагандыгы абанын чоӊ масштабдагы агымдарынын күчөшүнө алып келет (к. ''Атмосфера циркуляциясы'' ). А-да болуучу оптикалык, акустикалык, электрдик, метеорол. ж. б. кубулуштар ж-дө к. ''Атмосфера оптикасы, Атмосфералык электр, Метеорологиялык элементтер'' ж. б. Жер <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> андагы тиричилик үчүн А-нын мааниси зор. А-да жаан-чачындан пайда болгон суу жер кыртышынын түзүлүшүн өзгөртүүдө негизги ролду ойнойт. Тоо тектердин талкаланышына, темп-ранын өзгөрүп турушуна д. у. с-га А-лык факторлор себеп болот. А. Жер кыртышын асмандан түшүүчү метеориттерден сактайт. Метеориттердин көпчүлүгү А-нын тыгыз катмарына жетери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> эле күйүп кетет. Тирүү организмдердин жашоо тиричилиги А-нын өнүгүшүнө чоӊ таасир тийгизүү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> бирге алар өз иретинде А-лык шарттарга көз каранды. Мис., тирүү организмдерге чоӊ зыян келтирүүчү Күндүн ультра кызгылт көк нурлары жерге жетпестен А. катмарларына сиӊет. А-дагы кычкылтек жан-жаныбарлар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өсүмдүктөрдүн дем алуусун камсыз кылат, андагы көмүр кычкыл газы өсүмдүктөрдүн азыктануусуна керек. Климаттык факторлор, айрыкча темп-ралык режим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> нымдуулук адамдын тиричилигине <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ден соолугуна өтө чоӊ таасир тийгизет. Климаттын мааниси өзгөчө айыл чарбасы үчүн чоӊ. А-ны изилдөө байыркы замандан бери жүргүзүлгөнү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> аны изилдөөчү илим ‒ ''метеорология'' 19-к-да гана пайда болгон. Метеорологиянын тармактарына А. физикасы, А. химиясы, климатология, синоптикалык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> динамикалык метеорология ж. б. кирет. Табигаттагы биол. процесстерге А-лык факторлордун тийгизүүчү таасирин биометеорология <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айыл чарба метеорологиясы изилдейт. А-да болуучу кубулуштарды байкоо үчүн жер шарынын ар түрдүү аймактарында метеорол. станциялар, посттор коюлган. Жерден метеорол. байкоолорду жүргүзүүдө радиолокация чоӊ роль ойнойт. Метеорол. изилдөөлөрдө ''радиозонддордун'' жардамы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> А-нын басымын, шамалдын ылдамдыгы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> багытын, темп-раны, абанын нымдуулугун ченөө максатында А-ны тик зонддоонун мааниси чоӊ. А-ны изилдөөдө самолёт, автоматтык аэростат, метеорол. спутник, ракеталар пайдаланылат.<br>Ад.: ''Будыко М. И.'' Климат в прошлом и будущем. Л., 1980; ''Будыко М. И., Ронов А. Б., Яншин А. Л.'' История атмосферы. Л., 1985; Атмосфера: Справочник Л., 1991; ''Хромов С. П., Петросянц М. А.'' Метеорология и климатология. 5-е изд. М., 2001.<br>		18 ''км'' бийиктикке чейин камтыйт. Бийиктеген сайын темп-расы төмөндөйт (ар бир ''км''ге орт. 6,5°С). Тропосферадан жогору, 50‒55 ''км'' бийиктикке чейин с т р а т о с ф е р а катмары бар. Орт. темп-расы төмөнкү чегинде, тропопаузага жакын ‒40°тан ‒80°ка чейин өзгөрөт; жогорку чегинде 0°Сге жакындайт (±20°Сге чейин өйдө төмөн болушу мүмкүн). Бул катмар суу буусунун өтө аздыгы, булуттун жоктугу, ал эми озондун арбын болушу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өзгөчөлөнөт. Стратосферанын үстүндө 50дөн 80‒85 ''км''ге чейинки м е з о с ф е р а жатат. Анда бийиктеген сайын темп-ра төмөндөйт (0°Сден ‒90°Сге чейин), үстүнкү катмар т е р м о с ф е р а деп аталып, 80ден 300‒800 ''км'' бийиктикке чейин созулат. Мында негизинен кыска толкундуу күн радиациясын сиӊирип алгандыгына байланыштуу темп-ра 1500°Сге чейин көтөрүлөт. Ат<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span>ын эӊ жогорку (300‒500 ''км''ден жогору) өтө суйдаӊ катмары ‒ э к з о с ф е р а деп аталат; андан суутектин тез кыймылдагы жеӊил атомдору космос мейкиндигине учуп кетиши мүмкүн. А<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>-н</span>ын 50 ''км''ден 800 ''км''ге чейинки иондошкон калыӊ катмары ‒ и о н о с ф е р а деп аталат. Алардын чегиндеги анча калыӊ эмес кабатчалар ‒ тропопауза, стратопауза, мезопауза <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> термопауза. А-нын абасы газдардын мех. аралашмасынан (негизинен азот 78,1%, кычкылтек 21%, аргон 0,9%, калган %ин башка газдар түзөт) турат; анда о. эле дайыма суу буусу, суу тамчылары, муз кристаллдары, чаӊ ж. б. да болот. А-нын эӊ негизги бөлүгү ‒ суу буусу. Жерге чектеш катмардагы анын өлчөмү ар түрдүү: тропиктеги абада 3% болсо, Антарктидада 2.10<sup>‒5</sup>%. Тыгыздыгы улам бийиктеген сайын азайгандыктан, А-нын массасынын таралышы ар түрдүү. Анын 80%ке жакыны тропосферада топтолсо, термосферада 0,05%. Өтө бийиктиктеги аба Жердегиден өзгөчөлөнүп турат. Мында газдардын диссоциацияланышынан А-дагы молекулалар атомго ажырап, бош атомдор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жаӊы татаал молекулалар пайда болгондуктан, иондошуу процесстери күчөйт. А-нын жогорку катмарында бийиктеген сайын оор салмактуу газдар азайып, жеӊили көбөйөт. А-да болуучу физ. процесстердин энергиясынын негизги булагы ‒ күндүн радиациясы. А. кыска толкундуу күн радиациясын начар сиӊирет, бирок жер бетинен чыккан узун толкундуу жылуу агымдарды жогору өткөзбөйт, ошондуктан жылуулуктун космоско өтүшү азайып, Жердин темп-расы жогорулайт. Аба массалары тынымсыз кыймылда болгондуктан, А-нын бардык катмарларында шамал болуп турат. Ал көп факторлорго байланыштуу, эӊ негизгиси ‒ Жер шарынын ар түрдүү аймагында А-нын бирдей жылбагандыгы. Буга күн нурунун ар түрдүү кубат <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таралышы себеп болот. А-нын текши жылыбагандыгы абанын чоӊ масштабдагы агымдарынын күчөшүнө алып келет (к. ''Атмосфера циркуляциясы'' ). А-да болуучу оптикалык, акустикалык, электрдик, метеорол. ж. б. кубулуштар ж-дө к. ''Атмосфера оптикасы, Атмосфералык электр, Метеорологиялык элементтер'' ж. б. Жер <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> андагы тиричилик үчүн А-нын мааниси зор. А-да жаан-чачындан пайда болгон суу жер кыртышынын түзүлүшүн өзгөртүүдө негизги ролду ойнойт. Тоо тектердин талкаланышына, темп-ранын өзгөрүп турушуна д. у. с-га А-лык факторлор себеп болот. А. Жер кыртышын асмандан түшүүчү метеориттерден сактайт. Метеориттердин көпчүлүгү А-нын тыгыз катмарына жетери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> эле күйүп кетет. Тирүү организмдердин жашоо тиричилиги А-нын өнүгүшүнө чоӊ таасир тийгизүү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> бирге алар өз иретинде А-лык шарттарга көз каранды. Мис., тирүү организмдерге чоӊ зыян келтирүүчү Күндүн ультра кызгылт көк нурлары жерге жетпестен А. катмарларына сиӊет. А-дагы кычкылтек жан-жаныбарлар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өсүмдүктөрдүн дем алуусун камсыз кылат, андагы көмүр кычкыл газы өсүмдүктөрдүн азыктануусуна керек. Климаттык факторлор, айрыкча темп-ралык режим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> нымдуулук адамдын тиричилигине <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ден соолугуна өтө чоӊ таасир тийгизет. Климаттын мааниси өзгөчө айыл чарбасы үчүн чоӊ. А-ны изилдөө байыркы замандан бери жүргүзүлгөнү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> аны изилдөөчү илим ‒ ''метеорология'' 19-к-да гана пайда болгон. Метеорологиянын тармактарына А. физикасы, А. химиясы, климатология, синоптикалык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> динамикалык метеорология ж. б. кирет. Табигаттагы биол. процесстерге А-лык факторлордун тийгизүүчү таасирин биометеорология <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айыл чарба метеорологиясы изилдейт. А-да болуучу кубулуштарды байкоо үчүн жер шарынын ар түрдүү аймактарында метеорол. станциялар, посттор коюлган. Жерден метеорол. байкоолорду жүргүзүүдө радиолокация чоӊ роль ойнойт. Метеорол. изилдөөлөрдө ''радиозонддордун'' жардамы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> А-нын басымын, шамалдын ылдамдыгы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> багытын, темп-раны, абанын нымдуулугун ченөө максатында А-ны тик зонддоонун мааниси чоӊ. А-ны изилдөөдө самолёт, автоматтык аэростат, метеорол. спутник, ракеталар пайдаланылат.<br>Ад.: ''Будыко М. И.'' Климат в прошлом и будущем. Л., 1980; ''Будыко М. И., Ронов А. Б., Яншин А. Л.'' История атмосферы. Л., 1985; Атмосфера: Справочник Л., 1991; ''Хромов С. П., Петросянц М. А.'' Метеорология и климатология. 5-е изд. М., 2001.<br>

imported>Temirkan, 11:22, 6 Декабрь (Бештин айы) 2022 карата

2022-12-06T11:22:39Z

← Мурунку нускасы		11:22, 6 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АТМОСФЕРА''' Ж е р д и н (гр. ''atmos'' ‒ буу, ''sphaira'' ‒ шар) ‒ Жер шарын курчап турган <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аны <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошо айланган аба кабыгы. Массасы 5,15 .10<sup>15 </sup>''т''. Жер планета катары жаралгандан кийин, анын каткан кыртышынан (литосферадан) бөлүнүп чыккан газдардан А. пайда болушу мүмкүн. Кийин ар түрдүү факторлордун таасиринен өзгөрүүлөргө учураган. А. темп-расы, молекулалардын иондошуусу ж. б. физ., хим. касиеттери б-ча 5 негизги катмарга бөлүнөт		'''АТМОСФЕРА''' Ж е р д и н (гр. ''atmos'' ‒ буу, ''sphaira'' ‒ шар) ‒ Жер шарын курчап турган <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аны <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошо айланган аба кабыгы. Массасы 5,15 .10<sup>15 </sup>''т''. Жер планета катары жаралгандан кийин, анын каткан кыртышынан (литосферадан) бөлүнүп чыккан газдардан А. пайда болушу мүмкүн. Кийин ар түрдүү факторлордун таасиринен өзгөрүүлөргө учураган. А. темп-расы, молекулалардын иондошуусу ж. б. физ., хим. касиеттери б-ча 5 негизги катмарга бөлүнөт
	(к. сүрөт). Ат<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span>ын төмөнкү катмарын т р о п о с ф е р а түзөт. Тропосферада жалпы аба массасынын <sup>4</sup>/<sub>5</sub>, суу буусунун дээрлик бардыгы топтолуп, аба ырайын пайда кылуучу процесстер (булуттар, жаан-чачын ж. б.) жүрөт. Тропосфера 16‒		(к. сүрөт). Ат<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span>ын төмөнкү катмарын т р о п о с ф е р а түзөт. Тропосферада жалпы аба массасынын <sup>4</sup>/<sub>5</sub>, суу буусунун дээрлик бардыгы топтолуп, аба ырайын пайда кылуучу процесстер (булуттар, жаан-чачын ж. б.) жүрөт. Тропосфера 16‒
	[[File:АТМОСФ ЕРА34.png \| thumb\|Атмосфера кабаттары.]]		[[File:АТМОСФ ЕРА34.png \| thumb\|Атмосфера кабаттары.]]
	18 ''км'' бийиктикке чейин камтыйт. Бийиктеген сайын темп-расы төмөндөйт (ар бир ''км''ге орт. 6,5°С). Тропосферадан жогору, 50‒55 ''км'' бийиктикке чейин с т р а т о с ф е р а катмары бар. Орт. темп-расы төмөнкү чегинде, тропопаузага жакын ‒40°тан ‒80°ка чейин өзгөрөт; жогорку чегинде 0°Сге жакындайт (±20°Сге чейин өйдө төмөн болушу мүмкүн). Бул катмар суу буусунун өтө аздыгы, булуттун жоктугу, ал эми озондун арбын болушу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өзгөчөлөнөт. Стратосферанын үстүндө 50дөн 80‒85 ''км''ге чейинки м е з о с ф е р а жатат. Анда бийиктеген сайын темп-ра төмөндөйт (0°Сден ‒90°Сге чейин), үстүнкү катмар т е р м о с ф е р а деп аталып, 80ден 300‒800 ''км'' бийиктикке чейин созулат. Мында негизинен кыска толкундуу күн радиациясын сиӊирип алгандыгына байланыштуу темп-ра 1500°Сге чейин көтөрүлөт. Ат<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span>ын эӊ жогорку (300‒500 ''км''ден жогору) өтө суйдаӊ катмары ‒ э к з о с ф е р а деп аталат; андан суутектин тез кыймылдагы жеӊил атомдору космос мейкиндигине учуп кетиши мүмкүн. Ат<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span>ын 50 ''км''ден 800 ''км''ге чейинки иондошкон калыӊ катмары ‒ и о н о с ф е р а деп аталат. Алардын чегиндеги анча калыӊ эмес кабатчалар ‒ тропопауза, стратопауза, мезопауза <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> термопауза. А-нын абасы газдардын мех. аралашмасынан (негизинен азот 78,1%, кычкылтек 21%, аргон 0,9%, калган %ин башка газдар түзөт) турат; анда о. эле дайыма суу буусу, суу тамчылары, муз кристаллдары, чаӊ ж. б. да болот. А-нын эӊ негизги бөлүгү ‒ суу буусу. Жерге чектеш катмардагы анын өлчөмү ар түрдүү: тропиктеги абада 3% болсо, Антарктидада 2.10<sup>‒5</sup>%. Тыгыздыгы улам бийиктеген сайын азайгандыктан, А-нын массасынын таралышы ар түрдүү. Анын 80%ке жакыны тропосферада топтолсо, термосферада 0,05%. Өтө бийиктиктеги аба Жердегиден өзгөчөлөнүп турат. Мында газдардын диссоциацияланышынан А-дагы молекулалар атомго ажырап, бош атомдор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жаӊы татаал молекулалар пайда болгондуктан, иондошуу процесстери күчөйт. А-нын жогорку катмарында бийиктеген сайын оор салмактуу газдар азайып, жеӊили көбөйөт. А-да болуучу физ. процесстердин энергиясынын негизги булагы ‒ күндүн радиациясы. А. кыска толкундуу күн радиациясын начар сиӊирет, бирок жер бетинен чыккан узун толкундуу жылуу агымдарды жогору өткөзбөйт, ошондуктан жылуулуктун космоско өтүшү азайып, Жердин темп-расы жогорулайт. Аба массалары тынымсыз кыймылда болгондуктан, А-нын бардык катмарларында шамал болуп турат. Ал көп факторлорго байланыштуу, эӊ негизгиси ‒ Жер шарынын ар түрдүү аймагында А-нын бирдей жылбагандыгы. Буга күн нурунун ар түрдүү кубат <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таралышы себеп болот. А-нын текши жылыбагандыгы абанын чоӊ масштабдагы агымдарынын күчөшүнө алып келет (к. ''Атмосфера циркуляциясы'' ). А-да болуучу оптикалык, акустикалык, электрдик, метеорол. ж. б. кубулуштар ж-дө к. ''Атмосфера оптикасы, Атмосфералык электр, Метеорологиялык элементтер'' ж. б. Жер <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> андагы тиричилик үчүн А-нын мааниси зор. А-да жаан-чачындан пайда болгон суу жер кыртышынын түзүлүшүн өзгөртүүдө негизги ролду ойнойт. Тоо тектердин талкаланышына, темп-ранын өзгөрүп турушуна д. у. с-га А-лык факторлор себеп болот. А. Жер кыртышын асмандан түшүүчү метеориттерден сактайт. Метеориттердин көпчүлүгү А-нын тыгыз катмарына жетери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> эле күйүп кетет. Тирүү организмдердин жашоо тиричилиги А-нын өнүгүшүнө чоӊ таасир тийгизүү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> бирге алар өз иретинде А-лык шарттарга көз каранды. Мис., тирүү организмдерге чоӊ зыян келтирүүчү Күндүн ультра кызгылт көк нурлары жерге жетпестен А. катмарларына сиӊет. А-дагы кычкылтек жан-жаныбарлар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өсүмдүктөрдүн дем алуусун камсыз кылат, андагы көмүр кычкыл газы өсүмдүктөрдүн азыктануусуна керек. Климаттык факторлор, айрыкча темп-ралык режим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> нымдуулук адамдын тиричилигине <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ден соолугуна өтө чоӊ таасир тийгизет. Климаттын мааниси өзгөчө айыл чарбасы үчүн чоӊ. А-ны изилдөө байыркы замандан бери жүргүзүлгөнү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> аны изилдөөчү илим ‒ ''метеорология'' 19-к-да гана пайда болгон. Метеорологиянын тармактарына А. физикасы, А. химиясы, климатология, синоптикалык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> динамикалык метеорология ж. б. кирет. Табигаттагы биол. процесстерге А-лык факторлордун тийгизүүчү таасирин биометеорология <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айыл чарба метеорологиясы изилдейт. А-да болуучу кубулуштарды байкоо үчүн жер шарынын ар түрдүү аймактарында метеорол. станциялар, посттор коюлган. Жерден метеорол. байкоолорду жүргүзүүдө радиолокация чоӊ роль ойнойт. Метеорол. изилдөөлөрдө ''радиозонддордун'' жардамы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> А-нын басымын, шамалдын ылдамдыгы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> багытын, темп-раны, абанын нымдуулугун ченөө максатында А-ны тик зонддоонун мааниси чоӊ. А-ны изилдөөдө самолёт, автоматтык аэростат, метеорол. спутник, ракеталар пайдаланылат.<br>		18 ''км'' бийиктикке чейин камтыйт. Бийиктеген сайын темп-расы төмөндөйт (ар бир ''км''ге орт. 6,5°С). Тропосферадан жогору, 50‒55 ''км'' бийиктикке чейин с т р а т о с ф е р а катмары бар. Орт. темп-расы төмөнкү чегинде, тропопаузага жакын ‒40°тан ‒80°ка чейин өзгөрөт; жогорку чегинде 0°Сге жакындайт (±20°Сге чейин өйдө төмөн болушу мүмкүн). Бул катмар суу буусунун өтө аздыгы, булуттун жоктугу, ал эми озондун арбын болушу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өзгөчөлөнөт. Стратосферанын үстүндө 50дөн 80‒85 ''км''ге чейинки м е з о с ф е р а жатат. Анда бийиктеген сайын темп-ра төмөндөйт (0°Сден ‒90°Сге чейин), үстүнкү катмар т е р м о с ф е р а деп аталып, 80ден 300‒800 ''км'' бийиктикке чейин созулат. Мында негизинен кыска толкундуу күн радиациясын сиӊирип алгандыгына байланыштуу темп-ра 1500°Сге чейин көтөрүлөт. Ат<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span>ын эӊ жогорку (300‒500 ''км''ден жогору) өтө суйдаӊ катмары ‒ э к з о с ф е р а деп аталат; андан суутектин тез кыймылдагы жеӊил атомдору космос мейкиндигине учуп кетиши мүмкүн. Ат<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span>ын 50 ''км''ден 800 ''км''ге чейинки иондошкон калыӊ катмары ‒ и о н о с ф е р а деп аталат. Алардын чегиндеги анча калыӊ эмес кабатчалар ‒ тропопауза, стратопауза, мезопауза <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> термопауза. А-нын абасы газдардын мех. аралашмасынан (негизинен азот 78,1%, кычкылтек 21%, аргон 0,9%, калган %ин башка газдар түзөт) турат; анда о. эле дайыма суу буусу, суу тамчылары, муз кристаллдары, чаӊ ж. б. да болот. А-нын эӊ негизги бөлүгү ‒ суу буусу. Жерге чектеш катмардагы анын өлчөмү ар түрдүү: тропиктеги абада 3% болсо, Антарктидада 2.10<sup>‒5</sup>%. Тыгыздыгы улам бийиктеген сайын азайгандыктан, А-нын массасынын таралышы ар түрдүү. Анын 80%ке жакыны тропосферада топтолсо, термосферада 0,05%. Өтө бийиктиктеги аба Жердегиден өзгөчөлөнүп турат. Мында газдардын диссоциацияланышынан А-дагы молекулалар атомго ажырап, бош атомдор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жаӊы татаал молекулалар пайда болгондуктан, иондошуу процесстери күчөйт. А-нын жогорку катмарында бийиктеген сайын оор салмактуу газдар азайып, жеӊили көбөйөт. А-да болуучу физ. процесстердин энергиясынын негизги булагы ‒ күндүн радиациясы. А. кыска толкундуу күн радиациясын начар сиӊирет, бирок жер бетинен чыккан узун толкундуу жылуу агымдарды жогору өткөзбөйт, ошондуктан жылуулуктун космоско өтүшү азайып, Жердин темп-расы жогорулайт. Аба массалары тынымсыз кыймылда болгондуктан, А-нын бардык катмарларында шамал болуп турат. Ал көп факторлорго байланыштуу, эӊ негизгиси ‒ Жер шарынын ар түрдүү аймагында А-нын бирдей жылбагандыгы. Буга күн нурунун ар түрдүү кубат <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таралышы себеп болот. А-нын текши жылыбагандыгы абанын чоӊ масштабдагы агымдарынын күчөшүнө алып келет (к. ''Атмосфера циркуляциясы'' ). А-да болуучу оптикалык, акустикалык, электрдик, метеорол. ж. б. кубулуштар ж-дө к. ''Атмосфера оптикасы, Атмосфералык электр, Метеорологиялык элементтер'' ж. б. Жер <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> андагы тиричилик үчүн А-нын мааниси зор. А-да жаан-чачындан пайда болгон суу жер кыртышынын түзүлүшүн өзгөртүүдө негизги ролду ойнойт. Тоо тектердин талкаланышына, темп-ранын өзгөрүп турушуна д. у. с-га А-лык факторлор себеп болот. А. Жер кыртышын асмандан түшүүчү метеориттерден сактайт. Метеориттердин көпчүлүгү А-нын тыгыз катмарына жетери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> эле күйүп кетет. Тирүү организмдердин жашоо тиричилиги А-нын өнүгүшүнө чоӊ таасир тийгизүү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> бирге алар өз иретинде А-лык шарттарга көз каранды. Мис., тирүү организмдерге чоӊ зыян келтирүүчү Күндүн ультра кызгылт көк нурлары жерге жетпестен А. катмарларына сиӊет. А-дагы кычкылтек жан-жаныбарлар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өсүмдүктөрдүн дем алуусун камсыз кылат, андагы көмүр кычкыл газы өсүмдүктөрдүн азыктануусуна керек. Климаттык факторлор, айрыкча темп-ралык режим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> нымдуулук адамдын тиричилигине <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ден соолугуна өтө чоӊ таасир тийгизет. Климаттын мааниси өзгөчө айыл чарбасы үчүн чоӊ. А-ны изилдөө байыркы замандан бери жүргүзүлгөнү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> аны изилдөөчү илим ‒ ''метеорология'' 19-к-да гана пайда болгон. Метеорологиянын тармактарына А. физикасы, А. химиясы, климатология, синоптикалык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> динамикалык метеорология ж. б. кирет. Табигаттагы биол. процесстерге А-лык факторлордун тийгизүүчү таасирин биометеорология <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айыл чарба метеорологиясы изилдейт. А-да болуучу кубулуштарды байкоо үчүн жер шарынын ар түрдүү аймактарында метеорол. станциялар, посттор коюлган. Жерден метеорол. байкоолорду жүргүзүүдө радиолокация чоӊ роль ойнойт. Метеорол. изилдөөлөрдө ''радиозонддордун'' жардамы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> А-нын басымын, шамалдын ылдамдыгы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> багытын, темп-раны, абанын нымдуулугун ченөө максатында А-ны тик зонддоонун мааниси чоӊ. А-ны изилдөөдө самолёт, автоматтык аэростат, метеорол. спутник, ракеталар пайдаланылат.<br>Ад.: ''Будыко М. И.'' Климат в прошлом и будущем. Л., 1980; ''Будыко М. И., Ронов А. Б., Яншин А. Л.'' История атмосферы. Л., 1985; Атмосфера: Справочник Л., 1991; ''Хромов С. П., Петросянц М. А.'' Метеорология и климатология. 5-е изд. М., 2001.<br>
	Ад.: ''Будыко М. И.'' Климат в прошлом и будущем. Л., 1980; ''Будыко М. И., Ронов А. Б., Яншин А. Л.'' История атмосферы. Л., 1985; Атмосфера: Справочник Л., 1991; ''Хромов С. П., Петросянц М. А.'' Метеорология и климатология. 5-е изд. М., 2001.<br>

imported>Kadyrm: /* top */clean up, replaced: м-н → менен (14), ж-а → жана (6)

2022-12-05T11:52:04Z

top: clean up, replaced: м-н → <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> (14), ж-а → <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> (6)

← Мурунку нускасы		11:52, 5 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АТМОСФЕРА''' Ж е р д и н (гр. ''atmos'' ‒ буу, ''sphaira'' ‒ шар) ‒ Жер шарын курчап турган ж-а аны м-н кошо айланган аба кабыгы. Массасы 5,15 .10<sup>15 </sup>''т''. Жер планета катары жаралгандан кийин, анын каткан кыртышынан (литосферадан) бөлүнүп чыккан газдардан А. пайда болушу мүмкүн. Кийин ар түрдүү факторлордун таасиринен өзгөрүүлөргө учураган. А. темп-расы, молекулалардын иондошуусу ж. б. физ., хим. касиеттери б-ча 5 негизги катмарга бөлүнөт		'''АТМОСФЕРА''' Ж е р д и н (гр. ''atmos'' ‒ буу, ''sphaira'' ‒ шар) ‒ Жер шарын курчап турган <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> аны <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошо айланган аба кабыгы. Массасы 5,15 .10<sup>15 </sup>''т''. Жер планета катары жаралгандан кийин, анын каткан кыртышынан (литосферадан) бөлүнүп чыккан газдардан А. пайда болушу мүмкүн. Кийин ар түрдүү факторлордун таасиринен өзгөрүүлөргө учураган. А. темп-расы, молекулалардын иондошуусу ж. б. физ., хим. касиеттери б-ча 5 негизги катмарга бөлүнөт
	(к. сүрөт). ~~Атм~~-~~нын~~ төмөнкү катмарын т р о п о с ф е р а түзөт. Тропосферада жалпы аба массасынын <sup>4</sup>/<sub>5</sub>, суу буусунун дээрлик бардыгы топтолуп, аба ырайын пайда кылуучу процесстер (булуттар, жаан-чачын ж. б.) жүрөт. Тропосфера 16‒		(к. сүрөт). Ат<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span>ын төмөнкү катмарын т р о п о с ф е р а түзөт. Тропосферада жалпы аба массасынын <sup>4</sup>/<sub>5</sub>, суу буусунун дээрлик бардыгы топтолуп, аба ырайын пайда кылуучу процесстер (булуттар, жаан-чачын ж. б.) жүрөт. Тропосфера 16‒
	[[File:АТМОСФ ЕРА34.png \| thumb \| Атмосфера кабаттары.]]		[[File:АТМОСФ ЕРА34.png \| thumb\|Атмосфера кабаттары.]]
	18 ''км'' бийиктикке чейин камтыйт. Бийиктеген сайын темп-расы төмөндөйт (ар бир ''км''ге орт. 6,5°С). Тропосферадан жогору, 50‒55 ''км'' бийиктикке чейин с т р а т о с ф е р а катмары бар. Орт. темп-расы төмөнкү чегинде, тропопаузага жакын ‒40°тан ‒80°ка чейин өзгөрөт; жогорку чегинде 0°Сге жакындайт (±20°Сге чейин өйдө төмөн болушу мүмкүн). Бул катмар суу буусунун өтө аздыгы, булуттун жоктугу, ал эми озондун арбын болушу м-н өзгөчөлөнөт. Стратосферанын үстүндө 50дөн 80‒85 ''км''ге чейинки м е з о с ф е р а жатат. Анда бийиктеген сайын темп-ра төмөндөйт (0°Сден ‒90°Сге чейин), үстүнкү катмар т е р м о с ф е р а деп аталып, 80ден 300‒800 ''км'' бийиктикке чейин созулат. Мында негизинен кыска толкундуу күн радиациясын сиӊирип алгандыгына байланыштуу темп-ра 1500°Сге чейин көтөрүлөт. ~~Атм~~-~~нын~~ эӊ жогорку (300‒500 ''км''ден жогору) өтө суйдаӊ катмары ‒ э к з о с ф е р а деп аталат; андан суутектин тез кыймылдагы жеӊил атомдору космос мейкиндигине учуп кетиши мүмкүн. ~~Атм~~-~~нын~~ 50 ''км''ден 800 ''км''ге чейинки иондошкон калыӊ катмары ‒ и о н о с ф е р а деп аталат. Алардын чегиндеги анча калыӊ эмес кабатчалар ‒ тропопауза, стратопауза, мезопауза ж-а термопауза. А-нын абасы газдардын мех. аралашмасынан (негизинен азот 78,1%, кычкылтек 21%, аргон 0,9%, калган %ин башка газдар түзөт) турат; анда о. эле дайыма суу буусу, суу тамчылары, муз кристаллдары, чаӊ ж. б. да болот. А-нын эӊ негизги бөлүгү ‒ суу буусу. Жерге чектеш катмардагы анын өлчөмү ар түрдүү: тропиктеги абада 3% болсо, Антарктидада 2.10<sup>‒5</sup>%. Тыгыздыгы улам бийиктеген сайын азайгандыктан, А-нын массасынын таралышы ар түрдүү. Анын 80%ке жакыны тропосферада топтолсо, термосферада 0,05%. Өтө бийиктиктеги аба Жердегиден өзгөчөлөнүп турат. Мында газдардын диссоциацияланышынан А-дагы молекулалар атомго ажырап, бош атомдор ж-а жаӊы татаал молекулалар пайда болгондуктан, иондошуу процесстери күчөйт. А-нын жогорку катмарында бийиктеген сайын оор салмактуу газдар азайып, жеӊили көбөйөт. А-да болуучу физ. процесстердин энергиясынын негизги булагы ‒ күндүн радиациясы. А. кыска толкундуу күн радиациясын начар сиӊирет, бирок жер бетинен чыккан узун толкундуу жылуу агымдарды жогору өткөзбөйт, ошондуктан жылуулуктун космоско өтүшү азайып, Жердин темп-расы жогорулайт. Аба массалары тынымсыз кыймылда болгондуктан, А-нын бардык катмарларында шамал болуп турат. Ал көп факторлорго байланыштуу, эӊ негизгиси ‒ Жер шарынын ар түрдүү аймагында А-нын бирдей жылбагандыгы. Буга күн нурунун ар түрдүү кубат м-н таралышы себеп болот. А-нын текши жылыбагандыгы абанын чоӊ масштабдагы агымдарынын күчөшүнө алып келет (к. ''Атмосфера циркуляциясы'' ). А-да болуучу оптикалык, акустикалык, электрдик, метеорол. ж. б. кубулуштар ж-дө к. ''Атмосфера оптикасы, Атмосфералык электр, Метеорологиялык элементтер'' ж. б. Жер ж-а андагы тиричилик үчүн А-нын мааниси зор. А-да жаан-чачындан пайда болгон суу жер кыртышынын түзүлүшүн өзгөртүүдө негизги ролду ойнойт. Тоо тектердин талкаланышына, темп-ранын өзгөрүп турушуна д. у. с-га А-лык факторлор себеп болот. А. Жер кыртышын асмандан түшүүчү метеориттерден сактайт. Метеориттердин көпчүлүгү А-нын тыгыз катмарына жетери м-н эле күйүп кетет. Тирүү организмдердин жашоо тиричилиги А-нын өнүгүшүнө чоӊ таасир тийгизүү м-н бирге алар өз иретинде А-лык шарттарга көз каранды. Мис., тирүү организмдерге чоӊ зыян келтирүүчү Күндүн ультра кызгылт көк нурлары жерге жетпестен А. катмарларына сиӊет. А-дагы кычкылтек жан-жаныбарлар м-н өсүмдүктөрдүн дем алуусун камсыз кылат, андагы көмүр кычкыл газы өсүмдүктөрдүн азыктануусуна керек. Климаттык факторлор, айрыкча темп-ралык режим м-н нымдуулук адамдын тиричилигине ж-а ден соолугуна өтө чоӊ таасир тийгизет. Климаттын мааниси өзгөчө айыл чарбасы үчүн чоӊ. А-ны изилдөө байыркы замандан бери жүргүзүлгөнү м-н аны изилдөөчү илим ‒ ''метеорология'' 19-к-да гана пайда болгон. Метеорологиянын тармактарына А. физикасы, А. химиясы, климатология, синоптикалык ж-а динамикалык метеорология ж. б. кирет. Табигаттагы биол. процесстерге А-лык факторлордун тийгизүүчү таасирин биометеорология м-н айыл чарба метеорологиясы изилдейт. А-да болуучу кубулуштарды байкоо үчүн жер шарынын ар түрдүү аймактарында метеорол. станциялар, посттор коюлган. Жерден метеорол. байкоолорду жүргүзүүдө радиолокация чоӊ роль ойнойт. Метеорол. изилдөөлөрдө ''радиозонддордун'' жардамы м-н А-нын басымын, шамалдын ылдамдыгы м-н багытын, темп-раны, абанын нымдуулугун ченөө максатында А-ны тик зонддоонун мааниси чоӊ. А-ны изилдөөдө самолёт, автоматтык аэростат, метеорол. спутник, ракеталар пайдаланылат.<br>		18 ''км'' бийиктикке чейин камтыйт. Бийиктеген сайын темп-расы төмөндөйт (ар бир ''км''ге орт. 6,5°С). Тропосферадан жогору, 50‒55 ''км'' бийиктикке чейин с т р а т о с ф е р а катмары бар. Орт. темп-расы төмөнкү чегинде, тропопаузага жакын ‒40°тан ‒80°ка чейин өзгөрөт; жогорку чегинде 0°Сге жакындайт (±20°Сге чейин өйдө төмөн болушу мүмкүн). Бул катмар суу буусунун өтө аздыгы, булуттун жоктугу, ал эми озондун арбын болушу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өзгөчөлөнөт. Стратосферанын үстүндө 50дөн 80‒85 ''км''ге чейинки м е з о с ф е р а жатат. Анда бийиктеген сайын темп-ра төмөндөйт (0°Сден ‒90°Сге чейин), үстүнкү катмар т е р м о с ф е р а деп аталып, 80ден 300‒800 ''км'' бийиктикке чейин созулат. Мында негизинен кыска толкундуу күн радиациясын сиӊирип алгандыгына байланыштуу темп-ра 1500°Сге чейин көтөрүлөт. Ат<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span>ын эӊ жогорку (300‒500 ''км''ден жогору) өтө суйдаӊ катмары ‒ э к з о с ф е р а деп аталат; андан суутектин тез кыймылдагы жеӊил атомдору космос мейкиндигине учуп кетиши мүмкүн. Ат<span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span>ын 50 ''км''ден 800 ''км''ге чейинки иондошкон калыӊ катмары ‒ и о н о с ф е р а деп аталат. Алардын чегиндеги анча калыӊ эмес кабатчалар ‒ тропопауза, стратопауза, мезопауза <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> термопауза. А-нын абасы газдардын мех. аралашмасынан (негизинен азот 78,1%, кычкылтек 21%, аргон 0,9%, калган %ин башка газдар түзөт) турат; анда о. эле дайыма суу буусу, суу тамчылары, муз кристаллдары, чаӊ ж. б. да болот. А-нын эӊ негизги бөлүгү ‒ суу буусу. Жерге чектеш катмардагы анын өлчөмү ар түрдүү: тропиктеги абада 3% болсо, Антарктидада 2.10<sup>‒5</sup>%. Тыгыздыгы улам бийиктеген сайын азайгандыктан, А-нын массасынын таралышы ар түрдүү. Анын 80%ке жакыны тропосферада топтолсо, термосферада 0,05%. Өтө бийиктиктеги аба Жердегиден өзгөчөлөнүп турат. Мында газдардын диссоциацияланышынан А-дагы молекулалар атомго ажырап, бош атомдор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> жаӊы татаал молекулалар пайда болгондуктан, иондошуу процесстери күчөйт. А-нын жогорку катмарында бийиктеген сайын оор салмактуу газдар азайып, жеӊили көбөйөт. А-да болуучу физ. процесстердин энергиясынын негизги булагы ‒ күндүн радиациясы. А. кыска толкундуу күн радиациясын начар сиӊирет, бирок жер бетинен чыккан узун толкундуу жылуу агымдарды жогору өткөзбөйт, ошондуктан жылуулуктун космоско өтүшү азайып, Жердин темп-расы жогорулайт. Аба массалары тынымсыз кыймылда болгондуктан, А-нын бардык катмарларында шамал болуп турат. Ал көп факторлорго байланыштуу, эӊ негизгиси ‒ Жер шарынын ар түрдүү аймагында А-нын бирдей жылбагандыгы. Буга күн нурунун ар түрдүү кубат <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> таралышы себеп болот. А-нын текши жылыбагандыгы абанын чоӊ масштабдагы агымдарынын күчөшүнө алып келет (к. ''Атмосфера циркуляциясы'' ). А-да болуучу оптикалык, акустикалык, электрдик, метеорол. ж. б. кубулуштар ж-дө к. ''Атмосфера оптикасы, Атмосфералык электр, Метеорологиялык элементтер'' ж. б. Жер <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> андагы тиричилик үчүн А-нын мааниси зор. А-да жаан-чачындан пайда болгон суу жер кыртышынын түзүлүшүн өзгөртүүдө негизги ролду ойнойт. Тоо тектердин талкаланышына, темп-ранын өзгөрүп турушуна д. у. с-га А-лык факторлор себеп болот. А. Жер кыртышын асмандан түшүүчү метеориттерден сактайт. Метеориттердин көпчүлүгү А-нын тыгыз катмарына жетери <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> эле күйүп кетет. Тирүү организмдердин жашоо тиричилиги А-нын өнүгүшүнө чоӊ таасир тийгизүү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> бирге алар өз иретинде А-лык шарттарга көз каранды. Мис., тирүү организмдерге чоӊ зыян келтирүүчү Күндүн ультра кызгылт көк нурлары жерге жетпестен А. катмарларына сиӊет. А-дагы кычкылтек жан-жаныбарлар <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өсүмдүктөрдүн дем алуусун камсыз кылат, андагы көмүр кычкыл газы өсүмдүктөрдүн азыктануусуна керек. Климаттык факторлор, айрыкча темп-ралык режим <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> нымдуулук адамдын тиричилигине <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ден соолугуна өтө чоӊ таасир тийгизет. Климаттын мааниси өзгөчө айыл чарбасы үчүн чоӊ. А-ны изилдөө байыркы замандан бери жүргүзүлгөнү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> аны изилдөөчү илим ‒ ''метеорология'' 19-к-да гана пайда болгон. Метеорологиянын тармактарына А. физикасы, А. химиясы, климатология, синоптикалык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> динамикалык метеорология ж. б. кирет. Табигаттагы биол. процесстерге А-лык факторлордун тийгизүүчү таасирин биометеорология <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айыл чарба метеорологиясы изилдейт. А-да болуучу кубулуштарды байкоо үчүн жер шарынын ар түрдүү аймактарында метеорол. станциялар, посттор коюлган. Жерден метеорол. байкоолорду жүргүзүүдө радиолокация чоӊ роль ойнойт. Метеорол. изилдөөлөрдө ''радиозонддордун'' жардамы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> А-нын басымын, шамалдын ылдамдыгы <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> багытын, темп-раны, абанын нымдуулугун ченөө максатында А-ны тик зонддоонун мааниси чоӊ. А-ны изилдөөдө самолёт, автоматтык аэростат, метеорол. спутник, ракеталар пайдаланылат.<br>
	Ад.: ''Будыко М. И.'' Климат в прошлом и будущем. Л., 1980; ''Будыко М. И., Ронов А. Б., Яншин А. Л.'' История атмосферы. Л., 1985; Атмосфера: Справочник Л., 1991; ''Хромов С. П., Петросянц М. А.'' Метеорология и климатология. 5-е изд. М., 2001.<br>		Ад.: ''Будыко М. И.'' Климат в прошлом и будущем. Л., 1980; ''Будыко М. И., Ронов А. Б., Яншин А. Л.'' История атмосферы. Л., 1985; Атмосфера: Справочник Л., 1991; ''Хромов С. П., Петросянц М. А.'' Метеорология и климатология. 5-е изд. М., 2001.<br>

imported>Roza, 05:08, 25 Ноябрь (Жетинин айы) 2022 карата

2022-11-25T05:08:55Z

← Мурунку нускасы		05:08, 25 Ноябрь (Жетинин айы) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	Ж е р д и н (гр. ''atmos'' ‒ буу, ''sphaira'' ‒ шар) ‒ Жер шарын курчап турган ж-а аны м-н кошо айланган аба кабыгы. Массасы 5,15 .10<sup>15 </sup>''т''. Жер планета катары жаралгандан кийин, анын каткан кыртышынан (литосферадан) бөлүнүп чыккан газдардан А. пайда болушу мүмкүн. Кийин ар түрдүү факторлордун таасиринен өзгөрүүлөргө учураган. А. темп-расы, молекулалардын иондошуусу ж. б. физ., хим. касиеттери б-ча 5 негизги катмарга бөлүнөт		'''АТМОСФЕРА''' Ж е р д и н (гр. ''atmos'' ‒ буу, ''sphaira'' ‒ шар) ‒ Жер шарын курчап турган ж-а аны м-н кошо айланган аба кабыгы. Массасы 5,15 .10<sup>15 </sup>''т''. Жер планета катары жаралгандан кийин, анын каткан кыртышынан (литосферадан) бөлүнүп чыккан газдардан А. пайда болушу мүмкүн. Кийин ар түрдүү факторлордун таасиринен өзгөрүүлөргө учураган. А. темп-расы, молекулалардын иондошуусу ж. б. физ., хим. касиеттери б-ча 5 негизги катмарга бөлүнөт
	(к. сүрөт). Атм-нын төмөнкү катмарын т р о п о с ф е р а түзөт. Тропосферада жалпы аба массасынын <sup>4</sup>/<sub>5</sub>, суу буусунун дээрлик бардыгы топтолуп, аба ырайын пайда кылуучу процесстер (булуттар, жаан-чачын ж. б.) жүрөт. Тропосфера 16‒		(к. сүрөт). Атм-нын төмөнкү катмарын т р о п о с ф е р а түзөт. Тропосферада жалпы аба массасынын <sup>4</sup>/<sub>5</sub>, суу буусунун дээрлик бардыгы топтолуп, аба ырайын пайда кылуучу процесстер (булуттар, жаан-чачын ж. б.) жүрөт. Тропосфера 16‒
	[[File:АТМОСФ ЕРА34.png \| thumb \| Атмосфера кабаттары.]]		[[File:АТМОСФ ЕРА34.png \| thumb \| Атмосфера кабаттары.]]
	18 ''км'' бийиктикке чейин камтыйт. Бийиктеген сайын темп-расы төмөндөйт (ар бир ''км''ге орт. 6,5°С). Тропосферадан жогору, 50‒55 ''км'' бийиктикке чейин с т р а т о с ф е р а катмары бар. Орт. темп-расы төмөнкү чегинде, тропопаузага жакын ‒40°тан ‒80°ка чейин өзгөрөт; жогорку чегинде 0°Сге жакындайт (±20°Сге чейин өйдө төмөн болушу мүмкүн). Бул катмар суу буусунун өтө аздыгы, булуттун жоктугу, ал эми озондун арбын болушу м-н өзгөчөлөнөт. Стратосферанын үстүндө 50дөн 80‒85 ''км''ге чейинки м е з о с ф е р а жатат. Анда бийиктеген сайын темп-ра төмөндөйт (0°Сден ‒90°Сге чейин), үстүнкү катмар т е р м о с ф е р а деп аталып, 80ден 300‒800 ''км'' бийиктикке чейин созулат. Мында негизинен кыска толкундуу күн радиациясын сиӊирип алгандыгына байланыштуу темп-ра 1500°Сге чейин көтөрүлөт. Атм-нын эӊ жогорку (300‒500 ''км''ден жогору) өтө суйдаӊ катмары ‒ э к з о с ф е р а деп аталат; андан суутектин тез кыймылдагы жеӊил атомдору космос мейкиндигине учуп кетиши мүмкүн. Атм-нын 50 ''км''ден 800 ''км''ге чейинки иондошкон калыӊ катмары ‒ и о н о с ф е р а деп аталат. Алардын чегиндеги анча калыӊ эмес кабатчалар ‒ тропопауза, стратопауза, мезопауза ж-а термопауза. А-нын абасы газдардын мех. аралашмасынан (негизинен азот 78,1%, кычкылтек 21%, аргон 0,9%, калган %ин башка газдар түзөт) турат; анда о. эле дайыма суу буусу, суу тамчылары, муз кристаллдары, чаӊ ж. б. да болот. А-нын эӊ негизги бөлүгү ‒ суу буусу. Жерге чектеш катмардагы анын өлчөмү ар түрдүү: тропиктеги абада 3% болсо, Антарктидада 2.10<sup>‒5</sup>%. Тыгыздыгы улам бийиктеген сайын азайгандыктан, А-нын массасынын таралышы ар түрдүү. Анын 80%ке жакыны тропосферада топтолсо, термосферада 0,05%. Өтө бийиктиктеги аба Жердегиден өзгөчөлөнүп турат. Мында газдардын диссоциацияланышынан А-дагы молекулалар атомго ажырап, бош атомдор ж-а жаӊы татаал молекулалар пайда болгондуктан, иондошуу процесстери күчөйт. А-нын жогорку катмарында бийиктеген сайын оор салмактуу газдар азайып, жеӊили көбөйөт. А-да болуучу физ. процесстердин энергиясынын негизги булагы ‒ күндүн радиациясы. А. кыска толкундуу күн радиациясын начар сиӊирет, бирок жер бетинен чыккан узун толкундуу жылуу агымдарды жогору өткөзбөйт, ошондуктан жылуулуктун космоско өтүшү азайып, Жердин темп-расы жогорулайт. Аба массалары тынымсыз кыймылда болгондуктан, А-нын бардык катмарларында шамал болуп турат. Ал көп факторлорго байланыштуу, эӊ негизгиси ‒ Жер шарынын ар түрдүү аймагында А-нын бирдей жылбагандыгы. Буга күн нурунун ар түрдүү кубат м-н таралышы себеп болот. А-нын текши жылыбагандыгы абанын чоӊ масштабдагы агымдарынын күчөшүнө алып келет (к. ''Атмосфера циркуляциясы'' ). А-да болуучу оптикалык, акустикалык, электрдик, метеорол. ж. б. кубулуштар ж-дө к. ''Атмосфера оптикасы, Атмосфералык электр, Метеорологиялык элементтер'' ж. б. Жер ж-а андагы тиричилик үчүн А-нын мааниси зор. А-да жаан-чачындан пайда болгон суу жер кыртышынын түзүлүшүн өзгөртүүдө негизги ролду ойнойт. Тоо тектердин талкаланышына, темп-ранын өзгөрүп турушуна д. у. с-га А-лык факторлор себеп болот. А. Жер кыртышын асмандан түшүүчү метеориттерден сактайт. Метеориттердин көпчүлүгү А-нын тыгыз катмарына жетери м-н эле күйүп кетет. Тирүү организмдердин жашоо тиричилиги А-нын өнүгүшүнө чоӊ таасир тийгизүү м-н бирге алар өз иретинде А-лык шарттарга көз каранды. Мис., тирүү организмдерге чоӊ зыян келтирүүчү Күндүн ультра кызгылт көк нурлары жерге жетпестен А. катмарларына сиӊет. А-дагы кычкылтек жан-жаныбарлар м-н өсүмдүктөрдүн дем алуусун камсыз кылат, андагы көмүр кычкыл газы өсүмдүктөрдүн азыктануусуна керек. Климаттык факторлор, айрыкча темп-ралык режим м-н нымдуулук адамдын тиричилигине ж-а ден соолугуна өтө чоӊ таасир тийгизет. Климаттын мааниси өзгөчө айыл чарбасы үчүн чоӊ. А-ны изилдөө байыркы замандан бери жүргүзүлгөнү м-н аны изилдөөчү илим ‒ ''метеорология'' 19-к-да гана пайда болгон. Метеорологиянын тармактарына А. физикасы, А. химиясы, климатология, синоптикалык ж-а динамикалык метеорология ж. б. кирет. Табигаттагы биол. процесстерге А-лык факторлордун тийгизүүчү таасирин биометеорология м-н айыл чарба метеорологиясы изилдейт. А-да болуучу кубулуштарды байкоо үчүн жер шарынын ар түрдүү аймактарында метеорол. станциялар, посттор коюлган. Жерден метеорол. байкоолорду жүргүзүүдө радиолокация чоӊ роль ойнойт. Метеорол. изилдөөлөрдө ''радиозонддордун'' жардамы м-н А-нын басымын, шамалдын ылдамдыгы м-н багытын, темп-раны, абанын нымдуулугун ченөө максатында А-ны тик зонддоонун мааниси чоӊ. А-ны изилдөөдө самолёт, автоматтык аэростат, метеорол. спутник, ракеталар пайдаланылат.<br>		18 ''км'' бийиктикке чейин камтыйт. Бийиктеген сайын темп-расы төмөндөйт (ар бир ''км''ге орт. 6,5°С). Тропосферадан жогору, 50‒55 ''км'' бийиктикке чейин с т р а т о с ф е р а катмары бар. Орт. темп-расы төмөнкү чегинде, тропопаузага жакын ‒40°тан ‒80°ка чейин өзгөрөт; жогорку чегинде 0°Сге жакындайт (±20°Сге чейин өйдө төмөн болушу мүмкүн). Бул катмар суу буусунун өтө аздыгы, булуттун жоктугу, ал эми озондун арбын болушу м-н өзгөчөлөнөт. Стратосферанын үстүндө 50дөн 80‒85 ''км''ге чейинки м е з о с ф е р а жатат. Анда бийиктеген сайын темп-ра төмөндөйт (0°Сден ‒90°Сге чейин), үстүнкү катмар т е р м о с ф е р а деп аталып, 80ден 300‒800 ''км'' бийиктикке чейин созулат. Мында негизинен кыска толкундуу күн радиациясын сиӊирип алгандыгына байланыштуу темп-ра 1500°Сге чейин көтөрүлөт. Атм-нын эӊ жогорку (300‒500 ''км''ден жогору) өтө суйдаӊ катмары ‒ э к з о с ф е р а деп аталат; андан суутектин тез кыймылдагы жеӊил атомдору космос мейкиндигине учуп кетиши мүмкүн. Атм-нын 50 ''км''ден 800 ''км''ге чейинки иондошкон калыӊ катмары ‒ и о н о с ф е р а деп аталат. Алардын чегиндеги анча калыӊ эмес кабатчалар ‒ тропопауза, стратопауза, мезопауза ж-а термопауза. А-нын абасы газдардын мех. аралашмасынан (негизинен азот 78,1%, кычкылтек 21%, аргон 0,9%, калган %ин башка газдар түзөт) турат; анда о. эле дайыма суу буусу, суу тамчылары, муз кристаллдары, чаӊ ж. б. да болот. А-нын эӊ негизги бөлүгү ‒ суу буусу. Жерге чектеш катмардагы анын өлчөмү ар түрдүү: тропиктеги абада 3% болсо, Антарктидада 2.10<sup>‒5</sup>%. Тыгыздыгы улам бийиктеген сайын азайгандыктан, А-нын массасынын таралышы ар түрдүү. Анын 80%ке жакыны тропосферада топтолсо, термосферада 0,05%. Өтө бийиктиктеги аба Жердегиден өзгөчөлөнүп турат. Мында газдардын диссоциацияланышынан А-дагы молекулалар атомго ажырап, бош атомдор ж-а жаӊы татаал молекулалар пайда болгондуктан, иондошуу процесстери күчөйт. А-нын жогорку катмарында бийиктеген сайын оор салмактуу газдар азайып, жеӊили көбөйөт. А-да болуучу физ. процесстердин энергиясынын негизги булагы ‒ күндүн радиациясы. А. кыска толкундуу күн радиациясын начар сиӊирет, бирок жер бетинен чыккан узун толкундуу жылуу агымдарды жогору өткөзбөйт, ошондуктан жылуулуктун космоско өтүшү азайып, Жердин темп-расы жогорулайт. Аба массалары тынымсыз кыймылда болгондуктан, А-нын бардык катмарларында шамал болуп турат. Ал көп факторлорго байланыштуу, эӊ негизгиси ‒ Жер шарынын ар түрдүү аймагында А-нын бирдей жылбагандыгы. Буга күн нурунун ар түрдүү кубат м-н таралышы себеп болот. А-нын текши жылыбагандыгы абанын чоӊ масштабдагы агымдарынын күчөшүнө алып келет (к. ''Атмосфера циркуляциясы'' ). А-да болуучу оптикалык, акустикалык, электрдик, метеорол. ж. б. кубулуштар ж-дө к. ''Атмосфера оптикасы, Атмосфералык электр, Метеорологиялык элементтер'' ж. б. Жер ж-а андагы тиричилик үчүн А-нын мааниси зор. А-да жаан-чачындан пайда болгон суу жер кыртышынын түзүлүшүн өзгөртүүдө негизги ролду ойнойт. Тоо тектердин талкаланышына, темп-ранын өзгөрүп турушуна д. у. с-га А-лык факторлор себеп болот. А. Жер кыртышын асмандан түшүүчү метеориттерден сактайт. Метеориттердин көпчүлүгү А-нын тыгыз катмарына жетери м-н эле күйүп кетет. Тирүү организмдердин жашоо тиричилиги А-нын өнүгүшүнө чоӊ таасир тийгизүү м-н бирге алар өз иретинде А-лык шарттарга көз каранды. Мис., тирүү организмдерге чоӊ зыян келтирүүчү Күндүн ультра кызгылт көк нурлары жерге жетпестен А. катмарларына сиӊет. А-дагы кычкылтек жан-жаныбарлар м-н өсүмдүктөрдүн дем алуусун камсыз кылат, андагы көмүр кычкыл газы өсүмдүктөрдүн азыктануусуна керек. Климаттык факторлор, айрыкча темп-ралык режим м-н нымдуулук адамдын тиричилигине ж-а ден соолугуна өтө чоӊ таасир тийгизет. Климаттын мааниси өзгөчө айыл чарбасы үчүн чоӊ. А-ны изилдөө байыркы замандан бери жүргүзүлгөнү м-н аны изилдөөчү илим ‒ ''метеорология'' 19-к-да гана пайда болгон. Метеорологиянын тармактарына А. физикасы, А. химиясы, климатология, синоптикалык ж-а динамикалык метеорология ж. б. кирет. Табигаттагы биол. процесстерге А-лык факторлордун тийгизүүчү таасирин биометеорология м-н айыл чарба метеорологиясы изилдейт. А-да болуучу кубулуштарды байкоо үчүн жер шарынын ар түрдүү аймактарында метеорол. станциялар, посттор коюлган. Жерден метеорол. байкоолорду жүргүзүүдө радиолокация чоӊ роль ойнойт. Метеорол. изилдөөлөрдө ''радиозонддордун'' жардамы м-н А-нын басымын, шамалдын ылдамдыгы м-н багытын, темп-раны, абанын нымдуулугун ченөө максатында А-ны тик зонддоонун мааниси чоӊ. А-ны изилдөөдө самолёт, автоматтык аэростат, метеорол. спутник, ракеталар пайдаланылат.<br>
	Ад.: ''Будыко М. И.'' Климат в прошлом и будущем. Л., 1980; ''Будыко М. И., Ронов А. Б., Яншин А. Л.'' История атмосферы. Л., 1985; Атмосфера: Справочник Л., 1991; ''Хромов С. П., Петросянц М. А.'' Метеорология и климатология. 5-е изд. М., 2001.<br>		Ад.: ''Будыко М. И.'' Климат в прошлом и будущем. Л., 1980; ''Будыко М. И., Ронов А. Б., Яншин А. Л.'' История атмосферы. Л., 1985; Атмосфера: Справочник Л., 1991; ''Хромов С. П., Петросянц М. А.'' Метеорология и климатология. 5-е изд. М., 2001.<br>

imported>Roza, 10:26, 6 Апрель (Чын куран) 2022 карата

2022-04-06T10:26:06Z

← Мурунку нускасы		10:26, 6 Апрель (Чын куран) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	Ж е р д и н (гр. ''atmos'' ‒ буу, ''sphaira'' ‒ шар) ‒ Жер шарын курчап турган ж-а аны м-н кошо айланган аба кабыгы. Массасы 5,15 .10<sup>15 </sup>''т''. Жер планета катары жаралгандан кийин, анын каткан кыртышынан (~~литосфера дан~~) бөлүнүп чыккан газдардан А. пайда болушу мүмкүн. Кийин ар түрдүү факторлордун таасиринен өзгөрүүлөргө учураган. А. темп-расы, молекулалардын иондошуусу ж. б. физ., хим. касиеттери б-ча 5 негизги катмарга бөлүнөт		Ж е р д и н (гр. ''atmos'' ‒ буу, ''sphaira'' ‒ шар) ‒ Жер шарын курчап турган ж-а аны м-н кошо айланган аба кабыгы. Массасы 5,15 .10<sup>15 </sup>''т''. Жер планета катары жаралгандан кийин, анын каткан кыртышынан (литосферадан) бөлүнүп чыккан газдардан А. пайда болушу мүмкүн. Кийин ар түрдүү факторлордун таасиринен өзгөрүүлөргө учураган. А. темп-расы, молекулалардын иондошуусу ж. б. физ., хим. касиеттери б-ча 5 негизги катмарга бөлүнөт
	(к. сүрөт). Атм-нын төмөнкү катмарын т р о п о с ф е р а түзөт. Тропосферада жалпы аба ~~массасы нын~~ <sup>4</sup>/<sub>5</sub>, суу буусунун дээрлик бардыгы топтолуп, аба ырайын пайда кылуучу процесстер (булуттар, жаан-чачын ж. б.) жүрөт. Тропосфера 16‒		(к. сүрөт). Атм-нын төмөнкү катмарын т р о п о с ф е р а түзөт. Тропосферада жалпы аба массасынын <sup>4</sup>/<sub>5</sub>, суу буусунун дээрлик бардыгы топтолуп, аба ырайын пайда кылуучу процесстер (булуттар, жаан-чачын ж. б.) жүрөт. Тропосфера 16‒
	[[File:АТМОСФ ЕРА34.png \| thumb \| Атмосфера кабаттары.]]		[[File:АТМОСФ ЕРА34.png \| thumb \| Атмосфера кабаттары.]]
	18''км'' бийиктикке чейин камтыйт. Бийиктеген сайын темп-расы төмөндөйт (ар бир ''км''ге орт. 6,5°С). ~~Тропосферад ан~~ жогору, 50‒55 ''км'' бийиктикке чейин с т р а т о с ф е р а катмары бар. Орт. темп-расы төмөнкү чегинде, тропопаузага жакын ‒40°тан ‒80°ка чейин өзгөрөт; жогорку чегинде 0°Сге жакындайт (±20°Сге чейин өйдө төмөн болушу мүмкүн). Бул катмар суу буусунун өтө аздыгы, булуттун жоктугу, ал эми озондун арбын болушу м-н өзгөчөлөнөт. ~~Стратосфе ранын~~ үстүндө 50дөн 80‒85 ''км''ге чейинки м е з о- с ф е р а жатат. Анда бийиктеген сайын темп-ра төмөндөйт (0°Сден ‒90°Сге чейин), үстүнкү катмар т е р м о с ф е р а деп аталып, 80ден ~~300‒~~		18 ''км'' бийиктикке чейин камтыйт. Бийиктеген сайын темп-расы төмөндөйт (ар бир ''км''ге орт. 6,5°С). Тропосферадан жогору, 50‒55 ''км'' бийиктикке чейин с т р а т о с ф е р а катмары бар. Орт. темп-расы төмөнкү чегинде, тропопаузага жакын ‒40°тан ‒80°ка чейин өзгөрөт; жогорку чегинде 0°Сге жакындайт (±20°Сге чейин өйдө төмөн болушу мүмкүн). Бул катмар суу буусунун өтө аздыгы, булуттун жоктугу, ал эми озондун арбын болушу м-н өзгөчөлөнөт. Стратосферанын үстүндө 50дөн 80‒85 ''км''ге чейинки м е з о с ф е р а жатат. Анда бийиктеген сайын темп-ра төмөндөйт (0°Сден ‒90°Сге чейин), үстүнкү катмар т е р м о с ф е р а деп аталып, 80ден 300‒800 ''км'' бийиктикке чейин созулат. Мында негизинен кыска толкундуу күн радиациясын сиӊирип алгандыгына байланыштуу темп-ра 1500°Сге чейин көтөрүлөт. Атм-нын эӊ жогорку (300‒500 ''км''ден жогору) өтө суйдаӊ катмары ‒ э к з о с ф е р а деп аталат; андан суутектин тез кыймылдагы жеӊил атомдору космос мейкиндигине учуп кетиши мүмкүн. Атм-нын 50 ''км''ден 800 ''км''ге чейинки иондошкон калыӊ катмары ‒ и о н о с ф е р а деп аталат. Алардын чегиндеги анча калыӊ эмес кабатчалар ‒ тропопауза, стратопауза, мезопауза ж-а термопауза. А-нын абасы газдардын мех. аралашмасынан (негизинен азот 78,1%, кычкылтек 21%, аргон 0,9%, калган %ин башка газдар түзөт) турат; анда о. эле дайыма суу буусу, суу тамчылары, муз кристаллдары, чаӊ ж. б. да болот. А-нын эӊ негизги бөлүгү ‒ суу буусу. Жерге чектеш катмардагы анын өлчөмү ар түрдүү: тропиктеги абада 3% болсо, Антарктидада 2.10<sup>‒5</sup>%. Тыгыздыгы улам бийиктеген сайын азайгандыктан, А-нын массасынын таралышы ар түрдүү. Анын 80%ке жакыны тропосферада топтолсо, термосферада 0,05%. Өтө бийиктиктеги аба Жердегиден өзгөчөлөнүп турат. Мында газдардын диссоциацияланышынан А-дагы молекулалар атомго ажырап, бош атомдор ж-а жаӊы татаал молекулалар пайда болгондуктан, иондошуу процесстери күчөйт. А-нын жогорку катмарында бийиктеген сайын оор салмактуу газдар азайып, жеӊили көбөйөт. А-да болуучу физ. процесстердин энергиясынын негизги булагы ‒ күндүн радиациясы. А. кыска толкундуу күн радиациясын начар сиӊирет, бирок жер бетинен чыккан узун толкундуу жылуу агымдарды жогору өткөзбөйт, ошондуктан жылуулуктун космоско өтүшү азайып, Жердин темп-расы жогорулайт. Аба массалары тынымсыз кыймылда болгондуктан, А-нын бардык катмарларында шамал болуп турат. Ал көп факторлорго байланыштуу, эӊ негизгиси ‒ Жер шарынын ар түрдүү аймагында А-нын бирдей жылбагандыгы. Буга күн нурунун ар түрдүү кубат м-н таралышы себеп болот. А-нын текши жылыбагандыгы абанын чоӊ масштабдагы агымдарынын күчөшүнө алып келет (к. ''Атмосфера циркуляциясы'' ). А-да болуучу оптикалык, акустикалык, электрдик, метеорол. ж. б. кубулуштар ж-дө к. ''Атмосфера оптикасы, Атмосфералык электр, Метеорологиялык элементтер'' ж. б. Жер ж-а андагы тиричилик үчүн А-нын мааниси зор. А-да жаан-чачындан пайда болгон суу жер кыртышынын түзүлүшүн өзгөртүүдө негизги ролду ойнойт. Тоо тектердин талкаланышына, темп-ранын өзгөрүп турушуна д. у. с-га А-лык факторлор себеп болот. А. Жер кыртышын асмандан түшүүчү метеориттерден сактайт. Метеориттердин көпчүлүгү А-нын тыгыз катмарына жетери м-н эле күйүп кетет. Тирүү организмдердин жашоо тиричилиги А-нын өнүгүшүнө чоӊ таасир тийгизүү м-н бирге алар өз иретинде А-лык шарттарга көз каранды. Мис., тирүү организмдерге чоӊ зыян келтирүүчү Күндүн ультра кызгылт көк нурлары жерге жетпестен А. катмарларына сиӊет. А-дагы кычкылтек жан-жаныбарлар м-н өсүмдүктөрдүн дем алуусун камсыз кылат, андагы көмүр кычкыл газы өсүмдүктөрдүн азыктануусуна керек. Климаттык факторлор, айрыкча темп-ралык режим м-н нымдуулук адамдын тиричилигине ж-а ден соолугуна өтө чоӊ таасир тийгизет. Климаттын мааниси өзгөчө айыл чарбасы үчүн чоӊ. А-ны изилдөө байыркы замандан бери жүргүзүлгөнү м-н аны изилдөөчү илим ‒ ''метеорология'' 19-к-да гана пайда болгон. Метеорологиянын тармактарына А. физикасы, А. химиясы, климатология, синоптикалык ж-а динамикалык метеорология ж. б. кирет. Табигаттагы биол. процесстерге А-лык факторлордун тийгизүүчү таасирин биометеорология м-н айыл чарба метеорологиясы изилдейт. А-да болуучу кубулуштарды байкоо үчүн жер шарынын ар түрдүү аймактарында метеорол. станциялар, посттор коюлган. Жерден метеорол. байкоолорду жүргүзүүдө радиолокация чоӊ роль ойнойт. Метеорол. изилдөөлөрдө ''радиозонддордун'' жардамы м-н А-нын басымын, шамалдын ылдамдыгы м-н багытын, темп-раны, абанын нымдуулугун ченөө максатында А-ны тик зонддоонун мааниси чоӊ. А-ны изилдөөдө самолёт, автоматтык аэростат, метеорол. спутник, ракеталар пайдаланылат.<br>
	~~800~~ ''км'' бийиктикке чейин созулат. Мында негизинен кыска толкундуу күн радиациясын сиӊирип алгандыгына байланыштуу темп-ра 1500°Сге чейин көтөрүлөт. Атм-нын эӊ жогорку (300‒500''км''ден жогору) өтө суйдаӊ катмары ‒ э к з о- с ф е р а деп аталат; андан суутектин тез кыймылдагы жеӊил атомдору космос ~~мейкиндиги не~~ учуп кетиши мүмкүн. Атм-нын 50 ''км''ден 800''км''ге чейинки иондошкон калыӊ катмары ‒ и о н о с ф е р а деп аталат. Алардын чегиндеги анча калыӊ эмес кабатчалар ‒ тропопауза, стратопауза, мезопауза ж-а термопауза. А-нын абасы газдардын мех. аралашмасынан (негизинен азот 78,1%, кычкылтек 21%, аргон 0,9%, калган %ин башка газдар түзөт) турат; анда о. эле дайыма суу буусу, суу тамчылары, муз кристаллдары, чаӊ ж. б. да болот. А-нын эӊ негизги бөлүгү ‒ суу буусу. Жерге чектеш ~~катмарда гы~~ анын өлчөмү ар түрдүү: тропиктеги абада 3% болсо, Антарктидада 2.10<sup>‒5</sup>%. Тыгыздыгы улам бийиктеген сайын азайгандыктан, А-нын массасынын таралышы ар түрдүү. Анын 80%ке жакыны тропосферада топтолсо, термосферада 0,05%. Өтө бийиктиктеги аба Жердегиден өзгөчөлөнүп турат. Мында газдардын диссоциацияланышынан А-дагы молекулалар атомго ажырап, бош атомдор ж-а жаӊы татаал молекулалар пайда болгондуктан, иондошуу процесстери күчөйт. А-нын жогорку катмарында бийиктеген сайын оор салмактуу газдар азайып, жеӊили көбөйөт. А-да болуучу физ. ~~процесстер дин~~ энергиясынын негизги булагы ‒ күндүн радиациясы. А. кыска толкундуу күн ~~радиация сын~~ начар сиӊирет, бирок ~~жербетинен~~ чыккан узун толкундуу жылуу агымдарды жогору өткөзбөйт, ошондуктан жылуулуктун космоско өтүшү азайып, Жердин темп-расы жогорулайт. Аба массалары тынымсыз кыймылда болгондуктан, А-нын бардык катмарларында шамал болуп турат. Ал көп факторлорго байланыштуу, эӊ негизгиси ‒ ~~Жершарынын~~ ар түрдүү аймагында А-нын бирдей ~~жылбагындыгы~~. Буга күн нурунун ар түрдүү кубат м-н таралышы себеп болот. А-нын текши жылыбагандыгы абанын чоӊ масштабдагы агымдарынын күчөшүнө алып келет (к. ''Атмосфера циркуляциясы'' ). А-да болуучу оптикалык, акустикалык, электрдик, метеорол. ж. б. кубулуштар ж-дө к. ''Атмосфера оптикасы, Атмосфералык электр, Метеорологиялык элементтер'' ж. б. Жер ж-а андагы тиричилик үчүн А-нын мааниси зор. А-да жаан-чачындан пайда болгон суу жер кыртышынын түзүлүшүн өзгөртүүдө негизги ролду ойнойт. ~~Тоотектердин~~ талкаланышына, темп-ранын өзгөрүп турушуна д. у. с-га А-лык факторлор себеп болот. А. Жер кыртышын асмандан түшүүчү метеориттерден сактайт. Метеориттердин көпчүлүгү А-нын тыгыз катмарына жетери м-н эле күйүп кетет. Тирүү ~~орга~~
	~~низмдердин~~ жашоо тиричилиги А-нын өнүгүшүнө чоӊ таасир тийгизүү м-н бирге алар өз иретинде А-лык шарттарга көз каранды. Мис., тирүү организмдерге чоӊ зыян келтирүүчү Күндүн ультра кызгылт көк нурлары жерге жетпестен А. катмарларына сиӊет. А-дагы кычкылтек жан-жаныбарлар м-н өсүмдүктөрдүн дем алуусун камсыз кылат, андагы көмүр кычкыл газы өсүмдүктөрдүн азыктануусуна керек. Климаттык факторлор, айрыкча темп-ралык режим м-н нымдуулук адамдын тиричилигине ж-а ден соолугуна өтө чоӊ таасир тийгизет. Климаттын мааниси өзгөчө айыл чарбасы үчүн чоӊ. А-ны изилдөө байыркы замандан бери жүргүзүлгөнү м-н аны изилдөөчү илим ‒ ''метеорология'' 19-к-да гана пайда болгон. Метеорологиянын тармактарына А. физикасы, А. химиясы, ~~климатоло гия~~, синоптикалык ж-а динамикалык метеорология ж. б. кирет. Табигаттагы биол. процесстерге А-лык факторлордун тийгизүүчү таасирин биометеорология м-н айыл чарба ~~метеорология сы~~ изилдейт. А-да болуучу кубулуштарды байкоо үчүн жер шарынын ар түрдүү аймактарында метеорол. станциялар, посттор коюлган. Жерден метеорол. байкоолорду жүргүзүүдө радиолокация чоӊ роль ойнойт. Метеорол. изилдөөлөрдө ''радиозонддордун'' жардамы м-н А-нын басымын, шамалдын ылдамдыгы м-н багытын, темп-раны, абанын нымдуулугун ченөө максатында А-ны тик зонддоонун мааниси чоӊ. А-ны изилдөөдө самолёт, автоматтык аэростат, метеорол. спутник, ракеталар пайдаланылат.<br>
	Ад.: ''Будыко М. И.'' Климат в прошлом и будущем. Л., 1980; ''Будыко М. И., Ронов А. Б., Яншин А. Л.'' История атмосферы. Л., 1985; Атмосфера: Справочник Л., 1991; ''Хромов С. П., Петросянц М. А.'' Метеорология и климатология. 5-е изд. М., 2001.<br>		Ад.: ''Будыко М. И.'' Климат в прошлом и будущем. Л., 1980; ''Будыко М. И., Ронов А. Б., Яншин А. Л.'' История атмосферы. Л., 1985; Атмосфера: Справочник Л., 1991; ''Хромов С. П., Петросянц М. А.'' Метеорология и климатология. 5-е изд. М., 2001.<br>