АТОМ ЯДРОСУ - Түзөтүүлөр тарыхы

imported>Gulira, 04:49, 25 Февраль (Бирдин айы) 2026 карата

2026-02-25T04:49:31Z

← Мурунку нускасы		04:49, 25 Февраль (Бирдин айы) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АТОМ ЯДРОСУ''' ‒ атомдун протон <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондон (нуклондон) турган өтө оор борбордук бөлүгү (99,95%). Ядронун өлчөмү 10<sup>‒13 </sup>‒10<sup>‒12</sup> ''см''ге барабар. Ядро оӊ электр зарядына ээ, анын заряды абсолюттук чоӊдугу боюнча электрондун зарядынын эселенген чоӊдугуна барабар: ''q=Ze, z'' ‒ элементтердин мезгилдик системасындагы элементтин (атомдун) катар номерине дал келет, ''e'' ‒ электрондун заряды. Атом ядросун англиялык физик Э. Резерфорд өзүнүн а ‒ бөлүкчөлөрдүн заттар аркылуу өткөндөгү тажрыйбасынын негизинде 1911-жылы ачкан <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> атомдун ядролуу моделин сунуш кылган. Атом ядросу нуклондордон турат <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын жалпы саны ''A'' (массалык сан) протондордун (Z) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун Ń сандарынын суммасына барабар: ''А=Z+N.'' Ядродогу протондордун Z саны ушул атомдогу электрондордун санына (элементтин катар номерине) барабар болот. Ядродогу нейтрондордун Z саны массалык сан <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> протондун сандарынын айырмасына (''N = A ‒ Z'') барабар. Протондордун саны Z бирдей, нейтрондордун саны ''N'' ар түрдүү болгон ядролор изотоптор, ал эми бирдей сандагы нейтрондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ар түрдүү сандагы протондордон түзүлгөн ядролор изотоптор деп аталат. Атом ядросунун ''R'' радиусу андагы нуклондордун ''A'' санына пропорциялаш ''R''=1,2ᐧ10<sup>‒15</sup>''A''<sup>1</sup>/<sub>3</sub> ''м'' аныкталат. Суутек (''A=Z=''1) атомунун ядросунун өлчөмү ''R''=1,2ᐧ10<sup>‒15 </sup>''м'' ге барабар. Ал эми көп нуклондуу ядролордун өлчөмү ''R'' ≈10<sup>‒14 </sup>''м'' ди түзөт. Атом ядросунун тыгыздыгы өтө эле чоӊ ≈ 10<sup>17 </sup>''кг/м<sup>3</sup>''га барабар. Атом ядросу андагы протондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун сандарынын катышына жараша турактуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> туруксуз болот. Турактуулуктун формуласы төмөнкүчө аныкталат: <math>Z_T = {A \over {1,98 + 0,01A {}^2/_3}}</math> Эгерде ядродогу протондордун ''Z'' саны, бул формуладан эсептелген ''Z''<sub>Т</sub> <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> дал келсе (''Z=Z''<sub>Т</sub>), мындай изотоптун ядросу турактуу болот (''А'' ‒ нуклондордун саны). Эгерде изотоптордогу протондордун саны ''Z''<sub>Т</sub> дан чоӊ же кичине болсо, мындай ядролор турактуу болбой, радиоактивдүүлүккө мажбур болуп альфа, бета же гамма нурларын чыгарып, башка туруктуу ядролорду пайда кылышат (к. ''Радиоактивдүүлүк'' ). Оор ядролордо (''A''>100 нейтрондордун саны көп болсо) туруксуздуктун натыйжасында, мындай ядролор болжолдуу экиге ажырап, α, β, γ нурларын жеӊил ядрого чыгаруу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> туруктуу ядролорго айланат. Мындай кубулушту немис окумуштуулары О. Ганн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ф. Штрасман байкашкан. Урандын U<sup>235</sup> изотобу нейтрон <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошулганда, ядролук реакциянын негизинде, массалары салыштырмалуу бирдей эки бөлүккө ажырап жаӊы ядролор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эки нейтрон бөлүнүп, натыйжада чоӊ энергия бөлүнүп чыгарын көрсөтүшкөн:<chem>{^{235}_{92}U} + {^{1}_{0}n} {->}		'''АТОМ ЯДРОСУ''' ‒ атомдун протон <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондон (нуклондон) турган өтө оор борбордук бөлүгү (99,95%). Ядронун өлчөмү 10<sup>‒13 </sup>‒10<sup>‒12</sup> ''см''ге барабар. Ядро оӊ электр зарядына ээ, анын заряды абсолюттук чоӊдугу боюнча электрондун зарядынын эселенген чоӊдугуна барабар: ''q=Ze, z'' ‒ элементтердин мезгилдик системасындагы элементтин (атомдун) катар номерине дал келет, ''e'' ‒ электрондун заряды. Атом ядросун англиялык физик Э. Резерфорд өзүнүн а ‒ бөлүкчөлөрдүн заттар аркылуу өткөндөгү тажрыйбасынын негизинде 1911-жылы ачкан <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> атомдун ядролуу моделин сунуш кылган. Атом ядросу нуклондордон турат <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын жалпы саны ''A'' (массалык сан) протондордун (Z) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун N сандарынын суммасына барабар: ''А=Z+N.'' Ядродогу протондордун Z саны ушул атомдогу электрондордун санына (элементтин катар номерине) барабар болот. Ядродогу нейтрондордун Z саны массалык сан <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> протондун сандарынын айырмасына (''N = A ‒ Z'') барабар. Протондордун саны Z бирдей, нейтрондордун саны ''N'' ар түрдүү болгон ядролор изотоптор, ал эми бирдей сандагы нейтрондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ар түрдүү сандагы протондордон түзүлгөн ядролор изотоптор деп аталат. Атом ядросунун ''R'' радиусу андагы нуклондордун ''A'' санына пропорциялаш ''R''=1,2ᐧ10<sup>‒15</sup>''A''<sup>1</sup>/<sub>3</sub> ''м'' аныкталат. Суутек (''A=Z=''1) атомунун ядросунун өлчөмү ''R''=1,2ᐧ10<sup>‒15 </sup>''м'' ге барабар. Ал эми көп нуклондуу ядролордун өлчөмү ''R'' ≈10<sup>‒14 </sup>''м'' ди түзөт. Атом ядросунун тыгыздыгы өтө эле чоӊ ≈ 10<sup>17 </sup>''кг/м<sup>3</sup>''га барабар. Атом ядросу андагы протондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун сандарынын катышына жараша турактуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> туруксуз болот. Турактуулуктун формуласы төмөнкүчө аныкталат: <math>Z_T = {A \over {1,98 + 0,01A {}^2/_3}}</math> Эгерде ядродогу протондордун ''Z'' саны, бул формуладан эсептелген ''Z''<sub>Т</sub> <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> дал келсе (''Z=Z''<sub>Т</sub>), мындай изотоптун ядросу турактуу болот (''А'' ‒ нуклондордун саны). Эгерде изотоптордогу протондордун саны ''Z''<sub>Т</sub> дан чоӊ же кичине болсо, мындай ядролор турактуу болбой, радиоактивдүүлүккө мажбур болуп альфа, бета же гамма нурларын чыгарып, башка туруктуу ядролорду пайда кылышат (к. ''Радиоактивдүүлүк'' ). Оор ядролордо (''A''>100 нейтрондордун саны көп болсо) туруксуздуктун натыйжасында, мындай ядролор болжолдуу экиге ажырап, α, β, γ нурларын жеӊил ядрого чыгаруу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> туруктуу ядролорго айланат. Мындай кубулушту немис окумуштуулары О. Ганн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ф. Штрасман байкашкан. Урандын U<sup>235</sup> изотобу нейтрон <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошулганда, ядролук реакциянын негизинде, массалары салыштырмалуу бирдей эки бөлүккө ажырап жаӊы ядролор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эки нейтрон бөлүнүп, натыйжада чоӊ энергия бөлүнүп чыгарын көрсөтүшкөн:<chem>{^{235}_{92}U} + {^{1}_{0}n} {->}
	{^{139}_{54}Xe} + {^{95}_{38}Sr} + 2{^{1}_{0}n} </chem>.		{^{139}_{54}Xe} + {^{95}_{38}Sr} + 2{^{1}_{0}n} </chem>.

imported>Gulira, 04:45, 25 Февраль (Бирдин айы) 2026 карата

2026-02-25T04:45:46Z

← Мурунку нускасы		04:45, 25 Февраль (Бирдин айы) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АТОМ ЯДРОСУ''' ‒ атомдун протон <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондон (нуклондон) турган өтө оор борбордук бөлүгү (99,95%). Ядронун өлчөмү 10<sup>‒13 </sup>‒10<sup>‒12</sup> ''см''ге барабар. Ядро оӊ электр зарядына ээ, анын заряды абсолюттук чоӊдугу боюнча электрондун зарядынын эселенген чоӊдугуна барабар: ''q=Ze, z'' ‒ элементтердин мезгилдик системасындагы элементтин (атомдун) катар номерине дал келет, ''e'' ‒ электрондун заряды. Атом ядросун англиялык физик Э. Резерфорд өзүнүн a ‒ бөлүкчөлөрдүн заттар аркылуу өткөндөгү тажрыйбасынын негизинде 1911-жылы ачкан <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> атомдун ядролуу моделин сунуш кылган. Атом ядросу нуклондордон турат <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын жалпы саны ''A'' (массалык сан) протондордун (Z) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун Ń сандарынын суммасына барабар: ''А=Z+N.'' Ядродогу протондордун Z саны ушул атомдогу электрондордун санына (элементтин катар номерине) барабар болот. Ядродогу нейтрондордун Z саны массалык сан <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> протондун сандарынын айырмасына (''N = A ‒ Z'') барабар. Протондордун саны Z бирдей, нейтрондордун саны ''N'' ар түрдүү болгон ядролор изотоптор, ал эми бирдей сандагы нейтрондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ар түрдүү сандагы протондордон түзүлгөн ядролор изотоптор деп аталат. Атом ядросунун ''R'' радиусу андагы нуклондордун ''A'' санына пропорциялаш ''R''=1,~~2.10~~<sup>‒15</sup>''A''<sup>1</sup>/<sub>3</sub> ''м'' аныкталат. Суутек (''A=Z=''1) атомунун ядросунун өлчөмү ''R''=1,~~2.10~~<sup>‒15 </sup>''м'' ге барабар. Ал эми көп нуклондуу ядролордун өлчөмү ''R'' ≈10<sup>‒14 </sup>''м'' ди түзөт. Атом ядросунун тыгыздыгы өтө эле чоӊ ≈ 10<sup>17 </sup>''кг/м<sup>3</sup>''га барабар. Атом ядросу андагы протондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун сандарынын катышына жараша турактуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> туруксуз болот. Турактуулуктун формуласы төмөнкүчө аныкталат: <math>Z_T = {A \over {1,98 + 0,01A {}^2/_3}}</math> Эгерде ядродогу протондордун ''Z'' саны, бул формуладан эсептелген ''Z''<sub>Т</sub> <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> дал келсе (''Z=Z''<sub>Т</sub>), мындай изотоптун ядросу турактуу болот (''А'' ‒ нуклондордун саны). Эгерде изотоптордогу протондордун саны ''Z''<sub>Т</sub> дан чоӊ же кичине болсо, мындай ядролор турактуу болбой, радиоактивдүүлүккө мажбур болуп альфа, бета же гамма нурларын чыгарып, башка туруктуу ядролорду пайда кылышат (к. ''Радиоактивдүүлүк'' ). Оор ядролордо (''A''>100 нейтрондордун саны көп болсо) туруксуздуктун натыйжасында, мындай ядролор болжолдуу экиге ажырап, ~~αшондой эле~~ β, ɣ нурларын жеӊил ядрого чыгаруу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> туруктуу ядролорго айланат. Мындай кубулушту немис окумуштуулары О. Ганн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ф. Штрасман байкашкан. Урандын U<sup>235</sup> изотобу нейтрон <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошулганда, ядролук реакциянын негизинде, массалары салыштырмалуу бирдей эки бөлүккө ажырап жаӊы ядролор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эки нейтрон бөлүнүп, натыйжада чоӊ энергия бөлүнүп чыгарын көрсөтүшкөн:<chem>{^{235}_{92}U} + {^{1}_{0}n} {->}		'''АТОМ ЯДРОСУ''' ‒ атомдун протон <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондон (нуклондон) турган өтө оор борбордук бөлүгү (99,95%). Ядронун өлчөмү 10<sup>‒13 </sup>‒10<sup>‒12</sup> ''см''ге барабар. Ядро оӊ электр зарядына ээ, анын заряды абсолюттук чоӊдугу боюнча электрондун зарядынын эселенген чоӊдугуна барабар: ''q=Ze, z'' ‒ элементтердин мезгилдик системасындагы элементтин (атомдун) катар номерине дал келет, ''e'' ‒ электрондун заряды. Атом ядросун англиялык физик Э. Резерфорд өзүнүн а ‒ бөлүкчөлөрдүн заттар аркылуу өткөндөгү тажрыйбасынын негизинде 1911-жылы ачкан <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> атомдун ядролуу моделин сунуш кылган. Атом ядросу нуклондордон турат <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын жалпы саны ''A'' (массалык сан) протондордун (Z) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун Ń сандарынын суммасына барабар: ''А=Z+N.'' Ядродогу протондордун Z саны ушул атомдогу электрондордун санына (элементтин катар номерине) барабар болот. Ядродогу нейтрондордун Z саны массалык сан <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> протондун сандарынын айырмасына (''N = A ‒ Z'') барабар. Протондордун саны Z бирдей, нейтрондордун саны ''N'' ар түрдүү болгон ядролор изотоптор, ал эми бирдей сандагы нейтрондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ар түрдүү сандагы протондордон түзүлгөн ядролор изотоптор деп аталат. Атом ядросунун ''R'' радиусу андагы нуклондордун ''A'' санына пропорциялаш ''R''=1,2ᐧ10<sup>‒15</sup>''A''<sup>1</sup>/<sub>3</sub> ''м'' аныкталат. Суутек (''A=Z=''1) атомунун ядросунун өлчөмү ''R''=1,2ᐧ10<sup>‒15 </sup>''м'' ге барабар. Ал эми көп нуклондуу ядролордун өлчөмү ''R'' ≈10<sup>‒14 </sup>''м'' ди түзөт. Атом ядросунун тыгыздыгы өтө эле чоӊ ≈ 10<sup>17 </sup>''кг/м<sup>3</sup>''га барабар. Атом ядросу андагы протондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун сандарынын катышына жараша турактуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> туруксуз болот. Турактуулуктун формуласы төмөнкүчө аныкталат: <math>Z_T = {A \over {1,98 + 0,01A {}^2/_3}}</math> Эгерде ядродогу протондордун ''Z'' саны, бул формуладан эсептелген ''Z''<sub>Т</sub> <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> дал келсе (''Z=Z''<sub>Т</sub>), мындай изотоптун ядросу турактуу болот (''А'' ‒ нуклондордун саны). Эгерде изотоптордогу протондордун саны ''Z''<sub>Т</sub> дан чоӊ же кичине болсо, мындай ядролор турактуу болбой, радиоактивдүүлүккө мажбур болуп альфа, бета же гамма нурларын чыгарып, башка туруктуу ядролорду пайда кылышат (к. ''Радиоактивдүүлүк'' ). Оор ядролордо (''A''>100 нейтрондордун саны көп болсо) туруксуздуктун натыйжасында, мындай ядролор болжолдуу экиге ажырап, α, β, γ нурларын жеӊил ядрого чыгаруу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> туруктуу ядролорго айланат. Мындай кубулушту немис окумуштуулары О. Ганн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ф. Штрасман байкашкан. Урандын U<sup>235</sup> изотобу нейтрон <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошулганда, ядролук реакциянын негизинде, массалары салыштырмалуу бирдей эки бөлүккө ажырап жаӊы ядролор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эки нейтрон бөлүнүп, натыйжада чоӊ энергия бөлүнүп чыгарын көрсөтүшкөн:<chem>{^{235}_{92}U} + {^{1}_{0}n} {->}
	{^{139}_{54}Xe} + {^{95}_{38}Sr} + 2{^{1}_{0}n} </chem>.		{^{139}_{54}Xe} + {^{95}_{38}Sr} + 2{^{1}_{0}n} </chem>.

imported>Kadyrm: /* top */ категория кошуу

2024-09-12T04:49:40Z

top: категория кошуу

← Мурунку нускасы		04:49, 12 Сентябрь (Аяк оона) 2024 -деги абалы
7 сап:		7 сап:

	''А. Марипов.''		''А. Марипов.''
			[[Категория:1-Том]]

imported>Temirkan, 07:57, 27 Декабрь (Бештин айы) 2023 карата

2023-12-27T07:57:17Z

← Мурунку нускасы		07:57, 27 Декабрь (Бештин айы) 2023 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АТОМ ЯДРОСУ''' ‒ атомдун протон <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондон (нуклондон) турган өтө оор ~~борбор.~~ бөлүгү (99,95%). Ядронун өлчөмү 10<sup>‒13 </sup>‒10<sup>‒12</sup> ''см''ге барабар. Ядро оӊ электр зарядына ээ, анын заряды абсолюттук чоӊдугу боюнча электрондун зарядынын эселенген чоӊдугуна барабар: ''q=Ze, z'' ‒ элементтердин мезгилдик системасындагы элементтин (атомдун) катар номерине дал келет, ''e'' ‒ электрондун заряды. ~~А. я-н~~ англиялык физик Э. Резерфорд өзүнүн a ‒ бөлүкчөлөрдүн заттар аркылуу өткөндөгү тажрыйбасынын негизинде 1911-ж. ачкан <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> атомдун ядролуу моделин сунуш кылган. ~~А. я.~~ нуклондордон турат <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын жалпы саны ''A'' (массалык сан) протондордун (Z) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун Ń сандарынын суммасына барабар: ''А=Z+N.'' Ядродогу протондордун Z саны ушул атомдогу электрондордун санына (элементтин катар номерине) барабар болот. Ядродогу нейтрондордун Z саны массалык сан <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> протондун сандарынын айырмасына (''N = A ‒ Z'') барабар. Протондордун саны Z бирдей, нейтрондордун саны ''N'' ар түрдүү болгон ядролор изотоптор, ал эми бирдей сандагы нейтрондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ар түрдүү сандагы протондордон түзүлгөн ядролор изотоптор деп аталат. ~~А. я-нун~~ ''R'' радиусу андагы нуклондордун ''A'' санына пропорциялаш ''R''=1,2.10<sup>‒15</sup>''A''<sup>1</sup>/<sub>3</sub> ''м'' аныкталат. Суутек (''A=Z=''1) атомунун ядросунун өлчөмү ''R''=1,2.10<sup>‒15 </sup>''м'' ге барабар. Ал эми көп нуклондуу ядролордун өлчөмү ''R'' ≈10<sup>‒14 </sup>''м'' ди түзөт. ~~А. я-нун~~ тыгыздыгы өтө эле чоӊ ≈ 10<sup>17 </sup>''кг/м<sup>3</sup>''га барабар. ~~А. я.~~ андагы протондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун сандарынын катышына жараша турактуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> туруксуз болот. Турактуулуктун формуласы төмөнкүчө аныкталат: <math>Z_T = {A \over {1,98 + 0,01A {}^2/_3}}</math> Эгерде ядродогу протондордун ''Z'' саны, бул формуладан эсептелген ''Z''<sub>Т</sub> <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> дал келсе (''Z=Z''<sub>Т</sub>), мындай изотоптун ядросу турактуу болот (''А'' ‒ нуклондордун саны). Эгерде изотоптордогу протондордун саны ''Z''<sub>Т</sub> дан чоӊ же кичине болсо, мындай ядролор турактуу болбой, радиоактивдүүлүккө мажбур болуп альфа, бета же гамма нурларын чыгарып, башка туруктуу ядролорду пайда кылышат (к. ''Радиоактивдүүлүк'' ). Оор ядролордо (''A''>100 нейтрондордун саны көп болсо) туруксуздуктун натыйжасында, мындай ядролор болжолдуу экиге ажырап, αшондой эле β, ɣ нурларын жеӊил ядрого чыгаруу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> туруктуу ядролорго айланат. Мындай кубулушту немис окумуштуулары О. Ганн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ф. Штрасман байкашкан. Урандын U<sup>235</sup> изотобу нейтрон <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошулганда, ядролук реакциянын негизинде, массалары салыштырмалуу бирдей эки бөлүккө ажырап жаӊы ядролор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эки нейтрон бөлүнүп, натыйжада чоӊ энергия бөлүнүп чыгарын көрсөтүшкөн:<chem>{^{235}_{92}U} + {^{1}_{0}n} {->}		'''АТОМ ЯДРОСУ''' ‒ атомдун протон <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондон (нуклондон) турган өтө оор борбордук бөлүгү (99,95%). Ядронун өлчөмү 10<sup>‒13 </sup>‒10<sup>‒12</sup> ''см''ге барабар. Ядро оӊ электр зарядына ээ, анын заряды абсолюттук чоӊдугу боюнча электрондун зарядынын эселенген чоӊдугуна барабар: ''q=Ze, z'' ‒ элементтердин мезгилдик системасындагы элементтин (атомдун) катар номерине дал келет, ''e'' ‒ электрондун заряды. Атом ядросун англиялык физик Э. Резерфорд өзүнүн a ‒ бөлүкчөлөрдүн заттар аркылуу өткөндөгү тажрыйбасынын негизинде 1911-жылы ачкан <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> атомдун ядролуу моделин сунуш кылган. Атом ядросу нуклондордон турат <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын жалпы саны ''A'' (массалык сан) протондордун (Z) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун Ń сандарынын суммасына барабар: ''А=Z+N.'' Ядродогу протондордун Z саны ушул атомдогу электрондордун санына (элементтин катар номерине) барабар болот. Ядродогу нейтрондордун Z саны массалык сан <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> протондун сандарынын айырмасына (''N = A ‒ Z'') барабар. Протондордун саны Z бирдей, нейтрондордун саны ''N'' ар түрдүү болгон ядролор изотоптор, ал эми бирдей сандагы нейтрондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ар түрдүү сандагы протондордон түзүлгөн ядролор изотоптор деп аталат. Атом ядросунун ''R'' радиусу андагы нуклондордун ''A'' санына пропорциялаш ''R''=1,2.10<sup>‒15</sup>''A''<sup>1</sup>/<sub>3</sub> ''м'' аныкталат. Суутек (''A=Z=''1) атомунун ядросунун өлчөмү ''R''=1,2.10<sup>‒15 </sup>''м'' ге барабар. Ал эми көп нуклондуу ядролордун өлчөмү ''R'' ≈10<sup>‒14 </sup>''м'' ди түзөт. Атом ядросунун тыгыздыгы өтө эле чоӊ ≈ 10<sup>17 </sup>''кг/м<sup>3</sup>''га барабар. Атом ядросу андагы протондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун сандарынын катышына жараша турактуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> туруксуз болот. Турактуулуктун формуласы төмөнкүчө аныкталат: <math>Z_T = {A \over {1,98 + 0,01A {}^2/_3}}</math> Эгерде ядродогу протондордун ''Z'' саны, бул формуладан эсептелген ''Z''<sub>Т</sub> <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> дал келсе (''Z=Z''<sub>Т</sub>), мындай изотоптун ядросу турактуу болот (''А'' ‒ нуклондордун саны). Эгерде изотоптордогу протондордун саны ''Z''<sub>Т</sub> дан чоӊ же кичине болсо, мындай ядролор турактуу болбой, радиоактивдүүлүккө мажбур болуп альфа, бета же гамма нурларын чыгарып, башка туруктуу ядролорду пайда кылышат (к. ''Радиоактивдүүлүк'' ). Оор ядролордо (''A''>100 нейтрондордун саны көп болсо) туруксуздуктун натыйжасында, мындай ядролор болжолдуу экиге ажырап, αшондой эле β, ɣ нурларын жеӊил ядрого чыгаруу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> туруктуу ядролорго айланат. Мындай кубулушту немис окумуштуулары О. Ганн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ф. Штрасман байкашкан. Урандын U<sup>235</sup> изотобу нейтрон <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошулганда, ядролук реакциянын негизинде, массалары салыштырмалуу бирдей эки бөлүккө ажырап жаӊы ядролор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эки нейтрон бөлүнүп, натыйжада чоӊ энергия бөлүнүп чыгарын көрсөтүшкөн:<chem>{^{235}_{92}U} + {^{1}_{0}n} {->}
	{^{139}_{54}Xe} + {^{95}_{38}Sr} + 2{^{1}_{0}n} </chem>.		{^{139}_{54}Xe} + {^{95}_{38}Sr} + 2{^{1}_{0}n} </chem>.

	Мындай ар бир бөлүнүү реакцияларында эки нейтрондун пайда болушу, ядролордогу андан ары өзүн өзү колдоочу чынжырлуу реакцияларды алууга мүмкүнчүлүк берет. Бул ачылыш ядролук реакторлорду куруп, ядролук энергияны алуунун негизи болуп калды. ''Ад''.: ''Зисман Г. И''. Курс общей физики. Т. 3, М., 1972. ''А. Марипов.''		Мындай ар бир бөлүнүү реакцияларында эки нейтрондун пайда болушу, ядролордогу андан ары өзүн өзү колдоочу чынжырлуу реакцияларды алууга мүмкүнчүлүк берет. Бул ачылыш ядролук реакторлорду куруп, ядролук энергияны алуунун негизи болуп калды.

			''Ад''.: ''Зисман Г. И''. Курс общей физики. Т. 3, М., 1972.

			''А. Марипов.''

imported>Dilde, 08:35, 1 Ноябрь (Жетинин айы) 2023 карата

2023-11-01T08:35:40Z

← Мурунку нускасы		08:35, 1 Ноябрь (Жетинин айы) 2023 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АТОМ ЯДРОСУ''' ‒ атомдун протон <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондон (нуклондон) турган өтө оор борбор. бөлүгү (99,95%). Ядронун өлчөмү 10<sup>‒13 </sup>‒10<sup>‒12</sup> ''см''ге барабар. Ядро оӊ электр зарядына ээ, анын заряды абсолюттук чоӊдугу боюнча электрондун зарядынын эселенген чоӊдугуна барабар: ''q=Ze, z'' ‒ элементтердин мезгилдик системасындагы элементтин (атомдун) катар номерине дал келет, ''e'' ‒ электрондун заряды. А. я-н англиялык физик Э. Резерфорд өзүнүн a ‒ бөлүкчөлөрдүн заттар аркылуу өткөндөгү тажрыйбасынын негизинде 1911-ж. ачкан <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> атомдун ядролуу моделин сунуш кылган. А. я. нуклондордон турат <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын жалпы саны ''A'' (массалык сан) протондордун (Z) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун Ń сандарынын суммасына барабар: ''А=Z+N.'' Ядродогу протондордун Z саны ушул атомдогу электрондордун санына (элементтин катар номерине) барабар болот. Ядродогу нейтрондордун Z саны массалык сан <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> протондун сандарынын айырмасына (''N = A ‒ Z'') барабар. Протондордун саны Z бирдей, нейтрондордун саны ''N'' ар түрдүү болгон ядролор изотоптор, ал эми бирдей сандагы нейтрондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ар түрдүү сандагы протондордон түзүлгөн ядролор изотоптор деп аталат. А. я-нун ''R'' радиусу андагы нуклондордун ''A'' санына пропорциялаш ''R''=1,2.10<sup>‒15</sup>''A''<sup>1</sup>/<sub>3</sub> ''м'' аныкталат. Суутек (''A=Z=''1) атомунун ядросунун өлчөмү ''R''=1,2.10<sup>‒15 </sup>''м'' ге барабар. Ал эми көп нуклондуу ядролордун өлчөмү ''R'' ≈10<sup>‒14 </sup>''м'' ди түзөт. А. я-нун тыгыздыгы өтө эле чоӊ ≈ 10<sup>17 </sup>''кг/м<sup>3</sup>''га барабар. А. я. андагы протондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун сандарынын катышына жараша турактуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> туруксуз болот. Турактуулуктун формуласы төмөнкүчө аныкталат: <math>Z_T = {A \over {1,98 + 0,01A {}^2/_3}}</math> Эгерде ядродогу протондордун ''Z'' саны, бул формуладан эсептелген ''Z''<sub>Т</sub> <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> дал келсе (''Z=Z''<sub>Т</sub>), мындай изотоптун ядросу турактуу болот (''А'' ‒ нуклондордун саны). Эгерде изотоптордогу протондордун саны ''Z''<sub>Т</sub> дан чоӊ же кичине болсо, мындай ядролор турактуу болбой, радиоактивдүүлүккө мажбур болуп альфа, бета же гамма нурларын чыгарып, башка туруктуу ядролорду пайда кылышат (к. ''Радиоактивдүүлүк'' ). Оор ядролордо (''A''>100 нейтрондордун саны көп болсо) туруксуздуктун натыйжасында, мындай ядролор болжолдуу экиге ажырап, α, β, ɣ нурларын жеӊил ядрого чыгаруу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> туруктуу ядролорго айланат. Мындай кубулушту немис окумуштуулары О. Ганн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ф. Штрасман байкашкан. Урандын U<sup>235</sup> изотобу нейтрон <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошулганда, ядролук реакциянын негизинде, массалары салыштырмалуу бирдей эки бөлүккө ажырап жаӊы ядролор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эки нейтрон бөлүнүп, натыйжада чоӊ энергия бөлүнүп чыгарын көрсөтүшкөн:<chem>{^{235}_{92}U} + {^{1}_{0}n} {->}		'''АТОМ ЯДРОСУ''' ‒ атомдун протон <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондон (нуклондон) турган өтө оор борбор. бөлүгү (99,95%). Ядронун өлчөмү 10<sup>‒13 </sup>‒10<sup>‒12</sup> ''см''ге барабар. Ядро оӊ электр зарядына ээ, анын заряды абсолюттук чоӊдугу боюнча электрондун зарядынын эселенген чоӊдугуна барабар: ''q=Ze, z'' ‒ элементтердин мезгилдик системасындагы элементтин (атомдун) катар номерине дал келет, ''e'' ‒ электрондун заряды. А. я-н англиялык физик Э. Резерфорд өзүнүн a ‒ бөлүкчөлөрдүн заттар аркылуу өткөндөгү тажрыйбасынын негизинде 1911-ж. ачкан <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> атомдун ядролуу моделин сунуш кылган. А. я. нуклондордон турат <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын жалпы саны ''A'' (массалык сан) протондордун (Z) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун Ń сандарынын суммасына барабар: ''А=Z+N.'' Ядродогу протондордун Z саны ушул атомдогу электрондордун санына (элементтин катар номерине) барабар болот. Ядродогу нейтрондордун Z саны массалык сан <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> протондун сандарынын айырмасына (''N = A ‒ Z'') барабар. Протондордун саны Z бирдей, нейтрондордун саны ''N'' ар түрдүү болгон ядролор изотоптор, ал эми бирдей сандагы нейтрондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ар түрдүү сандагы протондордон түзүлгөн ядролор изотоптор деп аталат. А. я-нун ''R'' радиусу андагы нуклондордун ''A'' санына пропорциялаш ''R''=1,2.10<sup>‒15</sup>''A''<sup>1</sup>/<sub>3</sub> ''м'' аныкталат. Суутек (''A=Z=''1) атомунун ядросунун өлчөмү ''R''=1,2.10<sup>‒15 </sup>''м'' ге барабар. Ал эми көп нуклондуу ядролордун өлчөмү ''R'' ≈10<sup>‒14 </sup>''м'' ди түзөт. А. я-нун тыгыздыгы өтө эле чоӊ ≈ 10<sup>17 </sup>''кг/м<sup>3</sup>''га барабар. А. я. андагы протондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун сандарынын катышына жараша турактуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> туруксуз болот. Турактуулуктун формуласы төмөнкүчө аныкталат: <math>Z_T = {A \over {1,98 + 0,01A {}^2/_3}}</math> Эгерде ядродогу протондордун ''Z'' саны, бул формуладан эсептелген ''Z''<sub>Т</sub> <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> дал келсе (''Z=Z''<sub>Т</sub>), мындай изотоптун ядросу турактуу болот (''А'' ‒ нуклондордун саны). Эгерде изотоптордогу протондордун саны ''Z''<sub>Т</sub> дан чоӊ же кичине болсо, мындай ядролор турактуу болбой, радиоактивдүүлүккө мажбур болуп альфа, бета же гамма нурларын чыгарып, башка туруктуу ядролорду пайда кылышат (к. ''Радиоактивдүүлүк'' ). Оор ядролордо (''A''>100 нейтрондордун саны көп болсо) туруксуздуктун натыйжасында, мындай ядролор болжолдуу экиге ажырап, αшондой эле β, ɣ нурларын жеӊил ядрого чыгаруу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> туруктуу ядролорго айланат. Мындай кубулушту немис окумуштуулары О. Ганн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ф. Штрасман байкашкан. Урандын U<sup>235</sup> изотобу нейтрон <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошулганда, ядролук реакциянын негизинде, массалары салыштырмалуу бирдей эки бөлүккө ажырап жаӊы ядролор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эки нейтрон бөлүнүп, натыйжада чоӊ энергия бөлүнүп чыгарын көрсөтүшкөн:<chem>{^{235}_{92}U} + {^{1}_{0}n} {->}
	{^{139}_{54}Xe} + {^{95}_{38}Sr} + 2{^{1}_{0}n} </chem>.		{^{139}_{54}Xe} + {^{95}_{38}Sr} + 2{^{1}_{0}n} </chem>.

	Мындай ар бир бөлүнүү реакцияларында эки нейтрондун пайда болушу, ядролордогу андан ары өзүн өзү колдоочу чынжырлуу реакцияларды алууга мүмкүнчүлүк берет. Бул ачылыш ядролук реакторлорду куруп, ядролук энергияны алуунун негизи болуп калды. ''Ад''.: ''Зисман Г. И''. Курс общей физики. Т. 3, М., 1972. ''А. Марипов.''		Мындай ар бир бөлүнүү реакцияларында эки нейтрондун пайда болушу, ядролордогу андан ары өзүн өзү колдоочу чынжырлуу реакцияларды алууга мүмкүнчүлүк берет. Бул ачылыш ядролук реакторлорду куруп, ядролук энергияны алуунун негизи болуп калды. ''Ад''.: ''Зисман Г. И''. Курс общей физики. Т. 3, М., 1972. ''А. Марипов.''

imported>Dilde, 03:43, 25 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 карата

2023-10-25T03:43:13Z

← Мурунку нускасы		03:43, 25 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АТОМ ЯДРОСУ''' ‒ атомдун протон <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондон (нуклондон) турган өтө оор борбор. бөлүгү (99,95%). Ядронун өлчөмү 10<sup>‒13 </sup>‒10<sup>‒12</sup> ''см''ге барабар. Ядро оӊ электр зарядына ээ, анын заряды абсолюттук чоӊдугу боюнча электрондун зарядынын эселенген чоӊдугуна барабар: ''q=Ze, z'' ‒ элементтердин мезгилдик системасындагы элементтин (атомдун) катар номерине дал келет, ''e'' ‒ электрондун заряды. А. я-н англиялык физик Э. Резерфорд өзүнүн a ‒ бөлүкчөлөрдүн заттар аркылуу өткөндөгү тажрыйбасынын негизинде 1911-ж. ачкан <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> атомдун ядролуу моделин сунуш кылган. А. я. нуклондордон турат <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын жалпы саны ''A'' (массалык сан) протондордун (Z) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун Ń сандарынын суммасына барабар: ''А=Z+N.'' Ядродогу протондордун Z саны ушул атомдогу электрондордун санына (элементтин катар номерине) барабар болот. Ядродогу нейтрондордун Z саны массалык сан <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> протондун сандарынын айырмасына (''N = A ‒ Z'') барабар. Протондордун саны Z бирдей, нейтрондордун саны ''N'' ар түрдүү болгон ядролор изотоптор, ал эми бирдей сандагы нейтрондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ар түрдүү сандагы протондордон түзүлгөн ядролор изотоптор деп аталат. А. я-нун ''R'' радиусу андагы нуклондордун ''A'' санына пропорциялаш ''R''=1,2.10<sup>‒15</sup>''A''<sup>1</sup>/<sub>3</sub> ''м'' аныкталат. Суутек (''A=Z=''1) атомунун ядросунун өлчөмү ''R''=1,2.10<sup>‒15 </sup>''м'' ге барабар. Ал эми көп нуклондуу ядролордун өлчөмү ''R'' ≈10<sup>‒14 </sup>''м'' ди түзөт. А. я-нун тыгыздыгы өтө эле чоӊ ≈ 10<sup>17 </sup>''кг/м<sup>3</sup>''га барабар. А. я. андагы протондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун сандарынын катышына жараша турактуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> туруксуз болот. Турактуулуктун формуласы төмөнкүчө аныкталат: <math>Z_T = {A \over {1,98 + 0,01A {}^2/_3}}</math> Эгерде ядродогу протондордун ''Z'' саны, бул формуладан эсептелген ''Z''<sub>Т</sub> <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> дал келсе (''Z=Z''<sub>Т</sub>), мындай изотоптун ядросу турактуу болот (''А'' ‒ нуклондордун саны). Эгерде изотоптордогу протондордун саны ''Z''<sub>Т</sub> дан чоӊ же кичине болсо, мындай ядролор турактуу болбой, радиоактивдүүлүккө мажбур болуп альфа, бета же гамма нурларын чыгарып, башка туруктуу ядролорду пайда кылышат (к. ''Радиоактивдүүлүк'' ). Оор ядролордо (''A''>100 нейтрондордун саны көп болсо) туруксуздуктун натыйжасында, мындай ядролор болжолдуу экиге ажырап, α, β, ɣ нурларын жеӊил ядрого чыгаруу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> туруктуу ядролорго айланат. Мындай кубулушту ~~нем.~~ окумуштуулары О. Ганн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ф. Штрасман байкашкан. Урандын U<sup>235</sup> изотобу нейтрон <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошулганда, ядролук реакциянын негизинде, массалары салыштырмалуу бирдей эки бөлүккө ажырап жаӊы ядролор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эки нейтрон бөлүнүп, натыйжада чоӊ энергия бөлүнүп чыгарын көрсөтүшкөн:<chem>{^{235}_{92}U} + {^{1}_{0}n} {->}		'''АТОМ ЯДРОСУ''' ‒ атомдун протон <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондон (нуклондон) турган өтө оор борбор. бөлүгү (99,95%). Ядронун өлчөмү 10<sup>‒13 </sup>‒10<sup>‒12</sup> ''см''ге барабар. Ядро оӊ электр зарядына ээ, анын заряды абсолюттук чоӊдугу боюнча электрондун зарядынын эселенген чоӊдугуна барабар: ''q=Ze, z'' ‒ элементтердин мезгилдик системасындагы элементтин (атомдун) катар номерине дал келет, ''e'' ‒ электрондун заряды. А. я-н англиялык физик Э. Резерфорд өзүнүн a ‒ бөлүкчөлөрдүн заттар аркылуу өткөндөгү тажрыйбасынын негизинде 1911-ж. ачкан <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> атомдун ядролуу моделин сунуш кылган. А. я. нуклондордон турат <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын жалпы саны ''A'' (массалык сан) протондордун (Z) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун Ń сандарынын суммасына барабар: ''А=Z+N.'' Ядродогу протондордун Z саны ушул атомдогу электрондордун санына (элементтин катар номерине) барабар болот. Ядродогу нейтрондордун Z саны массалык сан <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> протондун сандарынын айырмасына (''N = A ‒ Z'') барабар. Протондордун саны Z бирдей, нейтрондордун саны ''N'' ар түрдүү болгон ядролор изотоптор, ал эми бирдей сандагы нейтрондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ар түрдүү сандагы протондордон түзүлгөн ядролор изотоптор деп аталат. А. я-нун ''R'' радиусу андагы нуклондордун ''A'' санына пропорциялаш ''R''=1,2.10<sup>‒15</sup>''A''<sup>1</sup>/<sub>3</sub> ''м'' аныкталат. Суутек (''A=Z=''1) атомунун ядросунун өлчөмү ''R''=1,2.10<sup>‒15 </sup>''м'' ге барабар. Ал эми көп нуклондуу ядролордун өлчөмү ''R'' ≈10<sup>‒14 </sup>''м'' ди түзөт. А. я-нун тыгыздыгы өтө эле чоӊ ≈ 10<sup>17 </sup>''кг/м<sup>3</sup>''га барабар. А. я. андагы протондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун сандарынын катышына жараша турактуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> туруксуз болот. Турактуулуктун формуласы төмөнкүчө аныкталат: <math>Z_T = {A \over {1,98 + 0,01A {}^2/_3}}</math> Эгерде ядродогу протондордун ''Z'' саны, бул формуладан эсептелген ''Z''<sub>Т</sub> <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> дал келсе (''Z=Z''<sub>Т</sub>), мындай изотоптун ядросу турактуу болот (''А'' ‒ нуклондордун саны). Эгерде изотоптордогу протондордун саны ''Z''<sub>Т</sub> дан чоӊ же кичине болсо, мындай ядролор турактуу болбой, радиоактивдүүлүккө мажбур болуп альфа, бета же гамма нурларын чыгарып, башка туруктуу ядролорду пайда кылышат (к. ''Радиоактивдүүлүк'' ). Оор ядролордо (''A''>100 нейтрондордун саны көп болсо) туруксуздуктун натыйжасында, мындай ядролор болжолдуу экиге ажырап, α, β, ɣ нурларын жеӊил ядрого чыгаруу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> туруктуу ядролорго айланат. Мындай кубулушту немис окумуштуулары О. Ганн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ф. Штрасман байкашкан. Урандын U<sup>235</sup> изотобу нейтрон <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошулганда, ядролук реакциянын негизинде, массалары салыштырмалуу бирдей эки бөлүккө ажырап жаӊы ядролор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эки нейтрон бөлүнүп, натыйжада чоӊ энергия бөлүнүп чыгарын көрсөтүшкөн:<chem>{^{235}_{92}U} + {^{1}_{0}n} {->}
	{^{139}_{54}Xe} + {^{95}_{38}Sr} + 2{^{1}_{0}n} </chem>.		{^{139}_{54}Xe} + {^{95}_{38}Sr} + 2{^{1}_{0}n} </chem>.

	Мындай ар бир бөлүнүү реакцияларында эки нейтрондун пайда болушу, ядролордогу андан ары өзүн өзү колдоочу чынжырлуу реакцияларды алууга мүмкүнчүлүк берет. Бул ачылыш ядролук реакторлорду куруп, ядролук энергияны алуунун негизи болуп калды. ''Ад''.: ''Зисман Г. И''. Курс общей физики. Т. 3, М., 1972. ''А. Марипов.''		Мындай ар бир бөлүнүү реакцияларында эки нейтрондун пайда болушу, ядролордогу андан ары өзүн өзү колдоочу чынжырлуу реакцияларды алууга мүмкүнчүлүк берет. Бул ачылыш ядролук реакторлорду куруп, ядролук энергияны алуунун негизи болуп калды. ''Ад''.: ''Зисман Г. И''. Курс общей физики. Т. 3, М., 1972. ''А. Марипов.''

imported>Dilde, 03:40, 25 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 карата

2023-10-25T03:40:27Z

← Мурунку нускасы		03:40, 25 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АТОМ ЯДРОСУ''' ‒ атомдун протон <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондон (нуклондон) турган өтө оор борбор. бөлүгү (99,95%). Ядронун өлчөмү 10<sup>‒13 </sup>‒10<sup>‒12</sup> ''см''ге барабар. Ядро оӊ электр зарядына ээ, анын заряды ~~абс.~~ чоӊдугу ~~б-ча~~ электрондун зарядынын эселенген чоӊдугуна барабар: ''q=Ze, z'' ‒ элементтердин мезгилдик системасындагы элементтин (атомдун) катар номерине дал келет, ''e'' ‒ электрондун заряды. А. я-н ~~англ.~~ физик Э. Резерфорд өзүнүн a ‒ бөлүкчөлөрдүн заттар аркылуу өткөндөгү тажрыйбасынын негизинде 1911-ж. ачкан <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> атомдун ядролуу моделин сунуш кылган. А. я. нуклондордон турат <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын жалпы саны ''A'' (массалык сан) протондордун (Z) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун Ń сандарынын суммасына барабар: ''А=Z+N.'' Ядродогу протондордун Z саны ушул атомдогу электрондордун санына (элементтин катар номерине) барабар болот. Ядродогу нейтрондордун Z саны массалык сан <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> протондун сандарынын айырмасына (''N = A ‒ Z'') барабар. Протондордун саны Z бирдей, нейтрондордун саны ''N'' ар түрдүү болгон ядролор изотоптор, ал эми бирдей сандагы нейтрондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ар түрдүү сандагы протондордон түзүлгөн ядролор изотоптор деп аталат. А. я-нун ''R'' радиусу андагы нуклондордун ''A'' санына пропорциялаш ''R''=1,2.10<sup>‒15</sup>''A''<sup>1</sup>/<sub>3</sub> ''м'' аныкталат. Суутек (''A=Z=''1) атомунун ядросунун өлчөмү ''R''=1,2.10<sup>‒15 </sup>''м'' ге барабар. Ал эми көп нуклондуу ядролордун өлчөмү ''R'' ≈10<sup>‒14 </sup>''м'' ди түзөт. А. я-нун тыгыздыгы өтө эле чоӊ ≈ 10<sup>17 </sup>''кг/м<sup>3</sup>''га барабар. А. я. андагы протондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун сандарынын катышына жараша турактуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> туруксуз болот. Турактуулуктун формуласы төмөнкүчө аныкталат: <math>Z_T = {A \over {1,98 + 0,01A {}^2/_3}}</math> Эгерде ядродогу протондордун ''Z'' саны, бул формуладан эсептелген ''Z''<sub>Т</sub> <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> дал келсе (''Z=Z''<sub>Т</sub>), мындай изотоптун ядросу турактуу болот (''А'' ‒ нуклондордун саны). Эгерде изотоптордогу протондордун саны ''Z''<sub>Т</sub> дан чоӊ же кичине болсо, мындай ядролор турактуу болбой, радиоактивдүүлүккө мажбур болуп альфа, бета же гамма нурларын чыгарып, башка туруктуу ядролорду пайда кылышат (к. ''Радиоактивдүүлүк'' ). Оор ядролордо (''A''>100 нейтрондордун саны көп болсо) туруксуздуктун натыйжасында, мындай ядролор болжолдуу экиге ажырап, α, β, ɣ нурларын жеӊил ядрого чыгаруу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> туруктуу ядролорго айланат. Мындай кубулушту нем. окумуштуулары О. Ганн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ф. Штрасман байкашкан. Урандын U<sup>235</sup> изотобу нейтрон <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошулганда, ядролук реакциянын негизинде, массалары салыштырмалуу бирдей эки бөлүккө ажырап жаӊы ядролор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эки нейтрон бөлүнүп, натыйжада чоӊ энергия бөлүнүп чыгарын көрсөтүшкөн:<chem>{^{235}_{92}U} + {^{1}_{0}n} {->}		'''АТОМ ЯДРОСУ''' ‒ атомдун протон <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондон (нуклондон) турган өтө оор борбор. бөлүгү (99,95%). Ядронун өлчөмү 10<sup>‒13 </sup>‒10<sup>‒12</sup> ''см''ге барабар. Ядро оӊ электр зарядына ээ, анын заряды абсолюттук чоӊдугу боюнча электрондун зарядынын эселенген чоӊдугуна барабар: ''q=Ze, z'' ‒ элементтердин мезгилдик системасындагы элементтин (атомдун) катар номерине дал келет, ''e'' ‒ электрондун заряды. А. я-н англиялык физик Э. Резерфорд өзүнүн a ‒ бөлүкчөлөрдүн заттар аркылуу өткөндөгү тажрыйбасынын негизинде 1911-ж. ачкан <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> атомдун ядролуу моделин сунуш кылган. А. я. нуклондордон турат <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын жалпы саны ''A'' (массалык сан) протондордун (Z) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун Ń сандарынын суммасына барабар: ''А=Z+N.'' Ядродогу протондордун Z саны ушул атомдогу электрондордун санына (элементтин катар номерине) барабар болот. Ядродогу нейтрондордун Z саны массалык сан <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> протондун сандарынын айырмасына (''N = A ‒ Z'') барабар. Протондордун саны Z бирдей, нейтрондордун саны ''N'' ар түрдүү болгон ядролор изотоптор, ал эми бирдей сандагы нейтрондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ар түрдүү сандагы протондордон түзүлгөн ядролор изотоптор деп аталат. А. я-нун ''R'' радиусу андагы нуклондордун ''A'' санына пропорциялаш ''R''=1,2.10<sup>‒15</sup>''A''<sup>1</sup>/<sub>3</sub> ''м'' аныкталат. Суутек (''A=Z=''1) атомунун ядросунун өлчөмү ''R''=1,2.10<sup>‒15 </sup>''м'' ге барабар. Ал эми көп нуклондуу ядролордун өлчөмү ''R'' ≈10<sup>‒14 </sup>''м'' ди түзөт. А. я-нун тыгыздыгы өтө эле чоӊ ≈ 10<sup>17 </sup>''кг/м<sup>3</sup>''га барабар. А. я. андагы протондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун сандарынын катышына жараша турактуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> туруксуз болот. Турактуулуктун формуласы төмөнкүчө аныкталат: <math>Z_T = {A \over {1,98 + 0,01A {}^2/_3}}</math> Эгерде ядродогу протондордун ''Z'' саны, бул формуладан эсептелген ''Z''<sub>Т</sub> <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> дал келсе (''Z=Z''<sub>Т</sub>), мындай изотоптун ядросу турактуу болот (''А'' ‒ нуклондордун саны). Эгерде изотоптордогу протондордун саны ''Z''<sub>Т</sub> дан чоӊ же кичине болсо, мындай ядролор турактуу болбой, радиоактивдүүлүккө мажбур болуп альфа, бета же гамма нурларын чыгарып, башка туруктуу ядролорду пайда кылышат (к. ''Радиоактивдүүлүк'' ). Оор ядролордо (''A''>100 нейтрондордун саны көп болсо) туруксуздуктун натыйжасында, мындай ядролор болжолдуу экиге ажырап, α, β, ɣ нурларын жеӊил ядрого чыгаруу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> туруктуу ядролорго айланат. Мындай кубулушту нем. окумуштуулары О. Ганн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ф. Штрасман байкашкан. Урандын U<sup>235</sup> изотобу нейтрон <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошулганда, ядролук реакциянын негизинде, массалары салыштырмалуу бирдей эки бөлүккө ажырап жаӊы ядролор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эки нейтрон бөлүнүп, натыйжада чоӊ энергия бөлүнүп чыгарын көрсөтүшкөн:<chem>{^{235}_{92}U} + {^{1}_{0}n} {->}
	{^{139}_{54}Xe} + {^{95}_{38}Sr} + 2{^{1}_{0}n} </chem>.		{^{139}_{54}Xe} + {^{95}_{38}Sr} + 2{^{1}_{0}n} </chem>.

	Мындай ар бир бөлүнүү реакцияларында эки нейтрондун пайда болушу, ядролордогу андан ары өзүн өзү колдоочу чынжырлуу реакцияларды алууга мүмкүнчүлүк берет. Бул ачылыш ядролук реакторлорду куруп, ядролук энергияны алуунун негизи болуп калды. ''Ад''.: ''Зисман Г. И''. Курс общей физики. Т. 3, М., 1972. ''А. Марипов.''		Мындай ар бир бөлүнүү реакцияларында эки нейтрондун пайда болушу, ядролордогу андан ары өзүн өзү колдоочу чынжырлуу реакцияларды алууга мүмкүнчүлүк берет. Бул ачылыш ядролук реакторлорду куруп, ядролук энергияны алуунун негизи болуп калды. ''Ад''.: ''Зисман Г. И''. Курс общей физики. Т. 3, М., 1972. ''А. Марипов.''

imported>Kadyrm: formula edit done

2022-12-29T06:19:55Z

formula edit done

← Мурунку нускасы		06:19, 29 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АТОМ ЯДРОСУ''' ‒ атомдун протон <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондон (нуклондон) турган өтө оор борбор. бөлүгү (99,95%). Ядронун өлчөмү 10<sup>‒13 </sup>‒10<sup>‒12</sup> ''см''ге барабар. Ядро оӊ электр зарядына ээ, анын заряды абс. чоӊдугу б-ча электрондун зарядынын эселенген чоӊдугуна барабар: ''q=Яe, z'' ‒ элементтердин мезгилдик системасындагы элементтин (атомдун) катар номерине дал келет, ''e'' ‒ электрондун заряды. А. я-н англ. физик Э. Резерфорд өзүнүн a ‒ бөлүкчөлөрдүн заттар аркылуу өткөндөгү тажрыйбасынын негизинде 1911-ж. ачкан <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> атомдун ядролуу моделин сунуш кылган. А. я. нуклондордон турат <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын жалпы саны ''A'' (массалык сан) протондордун (Ź) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун Ń сандарынын суммасына барабар: ''А=Ź+N.'' Ядродогу протондордун Ź саны ушул атомдогу электрондордун санына (элементтин катар номерине) барабар болот. Ядродогу нейтрондордун Ź саны массалык сан <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> протондун сандарынын айырмасына (''N = A ‒ Ź'') барабар. Протондордун саны Ź бирдей, нейтрондордун саны ''N'' ар түрдүү болгон ядролор изотоптор, ал эми бирдей сандагы нейтрондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ар түрдүү сандагы протондордон түзүлгөн ядролор изотоптор деп аталат. А. я-нун ''R'' радиусу андагы нуклондордун ''A'' санына пропорциялаш ''R''=1,2.10<sup>‒15</sup>''A''<sup>1</sup>/<sub> 3</sub> ''м'' аныкталат. Суутек (''A=Я=''1) атомунун ядросунун өлчөмү ''R''=1,2.10<sup>‒15 </sup>''м''ге барабар. Ал эми көп нуклондуу ядролордун өлчөмү ''R'' ~~»10~~<sup>‒14 </sup>''м'' ди түзөт. А. я-нун тыгыздыгы өтө эле чоӊ ~~»10~~<sup>17 </sup>''кг/м''<sup>3</sup>га барабар. А. я. андагы протондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун сандарынын катышына жараша турактуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> туруксуз болот. Турактуулуктун формуласы төмөнкүчө аныкталат: Эгерде ядродогу протондордун ''Я'' саны, бул формуладан эсептелген ''Я''<sub>Т</sub> <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> дал келсе (''Я=Я''<sub>Т</sub>), мындай изотоптун ядросу турактуу болот (''А''~~<math>Z_2 = \text {формуланы Сүр.1 жараша оңдоо керек}</math>~~ ‒ нуклондордун саны). Эгерде изотоптордогу протондордун саны ''Я''<sub>Т</sub> дан чоӊ же кичине болсо, мындай ядролор турактуу болбой, радиоактивдүүлүккө мажбур болуп альфа, бета же гамма нурларын чыгарып, башка туруктуу ядролорду пайда кылышат (к. ''Радиоактивдүүлүк'' ). Оор ядролордо (''A''>100 нейтрондордун саны көп болсо) туруксуздуктун натыйжасында, мындай ядролор болжолдуу экиге ажырап, a, b, g нурларын жеӊил ядрого чыгаруу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> туруктуу ядролорго айланат. Мындай кубулушту нем. окумуштуулары О. Ганн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ф. Штрасман байкашкан. Урандын U<sup>235</sup> изотобу нейтрон <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошулганда, ядролук реакциянын негизинде, массалары салыштырмалуу бирдей эки бөлүккө ажырап жаӊы ядролор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эки нейтрон бөлүнүп, натыйжада чоӊ энергия бөлүнүп чыгарын көрсөтүшкөн:~~'''~~<~~math~~>~~\text~~ {~~формуланы Сүр.~~2 ~~жараша оңдоо керек~~}</~~math~~>~~'''~~		'''АТОМ ЯДРОСУ''' ‒ атомдун протон <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондон (нуклондон) турган өтө оор борбор. бөлүгү (99,95%). Ядронун өлчөмү 10<sup>‒13 </sup>‒10<sup>‒12</sup> ''см''ге барабар. Ядро оӊ электр зарядына ээ, анын заряды абс. чоӊдугу б-ча электрондун зарядынын эселенген чоӊдугуна барабар: ''q=Ze, z'' ‒ элементтердин мезгилдик системасындагы элементтин (атомдун) катар номерине дал келет, ''e'' ‒ электрондун заряды. А. я-н англ. физик Э. Резерфорд өзүнүн a ‒ бөлүкчөлөрдүн заттар аркылуу өткөндөгү тажрыйбасынын негизинде 1911-ж. ачкан <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> атомдун ядролуу моделин сунуш кылган. А. я. нуклондордон турат <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын жалпы саны ''A'' (массалык сан) протондордун (Z) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун Ń сандарынын суммасына барабар: ''А=Z+N.'' Ядродогу протондордун Z саны ушул атомдогу электрондордун санына (элементтин катар номерине) барабар болот. Ядродогу нейтрондордун Z саны массалык сан <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> протондун сандарынын айырмасына (''N = A ‒ Z'') барабар. Протондордун саны Z бирдей, нейтрондордун саны ''N'' ар түрдүү болгон ядролор изотоптор, ал эми бирдей сандагы нейтрондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ар түрдүү сандагы протондордон түзүлгөн ядролор изотоптор деп аталат. А. я-нун ''R'' радиусу андагы нуклондордун ''A'' санына пропорциялаш ''R''=1,2.10<sup>‒15</sup>''A''<sup>1</sup>/<sub>3</sub> ''м'' аныкталат. Суутек (''A=Z=''1) атомунун ядросунун өлчөмү ''R''=1,2.10<sup>‒15 </sup>''м'' ге барабар. Ал эми көп нуклондуу ядролордун өлчөмү ''R'' ≈10<sup>‒14 </sup>''м'' ди түзөт. А. я-нун тыгыздыгы өтө эле чоӊ ≈ 10<sup>17 </sup>''кг/м<sup>3</sup>''га барабар. А. я. андагы протондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун сандарынын катышына жараша турактуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> туруксуз болот. Турактуулуктун формуласы төмөнкүчө аныкталат: <math>Z_T = {A \over {1,98 + 0,01A {}^2/_3}}</math> Эгерде ядродогу протондордун ''Z'' саны, бул формуладан эсептелген ''Z''<sub>Т</sub> <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> дал келсе (''Z=Z''<sub>Т</sub>), мындай изотоптун ядросу турактуу болот (''А'' ‒ нуклондордун саны). Эгерде изотоптордогу протондордун саны ''Z''<sub>Т</sub> дан чоӊ же кичине болсо, мындай ядролор турактуу болбой, радиоактивдүүлүккө мажбур болуп альфа, бета же гамма нурларын чыгарып, башка туруктуу ядролорду пайда кылышат (к. ''Радиоактивдүүлүк'' ). Оор ядролордо (''A''>100 нейтрондордун саны көп болсо) туруксуздуктун натыйжасында, мындай ядролор болжолдуу экиге ажырап, α, β, ɣ нурларын жеӊил ядрого чыгаруу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> туруктуу ядролорго айланат. Мындай кубулушту нем. окумуштуулары О. Ганн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ф. Штрасман байкашкан. Урандын U<sup>235</sup> изотобу нейтрон <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошулганда, ядролук реакциянын негизинде, массалары салыштырмалуу бирдей эки бөлүккө ажырап жаӊы ядролор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эки нейтрон бөлүнүп, натыйжада чоӊ энергия бөлүнүп чыгарын көрсөтүшкөн:<chem>{^{235}_{92}U} + {^{1}_{0}n} {->}
	~~[[File:АТОМ ЯДРОСУ36.png \| thumb\|Сүр.2]]~~Мындай ар бир бөлүнүү реакцияларында эки нейтрондун пайда болушу, ядролордогу андан ары өзүн өзү колдоочу чынжырлуу реакцияларды алууга мүмкүнчүлүк берет. Бул ачылыш ядролук реакторлорду куруп, ядролук энергияны алуунун негизи болуп калды. ''Ад''.: ''Зисман Г. И''. Курс общей физики. Т. 3, М., 1972. ''А. Марипов.''		{^{139}_{54}Xe} + {^{95}_{38}Sr} + 2{^{1}_{0}n} </chem>.

			Мындай ар бир бөлүнүү реакцияларында эки нейтрондун пайда болушу, ядролордогу андан ары өзүн өзү колдоочу чынжырлуу реакцияларды алууга мүмкүнчүлүк берет. Бул ачылыш ядролук реакторлорду куруп, ядролук энергияны алуунун негизи болуп калды. ''Ад''.: ''Зисман Г. И''. Курс общей физики. Т. 3, М., 1972. ''А. Марипов.''

imported>Temirkan, 05:01, 7 Декабрь (Бештин айы) 2022 карата

2022-12-07T05:01:13Z

← Мурунку нускасы		05:01, 7 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АТОМ ЯДРОСУ''' ‒ атомдун протон <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондон (нуклондон) турган өтө оор борбор. бөлүгү (99,95%). Ядронун өлчөмү 10<sup>‒13 </sup>‒10<sup>‒12</sup> ''см''ге барабар. Ядро оӊ электр зарядына ээ, анын заряды абс. чоӊдугу б-ча электрондун зарядынын эселенген чоӊдугуна барабар: ''q=Яe, z'' ‒ элементтердин мезгилдик системасындагы элементтин (атомдун) катар номерине дал келет, ''e'' ‒ электрондун заряды. А. я-н англ. физик Э. Резерфорд өзүнүн a ‒ бөлүкчөлөрдүн заттар аркылуу өткөндөгү тажрыйбасынын негизинде 1911-ж. ачкан <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> атомдун ядролуу моделин сунуш кылган. А. я. нуклондордон турат <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын жалпы саны ''A'' (массалык сан) протондордун (Ź) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун Ń сандарынын суммасына барабар: ''А=Ź+N.'' Ядродогу протондордун Ź саны ушул атомдогу электрондордун санына (элементтин катар номерине) барабар болот. Ядродогу нейтрондордун Ź саны массалык сан <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> протондун сандарынын айырмасына (''N = A ‒ Ź'') барабар. Протондордун саны Ź бирдей, нейтрондордун саны ''N'' ар түрдүү болгон ядролор изотоптор, ал эми бирдей сандагы нейтрондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ар түрдүү сандагы протондордон түзүлгөн ядролор изотоптор деп аталат. А. я-нун ''R'' радиусу андагы нуклондордун ''A'' санына пропорциялаш ''R''=1,2.10<sup>‒15</sup>''A''<sup>1</sup>/<sub> 3</sub> ''м'' аныкталат. Суутек (''A=Я=''1) атомунун ядросунун өлчөмү ''R''=1,2.10<sup>‒15 </sup>''м''ге барабар. Ал эми көп нуклондуу ядролордун өлчөмү ''R'' »10<sup>‒14 </sup>''м'' ди түзөт. А. я-нун тыгыздыгы өтө эле чоӊ »10<sup>17 </sup>''кг/м''<sup>3</sup>га барабар. А. я. андагы протондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун сандарынын катышына жараша турактуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> туруксуз болот. Турактуулуктун формуласы төмөнкүчө аныкталат: Эгерде ядродогу протондордун ''Я'' саны, бул формуладан эсептелген ''Я''<sub>Т</sub> <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> дал келсе (''Я=Я''<sub>Т</sub>), мындай изотоптун ядросу турактуу болот (''А''<math>Z_2 = \text {формуланы Сүр.1 жараша оңдоо керек}</math> ‒ нуклондордун саны). Эгерде изотоптордогу протондордун саны ''Я''<sub>Т</sub> дан чоӊ же кичине болсо, мындай ядролор турактуу болбой, радиоактивдүүлүккө мажбур болуп альфа, бета же гамма нурларын чыгарып, башка туруктуу ядролорду пайда кылышат (к. ''Радиоактивдүүлүк'' ). Оор ядролордо (''A''>100 нейтрондордун саны көп болсо) туруксуздуктун натыйжасында, мындай ядролор болжолдуу экиге ажырап, a, b, g нурларын жеӊил ядрого чыгаруу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> туруктуу ядролорго айланат. Мындай кубулушту нем. окумуштуулары О. Ганн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ф. Штрасман байкашкан. Урандын U<sup>235</sup> изотобу нейтрон <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошулганда, ядролук реакциянын негизинде, массалары салыштырмалуу бирдей эки бөлүккө ажырап жаӊы ядролор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эки нейтрон бөлүнүп, натыйжада чоӊ энергия бөлүнүп чыгарын көрсөтүшкөн:'''<math>\text {формуланы Сүр.2 жараша оңдоо керек}</math>'''		'''АТОМ ЯДРОСУ''' ‒ атомдун протон <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондон (нуклондон) турган өтө оор борбор. бөлүгү (99,95%). Ядронун өлчөмү 10<sup>‒13 </sup>‒10<sup>‒12</sup> ''см''ге барабар. Ядро оӊ электр зарядына ээ, анын заряды абс. чоӊдугу б-ча электрондун зарядынын эселенген чоӊдугуна барабар: ''q=Яe, z'' ‒ элементтердин мезгилдик системасындагы элементтин (атомдун) катар номерине дал келет, ''e'' ‒ электрондун заряды. А. я-н англ. физик Э. Резерфорд өзүнүн a ‒ бөлүкчөлөрдүн заттар аркылуу өткөндөгү тажрыйбасынын негизинде 1911-ж. ачкан <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> атомдун ядролуу моделин сунуш кылган. А. я. нуклондордон турат <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын жалпы саны ''A'' (массалык сан) протондордун (Ź) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун Ń сандарынын суммасына барабар: ''А=Ź+N.'' Ядродогу протондордун Ź саны ушул атомдогу электрондордун санына (элементтин катар номерине) барабар болот. Ядродогу нейтрондордун Ź саны массалык сан <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> протондун сандарынын айырмасына (''N = A ‒ Ź'') барабар. Протондордун саны Ź бирдей, нейтрондордун саны ''N'' ар түрдүү болгон ядролор изотоптор, ал эми бирдей сандагы нейтрондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ар түрдүү сандагы протондордон түзүлгөн ядролор изотоптор деп аталат. А. я-нун ''R'' радиусу андагы нуклондордун ''A'' санына пропорциялаш ''R''=1,2.10<sup>‒15</sup>''A''<sup>1</sup>/<sub> 3</sub> ''м'' аныкталат. Суутек (''A=Я=''1) атомунун ядросунун өлчөмү ''R''=1,2.10<sup>‒15 </sup>''м''ге барабар. Ал эми көп нуклондуу ядролордун өлчөмү ''R'' »10<sup>‒14 </sup>''м'' ди түзөт. А. я-нун тыгыздыгы өтө эле чоӊ »10<sup>17 </sup>''кг/м''<sup>3</sup>га барабар. А. я. андагы протондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун сандарынын катышына жараша турактуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> туруксуз болот. Турактуулуктун формуласы төмөнкүчө аныкталат: Эгерде ядродогу протондордун ''Я'' саны, бул формуладан эсептелген ''Я''<sub>Т</sub> <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> дал келсе (''Я=Я''<sub>Т</sub>), мындай изотоптун ядросу турактуу болот (''А''<math>Z_2 = \text {формуланы Сүр.1 жараша оңдоо керек}</math> ‒ нуклондордун саны). Эгерде изотоптордогу протондордун саны ''Я''<sub>Т</sub> дан чоӊ же кичине болсо, мындай ядролор турактуу болбой, радиоактивдүүлүккө мажбур болуп альфа, бета же гамма нурларын чыгарып, башка туруктуу ядролорду пайда кылышат (к. ''Радиоактивдүүлүк'' ). Оор ядролордо (''A''>100 нейтрондордун саны көп болсо) туруксуздуктун натыйжасында, мындай ядролор болжолдуу экиге ажырап, a, b, g нурларын жеӊил ядрого чыгаруу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> туруктуу ядролорго айланат. Мындай кубулушту нем. окумуштуулары О. Ганн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ф. Штрасман байкашкан. Урандын U<sup>235</sup> изотобу нейтрон <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошулганда, ядролук реакциянын негизинде, массалары салыштырмалуу бирдей эки бөлүккө ажырап жаӊы ядролор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эки нейтрон бөлүнүп, натыйжада чоӊ энергия бөлүнүп чыгарын көрсөтүшкөн:'''<math>\text {формуланы Сүр.2 жараша оңдоо керек}</math>'''
	[[File:АТОМ ЯДРОСУ36.png \| thumb\|Сүр.2]]		[[File:АТОМ ЯДРОСУ36.png \| thumb\|Сүр.2]]Мындай ар бир бөлүнүү реакцияларында эки нейтрондун пайда болушу, ядролордогу андан ары өзүн өзү колдоочу чынжырлуу реакцияларды алууга мүмкүнчүлүк берет. Бул ачылыш ядролук реакторлорду куруп, ядролук энергияны алуунун негизи болуп калды. ''Ад''.: ''Зисман Г. И''. Курс общей физики. Т. 3, М., 1972. ''А. Марипов.''
	. Мындай ар бир бөлүнүү реакцияларында эки нейтрондун пайда болушу, ядролордогу андан ары өзүн өзү колдоочу чынжырлуу реакцияларды алууга мүмкүнчүлүк берет. Бул ачылыш ядролук реакторлорду куруп, ядролук энергияны алуунун негизи болуп калды. ''Ад''.: ''Зисман Г. И''. Курс общей физики. Т. 3, М., 1972. ''А. Марипов.''

imported>Kadyrm: /* top */clean up, replaced: м-н → менен (4), ж-а → жана (9)

2022-12-05T11:53:29Z

top: clean up, replaced: м-н → <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> (4), ж-а → <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> (9)

← Мурунку нускасы		11:53, 5 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''АТОМ ЯДРОСУ''' ‒ атомдун протон ж-а нейтрондон (нуклондон) турган өтө оор борбор. бөлүгү (99,95%). Ядронун өлчөмү 10<sup>‒13 </sup>‒10<sup>‒12</sup> ''см''ге барабар. Ядро оӊ электр зарядына ээ, анын заряды абс. чоӊдугу б-ча электрондун зарядынын эселенген чоӊдугуна барабар: ''q=Яe, z'' ‒ элементтердин мезгилдик системасындагы элементтин (атомдун) катар номерине дал келет, ''e'' ‒ электрондун заряды. А. я-н англ. физик Э. Резерфорд өзүнүн a ‒ бөлүкчөлөрдүн заттар аркылуу өткөндөгү тажрыйбасынын негизинде 1911-ж. ачкан ж-а атомдун ядролуу моделин сунуш кылган. А. я. нуклондордон турат ж-а алардын жалпы саны ''A'' (массалык сан) протондордун (Ź) ж-а нейтрондордун Ń сандарынын суммасына барабар: ''А=Ź+N.'' Ядродогу протондордун Ź саны ушул атомдогу электрондордун санына (элементтин катар номерине) барабар болот. Ядродогу нейтрондордун Ź саны массалык сан м-н протондун сандарынын айырмасына (''N = A ‒ Ź'') барабар. Протондордун саны Ź бирдей, нейтрондордун саны ''N'' ар түрдүү болгон ядролор изотоптор, ал эми бирдей сандагы нейтрондор ж-а ар түрдүү сандагы протондордон түзүлгөн ядролор изотоптор деп аталат. А. я-нун ''R'' радиусу андагы нуклондордун ''A'' санына пропорциялаш ''R''=1,2.10<sup>‒15</sup>''A''<sup>1</sup>/<sub> 3</sub> ''м'' аныкталат. Суутек (''A=Я=''1) атомунун ядросунун өлчөмү ''R''=1,2.10<sup>‒15 </sup>''м''ге барабар. Ал эми көп нуклондуу ядролордун өлчөмү ''R'' »10<sup>‒14 </sup>''м'' ди түзөт. А. я-нун тыгыздыгы өтө эле чоӊ »10<sup>17 </sup>''кг/м''<sup>3</sup>га барабар. А. я. андагы протондор ж-а нейтрондордун сандарынын катышына жараша турактуу ж-а туруксуз болот. Турактуулуктун формуласы төмөнкүчө аныкталат: Эгерде ядродогу протондордун ''Я'' саны, бул формуладан эсептелген ''Я''<sub>Т</sub> м-н дал келсе (''Я=Я''<sub>Т</sub>), мындай изотоптун ядросу турактуу болот (''А''<math>Z_2 = \text {формуланы Сүр.1 жараша оңдоо керек}</math> ‒ нуклондордун саны). Эгерде изотоптордогу протондордун саны ''Я''<sub>Т</sub> дан чоӊ же кичине болсо, мындай ядролор турактуу болбой, радиоактивдүүлүккө мажбур болуп альфа, бета же гамма нурларын чыгарып, башка туруктуу ядролорду пайда кылышат (к. ''Радиоактивдүүлүк'' ). Оор ядролордо (''A''>100 нейтрондордун саны көп болсо) туруксуздуктун натыйжасында, мындай ядролор болжолдуу экиге ажырап, a, b, g нурларын жеӊил ядрого чыгаруу м-н туруктуу ядролорго айланат. Мындай кубулушту нем. окумуштуулары О. Ганн ж-а Ф. Штрасман байкашкан. Урандын U<sup>235</sup> изотобу нейтрон м-н кошулганда, ядролук реакциянын негизинде, массалары салыштырмалуу бирдей эки бөлүккө ажырап жаӊы ядролор ж-а эки нейтрон бөлүнүп, натыйжада чоӊ энергия бөлүнүп чыгарын көрсөтүшкөн:'''<math>\text {формуланы Сүр.2 жараша оңдоо керек}</math>'''		'''АТОМ ЯДРОСУ''' ‒ атомдун протон <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондон (нуклондон) турган өтө оор борбор. бөлүгү (99,95%). Ядронун өлчөмү 10<sup>‒13 </sup>‒10<sup>‒12</sup> ''см''ге барабар. Ядро оӊ электр зарядына ээ, анын заряды абс. чоӊдугу б-ча электрондун зарядынын эселенген чоӊдугуна барабар: ''q=Яe, z'' ‒ элементтердин мезгилдик системасындагы элементтин (атомдун) катар номерине дал келет, ''e'' ‒ электрондун заряды. А. я-н англ. физик Э. Резерфорд өзүнүн a ‒ бөлүкчөлөрдүн заттар аркылуу өткөндөгү тажрыйбасынын негизинде 1911-ж. ачкан <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> атомдун ядролуу моделин сунуш кылган. А. я. нуклондордон турат <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> алардын жалпы саны ''A'' (массалык сан) протондордун (Ź) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун Ń сандарынын суммасына барабар: ''А=Ź+N.'' Ядродогу протондордун Ź саны ушул атомдогу электрондордун санына (элементтин катар номерине) барабар болот. Ядродогу нейтрондордун Ź саны массалык сан <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> протондун сандарынын айырмасына (''N = A ‒ Ź'') барабар. Протондордун саны Ź бирдей, нейтрондордун саны ''N'' ар түрдүү болгон ядролор изотоптор, ал эми бирдей сандагы нейтрондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> ар түрдүү сандагы протондордон түзүлгөн ядролор изотоптор деп аталат. А. я-нун ''R'' радиусу андагы нуклондордун ''A'' санына пропорциялаш ''R''=1,2.10<sup>‒15</sup>''A''<sup>1</sup>/<sub> 3</sub> ''м'' аныкталат. Суутек (''A=Я=''1) атомунун ядросунун өлчөмү ''R''=1,2.10<sup>‒15 </sup>''м''ге барабар. Ал эми көп нуклондуу ядролордун өлчөмү ''R'' »10<sup>‒14 </sup>''м'' ди түзөт. А. я-нун тыгыздыгы өтө эле чоӊ »10<sup>17 </sup>''кг/м''<sup>3</sup>га барабар. А. я. андагы протондор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> нейтрондордун сандарынын катышына жараша турактуу <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> туруксуз болот. Турактуулуктун формуласы төмөнкүчө аныкталат: Эгерде ядродогу протондордун ''Я'' саны, бул формуладан эсептелген ''Я''<sub>Т</sub> <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> дал келсе (''Я=Я''<sub>Т</sub>), мындай изотоптун ядросу турактуу болот (''А''<math>Z_2 = \text {формуланы Сүр.1 жараша оңдоо керек}</math> ‒ нуклондордун саны). Эгерде изотоптордогу протондордун саны ''Я''<sub>Т</sub> дан чоӊ же кичине болсо, мындай ядролор турактуу болбой, радиоактивдүүлүккө мажбур болуп альфа, бета же гамма нурларын чыгарып, башка туруктуу ядролорду пайда кылышат (к. ''Радиоактивдүүлүк'' ). Оор ядролордо (''A''>100 нейтрондордун саны көп болсо) туруксуздуктун натыйжасында, мындай ядролор болжолдуу экиге ажырап, a, b, g нурларын жеӊил ядрого чыгаруу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> туруктуу ядролорго айланат. Мындай кубулушту нем. окумуштуулары О. Ганн <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Ф. Штрасман байкашкан. Урандын U<sup>235</sup> изотобу нейтрон <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> кошулганда, ядролук реакциянын негизинде, массалары салыштырмалуу бирдей эки бөлүккө ажырап жаӊы ядролор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> эки нейтрон бөлүнүп, натыйжада чоӊ энергия бөлүнүп чыгарын көрсөтүшкөн:'''<math>\text {формуланы Сүр.2 жараша оңдоо керек}</math>'''
	[[File:АТОМ ЯДРОСУ36.png \| thumb \| Сүр.2]]		[[File:АТОМ ЯДРОСУ36.png \| thumb\|Сүр.2]]
	. Мындай ар бир бөлүнүү реакцияларында эки нейтрондун пайда болушу, ядролордогу андан ары өзүн өзү колдоочу чынжырлуу реакцияларды алууга мүмкүнчүлүк берет. Бул ачылыш ядролук реакторлорду куруп, ядролук энергияны алуунун негизи болуп калды. ''Ад''.: ''Зисман Г. И''. Курс общей физики. Т. 3, М., 1972. ''А. Марипов.''		. Мындай ар бир бөлүнүү реакцияларында эки нейтрондун пайда болушу, ядролордогу андан ары өзүн өзү колдоочу чынжырлуу реакцияларды алууга мүмкүнчүлүк берет. Бул ачылыш ядролук реакторлорду куруп, ядролук энергияны алуунун негизи болуп калды. ''Ад''.: ''Зисман Г. И''. Курс общей физики. Т. 3, М., 1972. ''А. Марипов.''