АФРИКА - Түзөтүүлөр тарыхы

http://212.24.105.57:9989/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%90%D0%A4%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%90 АФРИКА - Түзөтүүлөр тарыхы 2026-04-22T22:50:45Z Уикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхы MediaWiki 1.40.0 http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A4%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%90&diff=72878&oldid=prev imported>Gulira, 08:01, 26 Февраль (Бирдин айы) 2026 карата 2026-02-26T08:01:25Z

<p></p> <a href="//212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A4%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%90&diff=72878&oldid=72877">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

imported>Gulira http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A4%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%90&diff=72877&oldid=prev imported>Begay, 06:06, 3 Июль (Теке) 2025 карата 2025-07-03T06:06:42Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">06:06, 3 Июль (Теке) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АФРИКА''' ‒ дүйнөдө чоӊдугу боюнча Евразиядан кийинки 2-материк, дүйнө бөлүгү. Аянты 29,2 млн ''км''<sup>2</sup> (аралдары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> 30,3 млн ''км''<sup>2</sup>). Калкы 1<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">,1 млрд </del>(<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2013</del>). Батышынан Атлантика океаны, түндүгүнөн Жер Ортолук деӊиз, чыгышынан <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түндүк-чыгышынан Инди океаны <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кызыл деӊизи <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чулганат. Суэц мойногу аркылуу Азия <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> туташып, кууш (13 ''км'') Гибралтар кысыгы аны Европадан бөлөт. Африканын эӊ түндүк учу ‒ Эль-Абьяд тумшугу, түштүк чети ‒ Ийне тумшугу, батышы ‒ Жашыл Тумшук жарым аралындагы Альмади тумшугу, чыгышы ‒ Сомали жарым аралындагы Рас-Хафун тумшугу. Жээктери көбүнчө тоолуу, ыӊгайлуу булуӊ-буйтка аз; эӊ чоӊ булуӊдары ‒ Гвинея, Сидра. Эӊ ири жарым аралы ‒ Сомали. Африкага (дүйнө бөлүгү катары) таандык аралдар: чыгышында ‒ Мадагаскар, Комор, Маскарен, Амирант, Сейшель, Пемба, Мафия, Занзибар, Сокотра; батышында ‒ Мадейра, Канария, Жашыл Тумшук, Аннобан, Пагалу, Сан-Томе, Принсипи, Фернандо, По, Биоко, алыскы аралдары ‒ Вознесение, Ыйык Елена, Тристан-да-Кунья.<br>Геологиялык түзүлүшү боюнча Африка ‒ негизинен кембрийге чейинки платформа. Анын фундаменти Нубия-Араб, Ахаггар, Регибат ж. б. калкандарда жер бетине чыгып жатат. Африканын түндүк-батышындагы Атлас тоолорунун ички бөлүгү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> материктик түштүгүндөгү Кап тоолору герцин, ал эми Атлас тоолорунун түндүк тармактары альп бүктөлүүлөрүнө таандык. Дүйнөлүк маанидеги кен байлыктары: алмаз (Түштүк <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Батыш Африка), алтын, уран (Түштүк Африка), темир, алюминий (Батыш Африка), жез, кобальт, бериллий, литий (негизинен Түштүк Африка) рудалары, фосфорит, нефть, табигый газ (Түндүк <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Батыш Африка).<br>Рельефинде түздүктөр, платолор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бөксө тоолор үстөмдүк кылат, ал эми ойдуӊдар материктин аймагынын 9,8% аянтын гана ээлейт, алар негизинен жээк бөлүктөрүндө жайгашкан. Деӊиз деӊгээлинен орточо бийиктиги (750 ''м'') боюнча Антарктидадан <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Евразиядан кийинки 3-материк; эӊ бийик жери Чыгыш Африка бөксө тоосундагы Килиманжаро жанар тоосу, 5895 ''м''. Африканы экватордон түндүктү карай дээрлик бүт ''Сахара, Судан'' түздүктөрү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> платолору ээлейт. Сахаранын борбордук бөлүндө Ахаггар, Тибести тайпак тоолору (эӊ бийик жери ‒ Эмми-Куси чокусу, 3415 ''м''), Суданда ‒ Дарфур платосу (3088 ''м''), Сахаранын түндүк-батышында Атлас тоолору (4165 ''м'', Тубкаль чокусу) көтөрүлөт. Кызыл деӊизди бойлой Этбай кырка тоосу созулуп жатат (2259 ''м'', Ода чокусу). Судан түздүгү түндүгүнөн Түндүк Гвинея дөӊсөөсү (Бинтимани чокусу, 1948 ''м'') <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Азанде бөксө тоосу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чектешет. Чыгышындагы ''Эфиопия тайпак тоосу'' (Рас-Дашан чокусу, 4620 ''м'') Афар ойдуӊун карай тик түшөт; Афар ойдуӊунда Африканын эӊ чуӊкур жери орун алган (андагы Ассаль көлүнүн бети деӊиз деӊгээлинен 150 ''м'' төмөн жайгашкан). Азанденин түштүгүндө жайгашкан Конго ойдуӊу батышынан Түштүк Гвинея дөӊсөөсү, түштүгүнөн Луанда-Катанга бөксө тоосу, чыгышынан Чыгыш Африка бөксө тоосу (Килиманжаро тоосу, 5895 ''м;'' Рувензору чокусу, 5109 ''м'') <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чектешет. Түштүк Африкада жайгашкан бийик ''Калахари'' түздүгү батышынан бөксө тоолор,</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АФРИКА''' ‒ дүйнөдө чоӊдугу боюнча Евразиядан кийинки 2-материк, дүйнө бөлүгү. Аянты 29,2 млн ''км''<sup>2</sup> (аралдары <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> 30,3 млн ''км''<sup>2</sup>). Калкы 1 <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">500 281 795 </ins>(<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2024</ins>). Батышынан Атлантика океаны, түндүгүнөн Жер Ортолук деӊиз, чыгышынан <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> түндүк-чыгышынан Инди океаны <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Кызыл деӊизи <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чулганат. Суэц мойногу аркылуу Азия <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> туташып, кууш (13 ''км'') Гибралтар кысыгы аны Европадан бөлөт. Африканын эӊ түндүк учу ‒ Эль-Абьяд тумшугу, түштүк чети ‒ Ийне тумшугу, батышы ‒ Жашыл Тумшук жарым аралындагы Альмади тумшугу, чыгышы ‒ Сомали жарым аралындагы Рас-Хафун тумшугу. Жээктери көбүнчө тоолуу, ыӊгайлуу булуӊ-буйтка аз; эӊ чоӊ булуӊдары ‒ Гвинея, Сидра. Эӊ ири жарым аралы ‒ Сомали. Африкага (дүйнө бөлүгү катары) таандык аралдар: чыгышында ‒ Мадагаскар, Комор, Маскарен, Амирант, Сейшель, Пемба, Мафия, Занзибар, Сокотра; батышында ‒ Мадейра, Канария, Жашыл Тумшук, Аннобан, Пагалу, Сан-Томе, Принсипи, Фернандо, По, Биоко, алыскы аралдары ‒ Вознесение, Ыйык Елена, Тристан-да-Кунья.<br>Геологиялык түзүлүшү боюнча Африка ‒ негизинен кембрийге чейинки платформа. Анын фундаменти Нубия-Араб, Ахаггар, Регибат ж. б. калкандарда жер бетине чыгып жатат. Африканын түндүк-батышындагы Атлас тоолорунун ички бөлүгү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> материктик түштүгүндөгү Кап тоолору герцин, ал эми Атлас тоолорунун түндүк тармактары альп бүктөлүүлөрүнө таандык. Дүйнөлүк маанидеги кен байлыктары: алмаз (Түштүк <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Батыш Африка), алтын, уран (Түштүк Африка), темир, алюминий (Батыш Африка), жез, кобальт, бериллий, литий (негизинен Түштүк Африка) рудалары, фосфорит, нефть, табигый газ (Түндүк <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Батыш Африка).<br>Рельефинде түздүктөр, платолор <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бөксө тоолор үстөмдүк кылат, ал эми ойдуӊдар материктин аймагынын 9,8% аянтын гана ээлейт, алар негизинен жээк бөлүктөрүндө жайгашкан. Деӊиз деӊгээлинен орточо бийиктиги (750 ''м'') боюнча Антарктидадан <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Евразиядан кийинки 3-материк; эӊ бийик жери Чыгыш Африка бөксө тоосундагы Килиманжаро жанар тоосу, 5895 ''м''. Африканы экватордон түндүктү карай дээрлик бүт ''Сахара, Судан'' түздүктөрү <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> платолору ээлейт. Сахаранын борбордук бөлүндө Ахаггар, Тибести тайпак тоолору (эӊ бийик жери ‒ Эмми-Куси чокусу, 3415 ''м''), Суданда ‒ Дарфур платосу (3088 ''м''), Сахаранын түндүк-батышында Атлас тоолору (4165 ''м'', Тубкаль чокусу) көтөрүлөт. Кызыл деӊизди бойлой Этбай кырка тоосу созулуп жатат (2259 ''м'', Ода чокусу). Судан түздүгү түндүгүнөн Түндүк Гвинея дөӊсөөсү (Бинтимани чокусу, 1948 ''м'') <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> Азанде бөксө тоосу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чектешет. Чыгышындагы ''Эфиопия тайпак тоосу'' (Рас-Дашан чокусу, 4620 ''м'') Афар ойдуӊун карай тик түшөт; Афар ойдуӊунда Африканын эӊ чуӊкур жери орун алган (андагы Ассаль көлүнүн бети деӊиз деӊгээлинен 150 ''м'' төмөн жайгашкан). Азанденин түштүгүндө жайгашкан Конго ойдуӊу батышынан Түштүк Гвинея дөӊсөөсү, түштүгүнөн Луанда-Катанга бөксө тоосу, чыгышынан Чыгыш Африка бөксө тоосу (Килиманжаро тоосу, 5895 ''м;'' Рувензору чокусу, 5109 ''м'') <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чектешет. Түштүк Африкада жайгашкан бийик ''Калахари'' түздүгү батышынан бөксө тоолор,</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АФРИКА60.png | thumb|Килиманжаро чокусу.]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:АФРИКА60.png | thumb|Килиманжаро чокусу.]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>чыгышынан ''Ажыдаар тоолору'' (3482 ''м'') <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чектешет. Материктин түштүк четинде орто бийиктеги (2326 ''м''ге чейин) ''Кап тоолору'' созулуп жатат.<br>Материкте түзөӊ рельефтин басымдуу болушу анын платформалык структурасына байланыштуу. Африканын түндүк-батышында платформанын фундаменти тереӊ жатып, үстүн чөкмө тектер калыӊ жаап, басымдуу бийиктиги 1000 ''м''ге чейин болгондуктан Ж а п ы з А ф р и к а, ал эми түштүк-батышында байыркы фундамент айрым жерлеринде жер бетине чыгып, бийиктиги 1000 ''м''ден ашкандыктан ал Б и й и к А ф р и к а деп аталат. Африка платформасынын төмөн ийилген жерлери ири ойдундарга (Калахари, Конго, Чад ж. б.), жогору көтөрүлгөн жерлери тоолорго туура келет. Африканын чыгыш чет жакасы платформанын эӊ активдүү кыймылдуу бөлүгү болгондуктан көтөрүӊкү (бийик Эфиопия тайпак тоосу, Чыгыш Африка бөксө тоосу жайгашкан) <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> өтө тилмеленген; анда Чыгыш Африка тектоникалык жаракаларынын татаал системасы созулуп жатат (к. ''Чыгыш Африка жаракалар зонасы'' макаласын).<br>Африканын басымдуу бөлүгүнүн тропик алкактарынын аралыгында жайгашуусу <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> суммардык күн радиациясынын жогорулугу (180‒200 ''ккал/см''<sup> 2</sup>) анын климатын аныктайт. Ошого байланыштуу Африканын басымдуу бөлүгүндө жогорку температура үстөмдүк кылып, дүйнөдөгү эӊ ысык материк деп эсептелинет. Гвинея булуӊунун түндүк жээгинде <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Конго ойдуӊунда абанын жылдык орточо температурасы 25‒26°С болот. Судандын түндүгүндө <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Сахарада жайында өтө ысык (орточо температурасы 30‒32°С), батышында 38°Сге чейин; Эль-Азизия (Ливияда) Жер шарындагы эӊ ысык жер, анда 58°С катталган. Субтропик кеӊдиктеринде 16‒22°С. Кыш мезгилиндеги абанын орточо температурасы 20°түндүк жана түштүк кеӊдиктеринде 16°С, субтропиктерде 10°С. Африканын чыгыш жээгин экватордон түштүктү карай чулгап турган Мозамбик <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Ийне тумшук жылуу агымдары материктин жээгинин температурасын көтөрүп, бир калыпта кармап турат; Канар <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Бенгал муздак агымдары температураны төмөндөтүп, Африканын тропик алкактарын дагы батыш жээктеринде кургактыкты күчөтөт. Түндүк жарым шарда кургактык зор аймакты ээлегендигине <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Азиянын жакын жайгашкандыгына байланыштуу климаттын континенттүүлүгү өтө жогору. Түштүк жарым шарда Ажыдаар тоолорунун айдарым капталдарында <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Мадагаскарда жаан-чачын мол жаайт.<br>Африканын үстүндөгү негизги циркуляциялык процесс ‒ тропиктик абанын пассатар <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> кириши. Пассаттык тропиктик аба ички тропиктик конвергенциянын түндүк <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> түштүк зоналарында экватордук аба <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> беттешип, циклондук депрессия пайда болот да нөшөрлөгөн жаан-чачын алып келет. Пассаттык циркуляция муссондук циркуляция <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> татаалдашат. Муссондук циркуляция айрыкча Гвинея булуӊунун түндүк жээгине <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Африканын чыгыш чет жакасына мүнөздүү.<br>Атмосфералык циркуляциянын, температуранын <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> жааган жаан-чачындын сезондук өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу Гвинея булуӊунун жээктеринде <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Конго ойдуӊунда дайыма нымдуу, ысык ''экватордук климат'' (5‒7° түндүк кендиктер <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> 2‒3° түштүк кендиктердин аралыгында) түзүлөт. Камерун тоосунун этегинде жайгашкан[[File:АФРИКА61.png | thumb|Илгери үмүт тумшугу.]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>чыгышынан ''Ажыдаар тоолору'' (3482 ''м'') <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чектешет. Материктин түштүк четинде орто бийиктеги (2326 ''м''ге чейин) ''Кап тоолору'' созулуп жатат.<br>Материкте түзөӊ рельефтин басымдуу болушу анын платформалык структурасына байланыштуу. Африканын түндүк-батышында платформанын фундаменти тереӊ жатып, үстүн чөкмө тектер калыӊ жаап, басымдуу бийиктиги 1000 ''м''ге чейин болгондуктан Ж а п ы з А ф р и к а, ал эми түштүк-батышында байыркы фундамент айрым жерлеринде жер бетине чыгып, бийиктиги 1000 ''м''ден ашкандыктан ал Б и й и к А ф р и к а деп аталат. Африка платформасынын төмөн ийилген жерлери ири ойдундарга (Калахари, Конго, Чад ж. б.), жогору көтөрүлгөн жерлери тоолорго туура келет. Африканын чыгыш чет жакасы платформанын эӊ активдүү кыймылдуу бөлүгү болгондуктан көтөрүӊкү (бийик Эфиопия тайпак тоосу, Чыгыш Африка бөксө тоосу жайгашкан) <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> өтө тилмеленген; анда Чыгыш Африка тектоникалык жаракаларынын татаал системасы созулуп жатат (к. ''Чыгыш Африка жаракалар зонасы'' макаласын).<br>Африканын басымдуу бөлүгүнүн тропик алкактарынын аралыгында жайгашуусу <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> суммардык күн радиациясынын жогорулугу (180‒200 ''ккал/см''<sup> 2</sup>) анын климатын аныктайт. Ошого байланыштуу Африканын басымдуу бөлүгүндө жогорку температура үстөмдүк кылып, дүйнөдөгү эӊ ысык материк деп эсептелинет. Гвинея булуӊунун түндүк жээгинде <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Конго ойдуӊунда абанын жылдык орточо температурасы 25‒26°С болот. Судандын түндүгүндө <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Сахарада жайында өтө ысык (орточо температурасы 30‒32°С), батышында 38°Сге чейин; Эль-Азизия (Ливияда) Жер шарындагы эӊ ысык жер, анда 58°С катталган. Субтропик кеӊдиктеринде 16‒22°С. Кыш мезгилиндеги абанын орточо температурасы 20°түндүк жана түштүк кеӊдиктеринде 16°С, субтропиктерде 10°С. Африканын чыгыш жээгин экватордон түштүктү карай чулгап турган Мозамбик <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Ийне тумшук жылуу агымдары материктин жээгинин температурасын көтөрүп, бир калыпта кармап турат; Канар <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Бенгал муздак агымдары температураны төмөндөтүп, Африканын тропик алкактарын дагы батыш жээктеринде кургактыкты күчөтөт. Түндүк жарым шарда кургактык зор аймакты ээлегендигине <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Азиянын жакын жайгашкандыгына байланыштуу климаттын континенттүүлүгү өтө жогору. Түштүк жарым шарда Ажыдаар тоолорунун айдарым капталдарында <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Мадагаскарда жаан-чачын мол жаайт.<br>Африканын үстүндөгү негизги циркуляциялык процесс ‒ тропиктик абанын пассатар <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> кириши. Пассаттык тропиктик аба ички тропиктик конвергенциянын түндүк <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> түштүк зоналарында экватордук аба <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> беттешип, циклондук депрессия пайда болот да нөшөрлөгөн жаан-чачын алып келет. Пассаттык циркуляция муссондук циркуляция <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> татаалдашат. Муссондук циркуляция айрыкча Гвинея булуӊунун түндүк жээгине <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Африканын чыгыш чет жакасына мүнөздүү.<br>Атмосфералык циркуляциянын, температуранын <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> жааган жаан-чачындын сезондук өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу Гвинея булуӊунун жээктеринде <span cat="ж.кыск" oldv="ж-а">жана</span> Конго ойдуӊунда дайыма нымдуу, ысык ''экватордук климат'' (5‒7° түндүк кендиктер <span cat="ж.кыск" oldv="м-н">менен</span> 2‒3° түштүк кендиктердин аралыгында) түзүлөт. Камерун тоосунун этегинде жайгашкан[[File:АФРИКА61.png | thumb|Илгери үмүт тумшугу.]]</div></td></tr> </table>

imported>Begay http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A4%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%90&diff=72876&oldid=prev imported>Kadyrm: /* top */ категория кошуу 2024-09-12T04:53:54Z

<p><span dir="auto"><span class="autocomment">top: </span> категория кошуу</span></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">04:53, 12 Сентябрь (Аяк оона) 2024 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l293">293 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">293 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>|}</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>|}</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Африканын жергиликтүү калкы бир канча расага таандык. Сахаранын түндүгүндө европеид расасына тиешелүү инди-жер ортолук деӊиз расасы кеӊири таралган (арабдар, берберлер). Сахаранын түштүгүндө экватордук (негр-австралоиддик) расага кирген негр, негрилл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бушмен раса тибиндеги элдер жашайт. Негрлер терисинин өтө каралыгы, тармал чачтуу, калыӊ эриндүү, жазы мурундуу, узун бойлуулугу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> мүнөздөлөт. Негриллдер (Борбору африка пигмейлери) алардын өӊү бир аз агыраак, кыска бойлуу, жука эриндүү, денесинин түктүүлүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өзгөчөлөнөт. Бушмен (түштүк африкалык) раса тибиндегилер (бушмен <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> готтентот) негрлерге караганда сары-күрөӊ түстүү, орто бойлуулугу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат. Эфиопия <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Сомали жарым аралында жашаган элдер эфиоп (Чыгыш Африка) расасына таандык. Булар экватордук <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> европеид расасынын ортосундагы өткөөл орунда турушат. Чап жаак, кырдач мурундуу, эрди калыӊ, орто бойлуу, тармал чачтуу, кара тору келет. Мадагаскар аралынын эли негрлер <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түштүк азиялык расалардан турат.<br>Ад.: Африка. Энциклопедический справочник. Т. 1‒ 2. М., 1968; ''Барков А. С''. Африка. М., 1953; ''Власова Т. В''. Физическая география материков. Евразия. Африка. М., 1976; ''Дмитриевский Ю. Д.'' Внутренние воды Африки и их использование. Л., 1967; Физическая география Африки. М., 1973; Климат Африки. Л., 1967; ''Магидович И. П.'' Очерки по истории географических открытий. М., 1967; Физическая география материков и океанов. М., 1988; ''Хаин В. Е.'' Тектоника континентов и океанов (год 2000). М., 2001.<br>''Ө. Бараталиев.''</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Африканын жергиликтүү калкы бир канча расага таандык. Сахаранын түндүгүндө европеид расасына тиешелүү инди-жер ортолук деӊиз расасы кеӊири таралган (арабдар, берберлер). Сахаранын түштүгүндө экватордук (негр-австралоиддик) расага кирген негр, негрилл <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> бушмен раса тибиндеги элдер жашайт. Негрлер терисинин өтө каралыгы, тармал чачтуу, калыӊ эриндүү, жазы мурундуу, узун бойлуулугу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> мүнөздөлөт. Негриллдер (Борбору африка пигмейлери) алардын өӊү бир аз агыраак, кыска бойлуу, жука эриндүү, денесинин түктүүлүгү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> өзгөчөлөнөт. Бушмен (түштүк африкалык) раса тибиндегилер (бушмен <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> готтентот) негрлерге караганда сары-күрөӊ түстүү, орто бойлуулугу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> айырмаланат. Эфиопия <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> Сомали жарым аралында жашаган элдер эфиоп (Чыгыш Африка) расасына таандык. Булар экватордук <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> европеид расасынын ортосундагы өткөөл орунда турушат. Чап жаак, кырдач мурундуу, эрди калыӊ, орто бойлуу, тармал чачтуу, кара тору келет. Мадагаскар аралынын эли негрлер <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> түштүк азиялык расалардан турат.<br>Ад.: Африка. Энциклопедический справочник. Т. 1‒ 2. М., 1968; ''Барков А. С''. Африка. М., 1953; ''Власова Т. В''. Физическая география материков. Евразия. Африка. М., 1976; ''Дмитриевский Ю. Д.'' Внутренние воды Африки и их использование. Л., 1967; Физическая география Африки. М., 1973; Климат Африки. Л., 1967; ''Магидович И. П.'' Очерки по истории географических открытий. М., 1967; Физическая география материков и океанов. М., 1988; ''Хаин В. Е.'' Тектоника континентов и океанов (год 2000). М., 2001.<br>''Ө. Бараталиев.''</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Категория:1-Том]]</ins></div></td></tr> </table>

imported>Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A4%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%90&diff=72875&oldid=prev imported>Temirkan, 05:53, 29 Декабрь (Бештин айы) 2023 карата 2023-12-29T05:53:26Z

<p></p> <a href="//212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A4%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%90&diff=72875&oldid=72874">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

imported>Temirkan http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A4%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%90&diff=72874&oldid=prev imported>Begay, 04:00, 20 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 карата 2023-10-20T04:00:35Z

<p></p> <a href="//212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A4%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%90&diff=72874&oldid=72873">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

imported>Begay http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A4%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%90&diff=72873&oldid=prev imported>Begay, 09:37, 19 Октябрь (Тогуздун айы) 2023 карата 2023-10-19T09:37:22Z

<p></p> <a href="//212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A4%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%90&diff=72873&oldid=72872">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

imported>Begay http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A4%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%90&diff=72872&oldid=prev imported>Roza, 08:26, 13 Декабрь (Бештин айы) 2022 карата 2022-12-13T08:26:53Z

<p></p> <a href="//212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A4%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%90&diff=72872&oldid=72871">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

imported>Roza http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A4%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%90&diff=72871&oldid=prev imported>Temirkan, 09:26, 7 Декабрь (Бештин айы) 2022 карата 2022-12-07T09:26:17Z

<p></p> <a href="//212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A4%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%90&diff=72871&oldid=72870">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

imported>Temirkan http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A4%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%90&diff=72870&oldid=prev imported>Kadyrm: /* top */clean up, replaced: м-н → <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> (22), ж-а → <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> (45), а. и. → <span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span> 2022-12-05T11:57:10Z

<p><span dir="auto"><span class="autocomment">top: </span>clean up, replaced: м-н → <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> (22), ж-а → <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> (45), а. и. → <span cat='ж.кыск' oldv='а. и.'>анын ичинде</span></span></p> <a href="//212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A4%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%90&diff=72870&oldid=72868">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

imported>Kadyrm http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D0%A4%D0%A0%D0%98%D0%9A%D0%90&diff=72868&oldid=prev 556-684>KadyrM, 08:22, 20 Февраль (Бирдин айы) 2022 карата 2022-02-20T08:22:26Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">08:22, 20 Февраль (Бирдин айы) 2022 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div> </td></tr></table>

556-684>KadyrM