http://212.24.105.57:9989/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%90%D2%A2-%D0%A1%D0%95%D0%97%D0%98%D0%9CАҢ-СЕЗИМ - Түзөтүүлөр тарыхы2026-04-23T19:37:18ZУикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхыMediaWiki 1.40.0http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D2%A2-%D0%A1%D0%95%D0%97%D0%98%D0%9C&diff=75468&oldid=prevGulira, 10:41, 3 Март (Жалган куран) 2026 карата2026-03-03T10:41:29Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">10:41, 3 Март (Жалган куран) 2026 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АҢ-СЕЗИМ''' – адам чындыкты ойлом процессинде идеалдык жактан кайрадан калыбына келтирүүгө жөндөмдүүлүгүн белгилөөчү философиялык, социалдык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> психологиялык негизги түшүнүктөрдүн бири; башкача айтканда жогорку өнүккөн материяга гана таандык касиет – сапат. Ошондуктан аң-сезим жеке адам баласына гана тиешелүү, адамды башка жан-жаныбарлардан айырмалап-ажыратып турган касиет болуп саналат. Айрым “акылдуу” деген жаныбарларга (маймыл, ит, ат <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del> <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б. </del>) тажырыйба же эксперимент жасаганда алардын аң-сезиминде адамдын акыл-эсине окшош кылык-жоруктарды көргөзгөнү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> аларда чыныгы аң-сезим жок экендигин көрөбүз. Аларга карата “айбан интелекти” (интелект животных) же “айбан ойлому” (животное мышление) сыяктуу шарттуу (тырмакчада) түшүнүктөр колдонулат да, негизинен айбандар инстинкт аркылуу гана жашай ала тургандыгын, алардын жүргөн-турганы алардын өздөрүнө гана таандык инстинкт механизмине баш ийерин баарыбыз билебиз. Деги эле Аң-сезимди теориалык талдоо жагынан алып караганда эң эле татаал маселе. Аң-сезимдин ар кыл аныктамары бар. Анын айрымдарына токтоло кетели: Аң-сезим–бул аңдалып-баамдаган бытие; Аң-сезим – бул обьективдүү дүйнөнүн субьективдүү образы; Аң-сезим – бул субьективдүү болумуш (реальность); Аң-сезим – бул идеалык дүйнө (мир идеалность); Аң-сезим – бул адамдын дүйнөгө жасаган мамилеси (отношение) ж. б. Демек, Аң-сезим – дүйнөнүн, болумуштун чагылышы. Чагылуу бардык нерселерге таандык, бул – алардын өз ара бири-бирине тийгизген таасиринин натыйжасы. Аң-сезим – чагылуунун эң жогорку формасы, нерселердин мээге гана чагылышы. Ошон үчүн Аң-сезимдин келип чыгышы үчүн мээнин болушу зарыл. Бирок мээ өзүнөн өзү эле Аң-сезимди пайда кыла албайт. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Мис.</del>, жаңы төрөлгөн баланын мээси бар, бирок эси али жок. Демек, мээ –материанын формасы болуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> катар ал тубаса нерсе. Ал эми эс тубаса эмес, ар бир адам аны сырттан алат. Эгер жаңы төрөлгөн баланы эч бир сырткы дүйнө <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> катыштырбай, өзүнчө бир бөлөк жайда, бөлөк бир чоочун чөйрөдө өстүрсө, анда ал адам болбой калат да, айбандык сапаттан чыкпайт. Жаңы төрөлгөн балага сырткы дүйнө таасир эткенде, ал ошол сырткы дүйнө жөнүндөгү сигналдарды сезим мүчөлөрү (көз, кулак, мурун, тил, тери сезимдери) анын мээсине жеткирет. Натыйжада таасир эткен нерсенин элеси (тагы, изи, сүрөтү) мээге түшүп калат. Дал ушул элес Аң-сезим деп аталат. Демек, Аң-сезим – мээ <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> тышкы дүйнөнүн ортосундагы катынаштын натыйжасы. Учурунда Ф. Энгельс Аң-сезимди мээнин продуктусу деп баса белгилеген. Эгер тышкы дүйнө болбосо, анда анын мээ <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чагылышы болбой, анда анын элеси да калмак эмес. Марксизм пайда болгонго чейин философтор ой <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> нерсенин бири-бирине дал келиши кандайча жүрөт деген суроого так жооп бере алышкан эмес. Ошондуктан материализм Аң-сезимди тышкы материалдык дүйнөгө караганда экинчи, анын туундусу деп карайт. Материанын негизги касиети анын материалдуулугу, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">оъективдүүлүгү </del> болгон сыяктуу эле Аң-сезимдин негизги касиети – анын идеалдуулугу, субьективдүүлүгү. Бул касиеттин 2 белгиси бар: 1) ал адамдын мээсинде гана жашап, анын өзүнө баш ийет; 2) башкалардын сезим мүчөлөрүнө таасир этпейт, ошондуктан адамдар бири биринин оюн биле албайт. Өз оюнда эмне бар экенин ар бир адам өзү гана билет. Ал өзүнүн оюн башкаларга жеткирүү үчүн адам сөздү пайдаланат. Сөз болсо ар кандай тыбыштардын айкалышынан туруп, мээдеги субъективдүү элестин аты болуп саналат. Тыбыш – абанын толкуну, демек ал материалдык нерсе. Сөздү айтуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ойдогу элес туюнтулат. Ушул себептен Аң-сезимди биз идеалдуу дүйнө деп атайбыз. Анткени ал адамдын сезим мүчөлөрүнө чагылбайт. Аң-сезимдин 2 баскычы бар: алардын бири – сезүү. Ал 2 формадан турат: сезүү – сезим мүчөлөрүнө чагылуу аркылуу калтырылган тышкы дүйнөнүн тагы. Булар мээси, нерви бар бардык жаныбарларга таандык. Алардан адамдын айырмачылыгы Аң-сезимдин 2-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">баскычна </del> ээ болгондугунда. Ал абстракттык ойлоо болуп саналат. Бул да 2 формадан турат, түшүнүк – нерселердин идеалдык элеси, анын аты сөз болуп саналат; ой жүгүртүү – сөз тизмеги, сүйлөмдөр; кортунду-ойлоонун натыйжасы. Мында адам тышкы дүйнө <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> сөз аркылуу байланышат. Бул баскыч – абстрактуу ойлоо. Аң-сезим – биологиялык элес, коомдук кубулуш. Ошондуктан коомдук практиканын негизинде калыптанган Аң-сезим– индивиддик (өздүк) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> коомдук болуп эки формада жүрөт. Мында коомдук Аң-сезим – коомдук болумуштун чагылуусу; коомдук Аң-сезимдин формалары: илим, философия, искусство, адеп-ахлак, дин, саясат, укук. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АҢ-СЕЗИМ''' – адам чындыкты ойлом процессинде идеалдык жактан кайрадан калыбына келтирүүгө жөндөмдүүлүгүн белгилөөчү философиялык, социалдык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> психологиялык негизги түшүнүктөрдүн бири; башкача айтканда жогорку өнүккөн материяга гана таандык касиет – сапат. Ошондуктан аң-сезим жеке адам баласына гана тиешелүү, адамды башка жан-жаныбарлардан айырмалап-ажыратып турган касиет болуп саналат. Айрым “акылдуу” деген жаныбарларга (маймыл, ит, ат <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins> <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">башка </ins>) тажырыйба же эксперимент жасаганда алардын аң-сезиминде адамдын акыл-эсине окшош кылык-жоруктарды көргөзгөнү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> аларда чыныгы аң-сезим жок экендигин көрөбүз. Аларга карата “айбан интелекти” (интелект животных) же “айбан ойлому” (животное мышление) сыяктуу шарттуу (тырмакчада) түшүнүктөр колдонулат да, негизинен айбандар инстинкт аркылуу гана жашай ала тургандыгын, алардын жүргөн-турганы алардын өздөрүнө гана таандык инстинкт механизмине баш ийерин баарыбыз билебиз. Деги эле Аң-сезимди теориалык талдоо жагынан алып караганда эң эле татаал маселе. Аң-сезимдин ар кыл аныктамары бар. Анын айрымдарына токтоло кетели: Аң-сезим–бул аңдалып-баамдаган бытие; Аң-сезим – бул обьективдүү дүйнөнүн субьективдүү образы; Аң-сезим – бул субьективдүү болумуш (реальность); Аң-сезим – бул идеалык дүйнө (мир идеалность); Аң-сезим – бул адамдын дүйнөгө жасаган мамилеси (отношение) ж. б. Демек, Аң-сезим – дүйнөнүн, болумуштун чагылышы. Чагылуу бардык нерселерге таандык, бул – алардын өз ара бири-бирине тийгизген таасиринин натыйжасы. Аң-сезим – чагылуунун эң жогорку формасы, нерселердин мээге гана чагылышы. Ошон үчүн Аң-сезимдин келип чыгышы үчүн мээнин болушу зарыл. Бирок мээ өзүнөн өзү эле Аң-сезимди пайда кыла албайт. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Мисалы</ins>, жаңы төрөлгөн баланын мээси бар, бирок эси али жок. Демек, мээ –материанын формасы болуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> катар ал тубаса нерсе. Ал эми эс тубаса эмес, ар бир адам аны сырттан алат. Эгер жаңы төрөлгөн баланы эч бир сырткы дүйнө <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> катыштырбай, өзүнчө бир бөлөк жайда, бөлөк бир чоочун чөйрөдө өстүрсө, анда ал адам болбой калат да, айбандык сапаттан чыкпайт. Жаңы төрөлгөн балага сырткы дүйнө таасир эткенде, ал ошол сырткы дүйнө жөнүндөгү сигналдарды сезим мүчөлөрү (көз, кулак, мурун, тил, тери сезимдери) анын мээсине жеткирет. Натыйжада таасир эткен нерсенин элеси (тагы, изи, сүрөтү) мээге түшүп калат. Дал ушул элес Аң-сезим деп аталат. Демек, Аң-сезим – мээ <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> тышкы дүйнөнүн ортосундагы катынаштын натыйжасы. Учурунда Ф. Энгельс Аң-сезимди мээнин продуктусу деп баса белгилеген. Эгер тышкы дүйнө болбосо, анда анын мээ <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чагылышы болбой, анда анын элеси да калмак эмес. Марксизм пайда болгонго чейин философтор ой <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> нерсенин бири-бирине дал келиши кандайча жүрөт деген суроого так жооп бере алышкан эмес. Ошондуктан материализм Аң-сезимди тышкы материалдык дүйнөгө караганда экинчи, анын туундусу деп карайт. Материанын негизги касиети анын материалдуулугу, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">объективдүүлүгү </ins> болгон сыяктуу эле Аң-сезимдин негизги касиети – анын идеалдуулугу, субьективдүүлүгү. Бул касиеттин 2 белгиси бар: 1) ал адамдын мээсинде гана жашап, анын өзүнө баш ийет; 2) башкалардын сезим мүчөлөрүнө таасир этпейт, ошондуктан адамдар бири биринин оюн биле албайт. Өз оюнда эмне бар экенин ар бир адам өзү гана билет. Ал өзүнүн оюн башкаларга жеткирүү үчүн адам сөздү пайдаланат. Сөз болсо ар кандай тыбыштардын айкалышынан туруп, мээдеги субъективдүү элестин аты болуп саналат. Тыбыш – абанын толкуну, демек ал материалдык нерсе. Сөздү айтуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ойдогу элес туюнтулат. Ушул себептен Аң-сезимди биз идеалдуу дүйнө деп атайбыз. Анткени ал адамдын сезим мүчөлөрүнө чагылбайт. Аң-сезимдин 2 баскычы бар: алардын бири – сезүү. Ал 2 формадан турат: сезүү – сезим мүчөлөрүнө чагылуу аркылуу калтырылган тышкы дүйнөнүн тагы. Булар мээси, нерви бар бардык жаныбарларга таандык. Алардан адамдын айырмачылыгы Аң-сезимдин 2-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">баскычына </ins> ээ болгондугунда. Ал абстракттык ойлоо болуп саналат. Бул да 2 формадан турат, түшүнүк – нерселердин идеалдык элеси, анын аты сөз болуп саналат; ой жүгүртүү – сөз тизмеги, сүйлөмдөр; кортунду-ойлоонун натыйжасы. Мында адам тышкы дүйнө <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> сөз аркылуу байланышат. Бул баскыч – абстрактуу ойлоо. Аң-сезим – биологиялык элес, коомдук кубулуш. Ошондуктан коомдук практиканын негизинде калыптанган Аң-сезим– индивиддик (өздүк) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> коомдук болуп эки формада жүрөт. Мында коомдук Аң-сезим – коомдук болумуштун чагылуусу; коомдук Аң-сезимдин формалары: илим, философия, искусство, адеп-ахлак, дин, саясат, укук. </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ж.Арзыкулов</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ж.Арзыкулов<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. </ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:1-Том]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:1-Том]]</div></td></tr>
</table>Gulirahttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D2%A2-%D0%A1%D0%95%D0%97%D0%98%D0%9C&diff=74389&oldid=previmported>Kadyrm: /* top */ категория кошуу2024-09-12T05:03:52Z<p><span dir="auto"><span class="autocomment">top: </span> категория кошуу</span></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">05:03, 12 Сентябрь (Аяк оона) 2024 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l2">2 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">2 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ж.Арзыкулов</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ж.Арзыкулов</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[Категория:1-Том]]</ins></div></td></tr>
</table>imported>Kadyrmhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D2%A2-%D0%A1%D0%95%D0%97%D0%98%D0%9C&diff=74388&oldid=previmported>Temirkan, 05:29, 10 Январь (Үчтүн айы) 2024 карата2024-01-10T05:29:22Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">05:29, 10 Январь (Үчтүн айы) 2024 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АҢ-СЕЗИМ''' – адам чындыкты ойлом процессинде идеалдык жактан кайрадан калыбына келтирүүгө жөндөмдүүлүгүн белгилөөчү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">филос.</del>, социалдык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> психологиялык негизги түшүнүктөрдүн бири; <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б. а. </del> жогорку өнүккөн материяга гана таандык касиет – сапат. Ошондуктан аң-сезим жеке адам баласына гана тиешелүү, адамды башка жан-жаныбарлардан айырмалап-ажыратып турган касиет болуп саналат. Айрым “акылдуу” деген жаныбарларга (маймыл, ит, ат ж. б. ) тажырыйба же эксперимент жасаганда алардын аң-сезиминде адамдын акыл-эсине окшош кылык-жоруктарды көргөзгөнү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> аларда чыныгы аң-сезим жок экендигин көрөбүз. Аларга карата “айбан интелекти” (интелект животных) же “айбан ойлому” (животное мышление) сыяктуу шарттуу (тырмакчада) түшүнүктөр колдонулат да, негизинен айбандар инстинкт аркылуу гана жашай <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">алатургандыгын</del>, алардын жүргөн-турганы алардын өздөрүнө гана таандык инстинкт механизмине баш ийерин баарыбыз билебиз. Деги эле <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">с-ди </del> теориалык талдоо <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жагнынан </del> алып караганда эң эле татаал маселе. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">с-дин </del> ар кыл аныктамары бар. Анын айрымдарына токтоло кетели: Аң-сезим–бул аңдалып-баамдаган бытие; Аң-сезим – бул обьективдүү дүйнөнүн субьективдүү образы; Аң-сезим – бул субьективдүү болумуш (реальность); Аң-сезим – бул идеалык дүйнө (мир идеалность); Аң-сезим – бул адамдын дүйнөгө жасаган мамилеси (отношение) ж. б. Демек, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">с. </del>– дүйнөнүн, болумуштун чагылышы. Чагылуу бардык нерселерге таандык, бул – алардын өз ара бири-бирине тийгизген таасиринин натыйжасы. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">с. </del>– чагылуунун эң жогорку формасы, нерселердин мээге гана чагылышы. Ошон үчүн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А.-с</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дин </del> келип чыгышы үчүн мээнин болушу зарыл. Бирок мээ өзүнөн өзү эле <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А.-с</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ди </del> пайда кыла албайт. Мис., жаңы төрөлгөн баланын мээси бар, бирок эси али жок. Демек, мээ –материанын формасы болуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> катар ал тубаса нерсе. Ал эми эс тубаса эмес, ар бир адам аны сырттан алат. Эгер жаңы төрөлгөн баланы эч бир сырткы дүйнө <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> катыштырбай, өзүнчө бир бөлөк жайда, бөлөк бир чоочун чөйрөдө өстүрсө, анда ал адам болбой калат да, айбандык сапаттан чыкпайт. Жаңы төрөлгөн балага сырткы дүйнө таасир эткенде, ал ошол сырткы дүйнө <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-дөгү </del> сигналдарды сезим мүчөлөрү (көз, кулак, мурун, тил, тери сезимдери) анын мээсине жеткирет. Натыйжада таасир эткен нерсенин элеси (тагы, изи, сүрөтү) мээге түшүп калат. Дал ушул элес <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">с. </del> деп аталат. Демек, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">с. </del>– мээ <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> тышкы дүйнөнүн ортосундагы катынаштын натыйжасы. Учурунда Ф. Энгельс <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А.-с</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ди </del> мээнин продуктусу деп баса белгилеген. Эгер тышкы дүйнө болбосо, анда анын мээ <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чагылышы болбой, анда анын элеси да калмак эмес. Марксизм пайда болгонго чейин философтор ой <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> нерсенин бири-бирине дал келиши кандайча жүрөт деген суроого так жооп бере алышкан эмес. Ошондуктан материализм <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">с-ди </del> тышкы материалдык дүйнөгө караганда экинчи, анын туундусу деп карайт. Материанын негизги касиети анын материалдуулугу, оъективдүүлүгү болгон сыяктуу эле <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">с-дин </del> негизги касиети – анын идеалдуулугу, субьективдүүлүгү. Бул касиеттин 2 белгиси бар: 1) ал адамдын мээсинде гана жашап, анын өзүнө баш ийет; 2) башкалардын сезим <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мүчөлөрөнө </del> таасир этпейт, ошондуктан адамдар бири биринин оюн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">билеалбайт</del>. Өз оюнда эмне бар экенин ар бир адам өзү гана билет. Ал өзүнүн оюн башкаларга жеткирүү үчүн адам сөздү пайдаланат. Сөз болсо ар кандай тыбыштардын айкалышынан туруп, мээдеги субъективдүү элестин аты болуп саналат. Тыбыш – абанын толкуну, демек ал материалдык нерсе. Сөздү айтуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ойдогу элес туюнтулат. Ушул себептен <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">с-ди </del> биз идеалдуу дүйнө деп атайбыз. Анткени ал адамдын сезим мүчөлөрүнө чагылбайт. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А.-с</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дин </del> 2 баскычы бар: алардын бири – сезүү. Ал 2 формадан турат: сезүү – сезим мүчөлөрүнө чагылуу аркылуу калтырылган тышкы дүйнөнүн тагы. Булар мээси, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">нерби </del> бар бардык жаныбарларга таандык. Алардан адамдын айырмачылыгы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">с-дин </del> 2-баскычна ээ болгондугунда. Ал абстракттык ойлоо болуп саналат. Бул да 2 формадан турат, түшүнүк – нерселердин идеалдык элеси, анын аты сөз болуп саналат; ой жүгүртүү – сөз тизмеги, сүйлөмдөр; кортунду-ойлоонун натыйжасы. Мында адам тышкы дүйнө <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> сөз аркылуу байланышат. Бул баскыч – абстрактуу ойлоо. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">с. </del>– биологиялык элес, коомдук кубулуш. Ошондуктан коомдук практиканын негизинде калыптанган <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">с. – </del>индивиддик (өздүк) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> коомдук болуп эки формада жүрөт. Мында коомдук <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">с. </del>– коомдук болумуштун чагылуусу; коомдук <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А.-с</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дин </del> формалары: илим, философия, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">иск-во</del>, адеп-ахлак, дин, саясат, укук. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>Ж.Арзыкулов</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АҢ-СЕЗИМ''' – адам чындыкты ойлом процессинде идеалдык жактан кайрадан калыбына келтирүүгө жөндөмдүүлүгүн белгилөөчү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">философиялык</ins>, социалдык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> психологиялык негизги түшүнүктөрдүн бири; <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">башкача айтканда </ins> жогорку өнүккөн материяга гана таандык касиет – сапат. Ошондуктан аң-сезим жеке адам баласына гана тиешелүү, адамды башка жан-жаныбарлардан айырмалап-ажыратып турган касиет болуп саналат. Айрым “акылдуу” деген жаныбарларга (маймыл, ит, ат ж. б. ) тажырыйба же эксперимент жасаганда алардын аң-сезиминде адамдын акыл-эсине окшош кылык-жоруктарды көргөзгөнү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> аларда чыныгы аң-сезим жок экендигин көрөбүз. Аларга карата “айбан интелекти” (интелект животных) же “айбан ойлому” (животное мышление) сыяктуу шарттуу (тырмакчада) түшүнүктөр колдонулат да, негизинен айбандар инстинкт аркылуу гана жашай <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ала тургандыгын</ins>, алардын жүргөн-турганы алардын өздөрүнө гана таандык инстинкт механизмине баш ийерин баарыбыз билебиз. Деги эле <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Аң</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">сезимди </ins> теориалык талдоо <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жагынан </ins> алып караганда эң эле татаал маселе. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Аң</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">сезимдин </ins> ар кыл аныктамары бар. Анын айрымдарына токтоло кетели: Аң-сезим–бул аңдалып-баамдаган бытие; Аң-сезим – бул обьективдүү дүйнөнүн субьективдүү образы; Аң-сезим – бул субьективдүү болумуш (реальность); Аң-сезим – бул идеалык дүйнө (мир идеалность); Аң-сезим – бул адамдын дүйнөгө жасаган мамилеси (отношение) ж. б. Демек, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Аң</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">сезим </ins>– дүйнөнүн, болумуштун чагылышы. Чагылуу бардык нерселерге таандык, бул – алардын өз ара бири-бирине тийгизген таасиринин натыйжасы. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Аң</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">сезим </ins>– чагылуунун эң жогорку формасы, нерселердин мээге гана чагылышы. Ошон үчүн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Аң</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">сезимдин </ins> келип чыгышы үчүн мээнин болушу зарыл. Бирок мээ өзүнөн өзү эле <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Аң</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">сезимди </ins> пайда кыла албайт. Мис., жаңы төрөлгөн баланын мээси бар, бирок эси али жок. Демек, мээ –материанын формасы болуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> катар ал тубаса нерсе. Ал эми эс тубаса эмес, ар бир адам аны сырттан алат. Эгер жаңы төрөлгөн баланы эч бир сырткы дүйнө <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> катыштырбай, өзүнчө бир бөлөк жайда, бөлөк бир чоочун чөйрөдө өстүрсө, анда ал адам болбой калат да, айбандык сапаттан чыкпайт. Жаңы төрөлгөн балага сырткы дүйнө таасир эткенде, ал ошол сырткы дүйнө <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жөнүндөгү </ins> сигналдарды сезим мүчөлөрү (көз, кулак, мурун, тил, тери сезимдери) анын мээсине жеткирет. Натыйжада таасир эткен нерсенин элеси (тагы, изи, сүрөтү) мээге түшүп калат. Дал ушул элес <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Аң</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">сезим </ins> деп аталат. Демек, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Аң</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">сезим </ins>– мээ <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> тышкы дүйнөнүн ортосундагы катынаштын натыйжасы. Учурунда Ф. Энгельс <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Аң</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">сезимди </ins> мээнин продуктусу деп баса белгилеген. Эгер тышкы дүйнө болбосо, анда анын мээ <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чагылышы болбой, анда анын элеси да калмак эмес. Марксизм пайда болгонго чейин философтор ой <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> нерсенин бири-бирине дал келиши кандайча жүрөт деген суроого так жооп бере алышкан эмес. Ошондуктан материализм <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Аң</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">сезимди </ins> тышкы материалдык дүйнөгө караганда экинчи, анын туундусу деп карайт. Материанын негизги касиети анын материалдуулугу, оъективдүүлүгү болгон сыяктуу эле <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Аң</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">сезимдин </ins> негизги касиети – анын идеалдуулугу, субьективдүүлүгү. Бул касиеттин 2 белгиси бар: 1) ал адамдын мээсинде гана жашап, анын өзүнө баш ийет; 2) башкалардын сезим <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мүчөлөрүнө </ins> таасир этпейт, ошондуктан адамдар бири биринин оюн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">биле албайт</ins>. Өз оюнда эмне бар экенин ар бир адам өзү гана билет. Ал өзүнүн оюн башкаларга жеткирүү үчүн адам сөздү пайдаланат. Сөз болсо ар кандай тыбыштардын айкалышынан туруп, мээдеги субъективдүү элестин аты болуп саналат. Тыбыш – абанын толкуну, демек ал материалдык нерсе. Сөздү айтуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ойдогу элес туюнтулат. Ушул себептен <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Аң</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">сезимди </ins> биз идеалдуу дүйнө деп атайбыз. Анткени ал адамдын сезим мүчөлөрүнө чагылбайт. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Аң</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">сезимдин </ins> 2 баскычы бар: алардын бири – сезүү. Ал 2 формадан турат: сезүү – сезим мүчөлөрүнө чагылуу аркылуу калтырылган тышкы дүйнөнүн тагы. Булар мээси, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">нерви </ins> бар бардык жаныбарларга таандык. Алардан адамдын айырмачылыгы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Аң</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">сезимдин </ins> 2-баскычна ээ болгондугунда. Ал абстракттык ойлоо болуп саналат. Бул да 2 формадан турат, түшүнүк – нерселердин идеалдык элеси, анын аты сөз болуп саналат; ой жүгүртүү – сөз тизмеги, сүйлөмдөр; кортунду-ойлоонун натыйжасы. Мында адам тышкы дүйнө <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> сөз аркылуу байланышат. Бул баскыч – абстрактуу ойлоо. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Аң</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">сезим </ins>– биологиялык элес, коомдук кубулуш. Ошондуктан коомдук практиканын негизинде калыптанган <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Аң</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">сезим– </ins>индивиддик (өздүк) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> коомдук болуп эки формада жүрөт. Мында коомдук <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Аң</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">сезим </ins>– коомдук болумуштун чагылуусу; коомдук <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Аң</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">сезимдин </ins> формалары: илим, философия, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">искусство</ins>, адеп-ахлак, дин, саясат, укук. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ж.Арзыкулов</div></td></tr>
</table>imported>Temirkanhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D2%A2-%D0%A1%D0%95%D0%97%D0%98%D0%9C&diff=74387&oldid=previmported>Temirkan, 09:47, 15 Декабрь (Бештин айы) 2022 карата2022-12-15T09:47:09Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">09:47, 15 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АҢ-СЕЗИМ''' – адам чындыкты ойлом процессинде идеалдык жактан кайрадан калыбына келтирүүгө <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жөндңмдүүлүгүн </del> белгилөөчү филос., социалдык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> психологиялык негизги түшүнүктөрдүн бири; б. а. жогорку өнүккөн материяга гана таандык касиет – сапат. Ошондуктан аң-сезим жеке адам баласына гана тиешелүү, адамды башка жан-жаныбарлардан айырмалап-ажыратып турган касиет болуп саналат. Айрым “акылдуу” деген жаныбарларга (маймыл, ит, ат ж. б. ) тажырыйба же эксперимент жасаганда алардын аң-сезиминде адамдын акыл-эсине окшош кылык-жоруктарды көргөзгөнү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> аларда чыныгы аң-сезим жок экендигин көрөбүз. Аларга карата “айбан интелекти” (интелект животных) же “айбан ойлому” (животное мышление) сыяктуу шарттуу (тырмакчада) түшүнүктөр колдонулат да, негизинен айбандар инстинкт аркылуу гана жашай алатургандыгын, алардын жүргөн-турганы алардын өздөрүнө гана таандык инстинкт механизмине баш ийерин баарыбыз билебиз. Деги эле А.-с-ди теориалык талдоо жагнынан алып караганда эң эле татаал маселе. А.-с-дин ар кыл аныктамары бар. Анын айрымдарына токтоло кетели: Аң-сезим–бул аңдалып-баамдаган бытие; Аң-сезим – бул обьективдүү дүйнөнүн субьективдүү образы; Аң-сезим – бул субьективдүү болумуш (реальность); Аң-сезим – бул идеалык дүйнө (мир идеалность); Аң-сезим – бул адамдын дүйнөгө жасаган мамилеси (отношение) ж. б. Демек, А.-с. – дүйнөнүн, болумуштун чагылышы. Чагылуу бардык нерселерге таандык, бул – алардын өз ара бири-бирине тийгизген таасиринин натыйжасы. А.-с. – чагылуунун эң жогорку формасы, нерселердин мээге гана чагылышы. Ошон үчүн А.-с-дин келип чыгышы үчүн мээнин болушу зарыл. Бирок мээ өзүнөн өзү эле А.-с-ди пайда кыла албайт. Мис., жаңы төрөлгөн баланын мээси бар, бирок эси али жок. Демек, мээ –материанын формасы болуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> катар ал тубаса нерсе. Ал эми эс тубаса эмес, ар бир адам аны сырттан алат. Эгер жаңы төрөлгөн баланы эч бир сырткы дүйнө <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> катыштырбай, өзүнчө бир бөлөк жайда, бөлөк бир чоочун чөйрөдө өстүрсө, анда ал адам болбой калат да, айбандык сапаттан чыкпайт. Жаңы төрөлгөн балага сырткы дүйнө таасир эткенде, ал ошол сырткы дүйнө ж-дөгү сигналдарды сезим мүчөлөрү (көз, кулак, мурун, тил, тери сезимдери) анын мээсине жеткирет. Натыйжада таасир эткен нерсенин элеси (тагы, изи, сүрөтү) мээге түшүп калат. Дал ушул элес А.-с. деп аталат. Демек, А.-с. – мээ <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> тышкы дүйнөнүн ортосундагы катынаштын натыйжасы. Учурунда Ф. Энгельс А.-с-ди мээнин продуктусу деп баса белгилеген. Эгер тышкы дүйнө болбосо, анда анын мээ <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чагылышы болбой, анда анын элеси да калмак эмес. Марксизм пайда болгонго чейин философтор ой <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> нерсенин бири-бирине дал келиши кандайча жүрөт деген суроого так жооп бере алышкан эмес. Ошондуктан материализм А.-с-ди тышкы материалдык дүйнөгө караганда экинчи, анын туундусу деп карайт. Материанын негизги касиети анын материалдуулугу, оъективдүүлүгү болгон сыяктуу эле А.-с-дин негизги касиети – анын идеалдуулугу, субьективдүүлүгү. Бул касиеттин 2 белгиси бар: 1) ал адамдын мээсинде гана жашап, анын өзүнө баш ийет; 2) башкалардын сезим мүчөлөрөнө таасир этпейт, ошондуктан адамдар бири биринин оюн билеалбайт. Өз оюнда эмне бар экенин ар бир адам өзү гана билет. Ал өзүнүн оюн башкаларга жеткирүү үчүн адам сөздү пайдаланат. Сөз болсо ар кандай тыбыштардын айкалышынан туруп, мээдеги субъективдүү элестин аты болуп саналат. Тыбыш – абанын толкуну, демек ал материалдык нерсе. Сөздү айтуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ойдогу элес туюнтулат. Ушул себептен А-с-ди биз идеалдуу дүйнө деп атайбыз. Анткени ал адамдын сезим мүчөлөрүнө чагылбайт. А.-с-дин 2 баскычы бар: алардын бири – сезүү. Ал 2 формадан турат: сезүү – сезим мүчөлөрүнө чагылуу аркылуу калтырылган тышкы дүйнөнүн тагы. Булар мээси, нерби бар бардык жаныбарларга таандык. Алардан адамдын айырмачылыгы А.-с-дин 2-баскычна ээ болгондугунда. Ал абстракттык ойлоо болуп саналат. Бул да 2 формадан турат, түшүнүк – нерселердин идеалдык элеси, анын аты сөз болуп саналат; ой жүгүртүү – сөз тизмеги, сүйлөмдөр; кортунду-ойлоонун натыйжасы. Мында адам тышкы дүйнө <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> сөз аркылуу байланышат. Бул баскыч – абстрактуу ойлоо. А.-с. – биологиялык элес, коомдук кубулуш. Ошондуктан коомдук практиканын негизинде калыптанган А.-с. – индивиддик (өздүк) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> коомдук болуп эки формада жүрөт. Мында коомдук А.-с. – коомдук болумуштун чагылуусу; коомдук А.-с-дин формалары: илим, философия, иск-во, адеп-ахлак, дин, саясат, укук. Ж.Арзыкулов</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АҢ-СЕЗИМ''' – адам чындыкты ойлом процессинде идеалдык жактан кайрадан калыбына келтирүүгө <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жөндөмдүүлүгүн </ins> белгилөөчү филос., социалдык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> психологиялык негизги түшүнүктөрдүн бири; б. а. жогорку өнүккөн материяга гана таандык касиет – сапат. Ошондуктан аң-сезим жеке адам баласына гана тиешелүү, адамды башка жан-жаныбарлардан айырмалап-ажыратып турган касиет болуп саналат. Айрым “акылдуу” деген жаныбарларга (маймыл, ит, ат ж. б. ) тажырыйба же эксперимент жасаганда алардын аң-сезиминде адамдын акыл-эсине окшош кылык-жоруктарды көргөзгөнү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> аларда чыныгы аң-сезим жок экендигин көрөбүз. Аларга карата “айбан интелекти” (интелект животных) же “айбан ойлому” (животное мышление) сыяктуу шарттуу (тырмакчада) түшүнүктөр колдонулат да, негизинен айбандар инстинкт аркылуу гана жашай алатургандыгын, алардын жүргөн-турганы алардын өздөрүнө гана таандык инстинкт механизмине баш ийерин баарыбыз билебиз. Деги эле А.-с-ди теориалык талдоо жагнынан алып караганда эң эле татаал маселе. А.-с-дин ар кыл аныктамары бар. Анын айрымдарына токтоло кетели: Аң-сезим–бул аңдалып-баамдаган бытие; Аң-сезим – бул обьективдүү дүйнөнүн субьективдүү образы; Аң-сезим – бул субьективдүү болумуш (реальность); Аң-сезим – бул идеалык дүйнө (мир идеалность); Аң-сезим – бул адамдын дүйнөгө жасаган мамилеси (отношение) ж. б. Демек, А.-с. – дүйнөнүн, болумуштун чагылышы. Чагылуу бардык нерселерге таандык, бул – алардын өз ара бири-бирине тийгизген таасиринин натыйжасы. А.-с. – чагылуунун эң жогорку формасы, нерселердин мээге гана чагылышы. Ошон үчүн А.-с-дин келип чыгышы үчүн мээнин болушу зарыл. Бирок мээ өзүнөн өзү эле А.-с-ди пайда кыла албайт. Мис., жаңы төрөлгөн баланын мээси бар, бирок эси али жок. Демек, мээ –материанын формасы болуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> катар ал тубаса нерсе. Ал эми эс тубаса эмес, ар бир адам аны сырттан алат. Эгер жаңы төрөлгөн баланы эч бир сырткы дүйнө <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> катыштырбай, өзүнчө бир бөлөк жайда, бөлөк бир чоочун чөйрөдө өстүрсө, анда ал адам болбой калат да, айбандык сапаттан чыкпайт. Жаңы төрөлгөн балага сырткы дүйнө таасир эткенде, ал ошол сырткы дүйнө ж-дөгү сигналдарды сезим мүчөлөрү (көз, кулак, мурун, тил, тери сезимдери) анын мээсине жеткирет. Натыйжада таасир эткен нерсенин элеси (тагы, изи, сүрөтү) мээге түшүп калат. Дал ушул элес А.-с. деп аталат. Демек, А.-с. – мээ <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> тышкы дүйнөнүн ортосундагы катынаштын натыйжасы. Учурунда Ф. Энгельс А.-с-ди мээнин продуктусу деп баса белгилеген. Эгер тышкы дүйнө болбосо, анда анын мээ <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чагылышы болбой, анда анын элеси да калмак эмес. Марксизм пайда болгонго чейин философтор ой <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> нерсенин бири-бирине дал келиши кандайча жүрөт деген суроого так жооп бере алышкан эмес. Ошондуктан материализм А.-с-ди тышкы материалдык дүйнөгө караганда экинчи, анын туундусу деп карайт. Материанын негизги касиети анын материалдуулугу, оъективдүүлүгү болгон сыяктуу эле А.-с-дин негизги касиети – анын идеалдуулугу, субьективдүүлүгү. Бул касиеттин 2 белгиси бар: 1) ал адамдын мээсинде гана жашап, анын өзүнө баш ийет; 2) башкалардын сезим мүчөлөрөнө таасир этпейт, ошондуктан адамдар бири биринин оюн билеалбайт. Өз оюнда эмне бар экенин ар бир адам өзү гана билет. Ал өзүнүн оюн башкаларга жеткирүү үчүн адам сөздү пайдаланат. Сөз болсо ар кандай тыбыштардын айкалышынан туруп, мээдеги субъективдүү элестин аты болуп саналат. Тыбыш – абанын толкуну, демек ал материалдык нерсе. Сөздү айтуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ойдогу элес туюнтулат. Ушул себептен А-с-ди биз идеалдуу дүйнө деп атайбыз. Анткени ал адамдын сезим мүчөлөрүнө чагылбайт. А.-с-дин 2 баскычы бар: алардын бири – сезүү. Ал 2 формадан турат: сезүү – сезим мүчөлөрүнө чагылуу аркылуу калтырылган тышкы дүйнөнүн тагы. Булар мээси, нерби бар бардык жаныбарларга таандык. Алардан адамдын айырмачылыгы А.-с-дин 2-баскычна ээ болгондугунда. Ал абстракттык ойлоо болуп саналат. Бул да 2 формадан турат, түшүнүк – нерселердин идеалдык элеси, анын аты сөз болуп саналат; ой жүгүртүү – сөз тизмеги, сүйлөмдөр; кортунду-ойлоонун натыйжасы. Мында адам тышкы дүйнө <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> сөз аркылуу байланышат. Бул баскыч – абстрактуу ойлоо. А.-с. – биологиялык элес, коомдук кубулуш. Ошондуктан коомдук практиканын негизинде калыптанган А.-с. – индивиддик (өздүк) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> коомдук болуп эки формада жүрөт. Мында коомдук А.-с. – коомдук болумуштун чагылуусу; коомдук А.-с-дин формалары: илим, философия, иск-во, адеп-ахлак, дин, саясат, укук. Ж.Арзыкулов</div></td></tr>
</table>imported>Temirkanhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D2%A2-%D0%A1%D0%95%D0%97%D0%98%D0%9C&diff=74386&oldid=previmported>Temirkan, 09:46, 15 Декабрь (Бештин айы) 2022 карата2022-12-15T09:46:33Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">09:46, 15 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АҢ-СЕЗИМ''' – адам чындыкты ойлом процессинде идеалдык жактан кайрадан калыбына келтирүүгө жөндңмдүүлүгүн белгилөөчү филос., социалдык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> психологиялык негизги түшүнүктөрдүн бири; б. а. жогорку өнүккөн материяга гана таандык касиет – сапат. Ошондуктан аң-сезим жеке адам баласына гана тиешелүү, адамды башка жан-жаныбарлардан айырмалап-ажыратып турган касиет болуп саналат. Айрым “акылдуу” деген жаныбарларга (маймыл, ит, ат ж. б. ) тажырыйба же эксперимент жасаганда алардын аң-сезиминде адамдын акыл-эсине окшош кылык-жоруктарды көргөзгөнү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> аларда чыныгы аң-сезим жок экендигин көрөбүз. Аларга карата “айбан интелекти” (интелект животных) же “айбан ойлому” (животное мышление) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">сыйактуу </del> шарттуу (тырмакчада) түшүнүктөр колдонулат да, негизинен айбандар инстинкт аркылуу гана жашай алатургандыгын, алардын жүргөн-турганы алардын өздөрүнө гана таандык инстинкт механизмине баш ийерин баарыбыз билебиз. Деги эле А.-с-ди теориалык талдоо жагнынан алып караганда эң эле татаал маселе. А.-с-дин ар кыл аныктамары бар. Анын айрымдарына токтоло кетели: Аң-сезим–бул аңдалып-баамдаган бытие; Аң-сезим – бул обьективдүү дүйнөнүн субьективдүү образы; Аң-сезим – бул субьективдүү болумуш (реальность); Аң-сезим – бул идеалык дүйнө (мир идеалность); Аң-сезим – бул адамдын дүйнөгө жасаган мамилеси (отношение) ж. б. Демек, А.-с. – дүйнөнүн, болумуштун чагылышы. Чагылуу бардык нерселерге таандык, бул – алардын өз ара бири-бирине тийгизген таасиринин натыйжасы. А.-с. – чагылуунун эң жогорку формасы, нерселердин мээге гана чагылышы. Ошон үчүн А.-с-дин келип чыгышы үчүн мээнин болушу зарыл. Бирок мээ өзүнөн өзү эле А.-с-ди пайда кыла албайт. Мис., жаңы төрөлгөн баланын мээси бар, бирок эси али жок. Демек, мээ –материанын формасы болуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> катар ал тубаса нерсе. Ал эми эс тубаса эмес, ар бир адам аны сырттан алат. Эгер жаңы төрөлгөн баланы эч бир сырткы дүйнө <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> катыштырбай, өзүнчө бир бөлөк жайда, бөлөк бир чоочун чөйрөдө өстүрсө, анда ал адам болбой калат да, айбандык сапаттан чыкпайт. Жаңы төрөлгөн балага сырткы дүйнө таасир эткенде, ал ошол сырткы дүйнө ж-дөгү сигналдарды сезим мүчөлөрү (көз, кулак, мурун, тил, тери сезимдери) анын мээсине жеткирет. Натыйжада таасир эткен нерсенин элеси (тагы, изи, сүрөтү) мээге түшүп калат. Дал ушул элес А.-с. деп аталат. Демек, А.-с. – мээ <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> тышкы дүйнөнүн ортосундагы катынаштын натыйжасы. Учурунда Ф. Энгельс А.-с-ди мээнин продуктусу деп баса белгилеген. Эгер тышкы дүйнө болбосо, анда анын мээ <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чагылышы болбой, анда анын элеси да калмак эмес. Марксизм пайда болгонго чейин философтор ой <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> нерсенин бири-бирине дал келиши кандайча жүрөт деген суроого так жооп бере алышкан эмес. Ошондуктан материализм А.-с-ди тышкы материалдык дүйнөгө караганда экинчи, анын туундусу деп карайт. Материанын негизги касиети анын материалдуулугу, оъективдүүлүгү болгон сыяктуу эле А.-с-дин негизги касиети – анын идеалдуулугу, субьективдүүлүгү. Бул касиеттин 2 белгиси бар: 1) ал адамдын мээсинде гана жашап, анын өзүнө баш ийет; 2) башкалардын сезим мүчөлөрөнө таасир этпейт, ошондуктан адамдар бири биринин оюн билеалбайт. Өз оюнда эмне бар экенин ар бир адам өзү гана билет. Ал өзүнүн оюн башкаларга жеткирүү үчүн адам сөздү пайдаланат. Сөз болсо ар кандай тыбыштардын айкалышынан туруп, мээдеги субъективдүү элестин аты болуп саналат. Тыбыш – абанын толкуну, демек ал материалдык нерсе. Сөздү айтуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ойдогу элес туюнтулат. Ушул себептен А-с-ди биз идеалдуу дүйнө деп атайбыз. Анткени ал адамдын сезим мүчөлөрүнө чагылбайт. А.-с-дин 2 баскычы бар: алардын бири – сезүү. Ал 2 формадан турат: сезүү – сезим мүчөлөрүнө чагылуу аркылуу калтырылган тышкы дүйнөнүн тагы. Булар мээси, нерби бар бардык жаныбарларга таандык. Алардан адамдын айырмачылыгы А.-с-дин 2-баскычна ээ болгондугунда. Ал абстракттык ойлоо болуп саналат. Бул да 2 формадан турат, түшүнүк – нерселердин идеалдык элеси, анын аты сөз болуп саналат; ой жүгүртүү – сөз тизмеги, сүйлөмдөр; кортунду-ойлоонун натыйжасы. Мында адам тышкы дүйнө <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> сөз аркылуу байланышат. Бул баскыч – абстрактуу ойлоо. А.-с. – биологиялык элес, коомдук кубулуш. Ошондуктан коомдук практиканын негизинде калыптанган А.-с. – индивиддик (өздүк) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> коомдук болуп эки формада жүрөт. Мында коомдук А.-с. – коомдук болумуштун чагылуусу; коомдук А.-с-дин формалары: илим, философия, иск-во, адеп-ахлак, дин, саясат, укук. Ж. Арзыкулов</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АҢ-СЕЗИМ''' – адам чындыкты ойлом процессинде идеалдык жактан кайрадан калыбына келтирүүгө жөндңмдүүлүгүн белгилөөчү филос., социалдык <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> психологиялык негизги түшүнүктөрдүн бири; б. а. жогорку өнүккөн материяга гана таандык касиет – сапат. Ошондуктан аң-сезим жеке адам баласына гана тиешелүү, адамды башка жан-жаныбарлардан айырмалап-ажыратып турган касиет болуп саналат. Айрым “акылдуу” деген жаныбарларга (маймыл, ит, ат ж. б. ) тажырыйба же эксперимент жасаганда алардын аң-сезиминде адамдын акыл-эсине окшош кылык-жоруктарды көргөзгөнү <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> аларда чыныгы аң-сезим жок экендигин көрөбүз. Аларга карата “айбан интелекти” (интелект животных) же “айбан ойлому” (животное мышление) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">сыяктуу </ins> шарттуу (тырмакчада) түшүнүктөр колдонулат да, негизинен айбандар инстинкт аркылуу гана жашай алатургандыгын, алардын жүргөн-турганы алардын өздөрүнө гана таандык инстинкт механизмине баш ийерин баарыбыз билебиз. Деги эле А.-с-ди теориалык талдоо жагнынан алып караганда эң эле татаал маселе. А.-с-дин ар кыл аныктамары бар. Анын айрымдарына токтоло кетели: Аң-сезим–бул аңдалып-баамдаган бытие; Аң-сезим – бул обьективдүү дүйнөнүн субьективдүү образы; Аң-сезим – бул субьективдүү болумуш (реальность); Аң-сезим – бул идеалык дүйнө (мир идеалность); Аң-сезим – бул адамдын дүйнөгө жасаган мамилеси (отношение) ж. б. Демек, А.-с. – дүйнөнүн, болумуштун чагылышы. Чагылуу бардык нерселерге таандык, бул – алардын өз ара бири-бирине тийгизген таасиринин натыйжасы. А.-с. – чагылуунун эң жогорку формасы, нерселердин мээге гана чагылышы. Ошон үчүн А.-с-дин келип чыгышы үчүн мээнин болушу зарыл. Бирок мээ өзүнөн өзү эле А.-с-ди пайда кыла албайт. Мис., жаңы төрөлгөн баланын мээси бар, бирок эси али жок. Демек, мээ –материанын формасы болуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> катар ал тубаса нерсе. Ал эми эс тубаса эмес, ар бир адам аны сырттан алат. Эгер жаңы төрөлгөн баланы эч бир сырткы дүйнө <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> катыштырбай, өзүнчө бир бөлөк жайда, бөлөк бир чоочун чөйрөдө өстүрсө, анда ал адам болбой калат да, айбандык сапаттан чыкпайт. Жаңы төрөлгөн балага сырткы дүйнө таасир эткенде, ал ошол сырткы дүйнө ж-дөгү сигналдарды сезим мүчөлөрү (көз, кулак, мурун, тил, тери сезимдери) анын мээсине жеткирет. Натыйжада таасир эткен нерсенин элеси (тагы, изи, сүрөтү) мээге түшүп калат. Дал ушул элес А.-с. деп аталат. Демек, А.-с. – мээ <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> тышкы дүйнөнүн ортосундагы катынаштын натыйжасы. Учурунда Ф. Энгельс А.-с-ди мээнин продуктусу деп баса белгилеген. Эгер тышкы дүйнө болбосо, анда анын мээ <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> чагылышы болбой, анда анын элеси да калмак эмес. Марксизм пайда болгонго чейин философтор ой <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> нерсенин бири-бирине дал келиши кандайча жүрөт деген суроого так жооп бере алышкан эмес. Ошондуктан материализм А.-с-ди тышкы материалдык дүйнөгө караганда экинчи, анын туундусу деп карайт. Материанын негизги касиети анын материалдуулугу, оъективдүүлүгү болгон сыяктуу эле А.-с-дин негизги касиети – анын идеалдуулугу, субьективдүүлүгү. Бул касиеттин 2 белгиси бар: 1) ал адамдын мээсинде гана жашап, анын өзүнө баш ийет; 2) башкалардын сезим мүчөлөрөнө таасир этпейт, ошондуктан адамдар бири биринин оюн билеалбайт. Өз оюнда эмне бар экенин ар бир адам өзү гана билет. Ал өзүнүн оюн башкаларга жеткирүү үчүн адам сөздү пайдаланат. Сөз болсо ар кандай тыбыштардын айкалышынан туруп, мээдеги субъективдүү элестин аты болуп саналат. Тыбыш – абанын толкуну, демек ал материалдык нерсе. Сөздү айтуу <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> ойдогу элес туюнтулат. Ушул себептен А-с-ди биз идеалдуу дүйнө деп атайбыз. Анткени ал адамдын сезим мүчөлөрүнө чагылбайт. А.-с-дин 2 баскычы бар: алардын бири – сезүү. Ал 2 формадан турат: сезүү – сезим мүчөлөрүнө чагылуу аркылуу калтырылган тышкы дүйнөнүн тагы. Булар мээси, нерби бар бардык жаныбарларга таандык. Алардан адамдын айырмачылыгы А.-с-дин 2-баскычна ээ болгондугунда. Ал абстракттык ойлоо болуп саналат. Бул да 2 формадан турат, түшүнүк – нерселердин идеалдык элеси, анын аты сөз болуп саналат; ой жүгүртүү – сөз тизмеги, сүйлөмдөр; кортунду-ойлоонун натыйжасы. Мында адам тышкы дүйнө <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> сөз аркылуу байланышат. Бул баскыч – абстрактуу ойлоо. А.-с. – биологиялык элес, коомдук кубулуш. Ошондуктан коомдук практиканын негизинде калыптанган А.-с. – индивиддик (өздүк) <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> коомдук болуп эки формада жүрөт. Мында коомдук А.-с. – коомдук болумуштун чагылуусу; коомдук А.-с-дин формалары: илим, философия, иск-во, адеп-ахлак, дин, саясат, укук. Ж.Арзыкулов</div></td></tr>
</table>imported>Temirkanhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D2%A2-%D0%A1%D0%95%D0%97%D0%98%D0%9C&diff=74385&oldid=previmported>Kadyrm: /* top */clean up, replaced: м-н → <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> (8), ж-а → <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> (2)2022-12-05T12:06:46Z<p><span dir="auto"><span class="autocomment">top: </span>clean up, replaced: м-н → <span cat='ж.кыск' oldv='м-н'>менен</span> (8), ж-а → <span cat='ж.кыск' oldv='ж-а'>жана</span> (2)</span></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">12:06, 5 Декабрь (Бештин айы) 2022 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АҢ-СЕЗИМ''' – адам чындыкты ойлом процессинде идеалдык жактан кайрадан калыбына келтирүүгө жөндңмдүүлүгүн белгилөөчү филос., социалдык ж-а психологиялык негизги түшүнүктөрдүн бири; б. а. жогорку өнүккөн материяга гана таандык касиет – сапат. Ошондуктан аң-сезим жеке адам баласына гана тиешелүү, адамды башка жан-жаныбарлардан айырмалап-ажыратып турган касиет болуп саналат. Айрым “акылдуу” деген жаныбарларга (маймыл, ит, ат ж. б. ) тажырыйба же эксперимент жасаганда алардын аң-сезиминде адамдын акыл-эсине окшош кылык-жоруктарды көргөзгөнү м-н аларда чыныгы аң-сезим жок экендигин көрөбүз. Аларга карата “айбан интелекти” (интелект животных) же “айбан ойлому” (животное мышление) сыйактуу шарттуу (тырмакчада) түшүнүктөр колдонулат да, негизинен айбандар инстинкт аркылуу гана жашай алатургандыгын, алардын жүргөн-турганы алардын өздөрүнө гана таандык инстинкт механизмине баш ийерин баарыбыз билебиз. Деги эле А.-с-ди теориалык талдоо жагнынан алып караганда эң эле татаал маселе. А.-с-дин ар кыл аныктамары бар. Анын айрымдарына токтоло кетели: Аң-сезим–бул аңдалып-баамдаган бытие; Аң-сезим – бул обьективдүү дүйнөнүн субьективдүү образы; Аң-сезим – бул субьективдүү болумуш (реальность); Аң-сезим – бул идеалык дүйнө (мир идеалность); Аң-сезим – бул адамдын дүйнөгө жасаган мамилеси (отношение) ж. б. Демек, А.-с. – дүйнөнүн, болумуштун чагылышы. Чагылуу бардык нерселерге таандык, бул – алардын өз ара бири-бирине тийгизген таасиринин натыйжасы. А.-с. – чагылуунун эң жогорку формасы, нерселердин мээге гана чагылышы. Ошон үчүн А.-с-дин келип чыгышы үчүн мээнин болушу зарыл. Бирок мээ өзүнөн өзү эле А.-с-ди пайда кыла албайт. Мис., жаңы төрөлгөн баланын мээси бар, бирок эси али жок. Демек, мээ –материанын формасы болуу м-н катар ал тубаса нерсе. Ал эми эс тубаса эмес, ар бир адам аны сырттан алат. Эгер жаңы төрөлгөн баланы эч бир сырткы дүйнө м-н катыштырбай, өзүнчө бир бөлөк жайда, бөлөк бир чоочун чөйрөдө өстүрсө, анда ал адам болбой калат да, айбандык сапаттан чыкпайт. Жаңы төрөлгөн балага сырткы дүйнө таасир эткенде, ал ошол сырткы дүйнө ж-дөгү сигналдарды сезим мүчөлөрү (көз, кулак, мурун, тил, тери сезимдери) анын мээсине жеткирет. Натыйжада таасир эткен нерсенин элеси (тагы, изи, сүрөтү) мээге түшүп калат. Дал ушул элес А.-с. деп аталат. Демек, А.-с. – мээ м-н тышкы дүйнөнүн ортосундагы катынаштын натыйжасы. Учурунда Ф. Энгельс А.-с-ди мээнин продуктусу деп баса белгилеген. Эгер тышкы дүйнө болбосо, анда анын мээ м-н чагылышы болбой, анда анын элеси да калмак эмес. Марксизм пайда болгонго чейин философтор ой м-н нерсенин бири-бирине дал келиши кандайча жүрөт деген суроого так жооп бере алышкан эмес. Ошондуктан материализм А.-с-ди тышкы материалдык дүйнөгө караганда экинчи, анын туундусу деп карайт. Материанын негизги касиети анын материалдуулугу, оъективдүүлүгү болгон сыяктуу эле А.-с-дин негизги касиети – анын идеалдуулугу, субьективдүүлүгү. Бул касиеттин 2 белгиси бар: 1) ал адамдын мээсинде гана жашап, анын өзүнө баш ийет; 2) башкалардын сезим мүчөлөрөнө таасир этпейт, ошондуктан адамдар бири биринин оюн билеалбайт. Өз оюнда эмне бар экенин ар бир адам өзү гана билет. Ал өзүнүн оюн башкаларга жеткирүү үчүн адам сөздү пайдаланат. Сөз болсо ар кандай тыбыштардын айкалышынан туруп, мээдеги субъективдүү элестин аты болуп саналат. Тыбыш – абанын толкуну, демек ал материалдык нерсе. Сөздү айтуу м-н ойдогу элес туюнтулат. Ушул себептен А-с-ди биз идеалдуу дүйнө деп атайбыз. Анткени ал адамдын сезим мүчөлөрүнө чагылбайт. А.-с-дин 2 баскычы бар: алардын бири – сезүү. Ал 2 формадан турат: сезүү – сезим мүчөлөрүнө чагылуу аркылуу калтырылган тышкы дүйнөнүн тагы. Булар мээси, нерби бар бардык жаныбарларга таандык. Алардан адамдын айырмачылыгы А.-с-дин 2-баскычна ээ болгондугунда. Ал абстракттык ойлоо болуп саналат. Бул да 2 формадан турат, түшүнүк – нерселердин идеалдык элеси, анын аты сөз болуп саналат; ой жүгүртүү – сөз тизмеги, сүйлөмдөр; кортунду-ойлоонун натыйжасы. Мында адам тышкы дүйнө м-н сөз аркылуу байланышат. Бул баскыч – абстрактуу ойлоо. А.-с. – биологиялык элес, коомдук кубулуш. Ошондуктан коомдук практиканын негизинде калыптанган А.-с. – индивиддик (өздүк) ж-а коомдук болуп эки формада жүрөт. Мында коомдук А.-с. – коомдук болумуштун чагылуусу; коомдук А.-с-дин формалары: илим, философия, иск-во, адеп-ахлак, дин, саясат, укук. Ж. Арзыкулов</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''АҢ-СЕЗИМ''' – адам чындыкты ойлом процессинде идеалдык жактан кайрадан калыбына келтирүүгө жөндңмдүүлүгүн белгилөөчү филос., социалдык <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins> психологиялык негизги түшүнүктөрдүн бири; б. а. жогорку өнүккөн материяга гана таандык касиет – сапат. Ошондуктан аң-сезим жеке адам баласына гана тиешелүү, адамды башка жан-жаныбарлардан айырмалап-ажыратып турган касиет болуп саналат. Айрым “акылдуу” деген жаныбарларга (маймыл, ит, ат ж. б. ) тажырыйба же эксперимент жасаганда алардын аң-сезиминде адамдын акыл-эсине окшош кылык-жоруктарды көргөзгөнү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>менен</span> </ins> аларда чыныгы аң-сезим жок экендигин көрөбүз. Аларга карата “айбан интелекти” (интелект животных) же “айбан ойлому” (животное мышление) сыйактуу шарттуу (тырмакчада) түшүнүктөр колдонулат да, негизинен айбандар инстинкт аркылуу гана жашай алатургандыгын, алардын жүргөн-турганы алардын өздөрүнө гана таандык инстинкт механизмине баш ийерин баарыбыз билебиз. Деги эле А.-с-ди теориалык талдоо жагнынан алып караганда эң эле татаал маселе. А.-с-дин ар кыл аныктамары бар. Анын айрымдарына токтоло кетели: Аң-сезим–бул аңдалып-баамдаган бытие; Аң-сезим – бул обьективдүү дүйнөнүн субьективдүү образы; Аң-сезим – бул субьективдүү болумуш (реальность); Аң-сезим – бул идеалык дүйнө (мир идеалность); Аң-сезим – бул адамдын дүйнөгө жасаган мамилеси (отношение) ж. б. Демек, А.-с. – дүйнөнүн, болумуштун чагылышы. Чагылуу бардык нерселерге таандык, бул – алардын өз ара бири-бирине тийгизген таасиринин натыйжасы. А.-с. – чагылуунун эң жогорку формасы, нерселердин мээге гана чагылышы. Ошон үчүн А.-с-дин келип чыгышы үчүн мээнин болушу зарыл. Бирок мээ өзүнөн өзү эле А.-с-ди пайда кыла албайт. Мис., жаңы төрөлгөн баланын мээси бар, бирок эси али жок. Демек, мээ –материанын формасы болуу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>менен</span> </ins> катар ал тубаса нерсе. Ал эми эс тубаса эмес, ар бир адам аны сырттан алат. Эгер жаңы төрөлгөн баланы эч бир сырткы дүйнө <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>менен</span> </ins> катыштырбай, өзүнчө бир бөлөк жайда, бөлөк бир чоочун чөйрөдө өстүрсө, анда ал адам болбой калат да, айбандык сапаттан чыкпайт. Жаңы төрөлгөн балага сырткы дүйнө таасир эткенде, ал ошол сырткы дүйнө ж-дөгү сигналдарды сезим мүчөлөрү (көз, кулак, мурун, тил, тери сезимдери) анын мээсине жеткирет. Натыйжада таасир эткен нерсенин элеси (тагы, изи, сүрөтү) мээге түшүп калат. Дал ушул элес А.-с. деп аталат. Демек, А.-с. – мээ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>менен</span> </ins> тышкы дүйнөнүн ортосундагы катынаштын натыйжасы. Учурунда Ф. Энгельс А.-с-ди мээнин продуктусу деп баса белгилеген. Эгер тышкы дүйнө болбосо, анда анын мээ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>менен</span> </ins> чагылышы болбой, анда анын элеси да калмак эмес. Марксизм пайда болгонго чейин философтор ой <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>менен</span> </ins> нерсенин бири-бирине дал келиши кандайча жүрөт деген суроого так жооп бере алышкан эмес. Ошондуктан материализм А.-с-ди тышкы материалдык дүйнөгө караганда экинчи, анын туундусу деп карайт. Материанын негизги касиети анын материалдуулугу, оъективдүүлүгү болгон сыяктуу эле А.-с-дин негизги касиети – анын идеалдуулугу, субьективдүүлүгү. Бул касиеттин 2 белгиси бар: 1) ал адамдын мээсинде гана жашап, анын өзүнө баш ийет; 2) башкалардын сезим мүчөлөрөнө таасир этпейт, ошондуктан адамдар бири биринин оюн билеалбайт. Өз оюнда эмне бар экенин ар бир адам өзү гана билет. Ал өзүнүн оюн башкаларга жеткирүү үчүн адам сөздү пайдаланат. Сөз болсо ар кандай тыбыштардын айкалышынан туруп, мээдеги субъективдүү элестин аты болуп саналат. Тыбыш – абанын толкуну, демек ал материалдык нерсе. Сөздү айтуу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>менен</span> </ins> ойдогу элес туюнтулат. Ушул себептен А-с-ди биз идеалдуу дүйнө деп атайбыз. Анткени ал адамдын сезим мүчөлөрүнө чагылбайт. А.-с-дин 2 баскычы бар: алардын бири – сезүү. Ал 2 формадан турат: сезүү – сезим мүчөлөрүнө чагылуу аркылуу калтырылган тышкы дүйнөнүн тагы. Булар мээси, нерби бар бардык жаныбарларга таандык. Алардан адамдын айырмачылыгы А.-с-дин 2-баскычна ээ болгондугунда. Ал абстракттык ойлоо болуп саналат. Бул да 2 формадан турат, түшүнүк – нерселердин идеалдык элеси, анын аты сөз болуп саналат; ой жүгүртүү – сөз тизмеги, сүйлөмдөр; кортунду-ойлоонун натыйжасы. Мында адам тышкы дүйнө <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>м-н<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>менен</span> </ins> сөз аркылуу байланышат. Бул баскыч – абстрактуу ойлоо. А.-с. – биологиялык элес, коомдук кубулуш. Ошондуктан коомдук практиканын негизинде калыптанган А.-с. – индивиддик (өздүк) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><span cat='ж.кыск' oldv='</ins>ж-а<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'>жана</span> </ins> коомдук болуп эки формада жүрөт. Мында коомдук А.-с. – коомдук болумуштун чагылуусу; коомдук А.-с-дин формалары: илим, философия, иск-во, адеп-ахлак, дин, саясат, укук. Ж. Арзыкулов</div></td></tr>
</table>imported>Kadyrmhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D2%A2-%D0%A1%D0%95%D0%97%D0%98%D0%9C&diff=74384&oldid=previmported>Jortbek, 10:58, 24 Октябрь (Тогуздун айы) 2022 карата2022-10-24T10:58:14Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">10:58, 24 Октябрь (Тогуздун айы) 2022 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>– адам чындыкты ойлом процессинде идеалдык жактан кайрадан калыбына келтирүүгө жөндңмдүүлүгүн белгилөөчү филос., социалдык ж-а психологиялык негизги түшүнүктөрдүн бири; б. а. жогорку өнүккөн материяга гана таандык касиет – сапат. Ошондуктан аң-сезим жеке адам баласына гана тиешелүү, адамды башка жан-жаныбарлардан айырмалап-ажыратып турган касиет болуп саналат. Айрым “акылдуу” деген жаныбарларга (маймыл, ит, ат ж. б. ) тажырыйба же эксперимент жасаганда алардын аң-сезиминде адамдын акыл-эсине окшош кылык-жоруктарды көргөзгөнү м-н аларда чыныгы аң-сезим жок экендигин көрөбүз. Аларга карата “айбан интелекти” (интелект животных) же “айбан ойлому” (животное мышление) сыйактуу шарттуу (тырмакчада) түшүнүктөр колдонулат да, негизинен айбандар инстинкт аркылуу гана жашай алатургандыгын, алардын жүргөн-турганы алардын өздөрүнө гана таандык инстинкт механизмине баш ийерин баарыбыз билебиз. Деги эле А.-с-ди теориалык талдоо жагнынан алып караганда эң эле татаал маселе. А.-с-дин ар кыл аныктамары бар. Анын айрымдарына токтоло кетели: Аң-сезим–бул аңдалып-баамдаган бытие; Аң-сезим – бул обьективдүү дүйнөнүн субьективдүү образы; Аң-сезим – бул субьективдүү болумуш (реальность); Аң-сезим – бул идеалык дүйнө (мир идеалность); Аң-сезим – бул адамдын дүйнөгө жасаган мамилеси (отношение) ж. б. Демек, А.-с. – дүйнөнүн, болумуштун чагылышы. Чагылуу бардык нерселерге таандык, бул – алардын өз ара бири-бирине тийгизген таасиринин натыйжасы. А.-с. – чагылуунун эң жогорку формасы, нерселердин мээге гана чагылышы. Ошон үчүн А.-с-дин келип чыгышы үчүн мээнин болушу зарыл. Бирок мээ өзүнөн өзү эле А.-с-ди пайда кыла албайт. Мис., жаңы төрөлгөн баланын мээси бар, бирок эси али жок. Демек, мээ –материанын формасы болуу м-н катар ал тубаса нерсе. Ал эми эс тубаса эмес, ар бир адам аны сырттан алат. Эгер жаңы төрөлгөн баланы эч бир сырткы дүйнө м-н катыштырбай, өзүнчө бир бөлөк жайда, бөлөк бир чоочун чөйрөдө өстүрсө, анда ал адам болбой калат да, айбандык сапаттан чыкпайт. Жаңы төрөлгөн балага сырткы дүйнө таасир эткенде, ал ошол сырткы дүйнө ж-дөгү сигналдарды сезим мүчөлөрү (көз, кулак, мурун, тил, тери сезимдери) анын мээсине жеткирет. Натыйжада таасир эткен нерсенин элеси (тагы, изи, сүрөтү) мээге түшүп калат. Дал ушул элес А.-с. деп аталат. Демек, А.-с. – мээ м-н тышкы дүйнөнүн ортосундагы катынаштын натыйжасы. Учурунда Ф. Энгельс А.-с-ди мээнин продуктусу деп баса белгилеген. Эгер тышкы дүйнө болбосо, анда анын мээ м-н чагылышы болбой, анда анын элеси да калмак эмес. Марксизм пайда болгонго чейин философтор ой м-н нерсенин бири-бирине дал келиши кандайча жүрөт деген суроого так жооп бере алышкан эмес. Ошондуктан материализм А.-с-ди тышкы материалдык дүйнөгө караганда экинчи, анын туундусу деп карайт. Материанын негизги касиети анын материалдуулугу, оъективдүүлүгү болгон сыяктуу эле А.-с-дин негизги касиети – анын идеалдуулугу, субьективдүүлүгү. Бул касиеттин 2 белгиси бар: 1) ал адамдын мээсинде гана жашап, анын өзүнө баш ийет; 2) башкалардын сезим мүчөлөрөнө таасир этпейт, ошондуктан адамдар бири биринин оюн билеалбайт. Өз оюнда эмне бар экенин ар бир адам өзү гана билет. Ал өзүнүн оюн башкаларга жеткирүү үчүн адам сөздү пайдаланат. Сөз болсо ар кандай тыбыштардын айкалышынан туруп, мээдеги субъективдүү элестин аты болуп саналат. Тыбыш – абанын толкуну, демек ал материалдык нерсе. Сөздү айтуу м-н ойдогу элес туюнтулат. Ушул себептен А-с-ди биз идеалдуу дүйнө деп атайбыз. Анткени ал адамдын сезим мүчөлөрүнө чагылбайт. А.-с-дин 2 баскычы бар: алардын бири – сезүү. Ал 2 формадан турат: сезүү – сезим мүчөлөрүнө чагылуу аркылуу калтырылган тышкы дүйнөнүн тагы. Булар мээси, нерби бар бардык жаныбарларга таандык. Алардан адамдын айырмачылыгы А.-с-дин 2-баскычна ээ болгондугунда. Ал абстракттык ойлоо болуп саналат. Бул да 2 формадан турат, түшүнүк – нерселердин идеалдык элеси, анын аты сөз болуп саналат; ой жүгүртүү – сөз тизмеги, сүйлөмдөр; кортунду-ойлоонун натыйжасы. Мында адам тышкы дүйнө м-н сөз аркылуу байланышат. Бул баскыч – абстрактуу ойлоо. А.-с. – биологиялык элес, коомдук кубулуш. Ошондуктан коомдук практиканын негизинде калыптанган А.-с. – индивиддик (өздүк) ж-а коомдук болуп эки формада жүрөт. Мында коомдук А.-с. – коомдук болумуштун чагылуусу; коомдук А.-с-дин формалары: илим, философия, иск-во, адеп-ахлак, дин, саясат, укук. Ж. Арзыкулов <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''АҢ-СЕЗИМ''' </ins>– адам чындыкты ойлом процессинде идеалдык жактан кайрадан калыбына келтирүүгө жөндңмдүүлүгүн белгилөөчү филос., социалдык ж-а психологиялык негизги түшүнүктөрдүн бири; б. а. жогорку өнүккөн материяга гана таандык касиет – сапат. Ошондуктан аң-сезим жеке адам баласына гана тиешелүү, адамды башка жан-жаныбарлардан айырмалап-ажыратып турган касиет болуп саналат. Айрым “акылдуу” деген жаныбарларга (маймыл, ит, ат ж. б. ) тажырыйба же эксперимент жасаганда алардын аң-сезиминде адамдын акыл-эсине окшош кылык-жоруктарды көргөзгөнү м-н аларда чыныгы аң-сезим жок экендигин көрөбүз. Аларга карата “айбан интелекти” (интелект животных) же “айбан ойлому” (животное мышление) сыйактуу шарттуу (тырмакчада) түшүнүктөр колдонулат да, негизинен айбандар инстинкт аркылуу гана жашай алатургандыгын, алардын жүргөн-турганы алардын өздөрүнө гана таандык инстинкт механизмине баш ийерин баарыбыз билебиз. Деги эле А.-с-ди теориалык талдоо жагнынан алып караганда эң эле татаал маселе. А.-с-дин ар кыл аныктамары бар. Анын айрымдарына токтоло кетели: Аң-сезим–бул аңдалып-баамдаган бытие; Аң-сезим – бул обьективдүү дүйнөнүн субьективдүү образы; Аң-сезим – бул субьективдүү болумуш (реальность); Аң-сезим – бул идеалык дүйнө (мир идеалность); Аң-сезим – бул адамдын дүйнөгө жасаган мамилеси (отношение) ж. б. Демек, А.-с. – дүйнөнүн, болумуштун чагылышы. Чагылуу бардык нерселерге таандык, бул – алардын өз ара бири-бирине тийгизген таасиринин натыйжасы. А.-с. – чагылуунун эң жогорку формасы, нерселердин мээге гана чагылышы. Ошон үчүн А.-с-дин келип чыгышы үчүн мээнин болушу зарыл. Бирок мээ өзүнөн өзү эле А.-с-ди пайда кыла албайт. Мис., жаңы төрөлгөн баланын мээси бар, бирок эси али жок. Демек, мээ –материанын формасы болуу м-н катар ал тубаса нерсе. Ал эми эс тубаса эмес, ар бир адам аны сырттан алат. Эгер жаңы төрөлгөн баланы эч бир сырткы дүйнө м-н катыштырбай, өзүнчө бир бөлөк жайда, бөлөк бир чоочун чөйрөдө өстүрсө, анда ал адам болбой калат да, айбандык сапаттан чыкпайт. Жаңы төрөлгөн балага сырткы дүйнө таасир эткенде, ал ошол сырткы дүйнө ж-дөгү сигналдарды сезим мүчөлөрү (көз, кулак, мурун, тил, тери сезимдери) анын мээсине жеткирет. Натыйжада таасир эткен нерсенин элеси (тагы, изи, сүрөтү) мээге түшүп калат. Дал ушул элес А.-с. деп аталат. Демек, А.-с. – мээ м-н тышкы дүйнөнүн ортосундагы катынаштын натыйжасы. Учурунда Ф. Энгельс А.-с-ди мээнин продуктусу деп баса белгилеген. Эгер тышкы дүйнө болбосо, анда анын мээ м-н чагылышы болбой, анда анын элеси да калмак эмес. Марксизм пайда болгонго чейин философтор ой м-н нерсенин бири-бирине дал келиши кандайча жүрөт деген суроого так жооп бере алышкан эмес. Ошондуктан материализм А.-с-ди тышкы материалдык дүйнөгө караганда экинчи, анын туундусу деп карайт. Материанын негизги касиети анын материалдуулугу, оъективдүүлүгү болгон сыяктуу эле А.-с-дин негизги касиети – анын идеалдуулугу, субьективдүүлүгү. Бул касиеттин 2 белгиси бар: 1) ал адамдын мээсинде гана жашап, анын өзүнө баш ийет; 2) башкалардын сезим мүчөлөрөнө таасир этпейт, ошондуктан адамдар бири биринин оюн билеалбайт. Өз оюнда эмне бар экенин ар бир адам өзү гана билет. Ал өзүнүн оюн башкаларга жеткирүү үчүн адам сөздү пайдаланат. Сөз болсо ар кандай тыбыштардын айкалышынан туруп, мээдеги субъективдүү элестин аты болуп саналат. Тыбыш – абанын толкуну, демек ал материалдык нерсе. Сөздү айтуу м-н ойдогу элес туюнтулат. Ушул себептен А-с-ди биз идеалдуу дүйнө деп атайбыз. Анткени ал адамдын сезим мүчөлөрүнө чагылбайт. А.-с-дин 2 баскычы бар: алардын бири – сезүү. Ал 2 формадан турат: сезүү – сезим мүчөлөрүнө чагылуу аркылуу калтырылган тышкы дүйнөнүн тагы. Булар мээси, нерби бар бардык жаныбарларга таандык. Алардан адамдын айырмачылыгы А.-с-дин 2-баскычна ээ болгондугунда. Ал абстракттык ойлоо болуп саналат. Бул да 2 формадан турат, түшүнүк – нерселердин идеалдык элеси, анын аты сөз болуп саналат; ой жүгүртүү – сөз тизмеги, сүйлөмдөр; кортунду-ойлоонун натыйжасы. Мында адам тышкы дүйнө м-н сөз аркылуу байланышат. Бул баскыч – абстрактуу ойлоо. А.-с. – биологиялык элес, коомдук кубулуш. Ошондуктан коомдук практиканын негизинде калыптанган А.-с. – индивиддик (өздүк) ж-а коомдук болуп эки формада жүрөт. Мында коомдук А.-с. – коомдук болумуштун чагылуусу; коомдук А.-с-дин формалары: илим, философия, иск-во, адеп-ахлак, дин, саясат, укук. Ж. Арзыкулов</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
</table>imported>Jortbekhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D2%A2-%D0%A1%D0%95%D0%97%D0%98%D0%9C&diff=74382&oldid=prevnew2022_2vol>KadyrM, 12:36, 9 Сентябрь (Аяк оона) 2022 карата2022-09-09T12:36:49Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">12:36, 9 Сентябрь (Аяк оона) 2022 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>new2022_2vol>KadyrMhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%90%D2%A2-%D0%A1%D0%95%D0%97%D0%98%D0%9C&diff=74383&oldid=previmported>Kadyrm: 1 версия2022-09-09T06:40:38Z<p>1 версия</p>
<p><b>Жаңы барак</b></p><div> – адам чындыкты ойлом процессинде идеалдык жактан кайрадан калыбына келтирүүгө жөндңмдүүлүгүн белгилөөчү филос., социалдык ж-а психологиялык негизги түшүнүктөрдүн бири; б. а. жогорку өнүккөн материяга гана таандык касиет – сапат. Ошондуктан аң-сезим жеке адам баласына гана тиешелүү, адамды башка жан-жаныбарлардан айырмалап-ажыратып турган касиет болуп саналат. Айрым “акылдуу” деген жаныбарларга (маймыл, ит, ат ж. б. ) тажырыйба же эксперимент жасаганда алардын аң-сезиминде адамдын акыл-эсине окшош кылык-жоруктарды көргөзгөнү м-н аларда чыныгы аң-сезим жок экендигин көрөбүз. Аларга карата “айбан интелекти” (интелект животных) же “айбан ойлому” (животное мышление) сыйактуу шарттуу (тырмакчада) түшүнүктөр колдонулат да, негизинен айбандар инстинкт аркылуу гана жашай алатургандыгын, алардын жүргөн-турганы алардын өздөрүнө гана таандык инстинкт механизмине баш ийерин баарыбыз билебиз. Деги эле А.-с-ди теориалык талдоо жагнынан алып караганда эң эле татаал маселе. А.-с-дин ар кыл аныктамары бар. Анын айрымдарына токтоло кетели: Аң-сезим–бул аңдалып-баамдаган бытие; Аң-сезим – бул обьективдүү дүйнөнүн субьективдүү образы; Аң-сезим – бул субьективдүү болумуш (реальность); Аң-сезим – бул идеалык дүйнө (мир идеалность); Аң-сезим – бул адамдын дүйнөгө жасаган мамилеси (отношение) ж. б. Демек, А.-с. – дүйнөнүн, болумуштун чагылышы. Чагылуу бардык нерселерге таандык, бул – алардын өз ара бири-бирине тийгизген таасиринин натыйжасы. А.-с. – чагылуунун эң жогорку формасы, нерселердин мээге гана чагылышы. Ошон үчүн А.-с-дин келип чыгышы үчүн мээнин болушу зарыл. Бирок мээ өзүнөн өзү эле А.-с-ди пайда кыла албайт. Мис., жаңы төрөлгөн баланын мээси бар, бирок эси али жок. Демек, мээ –материанын формасы болуу м-н катар ал тубаса нерсе. Ал эми эс тубаса эмес, ар бир адам аны сырттан алат. Эгер жаңы төрөлгөн баланы эч бир сырткы дүйнө м-н катыштырбай, өзүнчө бир бөлөк жайда, бөлөк бир чоочун чөйрөдө өстүрсө, анда ал адам болбой калат да, айбандык сапаттан чыкпайт. Жаңы төрөлгөн балага сырткы дүйнө таасир эткенде, ал ошол сырткы дүйнө ж-дөгү сигналдарды сезим мүчөлөрү (көз, кулак, мурун, тил, тери сезимдери) анын мээсине жеткирет. Натыйжада таасир эткен нерсенин элеси (тагы, изи, сүрөтү) мээге түшүп калат. Дал ушул элес А.-с. деп аталат. Демек, А.-с. – мээ м-н тышкы дүйнөнүн ортосундагы катынаштын натыйжасы. Учурунда Ф. Энгельс А.-с-ди мээнин продуктусу деп баса белгилеген. Эгер тышкы дүйнө болбосо, анда анын мээ м-н чагылышы болбой, анда анын элеси да калмак эмес. Марксизм пайда болгонго чейин философтор ой м-н нерсенин бири-бирине дал келиши кандайча жүрөт деген суроого так жооп бере алышкан эмес. Ошондуктан материализм А.-с-ди тышкы материалдык дүйнөгө караганда экинчи, анын туундусу деп карайт. Материанын негизги касиети анын материалдуулугу, оъективдүүлүгү болгон сыяктуу эле А.-с-дин негизги касиети – анын идеалдуулугу, субьективдүүлүгү. Бул касиеттин 2 белгиси бар: 1) ал адамдын мээсинде гана жашап, анын өзүнө баш ийет; 2) башкалардын сезим мүчөлөрөнө таасир этпейт, ошондуктан адамдар бири биринин оюн билеалбайт. Өз оюнда эмне бар экенин ар бир адам өзү гана билет. Ал өзүнүн оюн башкаларга жеткирүү үчүн адам сөздү пайдаланат. Сөз болсо ар кандай тыбыштардын айкалышынан туруп, мээдеги субъективдүү элестин аты болуп саналат. Тыбыш – абанын толкуну, демек ал материалдык нерсе. Сөздү айтуу м-н ойдогу элес туюнтулат. Ушул себептен А-с-ди биз идеалдуу дүйнө деп атайбыз. Анткени ал адамдын сезим мүчөлөрүнө чагылбайт. А.-с-дин 2 баскычы бар: алардын бири – сезүү. Ал 2 формадан турат: сезүү – сезим мүчөлөрүнө чагылуу аркылуу калтырылган тышкы дүйнөнүн тагы. Булар мээси, нерби бар бардык жаныбарларга таандык. Алардан адамдын айырмачылыгы А.-с-дин 2-баскычна ээ болгондугунда. Ал абстракттык ойлоо болуп саналат. Бул да 2 формадан турат, түшүнүк – нерселердин идеалдык элеси, анын аты сөз болуп саналат; ой жүгүртүү – сөз тизмеги, сүйлөмдөр; кортунду-ойлоонун натыйжасы. Мында адам тышкы дүйнө м-н сөз аркылуу байланышат. Бул баскыч – абстрактуу ойлоо. А.-с. – биологиялык элес, коомдук кубулуш. Ошондуктан коомдук практиканын негизинде калыптанган А.-с. – индивиддик (өздүк) ж-а коомдук болуп эки формада жүрөт. Мында коомдук А.-с. – коомдук болумуштун чагылуусу; коомдук А.-с-дин формалары: илим, философия, иск-во, адеп-ахлак, дин, саясат, укук. Ж. Арзыкулов <br />
</div>imported>Kadyrm