http://212.24.105.57:9989/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%91%D0%90%D0%99%D0%AB%D0%A0%D0%9A%D0%AB_%D0%9A%D0%AB%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%A2%D0%98%D0%9B%D0%98 2026-04-23T02:16:30Z Уикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхы MediaWiki 1.40.0 http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%91%D0%90%D0%99%D0%AB%D0%A0%D0%9A%D0%AB_%D0%9A%D0%AB%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%A2%D0%98%D0%9B%D0%98&diff=79553&oldid=prev 2026-04-10T10:39:37Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">10:39, 10 Апрель (Чын куран) 2026 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:Жаңы макалалар]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:Жаңы макалалар]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''БАЙЫРКЫ КЫТАЙ ТИЛИ''' – биздин заманга чейинки 14-кылымда Хуанхэ дарыясынын өрөөнүндө, кийинчерээк улуу кытайдын аймагында түзүлө баштаган кытайдын стандарттык салттуу [[адабий тил]]и. Ал [[латын]] жана [[кирилл]] [[алфавит]]теринен бир кыйла айырмаланат. Анда алфавит жок, тамгалардын ордуна [[иероглиф]]тер колдонулат. Бүгүнкү күндө алардын саны 80 миңден ашса, көп колдонулган символдордун саны 3 миңден көп. Уламыштар боюнча байыркы [[кытай жазуусу]]нун алгачкы авторлору сегиз [[триграмма]]ны жараткан Фу Си жана алгачкы 540 белгини ойлоп тапкан Кан Цзе болгон. Байыркы мезгилде алар [[таш бака]]нын панцири же башка жаныбарлардын сөөктөрүнө (цзявен), ошондой эле диний ырым-жырымга колдонулган ар кандай коло идиштерге (цзиньвен) жазылган. Негизи бир нече доорлордо (падышачылык) колдонулган кытай каллиграфиясы чжуаншу («басма түрүндөгү расмий иероглифтер»), лишу ([[Цинь]], [[Хань]] династияларында пайдаланылган), кайшу (Хань доорунан азыркы мезгилге чейинки жазуу), синшу ( <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б. з. </del>25–220-жылдарынан башталган «уставдык жазуу»), цаошу (ылдамдыкта жазылган иероглифтер) деп аталган түрдүү стилдерге бөлүнүп каралат. Ошондуктан байыркы кытай тили жазуу жүзүндө бүткүл [[Чыгыш Азия]] ([[Япония]], [[Корея]], [[Вьетнам]] ж.б.) үчүн жалпы адабий койне («жалпы диалект») болуп калган жана бул функция 1919-жылга чейин аткарылган. Ошол эле жылы 4-майда кабыл алынган эрежеге ылайык байхуа («түшүнүктүү тил») расмий жазуу тили катары кабыл алынган. Байыркы кытай тили негизи кытай-[[тибет]] тилдерине (кытай бутагы) кирет. Байыркы кытай тилинин жаралышы боюнча алиге чейин бирдиктүү пикир калыптана элек. Көпчүлүк изилдөөчүлөр анын негизин Цинь империясына чейин колдонулган диалектилердин бири катары баалап, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б. з. ч. </del>3-кылымдардан мурунку доордун оозеки тилин чагылдырат деп эсептешет. Кээ бир синологдор байыркы кытай жазма тили өзүнчө тил болуп, ал алгач ритуалдык кызмат аткарган жана башында түздөн-түз оозеки тилге тиешеси болбогонун белгилешет. Ошондуктан байыркы кытай тилинин тарыхындагы эң негизги (классикалык) мезгил биздин заманга чейинки 5-2-кылымдар болуп саналат. Соңку тарыхый жазууларынын (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б. з. ч. </del>2-кылымдан же [[Сыма Цян]]дан баштап <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б. з. </del>2-кылымына чейин) тили анык классика катары кабыл алынган. Так ушуларда [[байыркы кыргыздар]]дын бир канча [[этника]]лык аталыштары катталып калган. Алар ар кайсы доорго жараша «гэкунь» (цзянькунь), «цзегу», «цигу», «хэгу», «хэгусы», «сяцзясы», «цзилицзисы», «булутэ» ж.б. түрүндө кезигет. Булардын баарысы кытай булактарында бир эле эл (кыргыз) же мамлекет (ээлик) катары каралат. Сыма Цяндын «[[Тарыхый жазмалар]]» (Ши цзы) деген эмгегинде «гэкунь» (кыргыздар) жөнүндө маалыматтардан тышкары бир катар ар кайсы мезгилдеги тарыхтарда «кыргыз» деген этнонимине тыкыс байланышкан XV кылымга чейинки тарыхый окуялар камтылган. Классикалык доордогу байыркы кытай тилинин жазуу жана оозеки формаларынын ортосунда олуттуу айырмачылыктар болгон. Өтө эски жазуу формасы көптөгөн диалектилерде түшүнүктүү болбой калгандыктан аны өздөштүрүү үчүн атайын даярдык талап кылынып, текстти түшүндүрүүгө атайын [[комментарий]]лерди берүүгө туура келген. Натыйжада [[Тан династиясы]]нын (618–907) тушунда окумуштуу, акын, жазуучулар жазуу жана оозеки тилдеги карама-каршылыктарды байыркы кытай тилинде көбөйүп жаткан оозеки элементтерден тазалоону чечип, падышанын буйругу иретинде бир топ оңдоп-түзөтүүлөрдү киргизишкен. Ага карабай соңку доорлордогу оозеки тилдин элементтери негизинен байыркы кытай тили, [[будда]] адабияты, ар кылдагы поэзия ж. б. аркылуу калыптанган. Байыркы кытай тили муун тилиндеги изоляциялык типке кирет.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''БАЙЫРКЫ КЫТАЙ ТИЛИ''' – биздин заманга чейинки 14-кылымда Хуанхэ дарыясынын өрөөнүндө, кийинчерээк улуу кытайдын аймагында түзүлө баштаган кытайдын стандарттык салттуу [[адабий тил]]и. Ал [[латын]] жана [[кирилл]] [[алфавит]]теринен бир кыйла айырмаланат. Анда алфавит жок, тамгалардын ордуна [[иероглиф]]тер колдонулат. Бүгүнкү күндө алардын саны 80 миңден ашса, көп колдонулган символдордун саны 3 миңден көп. Уламыштар боюнча байыркы [[кытай жазуусу]]нун алгачкы авторлору сегиз [[триграмма]]ны жараткан Фу Си жана алгачкы 540 белгини ойлоп тапкан Кан Цзе болгон. Байыркы мезгилде алар [[таш бака]]нын панцири же башка жаныбарлардын сөөктөрүнө (цзявен), ошондой эле диний ырым-жырымга колдонулган ар кандай коло идиштерге (цзиньвен) жазылган. Негизи бир нече доорлордо (падышачылык) колдонулган кытай каллиграфиясы чжуаншу («басма түрүндөгү расмий иероглифтер»), лишу ([[Цинь]], [[Хань]] династияларында пайдаланылган), кайшу (Хань доорунан азыркы мезгилге чейинки жазуу), синшу ( <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">биздин замандын </ins>25–220-жылдарынан башталган «уставдык жазуу»), цаошу (ылдамдыкта жазылган иероглифтер) деп аталган түрдүү стилдерге бөлүнүп каралат. Ошондуктан байыркы кытай тили жазуу жүзүндө бүткүл [[Чыгыш Азия]] ([[Япония]], [[Корея]], [[Вьетнам]] ж. б.) үчүн жалпы адабий койне («жалпы диалект») болуп калган жана бул функция 1919-жылга чейин аткарылган. Ошол эле жылы 4-майда кабыл алынган эрежеге ылайык байхуа («түшүнүктүү тил») расмий жазуу тили катары кабыл алынган. Байыркы кытай тили негизи кытай-[[тибет]] тилдерине (кытай бутагы) кирет. Байыркы кытай тилинин жаралышы боюнча алиге чейин бирдиктүү пикир калыптана элек. Көпчүлүк изилдөөчүлөр анын негизин Цинь империясына чейин колдонулган диалектилердин бири катары баалап, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">биздин заманга чейин </ins>3-кылымдардан мурунку доордун оозеки тилин чагылдырат деп эсептешет. Кээ бир синологдор байыркы кытай жазма тили өзүнчө тил болуп, ал алгач ритуалдык кызмат аткарган жана башында түздөн-түз оозеки тилге тиешеси болбогонун белгилешет. Ошондуктан байыркы кытай тилинин тарыхындагы эң негизги (классикалык) мезгил биздин заманга чейинки 5-2-кылымдар болуп саналат. Соңку тарыхый жазууларынын (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">биздин заманга чейин </ins>2-кылымдан же [[Сыма Цян]]дан баштап <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">биздин замандын </ins>2-кылымына чейин) тили анык классика катары кабыл алынган. Так ушуларда [[байыркы кыргыздар]]дын бир канча [[этника]]лык аталыштары катталып калган. Алар ар кайсы доорго жараша «гэкунь» (цзянькунь), «цзегу», «цигу», «хэгу», «хэгусы», «сяцзясы», «цзилицзисы», «булутэ» ж.б. түрүндө кезигет. Булардын баарысы кытай булактарында бир эле эл (кыргыз) же мамлекет (ээлик) катары каралат. Сыма Цяндын «[[Тарыхый жазмалар]]» (Ши цзы) деген эмгегинде «гэкунь» (кыргыздар) жөнүндө маалыматтардан тышкары бир катар ар кайсы мезгилдеги тарыхтарда «кыргыз» деген этнонимине тыкыс байланышкан XV кылымга чейинки тарыхый окуялар камтылган. Классикалык доордогу байыркы кытай тилинин жазуу жана оозеки формаларынын ортосунда олуттуу айырмачылыктар болгон. Өтө эски жазуу формасы көптөгөн диалектилерде түшүнүктүү болбой калгандыктан аны өздөштүрүү үчүн атайын даярдык талап кылынып, текстти түшүндүрүүгө атайын [[комментарий]]лерди берүүгө туура келген. Натыйжада [[Тан династиясы]]нын (618–907) тушунда окумуштуу, акын, жазуучулар жазуу жана оозеки тилдеги карама-каршылыктарды байыркы кытай тилинде көбөйүп жаткан оозеки элементтерден тазалоону чечип, падышанын буйругу иретинде бир топ оңдоп-түзөтүүлөрдү киргизишкен. Ага карабай соңку доорлордогу оозеки тилдин элементтери негизинен байыркы кытай тили, [[будда]] адабияты, ар кылдагы поэзия ж. б. аркылуу калыптанган. Байыркы кытай тили муун тилиндеги изоляциялык типке кирет.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад: Яхонтов С. Е. «Древне китайский язык» М., 1965.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад: Яхонтов С. Е. «Древне китайский язык» М., 1965.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;Б.Сурапбаева&#039;&#039;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;Б.Сурапбаева&#039;&#039;</div></td></tr> </table>

Gulira http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%91%D0%90%D0%99%D0%AB%D0%A0%D0%9A%D0%AB_%D0%9A%D0%AB%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%A2%D0%98%D0%9B%D0%98&diff=77170&oldid=prev 2025-10-01T07:11:39Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">07:11, 1 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:Жаңы макалалар]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:Жаңы макалалар]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''БАЙЫРКЫ КЫТАЙ ТИЛИ''' – биздин заманга чейинки 14-кылымда Хуанхэ дарыясынын өрөөнүндө, кийинчерээк улуу кытайдын аймагында түзүлө баштаган кытайдын стандарттык салттуу [[адабий тил]]и. Ал [[латын]] жана [[кирилл]] [[алфавит]]теринен бир кыйла айырмаланат. Анда алфавит жок, тамгалардын ордуна [[иероглиф]]тер колдонулат. Бүгүнкү күндө алардын саны 80 миңден ашса, көп колдонулган символдордун саны 3 миңден көп. Уламыштар боюнча байыркы [[кытай жазуусу]]нун алгачкы авторлору сегиз [[триграмма]]ны жараткан Фу Си жана алгачкы 540 белгини ойлоп тапкан Кан Цзе болгон. Байыркы мезгилде алар [[таш бака]]нын панцири же башка жаныбарлардын сөөктөрүнө (цзявен), ошондой эле диний ырым-жырымга колдонулган ар кандай коло идиштерге (цзиньвен) жазылган. Негизи бир нече доорлордо (падышачылык) колдонулган кытай каллиграфиясы чжуаншу («басма түрүндөгү расмий иероглифтер»), лишу ([[Цинь]], [[Хань]] династияларында пайдаланылган), кайшу (Хань доорунан азыркы мезгилге чейинки жазуу), синшу ( б. з. 25–220-жылдарынан башталган «уставдык жазуу»), цаошу (ылдамдыкта жазылган иероглифтер) деп аталган түрдүү стилдерге бөлүнүп каралат. Ошондуктан байыркы кытай тили жазуу жүзүндө бүткүл [[Чыгыш Азия]] ([[Япония]], [[Корея]], [[Вьетнам]] ж.б.) үчүн жалпы адабий койне («жалпы диалект») болуп калган жана бул функция 1919-жылга чейин аткарылган. Ошол эле жылы 4-майда кабыл алынган эрежеге ылайык байхуа («түшүнүктүү тил») расмий жазуу тили катары кабыл алынган. Байыркы кытай тили негизи кытай-[[тибет]] тилдерине (кытай бутагы) кирет. Байыркы кытай тилинин жаралышы боюнча алиге чейин бирдиктүү пикир калыптана элек. Көпчүлүк изилдөөчүлөр анын негизин Цинь империясына чейин колдонулган диалектилердин бири катары баалап, б. з. ч. 3-кылымдардан мурунку доордун оозеки тилин чагылдырат деп эсептешет. Кээ бир синологдор байыркы кытай жазма тили өзүнчө тил болуп, ал алгач ритуалдык кызмат аткарган жана башында түздөн-түз оозеки тилге тиешеси болбогонун белгилешет. Ошондуктан байыркы кытай тилинин тарыхындагы эң негизги (классикалык) мезгил биздин заманга чейинки 5-2-кылымдар болуп саналат. Соңку тарыхый жазууларынын (б. з. ч. 2-кылымдан же [[Сыма Цян]]дан баштап б. з. 2-кылымына чейин) тили анык классика катары кабыл алынган. Так ушуларда [[байыркы кыргыздар]]дын бир канча [[этника]]лык аталыштары катталып калган. Алар ар кайсы доорго жараша «гэкунь» (цзянькунь), «цзегу», «цигу», «хэгу», «хэгусы», «сяцзясы», «цзилицзисы», «булутэ» ж.б. түрүндө кезигет. Булардын баарысы кытай булактарында бир эле эл (кыргыз) же мамлекет (ээлик) катары каралат. Сыма Цяндын «[[Тарыхый жазмалар]]» (Ши цзы) деген эмгегинде «гэкунь» (кыргыздар) жөнүндө маалыматтардан тышкары бир катар ар кайсы мезгилдеги тарыхтарда «кыргыз» деген этнонимине тыкыс байланышкан XV кылымга чейинки тарыхый окуялар камтылган. Классикалык доордогу байыркы кытай тилинин жазуу жана оозеки формаларынын ортосунда олуттуу айырмачылыктар болгон. Өтө эски жазуу формасы көптөгөн диалектилерде түшүнүктүү болбой калгандыктан аны өздөштүрүү үчүн атайын даярдык талап кылынып, текстти түшүндүрүүгө атайын [[комментарий]]лерди берүүгө туура келген. Натыйжада [[Тан династиясы]]нын (618–907) тушунда окумуштуу, акын, жазуучулар жазуу жана оозеки тилдеги карама-каршылыктарды байыркы кытай тилинде көбөйүп жаткан оозеки элементтерден тазалоону чечип, падышанын буйругу иретинде бир топ оңдоп-түзөтүүлөрдү киргизишкен. Ага карабай соңку доорлордогу оозеки тилдин элементтери негизинен байыркы кытай тили, [[будда]] адабияты, ар кылдагы поэзия ж. б. аркылуу калыптанган. Байыркы кытай тили муун тилиндеги изоляциялык типке кирет.Ад: Яхонтов С. Е. «Древне китайский язык» М., 1965.''Б.Сурапбаева''</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''БАЙЫРКЫ КЫТАЙ ТИЛИ''' – биздин заманга чейинки 14-кылымда Хуанхэ дарыясынын өрөөнүндө, кийинчерээк улуу кытайдын аймагында түзүлө баштаган кытайдын стандарттык салттуу [[адабий тил]]и. Ал [[латын]] жана [[кирилл]] [[алфавит]]теринен бир кыйла айырмаланат. Анда алфавит жок, тамгалардын ордуна [[иероглиф]]тер колдонулат. Бүгүнкү күндө алардын саны 80 миңден ашса, көп колдонулган символдордун саны 3 миңден көп. Уламыштар боюнча байыркы [[кытай жазуусу]]нун алгачкы авторлору сегиз [[триграмма]]ны жараткан Фу Си жана алгачкы 540 белгини ойлоп тапкан Кан Цзе болгон. Байыркы мезгилде алар [[таш бака]]нын панцири же башка жаныбарлардын сөөктөрүнө (цзявен), ошондой эле диний ырым-жырымга колдонулган ар кандай коло идиштерге (цзиньвен) жазылган. Негизи бир нече доорлордо (падышачылык) колдонулган кытай каллиграфиясы чжуаншу («басма түрүндөгү расмий иероглифтер»), лишу ([[Цинь]], [[Хань]] династияларында пайдаланылган), кайшу (Хань доорунан азыркы мезгилге чейинки жазуу), синшу ( б. з. 25–220-жылдарынан башталган «уставдык жазуу»), цаошу (ылдамдыкта жазылган иероглифтер) деп аталган түрдүү стилдерге бөлүнүп каралат. Ошондуктан байыркы кытай тили жазуу жүзүндө бүткүл [[Чыгыш Азия]] ([[Япония]], [[Корея]], [[Вьетнам]] ж.б.) үчүн жалпы адабий койне («жалпы диалект») болуп калган жана бул функция 1919-жылга чейин аткарылган. Ошол эле жылы 4-майда кабыл алынган эрежеге ылайык байхуа («түшүнүктүү тил») расмий жазуу тили катары кабыл алынган. Байыркы кытай тили негизи кытай-[[тибет]] тилдерине (кытай бутагы) кирет. Байыркы кытай тилинин жаралышы боюнча алиге чейин бирдиктүү пикир калыптана элек. Көпчүлүк изилдөөчүлөр анын негизин Цинь империясына чейин колдонулган диалектилердин бири катары баалап, б. з. ч. 3-кылымдардан мурунку доордун оозеки тилин чагылдырат деп эсептешет. Кээ бир синологдор байыркы кытай жазма тили өзүнчө тил болуп, ал алгач ритуалдык кызмат аткарган жана башында түздөн-түз оозеки тилге тиешеси болбогонун белгилешет. Ошондуктан байыркы кытай тилинин тарыхындагы эң негизги (классикалык) мезгил биздин заманга чейинки 5-2-кылымдар болуп саналат. Соңку тарыхый жазууларынын (б. з. ч. 2-кылымдан же [[Сыма Цян]]дан баштап б. з. 2-кылымына чейин) тили анык классика катары кабыл алынган. Так ушуларда [[байыркы кыргыздар]]дын бир канча [[этника]]лык аталыштары катталып калган. Алар ар кайсы доорго жараша «гэкунь» (цзянькунь), «цзегу», «цигу», «хэгу», «хэгусы», «сяцзясы», «цзилицзисы», «булутэ» ж.б. түрүндө кезигет. Булардын баарысы кытай булактарында бир эле эл (кыргыз) же мамлекет (ээлик) катары каралат. Сыма Цяндын «[[Тарыхый жазмалар]]» (Ши цзы) деген эмгегинде «гэкунь» (кыргыздар) жөнүндө маалыматтардан тышкары бир катар ар кайсы мезгилдеги тарыхтарда «кыргыз» деген этнонимине тыкыс байланышкан XV кылымга чейинки тарыхый окуялар камтылган. Классикалык доордогу байыркы кытай тилинин жазуу жана оозеки формаларынын ортосунда олуттуу айырмачылыктар болгон. Өтө эски жазуу формасы көптөгөн диалектилерде түшүнүктүү болбой калгандыктан аны өздөштүрүү үчүн атайын даярдык талап кылынып, текстти түшүндүрүүгө атайын [[комментарий]]лерди берүүгө туура келген. Натыйжада [[Тан династиясы]]нын (618–907) тушунда окумуштуу, акын, жазуучулар жазуу жана оозеки тилдеги карама-каршылыктарды байыркы кытай тилинде көбөйүп жаткан оозеки элементтерден тазалоону чечип, падышанын буйругу иретинде бир топ оңдоп-түзөтүүлөрдү киргизишкен. Ага карабай соңку доорлордогу оозеки тилдин элементтери негизинен байыркы кытай тили, [[будда]] адабияты, ар кылдагы поэзия ж. б. аркылуу калыптанган. Байыркы кытай тили муун тилиндеги изоляциялык типке кирет.</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад: Яхонтов С. Е. «Древне китайский язык» М., 1965.</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>''Б.Сурапбаева''</div></td></tr> </table>

Батма http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%91%D0%90%D0%99%D0%AB%D0%A0%D0%9A%D0%AB_%D0%9A%D0%AB%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%A2%D0%98%D0%9B%D0%98&diff=77169&oldid=prev 2025-10-01T07:11:07Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">07:11, 1 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:Жаңы макалалар]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:Жаңы макалалар]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>БАЙЫРКЫ КЫТАЙ ТИЛИ – биздин заманга чейинки 14-кылымда Хуанхэ дарыясынын өрөөнүндө, кийинчерээк улуу кытайдын аймагында түзүлө баштаган кытайдын стандарттык салттуу адабий <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тили</del>. Ал латын жана кирилл <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">алфавиттеринен </del>бир кыйла айырмаланат. Анда алфавит жок, тамгалардын ордуна  <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">иероглифтер </del>колдонулат. Бүгүнкү күндө алардын саны 80 миңден ашса, көп колдонулган символдордун саны 3 миңден көп. Уламыштар боюнча байыркы кытай <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жазуусунун </del>алгачкы авторлору сегиз <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">триграмманы </del>жараткан Фу Си жана алгачкы 540 белгини ойлоп тапкан Кан Цзе болгон. Байыркы мезгилде алар таш <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">баканын </del>панцири же башка жаныбарлардын сөөктөрүнө (цзявен), ошондой эле диний ырым-жырымга колдонулган ар кандай коло идиштерге (цзиньвен) жазылган. Негизи бир нече доорлордо (падышачылык) колдонулган кытай каллиграфиясы чжуаншу («басма түрүндөгү расмий иероглифтер»), лишу (Цинь, Хань династияларында пайдаланылган), кайшу (Хань доорунан азыркы мезгилге чейинки жазуу), синшу ( б. з. 25–220-жылдарынан башталган «уставдык жазуу»), цаошу (ылдамдыкта жазылган иероглифтер) деп аталган түрдүү стилдерге бөлүнүп каралат. Ошондуктан байыркы кытай тили жазуу жүзүндө бүткүл Чыгыш Азия (Япония, Корея, Вьетнам ж.б.) үчүн жалпы адабий койне («жалпы диалект») болуп калган жана бул функция 1919-жылга чейин аткарылган. Ошол эле жылы 4-майда кабыл алынган эрежеге ылайык байхуа («түшүнүктүү тил») расмий жазуу тили катары кабыл алынган. Байыркы кытай тили негизи кытай-тибет тилдерине (кытай бутагы) кирет. Байыркы кытай тилинин жаралышы боюнча алиге чейин бирдиктүү пикир калыптана элек. Көпчүлүк изилдөөчүлөр анын негизин Цинь империясына чейин колдонулган диалектилердин бири катары баалап, б. з. ч. 3-кылымдардан мурунку доордун оозеки тилин чагылдырат деп эсептешет. Кээ бир синологдор байыркы кытай жазма тили өзүнчө тил болуп, ал алгач ритуалдык кызмат аткарган жана башында түздөн-түз оозеки тилге тиешеси болбогонун белгилешет. Ошондуктан байыркы кытай тилинин тарыхындагы эң негизги (классикалык) мезгил биздин заманга чейинки 5-2-кылымдар болуп саналат. Соңку тарыхый жазууларынын (б. з. ч. 2-кылымдан же Сыма <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Цяндан </del>баштап б. з. 2-кылымына чейин) тили анык классика катары кабыл алынган. Так ушуларда байыркы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кыргыздардын </del>бир канча <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">этникалык </del>аталыштары катталып калган. Алар ар кайсы доорго жараша «гэкунь» (цзянькунь), «цзегу», «цигу», «хэгу», «хэгусы», «сяцзясы», «цзилицзисы», «булутэ» ж.б. түрүндө кезигет. Булардын баарысы кытай булактарында бир эле эл (кыргыз) же мамлекет (ээлик) катары каралат. Сыма Цяндын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">«Тарыхый жазмалар» </del>(Ши цзы) деген эмгегинде «гэкунь» (кыргыздар) жөнүндө маалыматтардан тышкары бир катар ар кайсы мезгилдеги тарыхтарда «кыргыз» деген этнонимине тыкыс байланышкан XV кылымга чейинки тарыхый окуялар камтылган. Классикалык доордогу байыркы кытай тилинин жазуу жана оозеки формаларынын ортосунда олуттуу айырмачылыктар болгон. Өтө эски жазуу формасы көптөгөн диалектилерде түшүнүктүү болбой калгандыктан аны өздөштүрүү үчүн атайын даярдык талап кылынып, текстти түшүндүрүүгө атайын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">комментарийлерди </del>берүүгө туура келген. Натыйжада Тан <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">династиясынын </del>(618–907) тушунда окумуштуу, акын, жазуучулар жазуу жана оозеки тилдеги карама-каршылыктарды байыркы кытай тилинде көбөйүп жаткан оозеки элементтерден тазалоону чечип, падышанын буйругу иретинде бир топ оңдоп-түзөтүүлөрдү киргизишкен. Ага карабай соңку доорлордогу оозеки тилдин элементтери негизинен байыркы кытай тили, будда адабияты, ар кылдагы поэзия ж. б. аркылуу калыптанган. Байыркы кытай тили муун тилиндеги изоляциялык типке кирет.  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''</ins>БАЙЫРКЫ КЫТАЙ ТИЛИ<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''' </ins>– биздин заманга чейинки 14-кылымда Хуанхэ дарыясынын өрөөнүндө, кийинчерээк улуу кытайдын аймагында түзүлө баштаган кытайдын стандарттык салттуу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>адабий <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тил]]и</ins>. Ал <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>латын<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>жана <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>кирилл<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] [[алфавит]]теринен </ins>бир кыйла айырмаланат. Анда алфавит жок, тамгалардын ордуна <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[иероглиф]]тер </ins>колдонулат. Бүгүнкү күндө алардын саны 80 миңден ашса, көп колдонулган символдордун саны 3 миңден көп. Уламыштар боюнча байыркы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>кытай <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жазуусу]]нун </ins>алгачкы авторлору сегиз <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[триграмма]]ны </ins>жараткан Фу Си жана алгачкы 540 белгини ойлоп тапкан Кан Цзе болгон. Байыркы мезгилде алар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>таш <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бака]]нын </ins>панцири же башка жаныбарлардын сөөктөрүнө (цзявен), ошондой эле диний ырым-жырымга колдонулган ар кандай коло идиштерге (цзиньвен) жазылган. Негизи бир нече доорлордо (падышачылык) колдонулган кытай каллиграфиясы чжуаншу («басма түрүндөгү расмий иероглифтер»), лишу (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Цинь<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Хань<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>династияларында пайдаланылган), кайшу (Хань доорунан азыркы мезгилге чейинки жазуу), синшу ( б. з. 25–220-жылдарынан башталган «уставдык жазуу»), цаошу (ылдамдыкта жазылган иероглифтер) деп аталган түрдүү стилдерге бөлүнүп каралат. Ошондуктан байыркы кытай тили жазуу жүзүндө бүткүл <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Чыгыш Азия<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>(<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Япония<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Корея<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]]</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Вьетнам<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>ж.б.) үчүн жалпы адабий койне («жалпы диалект») болуп калган жана бул функция 1919-жылга чейин аткарылган. Ошол эле жылы 4-майда кабыл алынган эрежеге ылайык байхуа («түшүнүктүү тил») расмий жазуу тили катары кабыл алынган. Байыркы кытай тили негизи кытай-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>тибет<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>тилдерине (кытай бутагы) кирет. Байыркы кытай тилинин жаралышы боюнча алиге чейин бирдиктүү пикир калыптана элек. Көпчүлүк изилдөөчүлөр анын негизин Цинь империясына чейин колдонулган диалектилердин бири катары баалап, б. з. ч. 3-кылымдардан мурунку доордун оозеки тилин чагылдырат деп эсептешет. Кээ бир синологдор байыркы кытай жазма тили өзүнчө тил болуп, ал алгач ритуалдык кызмат аткарган жана башында түздөн-түз оозеки тилге тиешеси болбогонун белгилешет. Ошондуктан байыркы кытай тилинин тарыхындагы эң негизги (классикалык) мезгил биздин заманга чейинки 5-2-кылымдар болуп саналат. Соңку тарыхый жазууларынын (б. з. ч. 2-кылымдан же <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Сыма <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Цян]]дан </ins>баштап б. з. 2-кылымына чейин) тили анык классика катары кабыл алынган. Так ушуларда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>байыркы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кыргыздар]]дын </ins>бир канча <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[этника]]лык </ins>аталыштары катталып калган. Алар ар кайсы доорго жараша «гэкунь» (цзянькунь), «цзегу», «цигу», «хэгу», «хэгусы», «сяцзясы», «цзилицзисы», «булутэ» ж.б. түрүндө кезигет. Булардын баарысы кытай булактарында бир эле эл (кыргыз) же мамлекет (ээлик) катары каралат. Сыма Цяндын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">«[[Тарыхый жазмалар]]» </ins>(Ши цзы) деген эмгегинде «гэкунь» (кыргыздар) жөнүндө маалыматтардан тышкары бир катар ар кайсы мезгилдеги тарыхтарда «кыргыз» деген этнонимине тыкыс байланышкан XV кылымга чейинки тарыхый окуялар камтылган. Классикалык доордогу байыркы кытай тилинин жазуу жана оозеки формаларынын ортосунда олуттуу айырмачылыктар болгон. Өтө эски жазуу формасы көптөгөн диалектилерде түшүнүктүү болбой калгандыктан аны өздөштүрүү үчүн атайын даярдык талап кылынып, текстти түшүндүрүүгө атайын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[комментарий]]лерди </ins>берүүгө туура келген. Натыйжада <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>Тан <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">династиясы]]нын </ins>(618–907) тушунда окумуштуу, акын, жазуучулар жазуу жана оозеки тилдеги карама-каршылыктарды байыркы кытай тилинде көбөйүп жаткан оозеки элементтерден тазалоону чечип, падышанын буйругу иретинде бир топ оңдоп-түзөтүүлөрдү киргизишкен. Ага карабай соңку доорлордогу оозеки тилдин элементтери негизинен байыркы кытай тили, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>будда<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>адабияты, ар кылдагы поэзия ж. б. аркылуу калыптанган. Байыркы кытай тили муун тилиндеги изоляциялык типке кирет.Ад: Яхонтов С. Е. «Древне китайский язык» М., 1965<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">.</ins>''Б.Сурапбаева''</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад: Яхонтов С. Е. «Древне китайский язык» М., 1965</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>''Б.Сурапбаева''</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> </table>

Батма http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%91%D0%90%D0%99%D0%AB%D0%A0%D0%9A%D0%AB_%D0%9A%D0%AB%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%A2%D0%98%D0%9B%D0%98&diff=77168&oldid=prev 2025-09-30T11:21:22Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">11:21, 30 Сентябрь (Аяк оона) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:Жаңы макалалар]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:Жаңы макалалар]]</div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">БАЙЫРКЫ КЫТАЙ ТИЛИ – биздин заманга чейинки 14-кылымда Хуанхэ дарыясынын өрөөнүндө, кийинчерээк улуу кытайдын аймагында түзүлө баштаган кытайдын стандарттык салттуу адабий тили. Ал латын жана кирилл алфавиттеринен бир кыйла айырмаланат. Анда алфавит жок, тамгалардын ордуна  иероглифтер колдонулат. Бүгүнкү күндө алардын саны 80 миңден ашса, көп колдонулган символдордун саны 3 миңден көп. Уламыштар боюнча байыркы кытай жазуусунун алгачкы авторлору сегиз триграмманы жараткан Фу Си жана алгачкы 540 белгини ойлоп тапкан Кан Цзе болгон. Байыркы мезгилде алар таш баканын панцири же башка жаныбарлардын сөөктөрүнө (цзявен), ошондой эле диний ырым-жырымга колдонулган ар кандай коло идиштерге (цзиньвен) жазылган. Негизи бир нече доорлордо (падышачылык) колдонулган кытай каллиграфиясы чжуаншу («басма түрүндөгү расмий иероглифтер»), лишу (Цинь, Хань династияларында пайдаланылган), кайшу (Хань доорунан азыркы мезгилге чейинки жазуу), синшу ( б. з. 25–220-жылдарынан башталган «уставдык жазуу»), цаошу (ылдамдыкта жазылган иероглифтер) деп аталган түрдүү стилдерге бөлүнүп каралат. Ошондуктан байыркы кытай тили жазуу жүзүндө бүткүл Чыгыш Азия (Япония, Корея, Вьетнам ж.б.) үчүн жалпы адабий койне («жалпы диалект») болуп калган жана бул функция 1919-жылга чейин аткарылган. Ошол эле жылы 4-майда кабыл алынган эрежеге ылайык байхуа («түшүнүктүү тил») расмий жазуу тили катары кабыл алынган. Байыркы кытай тили негизи кытай-тибет тилдерине (кытай бутагы) кирет. Байыркы кытай тилинин жаралышы боюнча алиге чейин бирдиктүү пикир калыптана элек. Көпчүлүк изилдөөчүлөр анын негизин Цинь империясына чейин колдонулган диалектилердин бири катары баалап, б. з. ч. 3-кылымдардан мурунку доордун оозеки тилин чагылдырат деп эсептешет. Кээ бир синологдор байыркы кытай жазма тили өзүнчө тил болуп, ал алгач ритуалдык кызмат аткарган жана башында түздөн-түз оозеки тилге тиешеси болбогонун белгилешет. Ошондуктан байыркы кытай тилинин тарыхындагы эң негизги (классикалык) мезгил биздин заманга чейинки 5-2-кылымдар болуп саналат. Соңку тарыхый жазууларынын (б. з. ч. 2-кылымдан же Сыма Цяндан баштап б. з. 2-кылымына чейин) тили анык классика катары кабыл алынган. Так ушуларда байыркы кыргыздардын бир канча этникалык аталыштары катталып калган. Алар ар кайсы доорго жараша «гэкунь» (цзянькунь), «цзегу», «цигу», «хэгу», «хэгусы», «сяцзясы», «цзилицзисы», «булутэ» ж.б. түрүндө кезигет. Булардын баарысы кытай булактарында бир эле эл (кыргыз) же мамлекет (ээлик) катары каралат. Сыма Цяндын «Тарыхый жазмалар» (Ши цзы) деген эмгегинде «гэкунь» (кыргыздар) жөнүндө маалыматтардан тышкары бир катар ар кайсы мезгилдеги тарыхтарда «кыргыз» деген этнонимине тыкыс байланышкан XV кылымга чейинки тарыхый окуялар камтылган. Классикалык доордогу байыркы кытай тилинин жазуу жана оозеки формаларынын ортосунда олуттуу айырмачылыктар болгон. Өтө эски жазуу формасы көптөгөн диалектилерде түшүнүктүү болбой калгандыктан аны өздөштүрүү үчүн атайын даярдык талап кылынып, текстти түшүндүрүүгө атайын комментарийлерди берүүгө туура келген. Натыйжада Тан династиясынын (618–907) тушунда окумуштуу, акын, жазуучулар жазуу жана оозеки тилдеги карама-каршылыктарды байыркы кытай тилинде көбөйүп жаткан оозеки элементтерден тазалоону чечип, падышанын буйругу иретинде бир топ оңдоп-түзөтүүлөрдү киргизишкен. Ага карабай соңку доорлордогу оозеки тилдин элементтери негизинен байыркы кытай тили, будда адабияты, ар кылдагы поэзия ж. б. аркылуу калыптанган. Байыркы кытай тили муун тилиндеги изоляциялык типке кирет. </ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ад: Яхонтов С. Е. «Древне китайский язык» М., 1965</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''Б.Сурапбаева''</ins></div></td></tr> </table>

Батма http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%91%D0%90%D0%99%D0%AB%D0%A0%D0%9A%D0%AB_%D0%9A%D0%AB%D0%A2%D0%90%D0%99_%D0%A2%D0%98%D0%9B%D0%98&diff=77167&oldid=prev 2025-09-02T04:34:24Z

<p>Created page with &quot;<a href="/index.php/%D0%9A%D0%B0%D1%82%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F:%D0%96%D0%B0%D2%A3%D1%8B_%D0%BC%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D1%80" title="Категория:Жаңы макалалар">Категория:Жаңы макалалар</a>&quot;</p> <p><b>Жаңы барак</b></p><div>[[Категория:Жаңы макалалар]]</div>

Батма