http://212.24.105.57:9989/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%91%D0%98%D0%9E%D0%A1%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%94%D0%90%D0%93%D0%AB_%D0%93%D0%9B%D0%9E%D0%91%D0%90%D0%9B%D0%94%D0%AB%D0%9A_%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%91%D0%9B%D0%95%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%A0
БИОСФЕРАДАГЫ ГЛОБАЛДЫК ПРОБЛЕМАЛАР - Түзөтүүлөр тарыхы
2026-04-23T21:28:04Z
Уикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхы
MediaWiki 1.40.0
http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%91%D0%98%D0%9E%D0%A1%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%94%D0%90%D0%93%D0%AB_%D0%93%D0%9B%D0%9E%D0%91%D0%90%D0%9B%D0%94%D0%AB%D0%9A_%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%91%D0%9B%D0%95%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%A0&diff=17558&oldid=prev
Temirkan, 03:13, 11 Март (Жалган куран) 2025 карата
2025-03-11T03:13:08Z
<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">03:13, 11 Март (Жалган куран) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>– <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жаратылыш чөйрөсүнүн</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">табигый-ан<font color='green'>т</font>ропогендик ж-а </del>накта антропогендик (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экон.</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">с<font color='green'>о</font>циалдык </del>ж. б.) кубулуштар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>байланышкан <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>азыркы коомдун тарыхый өнүгүүсүндө <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">па<font color='green'>й</font>да </del>болуп, өзүнүн таасир этүү масштабы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча пл<font color='green'>а</font>неталык </del>деӊгээлге жеткен <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экон.</del>, саясий, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">с<font color='green'>о</font>циалдык</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">биол.</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тех.</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">технол. </del>системалардын, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">о. </del>эле аларды чечүү үчүн бүткүл дүйнөлүк <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ар<font color='green'>а</font>кеттенүүнү </del>талап кылган проблемалар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жыйы<font color='green'>н</font>дысы</del>. Азыркы учурда негизги глобалдык <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">про<font color='green'>б</font>лемаларга</del>: ядролук коркунуч, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экол. </del>кризис, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">и<font color='green'>м</font>мун </del>жетишсиздик ооруусунун синдрому (ИЖОС –</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''БИОСФЕРАДАГЫ ГЛОБАЛДЫК ПРОБЛЕМАЛАР ''' </ins>– <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">табигый чөйрөнүн</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">антропогендик жана </ins>накта антропогендик (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экономикалык</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">социалдык </ins>ж. б.) кубулуштар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>байланышкан <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>азыркы коомдун тарыхый өнүгүүсүндө <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">пайда </ins>болуп, өзүнүн таасир этүү масштабы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча планеталык </ins>деӊгээлге жеткен <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экономикалык</ins>, саясий, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">социалдык</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">биологиялык</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">техникалык</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">технологиялык </ins>системалардын, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ошондой </ins>эле аларды чечүү үчүн бүткүл дүйнөлүк <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">аракеттенүүнү </ins>талап кылган проблемалар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жыйындысы</ins>. Азыркы учурда негизги глобалдык <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">проблемаларга</ins>: ядролук коркунуч, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экологиялык </ins>кризис, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">иммун </ins>жетишсиздик ооруусунун синдрому (ИЖОС – «СПИД») эпидемиясы, саламаттык сактоо абалы, дүйнө калкынын санынын кескин өсүшү, сабатсыздык, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экономикалык </ins>кризис, азык-түлүк, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">каада-</ins>салттарды жокко чыгаруу, конверсия <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана терроризм </ins>проблемалары кирет. Бул глобалдык проблемалардан 20-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдын </ins>аягында <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экологиялык проблемалар өтө </ins>курч мүнөзгө ээ болду. Алар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">адамзаттын табиятка жана </ins>өзгөргөн табияттын кайра адамга таасир этиши <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>байланышкан. Кескин антропогендик таасирге дуушар болгон чөйрө, белгилүү бир чекке жеткенде кайтарылгыс мүнөзгө жетип, өзүнүн калыбына келүү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жөндөмүнөн </ins>ажырайт. Бул болсо тиричиликтин табигый шартын бузат. Азыркы учурдагы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">глобалдык экологиялык </ins>проблемаларга дүйнөлүк океандын булганышы, минералдык ресурстардын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түгөнүшү</ins>, озон катмарынын жукарышы (озон <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тешиги</ins>), өсүмдүк <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>жаныбарлар түрлөрүнүн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жоголушу</ins>, климаттын глобалдык деӊгээлде <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылышы </ins>(''парниктик эффект''), <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">эл аралык </ins>кырсык каптаган аймактардын (''Арал, Чернобыль,'' <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Амазонка </ins>токойлору ж. б.) пайда болушу, кылым оорулары (ИЖОС, рак ж. б.) кирет. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><br/></ins>Дүйнөлүк океандын булганышы биринчи <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кезекте </ins>антропогендик зыяндуу заттардын (нефть, көмүртектүү суутек бирикмелери, пестициддер, оор металлдар, детергенттер, радионуклиддер ж. б.) океан акваториясына түшкөнү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча эсептелинет</ins>. Зыяндуу заттар деӊизге <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>океанга дарыя агымдары, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атмосфералык </ins>аба (таштандыларды деӊиздерде жок кылууда), деӊиз транспортунун <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>танкерлердин авариясында келип түшөт. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Атмосфера </ins>аркылуу айрыкча биогендик <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">компоненттер</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">органикалык</ins>-синтетикалык бирикмелер (көмүртектүү суутек бирикмелери, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дихлордифенилтрихлорэтон </ins>– ДДТ, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">полихлордуу бифенилдер </ins>– ПХБ ж. б.) океанга кошулат. Океанга жылына 30 миӊдей ар түркүн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">химиялык </ins>бирикме (1,2 млрд тга жакын) түшөт. Сууларда болжолдуу 500 миӊ т ДДТ бар экендиги катталган. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Хлор органикалык бирикмелер </ins>жогорку биоаккумуляциялык жөндөмгө <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>кескин токсиндик эффектиге ээ болуп, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">глобалдык </ins>деӊгээлде таралган. Орус окумуштуусу Ю. А. Израель ж. б. билдиргендей, дүйнөлүк океандын булганышына антропогендик салым болжолдуу төмөнкүдөй: коргошун үчүн – 92%, сымап – 70%, кадмий – 50%, нефть <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бирикмелери </ins>– 88% ж-а ПХБ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>пестициддер – 100%. Деӊиз экосистемаларына айрыкча коркунучту 3,5 млн т нефть бирикмелеринин түшүшү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">туудурат</ins>. Булардын ичинен танкер флоту нефть <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">көмүр тектүү суу тек </ins>бирикмелеринин көбүн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">берет</ins>. Анын ичинен 1,46 млн т нефть <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бирикмелеринин </ins>10%и танкерлердин авариясына <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">таандык</ins>. Океанда нефть бирикмелеринин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">концентрациясы ар кандай </ins>аймактарда түрдүүчө: <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Жер Ортолук </ins>деӊизде 0–950 ''мкг/л,'' Түндүк деӊизде <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">0–350 </ins>''мкг/л'', Атлантика океанында 0–160 ''мкг/л'' ж. б. Дүйнөлүк океанга дайыма жасалып туруучу басым деӊиз экосистемаларынын деградациясына <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана экологиялык </ins>оор кырдаалга алып <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">келүүдө</ins>. Иликтөөлөр көрсөткөндөй, сууга түшкөн нефтинин кичине эле концентрациясы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мидиялар менен </ins>кош капкалуу моллюскалардын өсүү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ылдамдыгын </ins>басаӊдатып, гидробионттордун <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">көбөйүшүн </ins>азайтат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ошондой </ins>эле планктондун <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түшүмдүүлүгүн </ins>кыскартып турат. Ал эми пестициддер (ДДТ) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>деӊиз чөйрөсүн булгоо, деӊиз сүт эмүүчүлөрүн ар түрдүү ооруларга чалдыктырып, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">морфологиялык </ins>терс натыйжага (балыктарда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">шишиктердин </ins>пайда болушу, омурткаларынын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана сүзгүчтөрүнүн </ins>өзгөрүшү, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ошондой </ins>эле устрицалардын, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">креветкалардын </ins>вирустар аркылуу оорушу ж. б.) алып келет. Мунун бардыгы айланып отуруп адамдын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ден соолугуна </ins>терс таасирин тийгизет. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><br/></ins>Озон катмарынын жукарышы негизинен <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">антропогендик </ins>факторлордун фреондорду <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>азот бирикмелеринин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атмосферага </ins>бөлүнүшүнөн (үн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ылдамдыгынан </ins>жогору болгон ылдамдыкка ээ болгон учуучу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>космос аппараттарынын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">органикалык </ins>отунду толук күйгүзбөшүнөн) пайда болгон (к. ''Озон тешиги)''. Парниктик эффект проблемасы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">болсо жер бетиндеги </ins>климаттын жылый башташы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>байланышкан. Бул кубулуш антропогендик кошулмалар (СО<sub>2</sub>, СН<sub>4</sub>, О<sub>3</sub>, азот кычкылы, фреондор) көбөйүшүнүн негизинде болуп жатат. Ал эми ''кислоталуу жаан-чачын'' проблемасы – <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">антропогендик </ins>таасирлердин натыйжасында <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атмосферанын </ins>күкүрттүн диоксиди <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>азоттун оксиди аркылуу булганышынан пайда болгон.<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><br/></ins>Ад.: ''Лавров С. Б.'' Глобальные проблемы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">современности</ins>. М., 1993; ''Аттали Ж.'' На пороге нового <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тысячелетия</ins>. М., 1993; ''Яншин А. Ю''. Научные проблемы охраны природы и экологии. М., 1999.<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><br/></ins>''Б. Үсөнканов, М. Чоров.''</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>«СПИД») эпидемиясы, саламаттык сактоо абалы, дүйнө калкынын санынын кескин өсүшү, сабатсыздык, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экон. </del>кризис, азык-түлүк, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">каад<font color='green'>а</font></del>салттарды жокко чыгаруу, конверсия <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а те<font color='green'>р</font>роризм </del>проблемалары кирет. Бул глобалдык проблемалардан 20-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-дын </del>аягында <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экол. пробл<font color='green'>е</font>малар айрыкча </del>курч мүнөзгө ээ болду. Алар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ада<font color='green'>м</font>дын жаратылышка ж-а </del>өзгөргөн табияттын кайра адамга таасир этиши <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>байланышкан. Кескин антропогендик таасирге дуушар болгон</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>чөйрө, белгилүү бир чекке жеткенде кайтарылгыс мүнөзгө жетип, өзүнүн калыбына келүү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жө<font color='green'>н</font>дөмүнөн </del>ажырайт. Бул болсо тиричиликтин табигый шартын бузат. Азыркы учурдагы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">гл<font color='green'>о</font>балдык экол. </del>проблемаларга дүйнөлүк океандын булганышы, минералдык ресурстардын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түгөн<font color='green'>ү</font>шү</del>, озон катмарынын жукарышы (озон <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">теш<font color='green'>и</font>ги</del>), өсүмдүк <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>жаныбарлар түрлөрүнүн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жог<font color='green'>о</font>лушу</del>, климаттын глобалдык деӊгээлде <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жыл<font color='green'>ы</font>шы </del>(''парниктик эффект''), <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">эларалык </del>кырсык каптаган аймактардын (''Арал, Чернобыль,'' <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ам<font color='green'>а</font>зонка </del>токойлору ж. б.) пайда болушу, кылым оорулары (ИЖОС, рак ж. б.) кирет.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Дүйнөлүк океандын булганышы биринчи <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к<font color='green'>е</font>зекте </del>антропогендик зыяндуу заттардын (нефть, көмүртектүү суутек бирикмелери, пестициддер, оор металлдар, детергенттер, радионуклиддер ж. б.) океан акваториясына түшкөнү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча эсе<font color='green'>п</font>телинет</del>. Зыяндуу заттар деӊизге <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>океанга дарыя агымдары, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атм. </del>аба (таштандыларды деӊиздерде жок кылууда), деӊиз транспортунун <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>танкерлердин авариясында келип түшөт. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Атмо<font color='green'>с</font>фера </del>аркылуу айрыкча биогендик <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">компонен<font color='green'>т</font>тер</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">орг.</del>-синтетикалык бирикмелер (көмүртектүү суутек бирикмелери, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дихлордифенилтрихлор<font color='green'>э</font>тон </del>– ДДТ, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">полихлордуубифенилдер </del>– ПХБ ж. б.) океанга кошулат. Океанга жылына 30 миӊдей ар түркүн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">хим. </del>бирикме (1,2 млрд тга жакын) түшөт. Сууларда болжолдуу 500 миӊ т ДДТ бар экендиги катталган. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Хлорорганикалык бири<font color='green'>к</font>мелер </del>жогорку биоаккумуляциялык жөндөмгө</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">15*</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>кескин токсиндик эффектиге ээ болуп, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">гл<font color='green'>о</font>балдык </del>деӊгээлде таралган. Орус окумуштуусу Ю. А. Израель ж. б. билдиргендей, дүйнөлүк океандын булганышына антропогендик салым болжолдуу төмөнкүдөй: коргошун үчүн – 92%, сымап – 70%, кадмий – 50%, нефть <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бирикм<font color='green'>е</font>лери </del>– 88% ж-а ПХБ <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>пестициддер – 100%. Деӊиз экосистемаларына айрыкча коркунучту 3,5 млн т нефть бирикмелеринин түшүшү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тууд<font color='green'>у</font>рат</del>. Булардын ичинен танкер флоту нефть <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">көмүртектүү суутек </del>бирикмелеринин көбүн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б<font color='green'>е</font>рет</del>. Анын ичинен 1,46 млн т нефть <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бирикм<font color='green'>е</font>леринин </del>10%и танкерлердин авариясына <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">таа<font color='green'>н</font>дык</del>. Океанда нефть бирикмелеринин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">концен<font color='green'>т</font>рациясы түрдүү </del>аймактарда түрдүүчө: <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Же<font color='green'>р</font>ортолук </del>деӊизде 0–950 ''мкг/л,'' Түндүк деӊизде <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">0– 350 </del>''мкг/л'', Атлантика океанында 0–160 ''мкг/л'' ж. б. Дүйнөлүк океанга дайыма жасалып туруучу басым деӊиз экосистемаларынын деградациясына <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а экол. </del>оор кырдаалга алып <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">келип от<font color='green'>у</font>рат</del>. Иликтөөлөр көрсөткөндөй, сууга түшкөн нефтинин кичине эле концентрациясы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">миди<font color='green'>я</font>лар м-н </del>кош капкалуу моллюскалардын өсүү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ы<font color='green'>л</font>дамдыгын </del>басаӊдатып, гидробионттордун <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к<font color='green'>ө</font>бөйүшүн </del>азайтат. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">О. </del>эле планктондун <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түшү<font color='green'>м</font>дүүлүгүн </del>кыскартып турат. Ал эми пестициддер (ДДТ) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>деӊиз чөйрөсүн булгоо, деӊиз сүт эмүүчүлөрүн ар түрдүү ооруларга чалдыктырып, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">морфол. </del>терс натыйжага (балыктарда <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">шиши<font color='green'>к</font>тердин </del>пайда болушу, омурткаларынын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а сү<font color='green'>з</font>гүчтөрүнүн </del>өзгөрүшү, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">о. </del>эле устрицалардын, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кр<font color='green'>е</font>веткалардын </del>вирустар аркылуу оорушу ж. б.) алып келет. Мунун бардыгы айланып отуруп адамдын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">денсоолугуна </del>терс таасирин тийгизет. Озон катмарынын жукарышы негизинен <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">а<font color='green'>н</font>тропогендик </del>факторлордун фреондорду <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>азот бирикмелеринин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атм-га </del>бөлүнүшүнөн (үн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ылда<font color='green'>м</font>дыгынан </del>жогору болгон ылдамдыкка ээ болгон учуучу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>космос аппараттарынын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">орг. </del>отунду толук күйгүзбөшүнөн) пайда болгон (к. ''Озон тешиги)''. Парниктик эффект проблемасы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бо<font color='green'>л</font>со жербетиндеги </del>климаттын жылый башташы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>байланышкан. Бул кубулуш антропогендик кошулмалар (СО<sub>2</sub>, СН<sub>4</sub>, О<sub>3</sub>, азот кычкылы, фреондор) көбөйүшүнүн негизинде болуп жатат. Ал</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>эми ''кислоталуу жаан-чачын'' проблемасы – <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">а<font color='green'>н</font>тропогендик </del>таасирлердин натыйжасында <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ат<font color='green'>м</font>нын </del>күкүрттүн диоксиди <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>азоттун оксиди аркылуу булганышынан пайда болгон.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: ''Лавров С. Б.'' Глобальные проблемы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">совреме<font color='green'>н</font>ности</del>. М., 1993; ''Аттали Ж.'' На пороге нового <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тысяч<font color='green'>е</font>летия</del>. М., 1993; ''Яншин А. Ю''. Научные проблемы охраны природы и экологии. М., 1999.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>''Б. Үсөнканов, М. Чоров.''</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">, бүтө элек</del>]]</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
</table>
Temirkan
http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%91%D0%98%D0%9E%D0%A1%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%94%D0%90%D0%93%D0%AB_%D0%93%D0%9B%D0%9E%D0%91%D0%90%D0%9B%D0%94%D0%AB%D0%9A_%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%91%D0%9B%D0%95%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%A0&diff=12832&oldid=prev
vol2_>KadyrM, 08:27, 20 Январь (Үчтүн айы) 2025 карата
2025-01-20T08:27:09Z
<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">08:27, 20 Январь (Үчтүн айы) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'БИОСФЕРАДАГЫ ГЛОБАЛДЫК ПРОБЛЕМАЛАР ''' – табигый чөйрөнүн, антропогендик жана </del>накта антропогендик (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экономикалык</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">социалдык </del>ж. б.) кубулуштар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>байланышкан <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>азыркы коомдун тарыхый өнүгүүсүндө <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">пайда </del>болуп, өзүнүн таасир этүү масштабы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча планеталык </del>деӊгээлге жеткен <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экономикалык</del>, саясий, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">социалдык</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">биологиялык</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">техникалык</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">технологиялык </del>системалардын, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ошондой </del>эле аларды чечүү үчүн бүткүл дүйнөлүк <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">аракеттенүүнү </del>талап кылган проблемалар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жыйындысы</del>. Азыркы учурда негизги глобалдык <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">проблемаларга</del>: ядролук коркунуч, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экологиялык </del>кризис, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">иммун </del>жетишсиздик ооруусунун синдрому (ИЖОС – «СПИД») эпидемиясы, саламаттык сактоо абалы, дүйнө калкынын санынын кескин өсүшү, сабатсыздык, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экономикалык </del>кризис, азык-түлүк, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">каада-</del>салттарды жокко чыгаруу, конверсия <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана терроризм </del>проблемалары кирет. Бул глобалдык проблемалардан 20-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдын </del>аягында <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экологиялык проблемалар өтө </del>курч мүнөзгө ээ болду. Алар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">адамзаттын табиятка жана </del>өзгөргөн табияттын кайра адамга таасир этиши <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>байланышкан. Кескин антропогендик таасирге дуушар болгон чөйрө, белгилүү бир чекке жеткенде кайтарылгыс мүнөзгө жетип, өзүнүн калыбына келүү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жөндөмүнөн </del>ажырайт. Бул болсо тиричиликтин табигый шартын бузат. Азыркы учурдагы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">глобалдык </del>экол. проблемаларга дүйнөлүк океандын булганышы, минералдык ресурстардын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түгөнүшү</del>, озон катмарынын жукарышы (озон <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тешиги</del>), өсүмдүк <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>жаныбарлар түрлөрүнүн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жоголушу</del>, климаттын глобалдык деӊгээлде <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылышы </del>(''парниктик эффект''), <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">эл аралык </del>кырсык каптаган аймактардын (''Арал, Чернобыль,'' <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Амазонка </del>токойлору ж. б.) пайда болушу, кылым оорулары (ИЖОС, рак ж. б.) кирет. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><br/></del>Дүйнөлүк океандын булганышы биринчи <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кезекте </del>антропогендик зыяндуу заттардын (нефть, көмүртектүү суутек бирикмелери, пестициддер, оор металлдар, детергенттер, радионуклиддер ж. б.) океан акваториясына түшкөнү б-ча <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">эсептелинет</del>. Зыяндуу заттар деӊизге <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>океанга дарыя агымдары, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атмосфералык </del>аба (таштандыларды деӊиздерде жок кылууда), деӊиз транспортунун <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>танкерлердин авариясында келип түшөт. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Атмосфера </del>аркылуу айрыкча биогендик <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">компоненттер</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">органикалык</del>-синтетикалык бирикмелер (көмүртектүү суутек бирикмелери, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дихлордифенилтрихлорэтон </del>– ДДТ, полихлордуубифенилдер – ПХБ ж. б.) океанга кошулат. Океанга жылына 30 миӊдей ар түркүн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">химиялык </del>бирикме (1,2 млрд тга жакын) түшөт. Сууларда болжолдуу 500 миӊ т ДДТ бар экендиги катталган. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Хлор органикалык бирикмелер </del>жогорку биоаккумуляциялык жөндөмгө <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>кескин токсиндик эффектиге ээ болуп, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">глобалдык </del>деӊгээлде таралган. Орус окумуштуусу Ю. А. Израель ж. б. билдиргендей, дүйнөлүк океандын булганышына антропогендик салым болжолдуу төмөнкүдөй: коргошун үчүн – 92%, сымап – 70%, кадмий – 50%, нефть <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бирикмелери </del>– 88% ж-а ПХБ <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>пестициддер – 100%. Деӊиз экосистемаларына айрыкча коркунучту 3,5 млн т нефть бирикмелеринин түшүшү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">туудурат</del>. Булардын ичинен танкер флоту нефть көмүртектүү суутек бирикмелеринин көбүн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">берет</del>. Анын ичинен 1,46 млн т нефть <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бирикмелеринин </del>10%и танкерлердин авариясына <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">таандык</del>. Океанда нефть бирикмелеринин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">концентрациясы ар кандай </del>аймактарда түрдүүчө: <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Жер- Ортолук </del>деӊизде 0–950 ''мкг/л,'' Түндүк деӊизде <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">0–350 </del>''мкг/л'', Атлантика океанында 0–160 ''мкг/л'' ж. б. Дүйнөлүк океанга дайыма жасалып туруучу басым деӊиз экосистемаларынын деградациясына <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана экологиялык </del>оор кырдаалга алып <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">келүүдө</del>. Иликтөөлөр көрсөткөндөй, сууга түшкөн нефтинин кичине эле концентрациясы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мидиялар менен </del>кош капкалуу моллюскалардын өсүү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ылдамдыгын </del>басаӊдатып, гидробионттордун <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">көбөйүшүн </del>азайтат. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ошондой </del>эле планктондун <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түшүмдүүлүгүн </del>кыскартып турат. Ал эми пестициддер (ДДТ) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>деӊиз чөйрөсүн булгоо, деӊиз сүт эмүүчүлөрүн ар түрдүү ооруларга чалдыктырып, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">морфологиялык </del>терс натыйжага (балыктарда <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">шишиктердин </del>пайда болушу, омурткаларынын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана сүзгүчтөрүнүн </del>өзгөрүшү, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ошондой </del>эле устрицалардын, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">креветкалардын </del>вирустар аркылуу оорушу ж. б.) алып келет. Мунун бардыгы айланып отуруп адамдын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ден соолугуна </del>терс таасирин тийгизет. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><br/></del>Озон катмарынын жукарышы негизинен <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">антропогендик </del>факторлордун фреондорду <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>азот бирикмелеринин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атмосферага </del>бөлүнүшүнөн (үн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ылдамдыгынан </del>жогору болгон ылдамдыкка ээ болгон учуучу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>космос аппараттарынын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">органикалык </del>отунду толук күйгүзбөшүнөн) пайда болгон (к. ''Озон тешиги)''. Парниктик эффект проблемасы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">болсо жер бетиндеги </del>климаттын жылый башташы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>байланышкан. Бул кубулуш антропогендик кошулмалар (СО<sub>2</sub>, СН<sub>4</sub>, О<sub>3</sub>, азот кычкылы, фреондор) көбөйүшүнүн негизинде болуп жатат. Ал эми ''кислоталуу жаан-чачын'' проблемасы – <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">антропогендик </del>таасирлердин натыйжасында <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атмосферасынын </del>күкүрттүн диоксиди <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>азоттун оксиди аркылуу булганышынан пайда болгон.<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><br/></del>Ад.: ''Лавров С. Б.'' Глобальные проблемы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">современности</del>. М., 1993; ''Аттали Ж.'' На пороге нового <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тысячелетия</del>. М., 1993; ''Яншин А. Ю''. Научные проблемы охраны природы и экологии. М., 1999.<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><br/></del>''Б. Үсөнканов, М. Чоров.''</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> – жаратылыш чөйрөсүнүн, табигый-ан<font color=</ins>'<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">green</ins>'<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">>т</font>ропогендик ж-а </ins>накта антропогендик (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экон.</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">с<font color='green'>о</font>циалдык </ins>ж. б.) кубулуштар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>байланышкан <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>азыркы коомдун тарыхый өнүгүүсүндө <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">па<font color='green'>й</font>да </ins>болуп, өзүнүн таасир этүү масштабы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча пл<font color='green'>а</font>неталык </ins>деӊгээлге жеткен <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экон.</ins>, саясий, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">с<font color='green'>о</font>циалдык</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">биол.</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тех.</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">технол. </ins>системалардын, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">о. </ins>эле аларды чечүү үчүн бүткүл дүйнөлүк <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ар<font color='green'>а</font>кеттенүүнү </ins>талап кылган проблемалар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жыйы<font color='green'>н</font>дысы</ins>. Азыркы учурда негизги глобалдык <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">про<font color='green'>б</font>лемаларга</ins>: ядролук коркунуч, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экол. </ins>кризис, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">и<font color='green'>м</font>мун </ins>жетишсиздик ооруусунун синдрому (ИЖОС –</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>«СПИД») эпидемиясы, саламаттык сактоо абалы, дүйнө калкынын санынын кескин өсүшү, сабатсыздык, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экон. </ins>кризис, азык-түлүк, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">каад<font color='green'>а</font></ins>салттарды жокко чыгаруу, конверсия <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а те<font color='green'>р</font>роризм </ins>проблемалары кирет. Бул глобалдык проблемалардан 20-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-дын </ins>аягында <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экол. пробл<font color='green'>е</font>малар айрыкча </ins>курч мүнөзгө ээ болду. Алар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ада<font color='green'>м</font>дын жаратылышка ж-а </ins>өзгөргөн табияттын кайра адамга таасир этиши <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>байланышкан. Кескин антропогендик таасирге дуушар болгон</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>чөйрө, белгилүү бир чекке жеткенде кайтарылгыс мүнөзгө жетип, өзүнүн калыбына келүү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жө<font color='green'>н</font>дөмүнөн </ins>ажырайт. Бул болсо тиричиликтин табигый шартын бузат. Азыркы учурдагы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">гл<font color='green'>о</font>балдык </ins>экол. проблемаларга дүйнөлүк океандын булганышы, минералдык ресурстардын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түгөн<font color='green'>ү</font>шү</ins>, озон катмарынын жукарышы (озон <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">теш<font color='green'>и</font>ги</ins>), өсүмдүк <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>жаныбарлар түрлөрүнүн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жог<font color='green'>о</font>лушу</ins>, климаттын глобалдык деӊгээлде <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жыл<font color='green'>ы</font>шы </ins>(''парниктик эффект''), <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">эларалык </ins>кырсык каптаган аймактардын (''Арал, Чернобыль,'' <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ам<font color='green'>а</font>зонка </ins>токойлору ж. б.) пайда болушу, кылым оорулары (ИЖОС, рак ж. б.) кирет.</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Дүйнөлүк океандын булганышы биринчи <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к<font color='green'>е</font>зекте </ins>антропогендик зыяндуу заттардын (нефть, көмүртектүү суутек бирикмелери, пестициддер, оор металлдар, детергенттер, радионуклиддер ж. б.) океан акваториясына түшкөнү б-ча <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">эсе<font color='green'>п</font>телинет</ins>. Зыяндуу заттар деӊизге <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>океанга дарыя агымдары, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атм. </ins>аба (таштандыларды деӊиздерде жок кылууда), деӊиз транспортунун <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>танкерлердин авариясында келип түшөт. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Атмо<font color='green'>с</font>фера </ins>аркылуу айрыкча биогендик <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">компонен<font color='green'>т</font>тер</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">орг.</ins>-синтетикалык бирикмелер (көмүртектүү суутек бирикмелери, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дихлордифенилтрихлор<font color='green'>э</font>тон </ins>– ДДТ, полихлордуубифенилдер – ПХБ ж. б.) океанга кошулат. Океанга жылына 30 миӊдей ар түркүн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">хим. </ins>бирикме (1,2 млрд тга жакын) түшөт. Сууларда болжолдуу 500 миӊ т ДДТ бар экендиги катталган. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Хлорорганикалык бири<font color='green'>к</font>мелер </ins>жогорку биоаккумуляциялык жөндөмгө</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">15*</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>кескин токсиндик эффектиге ээ болуп, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">гл<font color='green'>о</font>балдык </ins>деӊгээлде таралган. Орус окумуштуусу Ю. А. Израель ж. б. билдиргендей, дүйнөлүк океандын булганышына антропогендик салым болжолдуу төмөнкүдөй: коргошун үчүн – 92%, сымап – 70%, кадмий – 50%, нефть <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бирикм<font color='green'>е</font>лери </ins>– 88% ж-а ПХБ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>пестициддер – 100%. Деӊиз экосистемаларына айрыкча коркунучту 3,5 млн т нефть бирикмелеринин түшүшү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тууд<font color='green'>у</font>рат</ins>. Булардын ичинен танкер флоту нефть көмүртектүү суутек бирикмелеринин көбүн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б<font color='green'>е</font>рет</ins>. Анын ичинен 1,46 млн т нефть <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бирикм<font color='green'>е</font>леринин </ins>10%и танкерлердин авариясына <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">таа<font color='green'>н</font>дык</ins>. Океанда нефть бирикмелеринин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">концен<font color='green'>т</font>рациясы түрдүү </ins>аймактарда түрдүүчө: <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Же<font color='green'>р</font>ортолук </ins>деӊизде 0–950 ''мкг/л,'' Түндүк деӊизде <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">0– 350 </ins>''мкг/л'', Атлантика океанында 0–160 ''мкг/л'' ж. б. Дүйнөлүк океанга дайыма жасалып туруучу басым деӊиз экосистемаларынын деградациясына <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а экол. </ins>оор кырдаалга алып <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">келип от<font color='green'>у</font>рат</ins>. Иликтөөлөр көрсөткөндөй, сууга түшкөн нефтинин кичине эле концентрациясы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">миди<font color='green'>я</font>лар м-н </ins>кош капкалуу моллюскалардын өсүү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ы<font color='green'>л</font>дамдыгын </ins>басаӊдатып, гидробионттордун <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к<font color='green'>ө</font>бөйүшүн </ins>азайтат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">О. </ins>эле планктондун <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түшү<font color='green'>м</font>дүүлүгүн </ins>кыскартып турат. Ал эми пестициддер (ДДТ) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>деӊиз чөйрөсүн булгоо, деӊиз сүт эмүүчүлөрүн ар түрдүү ооруларга чалдыктырып, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">морфол. </ins>терс натыйжага (балыктарда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">шиши<font color='green'>к</font>тердин </ins>пайда болушу, омурткаларынын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а сү<font color='green'>з</font>гүчтөрүнүн </ins>өзгөрүшү, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">о. </ins>эле устрицалардын, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кр<font color='green'>е</font>веткалардын </ins>вирустар аркылуу оорушу ж. б.) алып келет. Мунун бардыгы айланып отуруп адамдын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">денсоолугуна </ins>терс таасирин тийгизет. Озон катмарынын жукарышы негизинен <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">а<font color='green'>н</font>тропогендик </ins>факторлордун фреондорду <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>азот бирикмелеринин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атм-га </ins>бөлүнүшүнөн (үн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ылда<font color='green'>м</font>дыгынан </ins>жогору болгон ылдамдыкка ээ болгон учуучу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>космос аппараттарынын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">орг. </ins>отунду толук күйгүзбөшүнөн) пайда болгон (к. ''Озон тешиги)''. Парниктик эффект проблемасы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бо<font color='green'>л</font>со жербетиндеги </ins>климаттын жылый башташы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>байланышкан. Бул кубулуш антропогендик кошулмалар (СО<sub>2</sub>, СН<sub>4</sub>, О<sub>3</sub>, азот кычкылы, фреондор) көбөйүшүнүн негизинде болуп жатат. Ал</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>эми ''кислоталуу жаан-чачын'' проблемасы – <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">а<font color='green'>н</font>тропогендик </ins>таасирлердин натыйжасында <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ат<font color='green'>м</font>нын </ins>күкүрттүн диоксиди <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>азоттун оксиди аркылуу булганышынан пайда болгон.</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: ''Лавров С. Б.'' Глобальные проблемы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">совреме<font color='green'>н</font>ности</ins>. М., 1993; ''Аттали Ж.'' На пороге нового <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тысяч<font color='green'>е</font>летия</ins>. М., 1993; ''Яншин А. Ю''. Научные проблемы охраны природы и экологии. М., 1999.</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>''Б. Үсөнканов, М. Чоров.''</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">, бүтө элек</ins>]]</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
</table>
vol2_>KadyrM
http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%91%D0%98%D0%9E%D0%A1%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%94%D0%90%D0%93%D0%AB_%D0%93%D0%9B%D0%9E%D0%91%D0%90%D0%9B%D0%94%D0%AB%D0%9A_%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%91%D0%9B%D0%95%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%A0&diff=13425&oldid=prev
Kadyrm: Кайра 12833 жокко Kadyrm (сюзюу)
2025-01-20T06:41:42Z
<p>Кайра 12833 жокко <a href="/index.php/%D0%90%D1%82%D0%B0%D0%B9%D1%8B%D0%BD:Contributions/Kadyrm" title="Атайын:Contributions/Kadyrm">Kadyrm</a> (<a href="/index.php?title=%D0%9A%D0%BE%D0%BB%D0%B4%D0%BE%D0%BD%D1%83%D1%83%D1%87%D1%83%D0%BD%D1%83%D0%BD_%D0%B1%D0%B0%D0%B0%D1%80%D0%BB%D0%B0%D1%88%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B0%D1%80%D1%8B:Kadyrm&action=edit&redlink=1" class="new" title="Колдонуучунун баарлашуулары:Kadyrm (мындай барак жок)">сюзюу</a>)</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">06:41, 20 Январь (Үчтүн айы) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>– <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жаратылыш чөйрөсүнүн</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">табигый-ан<font color='green'>т</font>ропогендик ж-а </del>накта антропогендик (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экон.</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">с<font color='green'>о</font>циалдык </del>ж. б.) кубулуштар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>байланышкан <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>азыркы коомдун тарыхый өнүгүүсүндө <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">па<font color='green'>й</font>да </del>болуп, өзүнүн таасир этүү масштабы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча пл<font color='green'>а</font>неталык </del>деӊгээлге жеткен <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экон.</del>, саясий, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">с<font color='green'>о</font>циалдык</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">биол.</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тех.</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">технол. </del>системалардын, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">о. </del>эле аларды чечүү үчүн бүткүл дүйнөлүк <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ар<font color='green'>а</font>кеттенүүнү </del>талап кылган проблемалар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жыйы<font color='green'>н</font>дысы</del>. Азыркы учурда негизги глобалдык <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">про<font color='green'>б</font>лемаларга</del>: ядролук коркунуч, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экол. </del>кризис, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">и<font color='green'>м</font>мун </del>жетишсиздик ооруусунун синдрому (ИЖОС –</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'''БИОСФЕРАДАГЫ ГЛОБАЛДЫК ПРОБЛЕМАЛАР ''' </ins>– <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">табигый чөйрөнүн</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">антропогендик жана </ins>накта антропогендик (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экономикалык</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">социалдык </ins>ж. б.) кубулуштар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>байланышкан <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>азыркы коомдун тарыхый өнүгүүсүндө <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">пайда </ins>болуп, өзүнүн таасир этүү масштабы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча планеталык </ins>деӊгээлге жеткен <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экономикалык</ins>, саясий, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">социалдык</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">биологиялык</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">техникалык</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">технологиялык </ins>системалардын, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ошондой </ins>эле аларды чечүү үчүн бүткүл дүйнөлүк <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">аракеттенүүнү </ins>талап кылган проблемалар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жыйындысы</ins>. Азыркы учурда негизги глобалдык <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">проблемаларга</ins>: ядролук коркунуч, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экологиялык </ins>кризис, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">иммун </ins>жетишсиздик ооруусунун синдрому (ИЖОС – «СПИД») эпидемиясы, саламаттык сактоо абалы, дүйнө калкынын санынын кескин өсүшү, сабатсыздык, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экономикалык </ins>кризис, азык-түлүк, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">каада-</ins>салттарды жокко чыгаруу, конверсия <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана терроризм </ins>проблемалары кирет. Бул глобалдык проблемалардан 20-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдын </ins>аягында <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экологиялык проблемалар өтө </ins>курч мүнөзгө ээ болду. Алар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">адамзаттын табиятка жана </ins>өзгөргөн табияттын кайра адамга таасир этиши <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>байланышкан. Кескин антропогендик таасирге дуушар болгон чөйрө, белгилүү бир чекке жеткенде кайтарылгыс мүнөзгө жетип, өзүнүн калыбына келүү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жөндөмүнөн </ins>ажырайт. Бул болсо тиричиликтин табигый шартын бузат. Азыркы учурдагы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">глобалдык </ins>экол. проблемаларга дүйнөлүк океандын булганышы, минералдык ресурстардын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түгөнүшү</ins>, озон катмарынын жукарышы (озон <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тешиги</ins>), өсүмдүк <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>жаныбарлар түрлөрүнүн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жоголушу</ins>, климаттын глобалдык деӊгээлде <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылышы </ins>(''парниктик эффект''), <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">эл аралык </ins>кырсык каптаган аймактардын (''Арал, Чернобыль,'' <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Амазонка </ins>токойлору ж. б.) пайда болушу, кылым оорулары (ИЖОС, рак ж. б.) кирет. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><br/></ins>Дүйнөлүк океандын булганышы биринчи <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кезекте </ins>антропогендик зыяндуу заттардын (нефть, көмүртектүү суутек бирикмелери, пестициддер, оор металлдар, детергенттер, радионуклиддер ж. б.) океан акваториясына түшкөнү б-ча <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">эсептелинет</ins>. Зыяндуу заттар деӊизге <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>океанга дарыя агымдары, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атмосфералык </ins>аба (таштандыларды деӊиздерде жок кылууда), деӊиз транспортунун <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>танкерлердин авариясында келип түшөт. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Атмосфера </ins>аркылуу айрыкча биогендик <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">компоненттер</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">органикалык</ins>-синтетикалык бирикмелер (көмүртектүү суутек бирикмелери, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дихлордифенилтрихлорэтон </ins>– ДДТ, полихлордуубифенилдер – ПХБ ж. б.) океанга кошулат. Океанга жылына 30 миӊдей ар түркүн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">химиялык </ins>бирикме (1,2 млрд тга жакын) түшөт. Сууларда болжолдуу 500 миӊ т ДДТ бар экендиги катталган. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Хлор органикалык бирикмелер </ins>жогорку биоаккумуляциялык жөндөмгө <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>кескин токсиндик эффектиге ээ болуп, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">глобалдык </ins>деӊгээлде таралган. Орус окумуштуусу Ю. А. Израель ж. б. билдиргендей, дүйнөлүк океандын булганышына антропогендик салым болжолдуу төмөнкүдөй: коргошун үчүн – 92%, сымап – 70%, кадмий – 50%, нефть <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бирикмелери </ins>– 88% ж-а ПХБ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>пестициддер – 100%. Деӊиз экосистемаларына айрыкча коркунучту 3,5 млн т нефть бирикмелеринин түшүшү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">туудурат</ins>. Булардын ичинен танкер флоту нефть көмүртектүү суутек бирикмелеринин көбүн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">берет</ins>. Анын ичинен 1,46 млн т нефть <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бирикмелеринин </ins>10%и танкерлердин авариясына <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">таандык</ins>. Океанда нефть бирикмелеринин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">концентрациясы ар кандай </ins>аймактарда түрдүүчө: <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Жер- Ортолук </ins>деӊизде 0–950 ''мкг/л,'' Түндүк деӊизде <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">0–350 </ins>''мкг/л'', Атлантика океанында 0–160 ''мкг/л'' ж. б. Дүйнөлүк океанга дайыма жасалып туруучу басым деӊиз экосистемаларынын деградациясына <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана экологиялык </ins>оор кырдаалга алып <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">келүүдө</ins>. Иликтөөлөр көрсөткөндөй, сууга түшкөн нефтинин кичине эле концентрациясы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мидиялар менен </ins>кош капкалуу моллюскалардын өсүү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ылдамдыгын </ins>басаӊдатып, гидробионттордун <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">көбөйүшүн </ins>азайтат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ошондой </ins>эле планктондун <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түшүмдүүлүгүн </ins>кыскартып турат. Ал эми пестициддер (ДДТ) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>деӊиз чөйрөсүн булгоо, деӊиз сүт эмүүчүлөрүн ар түрдүү ооруларга чалдыктырып, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">морфологиялык </ins>терс натыйжага (балыктарда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">шишиктердин </ins>пайда болушу, омурткаларынын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана сүзгүчтөрүнүн </ins>өзгөрүшү, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ошондой </ins>эле устрицалардын, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">креветкалардын </ins>вирустар аркылуу оорушу ж. б.) алып келет. Мунун бардыгы айланып отуруп адамдын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ден соолугуна </ins>терс таасирин тийгизет. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><br/></ins>Озон катмарынын жукарышы негизинен <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">антропогендик </ins>факторлордун фреондорду <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>азот бирикмелеринин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атмосферага </ins>бөлүнүшүнөн (үн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ылдамдыгынан </ins>жогору болгон ылдамдыкка ээ болгон учуучу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>космос аппараттарынын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">органикалык </ins>отунду толук күйгүзбөшүнөн) пайда болгон (к. ''Озон тешиги)''. Парниктик эффект проблемасы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">болсо жер бетиндеги </ins>климаттын жылый башташы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>байланышкан. Бул кубулуш антропогендик кошулмалар (СО<sub>2</sub>, СН<sub>4</sub>, О<sub>3</sub>, азот кычкылы, фреондор) көбөйүшүнүн негизинде болуп жатат. Ал эми ''кислоталуу жаан-чачын'' проблемасы – <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">антропогендик </ins>таасирлердин натыйжасында <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атмосферасынын </ins>күкүрттүн диоксиди <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>азоттун оксиди аркылуу булганышынан пайда болгон.<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><br/></ins>Ад.: ''Лавров С. Б.'' Глобальные проблемы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">современности</ins>. М., 1993; ''Аттали Ж.'' На пороге нового <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тысячелетия</ins>. М., 1993; ''Яншин А. Ю''. Научные проблемы охраны природы и экологии. М., 1999.<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><br/></ins>''Б. Үсөнканов, М. Чоров.''</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>«СПИД») эпидемиясы, саламаттык сактоо абалы, дүйнө калкынын санынын кескин өсүшү, сабатсыздык, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экон. </del>кризис, азык-түлүк, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">каад<font color='green'>а</font></del>салттарды жокко чыгаруу, конверсия <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а те<font color='green'>р</font>роризм </del>проблемалары кирет. Бул глобалдык проблемалардан 20-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-дын </del>аягында <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экол. пробл<font color='green'>е</font>малар айрыкча </del>курч мүнөзгө ээ болду. Алар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ада<font color='green'>м</font>дын жаратылышка ж-а </del>өзгөргөн табияттын кайра адамга таасир этиши <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>байланышкан. Кескин антропогендик таасирге дуушар болгон</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>чөйрө, белгилүү бир чекке жеткенде кайтарылгыс мүнөзгө жетип, өзүнүн калыбына келүү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жө<font color='green'>н</font>дөмүнөн </del>ажырайт. Бул болсо тиричиликтин табигый шартын бузат. Азыркы учурдагы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">гл<font color='green'>о</font>балдык </del>экол. проблемаларга дүйнөлүк океандын булганышы, минералдык ресурстардын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түгөн<font color='green'>ү</font>шү</del>, озон катмарынын жукарышы (озон <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">теш<font color='green'>и</font>ги</del>), өсүмдүк <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>жаныбарлар түрлөрүнүн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жог<font color='green'>о</font>лушу</del>, климаттын глобалдык деӊгээлде <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жыл<font color='green'>ы</font>шы </del>(''парниктик эффект''), <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">эларалык </del>кырсык каптаган аймактардын (''Арал, Чернобыль,'' <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ам<font color='green'>а</font>зонка </del>токойлору ж. б.) пайда болушу, кылым оорулары (ИЖОС, рак ж. б.) кирет.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Дүйнөлүк океандын булганышы биринчи <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к<font color='green'>е</font>зекте </del>антропогендик зыяндуу заттардын (нефть, көмүртектүү суутек бирикмелери, пестициддер, оор металлдар, детергенттер, радионуклиддер ж. б.) океан акваториясына түшкөнү б-ча <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">эсе<font color='green'>п</font>телинет</del>. Зыяндуу заттар деӊизге <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>океанга дарыя агымдары, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атм. </del>аба (таштандыларды деӊиздерде жок кылууда), деӊиз транспортунун <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>танкерлердин авариясында келип түшөт. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Атмо<font color='green'>с</font>фера </del>аркылуу айрыкча биогендик <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">компонен<font color='green'>т</font>тер</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">орг.</del>-синтетикалык бирикмелер (көмүртектүү суутек бирикмелери, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дихлордифенилтрихлор<font color='green'>э</font>тон </del>– ДДТ, полихлордуубифенилдер – ПХБ ж. б.) океанга кошулат. Океанга жылына 30 миӊдей ар түркүн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">хим. </del>бирикме (1,2 млрд тга жакын) түшөт. Сууларда болжолдуу 500 миӊ т ДДТ бар экендиги катталган. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Хлорорганикалык бири<font color='green'>к</font>мелер </del>жогорку биоаккумуляциялык жөндөмгө</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">15*</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>кескин токсиндик эффектиге ээ болуп, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">гл<font color='green'>о</font>балдык </del>деӊгээлде таралган. Орус окумуштуусу Ю. А. Израель ж. б. билдиргендей, дүйнөлүк океандын булганышына антропогендик салым болжолдуу төмөнкүдөй: коргошун үчүн – 92%, сымап – 70%, кадмий – 50%, нефть <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бирикм<font color='green'>е</font>лери </del>– 88% ж-а ПХБ <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>пестициддер – 100%. Деӊиз экосистемаларына айрыкча коркунучту 3,5 млн т нефть бирикмелеринин түшүшү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тууд<font color='green'>у</font>рат</del>. Булардын ичинен танкер флоту нефть көмүртектүү суутек бирикмелеринин көбүн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б<font color='green'>е</font>рет</del>. Анын ичинен 1,46 млн т нефть <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бирикм<font color='green'>е</font>леринин </del>10%и танкерлердин авариясына <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">таа<font color='green'>н</font>дык</del>. Океанда нефть бирикмелеринин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">концен<font color='green'>т</font>рациясы түрдүү </del>аймактарда түрдүүчө: <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Же<font color='green'>р</font>ортолук </del>деӊизде 0–950 ''мкг/л,'' Түндүк деӊизде <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">0– 350 </del>''мкг/л'', Атлантика океанында 0–160 ''мкг/л'' ж. б. Дүйнөлүк океанга дайыма жасалып туруучу басым деӊиз экосистемаларынын деградациясына <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а экол. </del>оор кырдаалга алып <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">келип от<font color='green'>у</font>рат</del>. Иликтөөлөр көрсөткөндөй, сууга түшкөн нефтинин кичине эле концентрациясы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">миди<font color='green'>я</font>лар м-н </del>кош капкалуу моллюскалардын өсүү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ы<font color='green'>л</font>дамдыгын </del>басаӊдатып, гидробионттордун <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к<font color='green'>ө</font>бөйүшүн </del>азайтат. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">О. </del>эле планктондун <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түшү<font color='green'>м</font>дүүлүгүн </del>кыскартып турат. Ал эми пестициддер (ДДТ) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>деӊиз чөйрөсүн булгоо, деӊиз сүт эмүүчүлөрүн ар түрдүү ооруларга чалдыктырып, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">морфол. </del>терс натыйжага (балыктарда <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">шиши<font color='green'>к</font>тердин </del>пайда болушу, омурткаларынын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а сү<font color='green'>з</font>гүчтөрүнүн </del>өзгөрүшү, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">о. </del>эле устрицалардын, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кр<font color='green'>е</font>веткалардын </del>вирустар аркылуу оорушу ж. б.) алып келет. Мунун бардыгы айланып отуруп адамдын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">денсоолугуна </del>терс таасирин тийгизет. Озон катмарынын жукарышы негизинен <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">а<font color='green'>н</font>тропогендик </del>факторлордун фреондорду <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>азот бирикмелеринин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атм-га </del>бөлүнүшүнөн (үн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ылда<font color='green'>м</font>дыгынан </del>жогору болгон ылдамдыкка ээ болгон учуучу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>космос аппараттарынын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">орг. </del>отунду толук күйгүзбөшүнөн) пайда болгон (к. ''Озон тешиги)''. Парниктик эффект проблемасы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бо<font color='green'>л</font>со жербетиндеги </del>климаттын жылый башташы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>байланышкан. Бул кубулуш антропогендик кошулмалар (СО<sub>2</sub>, СН<sub>4</sub>, О<sub>3</sub>, азот кычкылы, фреондор) көбөйүшүнүн негизинде болуп жатат. Ал</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>эми ''кислоталуу жаан-чачын'' проблемасы – <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">а<font color='green'>н</font>тропогендик </del>таасирлердин натыйжасында <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ат<font color='green'>м</font>нын </del>күкүрттүн диоксиди <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>азоттун оксиди аркылуу булганышынан пайда болгон.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: ''Лавров С. Б.'' Глобальные проблемы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">совреме<font color='green'>н</font>ности</del>. М., 1993; ''Аттали Ж.'' На пороге нового <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тысяч<font color='green'>е</font>летия</del>. М., 1993; ''Яншин А. Ю''. Научные проблемы охраны природы и экологии. М., 1999.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>''Б. Үсөнканов, М. Чоров.''</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">, бүтө элек</del>]]</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
</table>
Kadyrm
http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%91%D0%98%D0%9E%D0%A1%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%94%D0%90%D0%93%D0%AB_%D0%93%D0%9B%D0%9E%D0%91%D0%90%D0%9B%D0%94%D0%AB%D0%9A_%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%91%D0%9B%D0%95%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%A0&diff=12833&oldid=prev
Kadyrm: 1 версия
2025-01-20T02:41:56Z
<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">02:41, 20 Январь (Үчтүн айы) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'БИОСФЕРАДАГЫ ГЛОБАЛДЫК ПРОБЛЕМАЛАР ''' – табигый чөйрөнүн, антропогендик жана </del>накта антропогендик (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экономикалык</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">социалдык </del>ж. б.) кубулуштар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>байланышкан <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>азыркы коомдун тарыхый өнүгүүсүндө <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">пайда </del>болуп, өзүнүн таасир этүү масштабы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча планеталык </del>деӊгээлге жеткен <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экономикалык</del>, саясий, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">социалдык</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">биологиялык</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">техникалык</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">технологиялык </del>системалардын, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ошондой </del>эле аларды чечүү үчүн бүткүл дүйнөлүк <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">аракеттенүүнү </del>талап кылган проблемалар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жыйындысы</del>. Азыркы учурда негизги глобалдык <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">проблемаларга</del>: ядролук коркунуч, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экологиялык </del>кризис, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">иммун </del>жетишсиздик ооруусунун синдрому (ИЖОС – «СПИД») эпидемиясы, саламаттык сактоо абалы, дүйнө калкынын санынын кескин өсүшү, сабатсыздык, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экономикалык </del>кризис, азык-түлүк, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">каада-</del>салттарды жокко чыгаруу, конверсия <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана терроризм </del>проблемалары кирет. Бул глобалдык проблемалардан 20-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдын </del>аягында <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экологиялык проблемалар өтө </del>курч мүнөзгө ээ болду. Алар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">адамзаттын табиятка жана </del>өзгөргөн табияттын кайра адамга таасир этиши <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>байланышкан. Кескин антропогендик таасирге дуушар болгон чөйрө, белгилүү бир чекке жеткенде кайтарылгыс мүнөзгө жетип, өзүнүн калыбына келүү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жөндөмүнөн </del>ажырайт. Бул болсо тиричиликтин табигый шартын бузат. Азыркы учурдагы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">глобалдык </del>экол. проблемаларга дүйнөлүк океандын булганышы, минералдык ресурстардын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түгөнүшү</del>, озон катмарынын жукарышы (озон <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тешиги</del>), өсүмдүк <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>жаныбарлар түрлөрүнүн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жоголушу</del>, климаттын глобалдык деӊгээлде <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылышы </del>(''парниктик эффект''), <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">эл аралык </del>кырсык каптаган аймактардын (''Арал, Чернобыль,'' <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Амазонка </del>токойлору ж. б.) пайда болушу, кылым оорулары (ИЖОС, рак ж. б.) кирет. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><br/></del>Дүйнөлүк океандын булганышы биринчи <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кезекте </del>антропогендик зыяндуу заттардын (нефть, көмүртектүү суутек бирикмелери, пестициддер, оор металлдар, детергенттер, радионуклиддер ж. б.) океан акваториясына түшкөнү б-ча <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">эсептелинет</del>. Зыяндуу заттар деӊизге <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>океанга дарыя агымдары, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атмосфералык </del>аба (таштандыларды деӊиздерде жок кылууда), деӊиз транспортунун <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>танкерлердин авариясында келип түшөт. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Атмосфера </del>аркылуу айрыкча биогендик <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">компоненттер</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">органикалык</del>-синтетикалык бирикмелер (көмүртектүү суутек бирикмелери, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дихлордифенилтрихлорэтон </del>– ДДТ, полихлордуубифенилдер – ПХБ ж. б.) океанга кошулат. Океанга жылына 30 миӊдей ар түркүн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">химиялык </del>бирикме (1,2 млрд тга жакын) түшөт. Сууларда болжолдуу 500 миӊ т ДДТ бар экендиги катталган. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Хлор органикалык бирикмелер </del>жогорку биоаккумуляциялык жөндөмгө <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>кескин токсиндик эффектиге ээ болуп, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">глобалдык </del>деӊгээлде таралган. Орус окумуштуусу Ю. А. Израель ж. б. билдиргендей, дүйнөлүк океандын булганышына антропогендик салым болжолдуу төмөнкүдөй: коргошун үчүн – 92%, сымап – 70%, кадмий – 50%, нефть <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бирикмелери </del>– 88% ж-а ПХБ <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>пестициддер – 100%. Деӊиз экосистемаларына айрыкча коркунучту 3,5 млн т нефть бирикмелеринин түшүшү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">туудурат</del>. Булардын ичинен танкер флоту нефть көмүртектүү суутек бирикмелеринин көбүн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">берет</del>. Анын ичинен 1,46 млн т нефть <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бирикмелеринин </del>10%и танкерлердин авариясына <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">таандык</del>. Океанда нефть бирикмелеринин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">концентрациясы ар кандай </del>аймактарда түрдүүчө: <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Жер- Ортолук </del>деӊизде 0–950 ''мкг/л,'' Түндүк деӊизде <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">0–350 </del>''мкг/л'', Атлантика океанында 0–160 ''мкг/л'' ж. б. Дүйнөлүк океанга дайыма жасалып туруучу басым деӊиз экосистемаларынын деградациясына <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана экологиялык </del>оор кырдаалга алып <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">келүүдө</del>. Иликтөөлөр көрсөткөндөй, сууга түшкөн нефтинин кичине эле концентрациясы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мидиялар менен </del>кош капкалуу моллюскалардын өсүү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ылдамдыгын </del>басаӊдатып, гидробионттордун <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">көбөйүшүн </del>азайтат. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ошондой </del>эле планктондун <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түшүмдүүлүгүн </del>кыскартып турат. Ал эми пестициддер (ДДТ) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>деӊиз чөйрөсүн булгоо, деӊиз сүт эмүүчүлөрүн ар түрдүү ооруларга чалдыктырып, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">морфологиялык </del>терс натыйжага (балыктарда <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">шишиктердин </del>пайда болушу, омурткаларынын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана сүзгүчтөрүнүн </del>өзгөрүшү, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ошондой </del>эле устрицалардын, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">креветкалардын </del>вирустар аркылуу оорушу ж. б.) алып келет. Мунун бардыгы айланып отуруп адамдын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ден соолугуна </del>терс таасирин тийгизет. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><br/></del>Озон катмарынын жукарышы негизинен <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">антропогендик </del>факторлордун фреондорду <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>азот бирикмелеринин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атмосферага </del>бөлүнүшүнөн (үн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ылдамдыгынан </del>жогору болгон ылдамдыкка ээ болгон учуучу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>космос аппараттарынын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">органикалык </del>отунду толук күйгүзбөшүнөн) пайда болгон (к. ''Озон тешиги)''. Парниктик эффект проблемасы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">болсо жер бетиндеги </del>климаттын жылый башташы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </del>байланышкан. Бул кубулуш антропогендик кошулмалар (СО<sub>2</sub>, СН<sub>4</sub>, О<sub>3</sub>, азот кычкылы, фреондор) көбөйүшүнүн негизинде болуп жатат. Ал эми ''кислоталуу жаан-чачын'' проблемасы – <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">антропогендик </del>таасирлердин натыйжасында <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атмосферасынын </del>күкүрттүн диоксиди <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </del>азоттун оксиди аркылуу булганышынан пайда болгон.<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><br/></del>Ад.: ''Лавров С. Б.'' Глобальные проблемы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">современности</del>. М., 1993; ''Аттали Ж.'' На пороге нового <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тысячелетия</del>. М., 1993; ''Яншин А. Ю''. Научные проблемы охраны природы и экологии. М., 1999.<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"><br/></del>''Б. Үсөнканов, М. Чоров.''</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> – жаратылыш чөйрөсүнүн, табигый-ан<font color=</ins>'<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">green</ins>'<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">>т</font>ропогендик ж-а </ins>накта антропогендик (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экон.</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">с<font color='green'>о</font>циалдык </ins>ж. б.) кубулуштар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>байланышкан <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>азыркы коомдун тарыхый өнүгүүсүндө <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">па<font color='green'>й</font>да </ins>болуп, өзүнүн таасир этүү масштабы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча пл<font color='green'>а</font>неталык </ins>деӊгээлге жеткен <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экон.</ins>, саясий, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">с<font color='green'>о</font>циалдык</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">биол.</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тех.</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">технол. </ins>системалардын, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">о. </ins>эле аларды чечүү үчүн бүткүл дүйнөлүк <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ар<font color='green'>а</font>кеттенүүнү </ins>талап кылган проблемалар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жыйы<font color='green'>н</font>дысы</ins>. Азыркы учурда негизги глобалдык <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">про<font color='green'>б</font>лемаларга</ins>: ядролук коркунуч, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экол. </ins>кризис, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">и<font color='green'>м</font>мун </ins>жетишсиздик ооруусунун синдрому (ИЖОС –</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том]]</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>«СПИД») эпидемиясы, саламаттык сактоо абалы, дүйнө калкынын санынын кескин өсүшү, сабатсыздык, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экон. </ins>кризис, азык-түлүк, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">каад<font color='green'>а</font></ins>салттарды жокко чыгаруу, конверсия <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а те<font color='green'>р</font>роризм </ins>проблемалары кирет. Бул глобалдык проблемалардан 20-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-дын </ins>аягында <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экол. пробл<font color='green'>е</font>малар айрыкча </ins>курч мүнөзгө ээ болду. Алар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ада<font color='green'>м</font>дын жаратылышка ж-а </ins>өзгөргөн табияттын кайра адамга таасир этиши <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>байланышкан. Кескин антропогендик таасирге дуушар болгон</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>чөйрө, белгилүү бир чекке жеткенде кайтарылгыс мүнөзгө жетип, өзүнүн калыбына келүү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жө<font color='green'>н</font>дөмүнөн </ins>ажырайт. Бул болсо тиричиликтин табигый шартын бузат. Азыркы учурдагы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">гл<font color='green'>о</font>балдык </ins>экол. проблемаларга дүйнөлүк океандын булганышы, минералдык ресурстардын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түгөн<font color='green'>ү</font>шү</ins>, озон катмарынын жукарышы (озон <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">теш<font color='green'>и</font>ги</ins>), өсүмдүк <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>жаныбарлар түрлөрүнүн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жог<font color='green'>о</font>лушу</ins>, климаттын глобалдык деӊгээлде <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жыл<font color='green'>ы</font>шы </ins>(''парниктик эффект''), <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">эларалык </ins>кырсык каптаган аймактардын (''Арал, Чернобыль,'' <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ам<font color='green'>а</font>зонка </ins>токойлору ж. б.) пайда болушу, кылым оорулары (ИЖОС, рак ж. б.) кирет.</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Дүйнөлүк океандын булганышы биринчи <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к<font color='green'>е</font>зекте </ins>антропогендик зыяндуу заттардын (нефть, көмүртектүү суутек бирикмелери, пестициддер, оор металлдар, детергенттер, радионуклиддер ж. б.) океан акваториясына түшкөнү б-ча <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">эсе<font color='green'>п</font>телинет</ins>. Зыяндуу заттар деӊизге <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>океанга дарыя агымдары, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атм. </ins>аба (таштандыларды деӊиздерде жок кылууда), деӊиз транспортунун <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>танкерлердин авариясында келип түшөт. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Атмо<font color='green'>с</font>фера </ins>аркылуу айрыкча биогендик <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">компонен<font color='green'>т</font>тер</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">орг.</ins>-синтетикалык бирикмелер (көмүртектүү суутек бирикмелери, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дихлордифенилтрихлор<font color='green'>э</font>тон </ins>– ДДТ, полихлордуубифенилдер – ПХБ ж. б.) океанга кошулат. Океанга жылына 30 миӊдей ар түркүн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">хим. </ins>бирикме (1,2 млрд тга жакын) түшөт. Сууларда болжолдуу 500 миӊ т ДДТ бар экендиги катталган. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Хлорорганикалык бири<font color='green'>к</font>мелер </ins>жогорку биоаккумуляциялык жөндөмгө</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">15*</ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>кескин токсиндик эффектиге ээ болуп, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">гл<font color='green'>о</font>балдык </ins>деӊгээлде таралган. Орус окумуштуусу Ю. А. Израель ж. б. билдиргендей, дүйнөлүк океандын булганышына антропогендик салым болжолдуу төмөнкүдөй: коргошун үчүн – 92%, сымап – 70%, кадмий – 50%, нефть <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бирикм<font color='green'>е</font>лери </ins>– 88% ж-а ПХБ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>пестициддер – 100%. Деӊиз экосистемаларына айрыкча коркунучту 3,5 млн т нефть бирикмелеринин түшүшү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тууд<font color='green'>у</font>рат</ins>. Булардын ичинен танкер флоту нефть көмүртектүү суутек бирикмелеринин көбүн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б<font color='green'>е</font>рет</ins>. Анын ичинен 1,46 млн т нефть <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бирикм<font color='green'>е</font>леринин </ins>10%и танкерлердин авариясына <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">таа<font color='green'>н</font>дык</ins>. Океанда нефть бирикмелеринин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">концен<font color='green'>т</font>рациясы түрдүү </ins>аймактарда түрдүүчө: <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Же<font color='green'>р</font>ортолук </ins>деӊизде 0–950 ''мкг/л,'' Түндүк деӊизде <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">0– 350 </ins>''мкг/л'', Атлантика океанында 0–160 ''мкг/л'' ж. б. Дүйнөлүк океанга дайыма жасалып туруучу басым деӊиз экосистемаларынын деградациясына <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а экол. </ins>оор кырдаалга алып <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">келип от<font color='green'>у</font>рат</ins>. Иликтөөлөр көрсөткөндөй, сууга түшкөн нефтинин кичине эле концентрациясы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">миди<font color='green'>я</font>лар м-н </ins>кош капкалуу моллюскалардын өсүү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ы<font color='green'>л</font>дамдыгын </ins>басаӊдатып, гидробионттордун <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к<font color='green'>ө</font>бөйүшүн </ins>азайтат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">О. </ins>эле планктондун <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түшү<font color='green'>м</font>дүүлүгүн </ins>кыскартып турат. Ал эми пестициддер (ДДТ) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>деӊиз чөйрөсүн булгоо, деӊиз сүт эмүүчүлөрүн ар түрдүү ооруларга чалдыктырып, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">морфол. </ins>терс натыйжага (балыктарда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">шиши<font color='green'>к</font>тердин </ins>пайда болушу, омурткаларынын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а сү<font color='green'>з</font>гүчтөрүнүн </ins>өзгөрүшү, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">о. </ins>эле устрицалардын, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кр<font color='green'>е</font>веткалардын </ins>вирустар аркылуу оорушу ж. б.) алып келет. Мунун бардыгы айланып отуруп адамдын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">денсоолугуна </ins>терс таасирин тийгизет. Озон катмарынын жукарышы негизинен <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">а<font color='green'>н</font>тропогендик </ins>факторлордун фреондорду <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>азот бирикмелеринин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атм-га </ins>бөлүнүшүнөн (үн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ылда<font color='green'>м</font>дыгынан </ins>жогору болгон ылдамдыкка ээ болгон учуучу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>космос аппараттарынын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">орг. </ins>отунду толук күйгүзбөшүнөн) пайда болгон (к. ''Озон тешиги)''. Парниктик эффект проблемасы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бо<font color='green'>л</font>со жербетиндеги </ins>климаттын жылый башташы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </ins>байланышкан. Бул кубулуш антропогендик кошулмалар (СО<sub>2</sub>, СН<sub>4</sub>, О<sub>3</sub>, азот кычкылы, фреондор) көбөйүшүнүн негизинде болуп жатат. Ал</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>эми ''кислоталуу жаан-чачын'' проблемасы – <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">а<font color='green'>н</font>тропогендик </ins>таасирлердин натыйжасында <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ат<font color='green'>м</font>нын </ins>күкүрттүн диоксиди <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </ins>азоттун оксиди аркылуу булганышынан пайда болгон.</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: ''Лавров С. Б.'' Глобальные проблемы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">совреме<font color='green'>н</font>ности</ins>. М., 1993; ''Аттали Ж.'' На пороге нового <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тысяч<font color='green'>е</font>летия</ins>. М., 1993; ''Яншин А. Ю''. Научные проблемы охраны природы и экологии. М., 1999.</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>''Б. Үсөнканов, М. Чоров.''</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">, бүтө элек</ins>]]</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr>
</table>
Kadyrm
http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%91%D0%98%D0%9E%D0%A1%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%94%D0%90%D0%93%D0%AB_%D0%93%D0%9B%D0%9E%D0%91%D0%90%D0%9B%D0%94%D0%AB%D0%9A_%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%91%D0%9B%D0%95%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%A0&diff=9118&oldid=prev
Temirkan, 11:03, 17 Апрель (Чын куран) 2024 карата
2024-04-17T11:03:36Z
<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">11:03, 17 Апрель (Чын куран) 2024 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''БИОСФЕРАДАГЫ ГЛОБАЛДЫК ПРОБЛЕМАЛАР ''' – табигый чөйрөнүн, антропогендик <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>накта антропогендик (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экон.</del>, социалдык ж. б.) кубулуштар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>байланышкан <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>азыркы коомдун тарыхый өнүгүүсүндө пайда болуп, өзүнүн таасир этүү масштабы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </del>планеталык деӊгээлге жеткен <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экон.</del>, саясий, социалдык, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">биол.</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тех.</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">технол. </del>системалардын, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">о. </del>эле аларды чечүү үчүн бүткүл дүйнөлүк аракеттенүүнү талап кылган проблемалар жыйындысы. Азыркы учурда негизги глобалдык проблемаларга: ядролук коркунуч, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экол. </del>кризис, иммун жетишсиздик ооруусунун синдрому (ИЖОС – «СПИД») эпидемиясы, саламаттык сактоо абалы, дүйнө калкынын санынын кескин өсүшү, сабатсыздык, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экон. </del>кризис, азык-түлүк, каада-салттарды жокко чыгаруу, конверсия <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>терроризм проблемалары кирет. Бул глобалдык проблемалардан 20-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-дын </del>аягында <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экол. </del>проблемалар өтө курч мүнөзгө ээ болду. Алар адамзаттын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">табигыйка ж-а </del>өзгөргөн табияттын кайра адамга таасир этиши <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>байланышкан. Кескин антропогендик таасирге дуушар болгон чөйрө, белгилүү бир чекке жеткенде кайтарылгыс мүнөзгө жетип, өзүнүн калыбына келүү жөндөмүнөн ажырайт. Бул болсо тиричиликтин табигый шартын бузат. Азыркы учурдагы глобалдык экол. проблемаларга дүйнөлүк океандын булганышы, минералдык ресурстардын түгөнүшү, озон катмарынын жукарышы (озон тешиги), өсүмдүк <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>жаныбарлар түрлөрүнүн жоголушу, климаттын глобалдык деӊгээлде жылышы (''парниктик эффект''), эл аралык кырсык каптаган аймактардын (''Арал, Чернобыль,'' Амазонка токойлору ж. б.) пайда болушу, кылым оорулары (ИЖОС, рак ж. б.) кирет. </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''БИОСФЕРАДАГЫ ГЛОБАЛДЫК ПРОБЛЕМАЛАР ''' – табигый чөйрөнүн, антропогендик <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>накта антропогендик (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экономикалык</ins>, социалдык ж. б.) кубулуштар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>байланышкан <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>азыркы коомдун тарыхый өнүгүүсүндө пайда болуп, өзүнүн таасир этүү масштабы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </ins>планеталык деӊгээлге жеткен <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экономикалык</ins>, саясий, социалдык, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">биологиялык</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">техникалык</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">технологиялык </ins>системалардын, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ошондой </ins>эле аларды чечүү үчүн бүткүл дүйнөлүк аракеттенүүнү талап кылган проблемалар жыйындысы. Азыркы учурда негизги глобалдык проблемаларга: ядролук коркунуч, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экологиялык </ins>кризис, иммун жетишсиздик ооруусунун синдрому (ИЖОС – «СПИД») эпидемиясы, саламаттык сактоо абалы, дүйнө калкынын санынын кескин өсүшү, сабатсыздык, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экономикалык </ins>кризис, азык-түлүк, каада-салттарды жокко чыгаруу, конверсия <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>терроризм проблемалары кирет. Бул глобалдык проблемалардан 20-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдын </ins>аягында <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">экологиялык </ins>проблемалар өтө курч мүнөзгө ээ болду. Алар адамзаттын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">табиятка жана </ins>өзгөргөн табияттын кайра адамга таасир этиши <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>байланышкан. Кескин антропогендик таасирге дуушар болгон чөйрө, белгилүү бир чекке жеткенде кайтарылгыс мүнөзгө жетип, өзүнүн калыбына келүү жөндөмүнөн ажырайт. Бул болсо тиричиликтин табигый шартын бузат. Азыркы учурдагы глобалдык экол. проблемаларга дүйнөлүк океандын булганышы, минералдык ресурстардын түгөнүшү, озон катмарынын жукарышы (озон тешиги), өсүмдүк <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>жаныбарлар түрлөрүнүн жоголушу, климаттын глобалдык деӊгээлде жылышы (''парниктик эффект''), эл аралык кырсык каптаган аймактардын (''Арал, Чернобыль,'' Амазонка токойлору ж. б.) пайда болушу, кылым оорулары (ИЖОС, рак ж. б.) кирет. <br/>Дүйнөлүк океандын булганышы биринчи кезекте антропогендик зыяндуу заттардын (нефть, көмүртектүү суутек бирикмелери, пестициддер, оор металлдар, детергенттер, радионуклиддер ж. б.) океан акваториясына түшкөнү б-ча эсептелинет. Зыяндуу заттар деӊизге <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>океанга дарыя агымдары, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атмосфералык </ins>аба (таштандыларды деӊиздерде жок кылууда), деӊиз транспортунун <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>танкерлердин авариясында келип түшөт. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Атмосфера </ins>аркылуу айрыкча биогендик компоненттер, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">органикалык</ins>-синтетикалык бирикмелер (көмүртектүү суутек бирикмелери, дихлордифенилтрихлорэтон – ДДТ, полихлордуубифенилдер – ПХБ ж. б.) океанга кошулат. Океанга жылына 30 миӊдей ар түркүн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">химиялык </ins>бирикме (1,2 млрд тга жакын) түшөт. Сууларда болжолдуу 500 миӊ т ДДТ бар экендиги катталган. Хлор органикалык бирикмелер жогорку биоаккумуляциялык жөндөмгө <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>кескин токсиндик эффектиге ээ болуп, глобалдык деӊгээлде таралган. Орус окумуштуусу Ю. А. Израель ж. б. билдиргендей, дүйнөлүк океандын булганышына антропогендик салым болжолдуу төмөнкүдөй: коргошун үчүн – 92%, сымап – 70%, кадмий – 50%, нефть бирикмелери – 88% ж-а ПХБ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>пестициддер – 100%. Деӊиз экосистемаларына айрыкча коркунучту 3,5 млн т нефть бирикмелеринин түшүшү туудурат. Булардын ичинен танкер флоту нефть көмүртектүү суутек бирикмелеринин көбүн берет. Анын ичинен 1,46 млн т нефть бирикмелеринин 10%и танкерлердин авариясына таандык. Океанда нефть бирикмелеринин концентрациясы ар кандай аймактарда түрдүүчө: Жер- Ортолук деӊизде 0–950 ''мкг/л,'' Түндүк деӊизде 0–350 ''мкг/л'', Атлантика океанында 0–160 ''мкг/л'' ж. б. Дүйнөлүк океанга дайыма жасалып туруучу басым деӊиз экосистемаларынын деградациясына <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана экологиялык </ins>оор кырдаалга алып келүүдө. Иликтөөлөр көрсөткөндөй, сууга түшкөн нефтинин кичине эле концентрациясы мидиялар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>кош капкалуу моллюскалардын өсүү ылдамдыгын басаӊдатып, гидробионттордун көбөйүшүн азайтат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ошондой </ins>эле планктондун түшүмдүүлүгүн кыскартып турат. Ал эми пестициддер (ДДТ) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>деӊиз чөйрөсүн булгоо, деӊиз сүт эмүүчүлөрүн ар түрдүү ооруларга чалдыктырып, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">морфологиялык </ins>терс натыйжага (балыктарда шишиктердин пайда болушу, омурткаларынын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>сүзгүчтөрүнүн өзгөрүшү, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ошондой </ins>эле устрицалардын, креветкалардын вирустар аркылуу оорушу ж. б.) алып келет. Мунун бардыгы айланып отуруп адамдын ден соолугуна терс таасирин тийгизет. <br/>Озон катмарынын жукарышы негизинен антропогендик факторлордун фреондорду <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>азот бирикмелеринин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атмосферага </ins>бөлүнүшүнөн (үн ылдамдыгынан жогору болгон ылдамдыкка ээ болгон учуучу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>космос аппараттарынын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">органикалык отунду </ins>толук күйгүзбөшүнөн) пайда болгон (к. ''Озон тешиги)''. Парниктик эффект проблемасы болсо жер бетиндеги климаттын жылый башташы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>байланышкан. Бул кубулуш антропогендик кошулмалар (СО<sub>2</sub>, СН<sub>4</sub>, О<sub>3</sub>, азот кычкылы, фреондор) көбөйүшүнүн негизинде болуп жатат. Ал эми ''кислоталуу жаан-чачын'' проблемасы – антропогендик таасирлердин натыйжасында <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атмосферасынын </ins>күкүрттүн диоксиди <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>азоттун оксиди аркылуу булганышынан пайда болгон.<br/>Ад.: ''Лавров С. Б.'' Глобальные проблемы современности. М., 1993; ''Аттали Ж.'' На пороге нового тысячелетия. М., 1993; ''Яншин А. Ю''. Научные проблемы охраны природы и экологии. М., 1999.<br/>''Б. Үсөнканов, М. Чоров.''</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><br/>Дүйнөлүк океандын булганышы биринчи кезекте антропогендик зыяндуу заттардын (нефть, көмүртектүү суутек бирикмелери, пестициддер, оор металлдар, детергенттер, радионуклиддер ж. б.) океан акваториясына түшкөнү б-ча эсептелинет. Зыяндуу заттар деӊизге <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>океанга дарыя агымдары, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атм. </del>аба (таштандыларды деӊиздерде жок кылууда), деӊиз транспортунун <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>танкерлердин авариясында келип түшөт. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Атм. </del>аркылуу айрыкча биогендик компоненттер, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">орг.</del>-синтетикалык бирикмелер (көмүртектүү суутек бирикмелери, дихлордифенилтрихлорэтон – ДДТ, полихлордуубифенилдер – ПХБ ж. б.) океанга кошулат. Океанга жылына 30 миӊдей ар түркүн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">хим. </del>бирикме (1,2 млрд тга жакын) түшөт. Сууларда болжолдуу 500 миӊ т ДДТ бар экендиги катталган. Хлор органикалык бирикмелер жогорку биоаккумуляциялык жөндөмгө <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>кескин токсиндик эффектиге ээ болуп, глобалдык деӊгээлде таралган. Орус окумуштуусу Ю. А. Израель ж. б. билдиргендей, дүйнөлүк океандын булганышына антропогендик салым болжолдуу төмөнкүдөй: коргошун үчүн – 92%, сымап – 70%, кадмий – 50%, нефть бирикмелери – 88% ж-а ПХБ <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>пестициддер – 100%. Деӊиз экосистемаларына айрыкча коркунучту 3,5 млн т нефть бирикмелеринин түшүшү туудурат. Булардын ичинен танкер флоту нефть көмүртектүү суутек бирикмелеринин көбүн берет. Анын ичинен 1,46 млн т нефть бирикмелеринин 10%и танкерлердин авариясына таандык. Океанда нефть бирикмелеринин концентрациясы ар кандай аймактарда түрдүүчө: Жер- Ортолук деӊизде 0–950 ''мкг/л,'' Түндүк деӊизде 0–350 ''мкг/л'', Атлантика океанында 0–160 ''мкг/л'' ж. б. Дүйнөлүк океанга дайыма жасалып туруучу басым деӊиз экосистемаларынын деградациясына <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а экол. </del>оор кырдаалга алып келүүдө. Иликтөөлөр көрсөткөндөй, сууга түшкөн нефтинин кичине эле концентрациясы мидиялар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>кош капкалуу моллюскалардын өсүү ылдамдыгын басаӊдатып, гидробионттордун көбөйүшүн азайтат. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">О. </del>эле планктондун түшүмдүүлүгүн кыскартып турат. Ал эми пестициддер (ДДТ) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>деӊиз чөйрөсүн булгоо, деӊиз сүт эмүүчүлөрүн ар түрдүү ооруларга чалдыктырып, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">морфол. </del>терс натыйжага (балыктарда шишиктердин пайда болушу, омурткаларынын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>сүзгүчтөрүнүн өзгөрүшү, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">о. </del>эле устрицалардын, креветкалардын вирустар аркылуу оорушу ж. б.) алып келет. Мунун бардыгы айланып отуруп адамдын ден соолугуна терс таасирин тийгизет. </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><br/>Озон катмарынын жукарышы негизинен антропогендик факторлордун фреондорду <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>азот бирикмелеринин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атм-га </del>бөлүнүшүнөн (үн ылдамдыгынан жогору болгон ылдамдыкка ээ болгон учуучу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>космос аппараттарынын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">орг. Отунду </del>толук күйгүзбөшүнөн) пайда болгон (к. ''Озон тешиги)''. Парниктик эффект проблемасы болсо жер бетиндеги климаттын жылый башташы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>байланышкан. Бул кубулуш антропогендик кошулмалар (СО<sub>2</sub>, СН<sub>4</sub>, О<sub>3</sub>, азот кычкылы, фреондор) көбөйүшүнүн негизинде болуп жатат. Ал эми ''кислоталуу жаан-чачын'' проблемасы – антропогендик таасирлердин натыйжасында <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атм-нын </del>күкүрттүн диоксиди <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>азоттун оксиди аркылуу булганышынан пайда болгон.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><br/>Ад.: ''Лавров С. Б.'' Глобальные проблемы современности. М., 1993; ''Аттали Ж.'' На пороге нового тысячелетия. М., 1993; ''Яншин А. Ю''. Научные проблемы охраны природы и экологии. М., 1999.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><br/>''Б. Үсөнканов, М. Чоров.''</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
</table>
Temirkan
http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%91%D0%98%D0%9E%D0%A1%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%94%D0%90%D0%93%D0%AB_%D0%93%D0%9B%D0%9E%D0%91%D0%90%D0%9B%D0%94%D0%AB%D0%9A_%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%91%D0%9B%D0%95%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%A0&diff=7391&oldid=prev
vol2_>KadyrM, 11:52, 28 Март (Жалган куран) 2024 карата
2024-03-28T11:52:10Z
<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">11:52, 28 Март (Жалган куран) 2024 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>
vol2_>KadyrM
http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%91%D0%98%D0%9E%D0%A1%D0%A4%D0%95%D0%A0%D0%90%D0%94%D0%90%D0%93%D0%AB_%D0%93%D0%9B%D0%9E%D0%91%D0%90%D0%9B%D0%94%D0%AB%D0%9A_%D0%9F%D0%A0%D0%9E%D0%91%D0%9B%D0%95%D0%9C%D0%90%D0%9B%D0%90%D0%A0&diff=7392&oldid=prev
Kadyrm: 1 версия
2024-03-28T05:57:11Z
<p>1 версия</p>
<p><b>Жаңы барак</b></p><div>'''БИОСФЕРАДАГЫ ГЛОБАЛДЫК ПРОБЛЕМАЛАР ''' – табигый чөйрөнүн, антропогендик ж-а накта антропогендик (экон., социалдык ж. б.) кубулуштар м-н байланышкан ж-а азыркы коомдун тарыхый өнүгүүсүндө пайда болуп, өзүнүн таасир этүү масштабы б-ча планеталык деӊгээлге жеткен экон., саясий, социалдык, биол., тех., технол. системалардын, о. эле аларды чечүү үчүн бүткүл дүйнөлүк аракеттенүүнү талап кылган проблемалар жыйындысы. Азыркы учурда негизги глобалдык проблемаларга: ядролук коркунуч, экол. кризис, иммун жетишсиздик ооруусунун синдрому (ИЖОС – «СПИД») эпидемиясы, саламаттык сактоо абалы, дүйнө калкынын санынын кескин өсүшү, сабатсыздык, экон. кризис, азык-түлүк, каада-салттарды жокко чыгаруу, конверсия ж-а терроризм проблемалары кирет. Бул глобалдык проблемалардан 20-к-дын аягында экол. проблемалар өтө курч мүнөзгө ээ болду. Алар адамзаттын табигыйка ж-а өзгөргөн табияттын кайра адамга таасир этиши м-н байланышкан. Кескин антропогендик таасирге дуушар болгон чөйрө, белгилүү бир чекке жеткенде кайтарылгыс мүнөзгө жетип, өзүнүн калыбына келүү жөндөмүнөн ажырайт. Бул болсо тиричиликтин табигый шартын бузат. Азыркы учурдагы глобалдык экол. проблемаларга дүйнөлүк океандын булганышы, минералдык ресурстардын түгөнүшү, озон катмарынын жукарышы (озон тешиги), өсүмдүк м-н жаныбарлар түрлөрүнүн жоголушу, климаттын глобалдык деӊгээлде жылышы (''парниктик эффект''), эл аралык кырсык каптаган аймактардын (''Арал, Чернобыль,'' Амазонка токойлору ж. б.) пайда болушу, кылым оорулары (ИЖОС, рак ж. б.) кирет. <br />
<br/>Дүйнөлүк океандын булганышы биринчи кезекте антропогендик зыяндуу заттардын (нефть, көмүртектүү суутек бирикмелери, пестициддер, оор металлдар, детергенттер, радионуклиддер ж. б.) океан акваториясына түшкөнү б-ча эсептелинет. Зыяндуу заттар деӊизге ж-а океанга дарыя агымдары, атм. аба (таштандыларды деӊиздерде жок кылууда), деӊиз транспортунун ж-а танкерлердин авариясында келип түшөт. Атм. аркылуу айрыкча биогендик компоненттер, орг.-синтетикалык бирикмелер (көмүртектүү суутек бирикмелери, дихлордифенилтрихлорэтон – ДДТ, полихлордуубифенилдер – ПХБ ж. б.) океанга кошулат. Океанга жылына 30 миӊдей ар түркүн хим. бирикме (1,2 млрд тга жакын) түшөт. Сууларда болжолдуу 500 миӊ т ДДТ бар экендиги катталган. Хлор органикалык бирикмелер жогорку биоаккумуляциялык жөндөмгө ж-а кескин токсиндик эффектиге ээ болуп, глобалдык деӊгээлде таралган. Орус окумуштуусу Ю. А. Израель ж. б. билдиргендей, дүйнөлүк океандын булганышына антропогендик салым болжолдуу төмөнкүдөй: коргошун үчүн – 92%, сымап – 70%, кадмий – 50%, нефть бирикмелери – 88% ж-а ПХБ м-н пестициддер – 100%. Деӊиз экосистемаларына айрыкча коркунучту 3,5 млн т нефть бирикмелеринин түшүшү туудурат. Булардын ичинен танкер флоту нефть көмүртектүү суутек бирикмелеринин көбүн берет. Анын ичинен 1,46 млн т нефть бирикмелеринин 10%и танкерлердин авариясына таандык. Океанда нефть бирикмелеринин концентрациясы ар кандай аймактарда түрдүүчө: Жер- Ортолук деӊизде 0–950 ''мкг/л,'' Түндүк деӊизде 0–350 ''мкг/л'', Атлантика океанында 0–160 ''мкг/л'' ж. б. Дүйнөлүк океанга дайыма жасалып туруучу басым деӊиз экосистемаларынын деградациясына ж-а экол. оор кырдаалга алып келүүдө. Иликтөөлөр көрсөткөндөй, сууга түшкөн нефтинин кичине эле концентрациясы мидиялар м-н кош капкалуу моллюскалардын өсүү ылдамдыгын басаӊдатып, гидробионттордун көбөйүшүн азайтат. О. эле планктондун түшүмдүүлүгүн кыскартып турат. Ал эми пестициддер (ДДТ) м-н деӊиз чөйрөсүн булгоо, деӊиз сүт эмүүчүлөрүн ар түрдүү ооруларга чалдыктырып, морфол. терс натыйжага (балыктарда шишиктердин пайда болушу, омурткаларынын ж-а сүзгүчтөрүнүн өзгөрүшү, о. эле устрицалардын, креветкалардын вирустар аркылуу оорушу ж. б.) алып келет. Мунун бардыгы айланып отуруп адамдын ден соолугуна терс таасирин тийгизет. <br />
<br/>Озон катмарынын жукарышы негизинен антропогендик факторлордун фреондорду ж-а азот бирикмелеринин атм-га бөлүнүшүнөн (үн ылдамдыгынан жогору болгон ылдамдыкка ээ болгон учуучу ж-а космос аппараттарынын орг. Отунду толук күйгүзбөшүнөн) пайда болгон (к. ''Озон тешиги)''. Парниктик эффект проблемасы болсо жер бетиндеги климаттын жылый башташы м-н байланышкан. Бул кубулуш антропогендик кошулмалар (СО<sub>2</sub>, СН<sub>4</sub>, О<sub>3</sub>, азот кычкылы, фреондор) көбөйүшүнүн негизинде болуп жатат. Ал эми ''кислоталуу жаан-чачын'' проблемасы – антропогендик таасирлердин натыйжасында атм-нын күкүрттүн диоксиди ж-а азоттун оксиди аркылуу булганышынан пайда болгон.<br />
<br/>Ад.: ''Лавров С. Б.'' Глобальные проблемы современности. М., 1993; ''Аттали Ж.'' На пороге нового тысячелетия. М., 1993; ''Яншин А. Ю''. Научные проблемы охраны природы и экологии. М., 1999.<br />
<br/>''Б. Үсөнканов, М. Чоров.''<br />
[[Category: 2-том]]<br />
</div>
Kadyrm