БОСНИЯ ЖАНА ГЕРЦЕГОВИНА - Түзөтүүлөр тарыхы

Begay, 07:25, 7 Август (Баш оона) 2025 карата

2025-08-07T07:25:03Z

← Мурунку нускасы		07:25, 7 Август (Баш оона) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''БО́СНИЯ ЖАНА ГЕРЦЕГОВИ́НА''' , Б о с н и я ж а н а Г е р ц е г о в и н а Р е с п у б л и к а с ы – Түштүк-Чыгыш Европадагы мамлекет. Балкан жарым аралынан орун алган. Түндүгүнөн, батышынан жана чыгышынан Хорватия, чыгышы менен түштүк-чыгышынан Сербия жана Черногория (Жаӊы Югославия) менен чектешет.<br/>		'''БО́СНИЯ ЖАНА ГЕРЦЕГОВИ́НА''' , Б о с н и я ж а н а Г е р ц е г о в и н а Р е с п у б л и к а с ы – Түштүк-Чыгыш Европадагы мамлекет. Балкан жарым аралынан орун алган. Түндүгүнөн, батышынан жана чыгышынан Хорватия, чыгышы менен түштүк-чыгышынан Сербия жана Черногория (Жаӊы Югославия) менен чектешет.<br/>
	[[File:БОСНИЯ ЖАНА ГЕРЦЕГОВИНА20.png \| thumb \| none]]		[[File:БОСНИЯ ЖАНА ГЕРЦЕГОВИНА20.png \| thumb \| none]]
	Аянты 51,1 миӊ ''км''<sup>2</sup>. Калкы 3~~,3 млн~~ (~~2019~~). Расмий тилдери – босан, серб, хорват тилдери. Борбору – Сараево шаары. Административдик-аймактык жактан 79 общинага [анын ичинен ~~62 си~~ Серб Республикасынын курамында; Брчко общинасы эл аралык арбитраждын чечими менен өзгөчө дистрик (округ) деп жарыяланган] жана 10 кантонго бөлүнөт. Ал Босния жана Герцеговина Федерациясы менен Серб Республикасынын кондоминиуму болуп саналат. Акча бирдиги – алмашууга жарактуу марка (КМ). <br/>Босния жана Герцеговина – федерациялык мамлекет [Босния жана Герцеговина федерациясынан (Мусулман хорват федерациясы) ~~ж-а~~ Серб Республикасынан турат]. Конституциясы 14-декабрда 1995-жылы кабыл алынган. Башкаруу формасы – парламенттик республика. Мамлекет башчысынын функциясын Президиум (эки жылга серб, хорват жана бошняк жамааттарынан бирден өкүл шайлануучу коллегиялуу орган) аткарат. Президиумду төрага башкарып, ал ар бир 8 айда алмашылат. Президиум – тышкы саясаттын негизги багыттарын аныктайт, элчилерди дайындайт. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – Парламенттик Ассамблея (Элдер палатасынан жана Өкүлдөр палатасынан турат). Аткаруу бийлигин Министрлер Совети жүзөгө ашырат. Министрлер Советинин төрагасын Өкүлдөр палатасынын макулдугу менен Босния жана Герцеговинанын Президиуму дайындайт. <br/>Саясий партиялары: Демократиялык аракеттенүү партиясы, Серб демократиялык партиясы, Хорват демократиялык союзу, Босния жана Герцеговина ~~соц.~~-демократиялык партиясы. <br/>Аймагынын 90%и тоолуу, басымдуу бөлүгүн Динара тайпак тоосу ээлейт, түштүк-чыгышы – өлкөнүн эӊ бийик жери 2386 ''м'', Маглич тоосу. Карст формасындагы рельеф кеӊири тараган – акиташ тектүү аска, үӊкүрлөр, жер астындагы суулар. Сава дарыясын бойлой түздүк созулса, түштүккө карай жапыз тоолор жана тоо аралык ойдуӊдар өтөт. Климаты ички аймактарында мелүүн континенттик, жээктеринде жер ортолук деӊиздик, субтропиктик, тоолору салкын, нымдуу. Июлдун орточо температурасы 19–21°С, январдыкы –2... –4°С. Жылдык жаан-чачыны 800–1000 ''мм'', тоолорунда 1500–1800 ''мм''. Тоодон аккан суулардын энергетикалык потенциалы зор. Отузга жакын суу сактагыч <br/>		Аянты 51,1 миӊ ''км''<sup>2</sup>. Калкы 3 422 миң (2023). Расмий тилдери – босан, серб, хорват тилдери. Борбору – Сараево шаары. Административдик-аймактык жактан 79 общинага [анын ичинен 62си Серб Республикасынын курамында; Брчко общинасы эл аралык арбитраждын чечими менен өзгөчө дистрик (округ) деп жарыяланган] жана 10 кантонго бөлүнөт. Ал Босния жана Герцеговина Федерациясы менен Серб Республикасынын кондоминиуму болуп саналат. Акча бирдиги – алмашууга жарактуу марка (КМ). <br/>Босния жана Герцеговина – федерациялык мамлекет [Босния жана Герцеговина федерациясынан (Мусулман хорват федерациясы) жана Серб Республикасынан турат]. Конституциясы 14-декабрда 1995-жылы кабыл алынган. Башкаруу формасы – парламенттик республика. Мамлекет башчысынын функциясын Президиум (эки жылга серб, хорват жана бошняк жамааттарынан бирден өкүл шайлануучу коллегиялуу орган) аткарат. Президиумду төрага башкарып, ал ар бир 8 айда алмашылат. Президиум – тышкы саясаттын негизги багыттарын аныктайт, элчилерди дайындайт. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – Парламенттик Ассамблея (Элдер палатасынан жана Өкүлдөр палатасынан турат). Аткаруу бийлигин Министрлер Совети жүзөгө ашырат. Министрлер Советинин төрагасын Өкүлдөр палатасынын макулдугу менен Босния жана Герцеговинанын Президиуму дайындайт. <br/>Саясий партиялары: Демократиялык аракеттенүү партиясы, Серб демократиялык партиясы, Хорват демократиялык союзу, Босния жана Герцеговина социалдык-демократиялык партиясы. <br/>Аймагынын 90%и тоолуу, басымдуу бөлүгүн Динара тайпак тоосу ээлейт, түштүк-чыгышы – өлкөнүн эӊ бийик жери 2386 ''м'', Маглич тоосу. Карст формасындагы рельеф кеӊири тараган – акиташ тектүү аска, үӊкүрлөр, жер астындагы суулар. Сава дарыясын бойлой түздүк созулса, түштүккө карай жапыз тоолор жана тоо аралык ойдуӊдар өтөт. Климаты ички аймактарында мелүүн континенттик, жээктеринде жер ортолук деӊиздик, субтропиктик, тоолору салкын, нымдуу. Июлдун орточо температурасы 19–21°С, январдыкы –2... –4°С. Жылдык жаан-чачыны 800–1000 ''мм'', тоолорунда 1500–1800 ''мм''. Тоодон аккан суулардын энергетикалык потенциалы зор. Отузга жакын суу сактагыч <br/>
	[[File:БОСНИЯ ЖАНА ГЕРЦЕГОВИНА21.png \| thumb \| <center>Динара тайпак тоосу.</center>]]		[[File:БОСНИЯ ЖАНА ГЕРЦЕГОВИНА21.png \| thumb \| <center>Динара тайпак тоосу.</center>]]

Temirkan, 10:23, 29 Апрель (Чын куран) 2024 карата

2024-04-29T10:23:21Z

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

vol2_>KadyrM, 09:03, 28 Март (Жалган куран) 2024 карата

2024-03-28T09:03:28Z

← Мурунку нускасы	09:03, 28 Март (Жалган куран) 2024 -деги абалы
(Айырма жок)

Kadyrm: 1 версия

2024-03-28T04:57:06Z

1 версия

Жаңы барак

'''БО́СНИЯ ЖАНА ГЕРЦЕГОВИ́НА''' , Б о с н и я ж а н а Г е р ц е г о в и н а Р е с п у б л и к а с ы – Түш.-Чыгыш Европадагы мамлекет. Балкан ж. а-нан орун алган. Түндүгүнөн, батышынан ж-а чыгышынан Хорватия, чыгышы м-н түш.-чыгышынан Сербия ж-а Черногория (Жаӊы Югославия) м-н чектешет.
 
[[File:БОСНИЯ ЖАНА ГЕРЦЕГОВИНА20.png | thumb | none]]
Аянты 51,1 миӊ ''км''2. Калкы 3,3 млн (2019). Расмий тилдери – босан, серб, хорват тилдери. Борбору – Сараево ш. Адм.-айм. жактан 79 общинага [а. и. 62 си Серб Респ-нын курамында; Брчко общинасы эл аралык арбитраждын чечими м-н өзгөчө дистрик (округ) деп жарыяланган] ж-а 10 кантонго бөлүнөт. Ал Б. ж-а Г. Федерациясы м-н Серб Респ-нын кондоминиуму болуп саналат. Акча бирдиги – алмашууга жарактуу марка (КМ).
 Б. ж-а Г. – федерациялык мамлекет [Босния ж-а Герцеговина федерациясынан (Мусулман хорват федерациясы) ж-а Серб Респ-нан турат]. Конституциясы 14-декабрда 1995-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы – парламенттик респ. Мамлекет башчысынын функциясын Президиум (эки жылга серб, хорват ж-а бошняк жамааттарынан бирден өкүл шайлануучу коллегиялуу орган) аткарат. Президиумду төрага башкарып, ал ар бир 8 айда алмашылат. Президиум – тышкы саясаттын негизги багыттарын аныктайт, элчилерди дайындайт. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – Парламенттик Ассамблея (Элдер палатасынан ж-а Өкүлдөр палатасынан турат). Аткаруу бийлигин Министрлер Совети жүзөгө ашырат. Министрлер Советинин төрагасын Өкүлдөр палатасынын макулдугу м-н Б. ж-а Г-нын Президиуму дайындайт.
 Саясий партиялары: Демокр. аракет. партиясы, Серб демокр. партиясы, Хорват демокр. союзу, Б. ж-а Г. соц.-демокр. партиясы.
 Аймагынын 90%и тоолуу, басымдуу бөлүгүн Динара тайпак тоосу ээлейт, түш.-чыгышы – өлкөнүн эӊ бийик жери 2386 ''м'', Маглич тоосу. Карст формасындагы рельеф кеӊири тараган – акиташ тектүү аска, үӊкүрлөр, жер астындагы суулар. Сава д-н бойлой түздүк созулса, түштүккө карай жапыз тоолор ж-а тоо аралык ойдуӊдар өтөт. Климаты ички аймактарында мелүүн континенттик, жээктеринде жер ортолук деӊиздик, субтропиктик, тоолору салкын, нымдуу. Июлдун орт. темп-расы 19–21°С, январдыкы –2... –4°С. Жылдык жаан-чачыны 800–1000 ''мм'', тоолорунда 1500–1800 ''мм''. Тоодон аккан суулардын энергетикалык потенциалы зор. Отузга жакын суу сактагыч
 
[[File:БОСНИЯ ЖАНА ГЕРЦЕГОВИНА21.png | thumb | <center>Динара тайпак тоосу.</center>]]

[[File:БОСНИЯ ЖАНА ГЕРЦЕГОВИНА22.png | thumb | <center>Дөбөдө жана токойдо жайгашкан чакан кыштактар.</center>]]
курулган. Негизги дарыялары – Сава, Врбас, Неретва, Босна, Уна. Кен байлыктары: күрөӊ көмүр, лигнит, темир, боксит, сымап, марганец, барит, таш туз, табигый курулуш материалдары бар. Өлкөнүн басымдуу бөлүгүндө жер ортолук деӊиздик бадалдар, жазы ж-а ийне жалбырактуу токой өсөт. Б. ж-а Г-да жалпы аянты 25,05 миӊ ''га'' болгон 5 коргоого алынган табигый аймак, а. и. Сутьеска ж-а Козара улуттук парктары бар.
 Негизинен бошняктар (38–52,5%), сербдер (21,5–30%), хорваттар (12–17%) жашайт. Орт. жыштыгы 1 ''км''2 жерге 87,1 киши (2005). Ислам (40%) ж-а христиан диндерин тутат. Калкынын жашынын орт. узактыгы: эркектериники –70,1, аялдарыныкы – 75,8 жаш. Шаар калкы 43% (2003). Ири шаарлары: Сараево, Баня-Лука, Зеница, Тузла.
 1991–92-ж. аскердик чыр-чатактарга байланыштуу экономикасы кескин төмөндөп кеткен, азыркы мезгилде кыйынчылык м-н калыбына келүүдө. Улуттук кирешеде а. ч. 11,9%, өнөр жай 25,3%ти түзөт. Жыгаччылык, металлургия, хим., тамак-аш, текстиль өнөр жайлары бар. 2004-ж. 11678 млн ''кВт · с'' электр энергиясы өндүрүлгөн. Энергиянын 1/3ин Неретва, Врбас, Требишница д-ндагы ири ГЭСтер өндүрөт. Кара ж-а түстүү металлургиянын ишканалары чет өлкөлүк капиталдын жардамы м-н кайра курулууда. Темир, марганец, коргошун м-н цинк, боксит казып алынууда. Өнөр жайынын негизги тармагы – транспорттук машина куруу, негизинен автомобиль кыймылдаткычын, агрегатын ж. б. жасоого адистешкен. А. ч-нда дан эгиндери, тамеки, мөмө-жемиш өстүрүлөт. А. ч. жарактуу 2 млн ''га'' жери бар. Негизги айдоо жерлери дарыя өрөөндөрүндө, ириси Сава д-нын өрөөнүндө, өлкөнүн түн. жагында кант кызылчасы, соя, күн карама өстүрүлөт. Андан башка жүгөрү, буудай, арпа, сулу да бар. А. ч. продуктуларын ж-а химия өнөр жайынын продукциясын, темир, жыгачты экспорттойт. Сырттан машина ж-а машина жабдууларын алат. Автомобиль жолунун уз. 22,6 миӊ ''км'' (2004), темир жолунун уз. 1031 ''км''. Сава д-нда кеме жүрөт. Негизги порттору: Добой, Босански-Шамац, Босански-Брод ж. б. Негизги соода шериктери: КМШ ж-а Чыгыш Европа өлкөлөрү.
 Б. ж-а Г-нын аймагында палеолит мезгилинде эле иллирийликтер жашаган. Б. з. 1-к-да өлкөнү римдиктер каратып, аймак Рим империясынын курамына кошулат (Далмация, Жогорку ж-а Төмөнкү Паннония провинциясы). 5-к-да өлкө остготтор тарабынан басылып алынган, ал эми 535-ж. Византия империясынын курамына кирген. 6–7-к-да бул аймакка славян уруулары отурукташа баштаган. 12-к-да Босния княздыгы (14-к-дан королдук, анын курамына Герцеговина да кирген) түзүлгөн. Ири төбөлдөрдүн ич ара күрөшүнүн жүрүшүндө, 1448-ж. Босния королдугунун түш. бөлүгүнүн башкаруучусу Степан Вукчич өзүн герцог деп жарыялап, анын ээликтери Герцеговина деп аталат. 1463-ж. Босния, 1482-ж. Герцеговина Осмон султандыгы тарабынан каратылып, Босния пашалыгы түзүлгөн. 1583-ж. төбөлдөрүнүн басымдуу бөлүгү ж-а калктын бир бөлүгү ислам динин кабыл
 
[[File:БОСНИЯ ЖАНА ГЕРЦЕГОВИНА23.png | thumb | <center>Босния жана Герцеговина акчасы.</center>]]
алган. 1875–78-ж. түрктөргө каршы Герцеговина-Босния көтөрүлүшү болуп өткөн. 1878-ж. Берлин конгрессинин чечими м-н Б. ж-а Г. Австрия-Венгриянын башкаруусуна өткөн. 1908-ж. Австрия-Венгрия өлкөнү аннекциялап алган. 1914-ж. Сараеводо австриялык тактын мураскери эрцгерцог Франц-Фердинанддын «Жаш Босния» уюмунун мүчөсү Г. Принцип тарабынан өлтүрүлүшү 1-дүйнөлүк согуштун башталышына алып келген. 1918-ж. Б. ж-а Г. сербдердин, хорваттардын ж-а словендердин королдугунун (1929-жылдан Югославия) курамына кирет. 1941-ж. өлкө фашисттик аскерлер тарабынан оккупацияланып, «Көз каранды эмес Хорватия мамлекетинин» курамына кирген. Югославия оккупанттардан бошотулгандан кийин 1945-ж. Б. ж-а Г. Югославия Элдик Федерациялык Респ-нын, 1963-жылдан Югославия Соц. Федеративдүү Респ-нын курамына кирген. 1990-ж. 18-ноябрда Б. ж-а Г-да биринчи жолу көп партиялуу шайлоо болуп өткөн. Анын жүрүшүндө мусулман, хорват ж-а сербдердин бириккен партиясы жеӊишке жетишип, коалициялык өкмөт түзүлгөн. Бирок көп өтпөй Б. ж-а Г-да улуттук араздашуулар күч алып, натыйжада, респ-нын калкы мусулман, серб, хорват болуп үчкө бөлүнүп, ич ара тирешүүлөр башталган. 1991-ж. 15-октябрда Б. ж-а Г-нын көз каранды эместигинин декларациясы кабыл алынган. 1991-ж. күзүндө кырдаал татаалдашып, бошняктардын, сербдердин ж-а хорваттардын ортосунда жарандык согуш башталган. Улуттук жаӊжалды жөнгө салуу үчүн өлкөгө БУУнун аскерлери киргизилген. 1995-ж. 1-ноябрда АКШнын Дейтон ш-на жакын Райт-Патерсон аскердик базасында босниялык жаӊжалды жөнгө салуу б-ча сүйлөшүүлөр башталган. Ага президенттер С. Милошевич (Сербия),
 
[[File:БОСНИЯ ЖАНА ГЕРЦЕГОВИНА24.png | thumb | none]]

[[File:БОСНИЯ ЖАНА ГЕРЦЕГОВИНА25.png | thumb | <center>Мостардагы көпүрө, 1568.</center>]]
Ф. Тужман (Хорватия) ж-а А. Изетбегович (Босния) ж-а АКШдан Р. Холбрук, Россиядан С. Иванов ж-а Европа Союзунан К. Бильдт катышкан. Анын жыйынтыгында Босниянын аймагында теӊ укуктуу мамл. түзүлүштөр – Серб Респ. (49%) ж-а Б. ж-а Г. Федерациясы (51%) түзүлгөн. 1995-ж. 14-декабрда Парижде Дейтон тынчтык келишимине кол коюлган. 2000-жылдын ортосунда А. Изетбегович Б. ж-а Г-нын Президиумунун төрагалыгы кызматын өткөрүп, пенсияга кеткен. Анын ордун ротация эрежеси б-ча серб өкүлү Ж. Радишич ээлеген. 2000-ж. ноябрда кезектеги шайлоо болуп өтүп, парламентке болгон шайлоодо Серб демокр. партиясы жеӊип чыккан.
 Сараеводо согушка чейин бир нече арх-ралык эстеликтер (мечиттер м-н храмдар) сакталган, согуш мезгилинде көбү талкаланган. Баня-Лука ш-нын аймагында рим форту ж-а рим мончолорунун калдыктары сакталган.
 Ад.: ''Романова Э. Т.'' Современные ландшафты Европы. М., 1997; ''Гильфердинг А.'' [Ф.] Босния, Герцеговина и Старая Сербия. СП., 1859; ''Гуськова Э. Ю.'' История югославского кризиса (1990–2000). М., 2001.
[[Category: 2-том]]