http://212.24.105.57:9989/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%91%D0%A3%D0%A0%D0%9A%D0%98%D0%9D%D0%90-%D0%A4%D0%90%D0%A1%D0%9EБУРКИНА-ФАСО - Түзөтүүлөр тарыхы2026-04-23T02:40:52ZУикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхыMediaWiki 1.40.0http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%91%D0%A3%D0%A0%D0%9A%D0%98%D0%9D%D0%90-%D0%A4%D0%90%D0%A1%D0%9E&diff=29181&oldid=prevLera, 07:38, 25 Июль (Теке) 2025 карата2025-07-25T07:38:47Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">07:38, 25 Июль (Теке) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l5">5 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">5 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Буркина- Фасо – унитардык мамлекет. Азыркы Конституциясы 2-июнда 1991-жылы кабыл алынган. Башкаруу формасы – президенттик республика. Мамлекет жана аткаруу бийлигинин башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – эки палаталуу парламент (Улуттук жыйналыш жана Өкүлдөр палатасы). Саясий партиялары: Демократия жана прогресс Конгресси, Африкалык демократиялык биримдик, Социалисттик партия ж. б. <br/>Аймагынын басымдуу бөлүгүн плато ээлейт. Деӊиз деӊгээлинен орточо бийиктиги 200–500 ''м'', эӊ бийик жери Тена-Куру (749 ''м'') тоосу. Климаты субэкватордук; үч мезгилге бөлүнөт: суук, кургак мезгил ноябрдан майга чейин; ысык, кургак – марттан майга чейин; ысык, нымдуу мезгил жылдын калган бөлүгү. Жылдык жаан-чачыны 450 ''мм''ден 1100 ''мм''ге чейин, ал түштүк-батыштан түндүккө жана түндүк-чыгышка карай азаят. Марттан майга чейин чөлдөн соккон харматан ысык шамалы кургакчылыкты күчөтөт. Айлык орточо температурасы декабрь – январда 24°–26°С, апрель – майда 30°–35°Сге чейин өзгөрөт. Уагадугу шаарынын марттагы орточо температурасы 41°Сге чейин жетет. Аймагынын басымдуу бөлүгү ''Вольта'' дарыясынын алабына кирет. Ири дарыялары: Кара (Мухун), Ак (Накамбе) жана Кызыл (Назинон) Вольта. Кара Вольта дарыясында кеме жүрөт, кышында кургап, жайында жайылып агат. Кен байлыктары: акиташ, мрамор, марганец, жез, никель, фосфорит, боксит, цинк, коргошун, күмүш, алтын. Өлкөнүн аймагынын көп бөлүгүндө бийик тоолуу саванна өсөт. Кээ бир жерлеринде акация жана бадалдардан турган токой кездешет. Токой өлкөнүн 9%ин ээлейт. Жалпы аянты 3,14 млн ''га'' (2005) болгон коргоого алынган 13 табыйгый аймагы бар, анын ичинде Каборе-Тамби жана Дубль-Ве улуттук парктары уюштурулган. <br/>Эли негизинен нигер-кардофан (гур ж-а манде) тилинде сүйлөшөт. Калкынын орточо жыштыгы 1 ''км''<sup>2</sup> жерге 43,4 киши. Өлкөдөгү элдердин жарымы моси тобундагылар. Калкынын жашынын орточо узактыгы: эркектериники – 47, аялдарыныкы – 49 жаш. Ислам (50% мусулмандар) жана христиан (10% католиктер) диндерин тутат. <br/>Буркина-Фасонун аймагында алгачкы мамлекеттердин пайда болушу 13–14-кылымдарга таандык. 11-кылымда түндүк-батыштан моси уруулары көчүп келип, жергиликтүү урууларды багындыруу менен өз мамлекетин негиздешкен. 13–14-кылымдардан Уагадугу, Ятенга, Тенкодого жана Фадан-Гурма мамлекеттери өкүм сүргөн. 17-кылымда саясий бытырандылык күч алган. 18-кылымдын башында ислам дини тарай баштаган. 1895-жылы Буркина- Фасонун аймагына француз аскерлери басып кирип, 1897-жылы Буркина-Фасо Жогорку Вольта деген ат менен француздук Батыш Африканын курамына киргизилген. 1904-жылы Буркина-Фасо Франциянын Жогорку Сенегал-Нигер колониясына кошулган. 1919-жылы француздук Батыш Африканын курамындагы өзүнчө административдик бирдик болуп түзүлгөн, 1932–47-жылдары башка француз колонияларынын бир бөлүгү болуп турган. 2-дүйнөлүк согуш жылдарында Буркина-Фасонун аскерлери Франция тарабында фашисттик коалицияга каршы согушкан. 1947-жылы Франциянын «деӊиздеги алыскы аймагы» катары статус берилип, азыркы чек арасы белгиленген. 2-дүйнөлүк согуштан кийин Буркина-Фасодо улуттук-боштондук кыймыл күч алган. 1958-жылы Буркина-Фасо Француз Коомдоштугуна мүчө мамлекет статусун (өлкө «автономиялуу республика» аталган) алган, 1960-жылы 5-августта көз карандысыз мамлекет болуп жарыя-<br/></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Буркина- Фасо – унитардык мамлекет. Азыркы Конституциясы 2-июнда 1991-жылы кабыл алынган. Башкаруу формасы – президенттик республика. Мамлекет жана аткаруу бийлигинин башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – эки палаталуу парламент (Улуттук жыйналыш жана Өкүлдөр палатасы). Саясий партиялары: Демократия жана прогресс Конгресси, Африкалык демократиялык биримдик, Социалисттик партия ж. б. <br/>Аймагынын басымдуу бөлүгүн плато ээлейт. Деӊиз деӊгээлинен орточо бийиктиги 200–500 ''м'', эӊ бийик жери Тена-Куру (749 ''м'') тоосу. Климаты субэкватордук; үч мезгилге бөлүнөт: суук, кургак мезгил ноябрдан майга чейин; ысык, кургак – марттан майга чейин; ысык, нымдуу мезгил жылдын калган бөлүгү. Жылдык жаан-чачыны 450 ''мм''ден 1100 ''мм''ге чейин, ал түштүк-батыштан түндүккө жана түндүк-чыгышка карай азаят. Марттан майга чейин чөлдөн соккон харматан ысык шамалы кургакчылыкты күчөтөт. Айлык орточо температурасы декабрь – январда 24°–26°С, апрель – майда 30°–35°Сге чейин өзгөрөт. Уагадугу шаарынын марттагы орточо температурасы 41°Сге чейин жетет. Аймагынын басымдуу бөлүгү ''Вольта'' дарыясынын алабына кирет. Ири дарыялары: Кара (Мухун), Ак (Накамбе) жана Кызыл (Назинон) Вольта. Кара Вольта дарыясында кеме жүрөт, кышында кургап, жайында жайылып агат. Кен байлыктары: акиташ, мрамор, марганец, жез, никель, фосфорит, боксит, цинк, коргошун, күмүш, алтын. Өлкөнүн аймагынын көп бөлүгүндө бийик тоолуу саванна өсөт. Кээ бир жерлеринде акация жана бадалдардан турган токой кездешет. Токой өлкөнүн 9%ин ээлейт. Жалпы аянты 3,14 млн ''га'' (2005) болгон коргоого алынган 13 табыйгый аймагы бар, анын ичинде Каборе-Тамби жана Дубль-Ве улуттук парктары уюштурулган. <br/>Эли негизинен нигер-кардофан (гур ж-а манде) тилинде сүйлөшөт. Калкынын орточо жыштыгы 1 ''км''<sup>2</sup> жерге 43,4 киши. Өлкөдөгү элдердин жарымы моси тобундагылар. Калкынын жашынын орточо узактыгы: эркектериники – 47, аялдарыныкы – 49 жаш. Ислам (50% мусулмандар) жана христиан (10% католиктер) диндерин тутат. <br/>Буркина-Фасонун аймагында алгачкы мамлекеттердин пайда болушу 13–14-кылымдарга таандык. 11-кылымда түндүк-батыштан моси уруулары көчүп келип, жергиликтүү урууларды багындыруу менен өз мамлекетин негиздешкен. 13–14-кылымдардан Уагадугу, Ятенга, Тенкодого жана Фадан-Гурма мамлекеттери өкүм сүргөн. 17-кылымда саясий бытырандылык күч алган. 18-кылымдын башында ислам дини тарай баштаган. 1895-жылы Буркина- Фасонун аймагына француз аскерлери басып кирип, 1897-жылы Буркина-Фасо Жогорку Вольта деген ат менен француздук Батыш Африканын курамына киргизилген. 1904-жылы Буркина-Фасо Франциянын Жогорку Сенегал-Нигер колониясына кошулган. 1919-жылы француздук Батыш Африканын курамындагы өзүнчө административдик бирдик болуп түзүлгөн, 1932–47-жылдары башка француз колонияларынын бир бөлүгү болуп турган. 2-дүйнөлүк согуш жылдарында Буркина-Фасонун аскерлери Франция тарабында фашисттик коалицияга каршы согушкан. 1947-жылы Франциянын «деӊиздеги алыскы аймагы» катары статус берилип, азыркы чек арасы белгиленген. 2-дүйнөлүк согуштан кийин Буркина-Фасодо улуттук-боштондук кыймыл күч алган. 1958-жылы Буркина-Фасо Француз Коомдоштугуна мүчө мамлекет статусун (өлкө «автономиялуу республика» аталган) алган, 1960-жылы 5-августта көз карандысыз мамлекет болуп жарыя-<br/></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:БУРКИНА-ФАСО28.png | thumb | none]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:БУРКИНА-ФАСО28.png | thumb | none]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ланган. 1960-жылы жаӊы конституциясы кабыл алынып, ага ылайык Буркина-Фасо француз коомдоштугунан чыккан. 1961-жылы өлкө Африка-Малагаси союзуна (1970-жылдан Жалпы Африка Малагаси-Маврикия уюму) кирген. Өлкөнүн алгачкы президенти М. Ямеого өлкөдөгү саясий партиялардын ишмердүүлүгүнө тыюу салган. Өкмөткө каршы жапырт чыгуулардан кийин, 1966-жылы январда подполковник С. Ламизана мамлекет жана өкмөт башчысы болуп калган. Конституция колдонулбай, саясий партияларга кайрадан тыюу салынган. 1971-жылдын февралынан президенттик посту ээлеген Ламизана 1974-жылы февралда конституцияны жокко чыгарып, парламентти таркатып, жаӊы өкмөттү башкарып калган. 1978-жылы жаӊы конституция күчүнө кирген. 1979–80-жылдарда өкмөткө каршы кыймылдардан кийин 1980-жылы ноябрда полковник Сайе Зербо Ламизананы бийликтен четтетип, Аскердик кеӊештин башчысы катары өлкөдөгү жогорку бийликти өз колуна алган. 1982-жылы Аскердик төӊкөрүштүн жүрүшүндө Зербо бийликтен кетип, майор Уэдраго жетектеген элдик сактап калуу кеӊеши бийликти ээлеген. 1984-жылы 4-августта болуп өткөн кезектеги төӊкөрүштөн (Т. Санкара бийликке келген) кийин өлкөнүн аталышы Жогорку Вольта Республикасынан Буркина-Фасо («Адал адамдар эли») деп өзгөртүлдү. 1987-жылы кайрадан төӊкөрүш болуп, аны жетектеген Б. Компаоре Буркина-Фасонун жаӊы президенти болуп калган. 1991-жылы 11-июнда жаӊы конституция кабыл алынган, 1997-жылы ага өзгөртүүлөр киргизилип, анда президентти жаӊы мөөнөткө шайлоо укугу берилген. 2005-жылы 13-ноябрдагы шайлоодо Б. Компаоре кайрадан президент болуп шайланган. 2015-жылдын 29-ноябрындагы президенттик шайлоодо Рок Марк Кристиан Каборе жеңген. 2020-жылы кайрадан президенттик шайлоодо 57,87% добушка ээ болуп, ишин уланткан.<br/>Буркина-Фасо – агрардык өлкө. ИДПнын көлөмү 14,34 млрд (2018) долларды түзөт. Аны киши башына бөлүштүргөндө 1200 доллардан (АКШ) туура келет. ИПДде айыл чарбасынын үлүшү 39,5%, өнөр жайыныкы 19,3% (2004). Айыл чарбасынын башкы тармагы – мал чарбачылыгы. Пахта, жер жаӊгак, май берүүчү пальма, бал камыш, ак жүгөрү өстүрүлөт. Дарыяларынан балык кармалат. Пахта тазалоочу, булгаары-бут кийим, текстиль өнөр жайы бар. Өлкөдө сымап, марганец, алтын, фосфор, никель, мрамор казылып алынат. 2003-жылы 375,6 млн ''кВт.с'' электр энергиясын өндүргөн. Сыртка пахта, жер жаӊгак, мал (тирүүлөй) жана мал продукциялары чыгарылат. Сырттан химия жана оор машина куруу өнөр жайына керектүү продукцияларын, транспорт жабдууларын, тазаланган нефть продуктуларын, азык-түлүктөрдү алат. Автомобиль жолунун узундугу 12,5 миӊ ''км'', темир жолунуку – 622 ''км''. Негизги соода шериктештери: Франция, Кот-д<sup>,</sup>Ивуар, Кытай, Сингапур, Гана, Бангладеш, Того. <br/>Бардык окуу жайлары негизги жана жогорку билим берүү министрлигине карайт. Азыркы билим берүү системасы француз модели менен түзүлгөн. Уагадугу, Бобо-Диуласо шаарларында университет, илим-изилдөө институттары, Улуттук китепкана, Улуттук музей бар. Телекөрсөтүүсү 1963-жылдан иштейт. Күн сайын чыгуучу мезгилдүү 4 гезит, жума сайын 20 жана ай сайын чыгуучу мезгилдүү басылмалар бар. Адабияты 1930-жылдан француз тилинде өнүгө баштаган. 1960-жылдарда драматургия жанры өнүккөн. 1990-жылдарда социалдык-турмуштук романдар пайда болгон. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Байыр-<br/></del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ланган. 1960-жылы жаӊы конституциясы кабыл алынып, ага ылайык Буркина-Фасо француз коомдоштугунан чыккан. 1961-жылы өлкө Африка-Малагаси союзуна (1970-жылдан Жалпы Африка Малагаси-Маврикия уюму) кирген. Өлкөнүн алгачкы президенти М. Ямеого өлкөдөгү саясий партиялардын ишмердүүлүгүнө тыюу салган. Өкмөткө каршы жапырт чыгуулардан кийин, 1966-жылы январда подполковник С. Ламизана мамлекет жана өкмөт башчысы болуп калган. Конституция колдонулбай, саясий партияларга кайрадан тыюу салынган. 1971-жылдын февралынан президенттик посту ээлеген Ламизана 1974-жылы февралда конституцияны жокко чыгарып, парламентти таркатып, жаӊы өкмөттү башкарып калган. 1978-жылы жаӊы конституция күчүнө кирген. 1979–80-жылдарда өкмөткө каршы кыймылдардан кийин 1980-жылы ноябрда полковник Сайе Зербо Ламизананы бийликтен четтетип, Аскердик кеӊештин башчысы катары өлкөдөгү жогорку бийликти өз колуна алган. 1982-жылы Аскердик төӊкөрүштүн жүрүшүндө Зербо бийликтен кетип, майор Уэдраго жетектеген элдик сактап калуу кеӊеши бийликти ээлеген. 1984-жылы 4-августта болуп өткөн кезектеги төӊкөрүштөн (Т. Санкара бийликке келген) кийин өлкөнүн аталышы Жогорку Вольта Республикасынан Буркина-Фасо («Адал адамдар эли») деп өзгөртүлдү. 1987-жылы кайрадан төӊкөрүш болуп, аны жетектеген Б. Компаоре Буркина-Фасонун жаӊы президенти болуп калган. 1991-жылы 11-июнда жаӊы конституция кабыл алынган, 1997-жылы ага өзгөртүүлөр киргизилип, анда президентти жаӊы мөөнөткө шайлоо укугу берилген. 2005-жылы 13-ноябрдагы шайлоодо Б. Компаоре кайрадан президент болуп шайланган. 2015-жылдын 29-ноябрындагы президенттик шайлоодо Рок Марк Кристиан Каборе жеңген. 2020-жылы кайрадан президенттик шайлоодо 57,87% добушка ээ болуп, ишин уланткан.<br/>Буркина-Фасо – агрардык өлкө. ИДПнын көлөмү 14,34 млрд (2018) долларды түзөт. Аны киши башына бөлүштүргөндө 1200 доллардан (АКШ) туура келет. ИПДде айыл чарбасынын үлүшү 39,5%, өнөр жайыныкы 19,3% (2004). Айыл чарбасынын башкы тармагы – мал чарбачылыгы. Пахта, жер жаӊгак, май берүүчү пальма, бал камыш, ак жүгөрү өстүрүлөт. Дарыяларынан балык кармалат. Пахта тазалоочу, булгаары-бут кийим, текстиль өнөр жайы бар. Өлкөдө сымап, марганец, алтын, фосфор, никель, мрамор казылып алынат. 2003-жылы 375,6 млн ''кВт.с'' электр энергиясын өндүргөн. Сыртка пахта, жер жаӊгак, мал (тирүүлөй) жана мал продукциялары чыгарылат. Сырттан химия жана оор машина куруу өнөр жайына керектүү продукцияларын, транспорт жабдууларын, тазаланган нефть продуктуларын, азык-түлүктөрдү алат. Автомобиль жолунун узундугу 12,5 миӊ ''км'', темир жолунуку – 622 ''км''. Негизги соода шериктештери: Франция, Кот-д<sup>,</sup>Ивуар, Кытай, Сингапур, Гана, Бангладеш, Того. <br/>Бардык окуу жайлары негизги жана жогорку билим берүү министрлигине карайт. Азыркы билим берүү системасы француз модели менен түзүлгөн. Уагадугу, Бобо-Диуласо шаарларында университет, илим-изилдөө институттары, Улуттук китепкана, Улуттук музей бар. Телекөрсөтүүсү 1963-жылдан иштейт. Күн сайын чыгуучу мезгилдүү 4 гезит, жума сайын 20 жана ай сайын чыгуучу мезгилдүү басылмалар бар. Адабияты 1930-жылдан француз тилинде өнүгө баштаган. 1960-жылдарда драматургия жанры өнүккөн. 1990-жылдарда социалдык-турмуштук романдар пайда болгон. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Байыркы </ins>искусство эстеликтери – аскадагы сүрөттөр сакталып калган. Архитектурада чоподон салынган чатыры жалпак мечиттер жана чоӊ пирамида сыяктуу жыгач устундар аркылуу бекитилген мунаралар сакталган (Уагадугу, Бобо-Диуласо).</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[File:БУРКИНА-ФАСО29.png | thumb | Бобо-Диуласо мечити.]]</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[File:БУРКИНА-ФАСО29.png | thumb | Бобо-Диуласо мечити.]] </ins></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кы </del>искусство эстеликтери – аскадагы сүрөттөр сакталып калган. Архитектурада чоподон салынган чатыры жалпак мечиттер жана чоӊ пирамида сыяктуу жыгач устундар аркылуу бекитилген мунаралар сакталган (Уагадугу, Бобо-Диуласо). </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><br />Ад.: ''Радченко Г. Ф.'' Страны Сахеля. М., 1983; ''Авдюнина Л. А.'' Буркина-Фасо: Справочник. М., 1992; Страны Африки 2002. М., 2002.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><br />Ад.: ''Радченко Г. Ф.'' Страны Сахеля. М., 1983; ''Авдюнина Л. А.'' Буркина-Фасо: Справочник. М., 1992; Страны Африки 2002. М., 2002.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том]]</div></td></tr>
</table>Lerahttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%91%D0%A3%D0%A0%D0%9A%D0%98%D0%9D%D0%90-%D0%A4%D0%90%D0%A1%D0%9E&diff=9875&oldid=prevTemirkan, 03:49, 15 Май (Бугу) 2024 карата2024-05-15T03:49:00Z<p></p>
<a href="//212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%91%D0%A3%D0%A0%D0%9A%D0%98%D0%9D%D0%90-%D0%A4%D0%90%D0%A1%D0%9E&diff=9875&oldid=6272">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>Temirkanhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%91%D0%A3%D0%A0%D0%9A%D0%98%D0%9D%D0%90-%D0%A4%D0%90%D0%A1%D0%9E&diff=6272&oldid=prevKadyrm: 1 версия2024-03-27T07:37:26Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">07:37, 27 Март (Жалган куран) 2024 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%91%D0%A3%D0%A0%D0%9A%D0%98%D0%9D%D0%90-%D0%A4%D0%90%D0%A1%D0%9E&diff=6271&oldid=prevvol2_>KadyrM, 01:19, 27 Март (Жалган куран) 2024 карата2024-03-27T01:19:03Z<p></p>
<p><b>Жаңы барак</b></p><div>'''БУРКИНА&#769;-ФАСО&#769;, ''' Б у р к и н а - Ф а с о Р е с п у б л и к а с ы (1984-ж. чейин Жогорку Вольта Республикасы) – Батыш Африкадагы мамлекет. Түн.-батышынан ж-а түндүгүнөн Мали, <br />
<br/><br />
[[File:БУРКИНА-ФАСО27.png | thumb | none]]<br />
түн.-чыгышынан Нигер, түш.-чыгышынан Бенин, түштүгүнөн Того, Гана, түш.-батышынан Кот-д, Ивуар мамлекеттери м-н чектешет. Аянты 274,1 миӊ ''км''<sup>2</sup>. Калкы 21,0 млн (2021). Борбору – Уагадугу ш. Расмий тили – француз тили. Адм.-аймактык жактан 45 провинцияга бөлүнөт. Акча бирдиги – Батыш Африка валюта союзунун франкы.<br />
<br/><center>Таблица бар.</center><br />
Б.- Ф. – унитардык мамлекет. Азыркы Конституциясы 2-июнда 1991-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы – президенттик республика. Мамлекет ж-а аткаруу бийлигинин башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – эки палаталуу парламент (Улуттук жыйналыш ж-а Өкүлдөр палатасы). Саясий партиялары: Демократия ж-а прогресс Конгресси, Африкалык демокр. биримдик, Социалисттик партия ж. б. <br />
<br/>Аймагынын басымдуу бөлүгүн плато ээлейт. Деӊиз деӊг. орт. бийикт. 200–500 ''м'', эӊ бийик жери Тена-Куру (749 ''м'') тоосу. Климаты субэкватордук; үч мезгилге бөлүнөт: суук, кургак мезгил ноябрдан майга чейин; ысык, кургак – марттан майга чейин; ысык, нымдуу мезгил жылдын калган бөлүгү. Жылдык жаан-чачыны 450 ''мм''ден 1100 ''мм''ге чейин, ал түш.-батыштан түндүккө ж-а түн.-чыгышка карай азаят. Марттан майга чейин чөлдөн соккон харматан ысык шамалы кургакчылыкты күчөтөт. Айлык орт. темп-расы декабрь – январда 24°–26°С, апрель – майда 30°–35°Сге чейин өзгөрөт. Уагадугу ш-нын марттагы орт. темп-расы 41°Сге чейин жетет. Аймагынын басымдуу бөлүгү ''Вольта'' д-нын алабына кирет. Ири дарыялары: Кара (Мухун), Ак (Накамбе) ж-а Кызыл (Назинон) Вольта. Кара Вольта д-нда кеме жүрөт, кышында кургап, жайында жайылып агат. Кен байлыктары: акиташ, мрамор, марганец, жез, никель, фосфорит, боксит, цинк, коргошун, күмүш, алтын. Өлкөнүн аймагынын көп бөлүгүндө бийик тоолуу саванна өсөт. Кээ бир жерлеринде акация ж-а бадалдардан турган токой кездешет. Токой өлкөнүн 9%ин ээлейт. Жалпы аянты 3,14 млн ''га'' (2005) болгон коргоого алынган 13 табыйгый аймагы бар, а. и. Каборе-Тамби ж-а Дубль-Ве улуттук парктары уюштурулган. <br />
<br/>Эли негизинен нигер-кардофан (гур ж-а манде) тилинде сүйлөшөт. Калкынын орт. жыштыгы 1 ''км''<sup>2</sup> жерге 43,4 киши. Өлкөдөгү элдердин жарымы моси тобундагылар. Калкынын жашынын орт. узактыгы: эркектериники – 47, аялдарыныкы – 49 жаш. Ислам (50% мусулмандар) ж-а христиан (10% католиктер) диндерин тутат. <br />
<br/>Б.-Ф-нун аймагында алгачкы мамлекеттердин пайда болушу 13–14-к-дарга таандык. 11-к-да түн.-батыштан моси уруулары көчүп келип, жерг. урууларды багындыруу м-н өз мамлекетин негиздешкен. 13–14-к-дан Уагадугу, Ятенга, Тенкодого ж-а Фадан-Гурма мамлекеттери өкүм сүргөн. 17-к-да саясий бытырандылык күч алган. 18-к-дын башында ислам дини тарай баштаган. 1895-ж. Б.-Ф-нун аймагына француз аскерлери басып кирип, 1897-ж. Б.-Ф. Жогорку Вольта деген ат м-н француздук Батыш Африканын курамына киргизилген. 1904-ж. Б.-Ф. франциянын Жогорку Сенегал-Нигер колониясына кошулган. 1919-ж. Француздук Батыш Африканын курамындагы өзүнчө адм. бирдик болуп түзүлгөн, 1932–47-ж. башка француз колонияларынын бир бөлүгү болуп турган. 2-дүйнөлүк согуш жылдарында Б.-Ф-нун аскерлери Франция тарабында фашисттик коалицияга каршы согушкан. 1947-ж. Франциянын «деӊиздеги алыскы аймагы» катары статус берилип, азыркы чек арасы белгиленген. 2-дүйнөлүк согуштан кийин Б.-Ф-до улуттук-боштондук кыймыл күч алган. 1958-ж. Б.-Ф. Француз Коомдоштугуна мүчө мамлекет статусун (өлкө «автономиялуу республика» аталган) алган, 1960-ж. 5-августта көз карандысыз мамлекет болуп жарыя-<br />
<br/><br />
[[File:БУРКИНА-ФАСО28.png | thumb | none]]<br />
ланган. 1960-ж. жаӊы конституциясы кабыл алынып, ага ылайык Б.-Ф. француз коомдоштугунан чыккан. 1961-ж. өлкө Африка-Малагаси союзуна (1970-жылдан Жалпы Африка Малагаси-Маврикия уюму) кирген. Өлкөнүн алгачкы президенти М. Ямеого өлкөдөгү саясий партиялардын ишмердүүлүгүнө тыюу салган. Өкмөткө каршы жапырт чыгуулардан кийин, 1966-ж. январда подполковник С. Ламизана мамлекет ж-а өкмөт башчысы болуп калган. Конституция колдонулбай, саясий партияларга кайрадан тыюу салынган. 1971-жылдын февралынан президенттик посту ээлеген Ламизана 1974-ж. февралда конституцияны жокко чыгарып, парламентти таркатып, жаӊы өкмөттү башкарып калган. 1978-ж. жаӊы конституция күчүнө кирген. 1979–80-ж. өкмөткө каршы кыймылдардан кийин 1980-ж. ноябрда полковник Сайе Зербо Ламизананы бийликтен четтетип, Аскердик кеӊештин башчысы катары өлкөдөгү жогорку бийликти өз колуна алган. 1982-ж. Аскердик төӊкөрүштүн жүрүшүндө Зербо бийликтен кетип, майор Уэдраго жетектеген элдик сактап калуу кеӊеши бийликти ээлеген. 1984-ж. 4-августта болуп өткөн кезектеги төӊкөрүштөн (Т. Санкара бийликке келген) кийин өлкөнүн аталышы Жогорку Вольта Респ-нан Б.-Ф. («Адал адамдар эли») деп өзгөртүлдү. 1987-ж. кайрадан төӊкөрүш болуп, аны жетектеген Б. Компаоре Б.-Ф-нун жаӊы президенти болуп калган. 1991-ж. 11-июнда жаӊы конституция кабыл алынган, 1997-ж. ага өзгөртүүлөр киргизилип, анда президентти жаӊы мөөнөткө шайлоо укугу берилген. 2005-ж. 13-ноябрдагы шайлоодо Б. Компаоре кайрадан президент болуп шайланган. 2015-жылдын 29-ноябрындагы президенттик шайлоодо Рок Марк Кристиан Каборе жеңген. 2020-ж. кайрадан президенттик шайлоодо 57,87% добушка ээ болуп, ишин уланткан.<br />
<br/>Б.-Ф. – агрардык өлкө. ИДПнын көлөмү 14,34 млрд (2018) долларды түзөт. Аны киши башына бөлүштүргөндө 1200 доллардан (АКШ) туура келет. ИПДде а. ч-нын үлүшү 39,5%, өнөр жайыныкы 19,3% (2004). А. ч-нын башкы тармагы – мал чарбачылыгы. Пахта, жер жаӊгак, май берүүчү пальма, бал камыш, ак жүгөрү өстүрүлөт. Дарыяларынан балык кармалат. Пахта тазалоочу, булгаары-бут кийим, текстиль өнөр жайы бар. Өлкөдө сымап, марганец, алтын, фосфор, никель, мрамор казылып алынат. 2003-ж. 375,6 млн ''кВт.с'' электр энергиясын өндүргөн. Сыртка пахта, жер жаӊгак, мал (тирүүлөй) ж-а мал продукциялары чыгарылат. Сырттан химия ж-а оор машина куруу өнөр жайына керектүү продукцияларын, транспорт жабдууларын, тазаланган нефть продуктуларын, азык-түлүктөрдү алат. Автомобиль жолунун уз. 12,5 миӊ ''км'', темиржолунуку – 622 ''км''. Негизги соода шериктештери: Франция, Кот-д<sup>,</sup>Ивуар, Кытай, Сингапур, Гана, Бангладеш, Того. <br />
<br/>Бардык окуу жайлары Негизги ж-а жогорку билим берүү министрлигине карайт. Азыркы билим берүү системасы француз модели м-н түзүлгөн. Уагадугу, Бобо-Диуласо ш-нда ун-т, ил.-из. ин-ттары, Улуттук китепкана, Улуттук музей бар. Телекөрсөтүүсү 1963-жылдан иштейт. Күн сайын чыгуучу мезгилдүү 4 гезит, жума сайын 20 ж-а ай сайын чыгуучу мезгилдүү басылмалар бар. Ад-ты 1930-жылдан француз тилинде өнүгө баштаган. 1960-жылдарда драматургия жанры өнүккөн. 1990-жылдарда социалдык-турмуштук романдар пайда болгон. Байыр-<br />
<br/><br />
[[File:БУРКИНА-ФАСО29.png | thumb | Бобо-Диуласо мечити.]]<br />
кы иск-во эстеликтери – аскадагы сүрөттөр сакталып калган. Арх-рада чоподон салынган чатыры жалпак мечиттер ж-а чоӊ пирамида сыяктуу жыгач устундар аркылуу бекитилген мунаралар сакталган (Уагадугу, Бобо-Диуласо). <br />
<br/>Ад.: ''Радченко Г. Ф.'' Страны Сахеля. М., 1983; ''Авдюнина Л. А.'' Буркина-Фасо: Справочник. М., 1992; Страны Африки 2002. М., 2002.<br />
[[Category: 2-том]]<br />
</div>vol2_>KadyrM