ГАЙАНА - Түзөтүүлөр тарыхы

Begay, 05:19, 11 Сентябрь (Аяк оона) 2025 карата

2025-09-11T05:19:57Z

Lera, 10:53, 25 Июль (Теке) 2025 карата

2025-07-25T10:53:10Z

← Мурунку нускасы		10:53, 25 Июль (Теке) 2025 -деги абалы
15 сап:		15 сап:
	1966-жылы Британ Гвианасы көз каранды эмес мамлекет деп жарыяланып, Гайана деп аталган. 1970-жылдан Гайана Кооперация Республикасы. 20-кылымдын 80-жылдары Гайана «кооперациялык социализмди» курууга багыт алган. 1985-жылы президент болуп шайланган Х. Д. Хойт менчиктештирүүнү баштаган. 1992-жылы президентикке Ч. Б. Жаган шайланган. 2001, 2004-жылдары президент шайлоодо Б. Жагдео жеӊип чыккан. Учурда өлкөдө ЭВФ тарабынан иштелип чыккан экономикалык реформалар программасы жүзөгө ашырылууда. <br/>Экономикасынын негизин – айыл чарбасы ж-а тоо-кен казуу (боксит) түзөт. ИДПнин көлөмү 3 млрд <br/>		1966-жылы Британ Гвианасы көз каранды эмес мамлекет деп жарыяланып, Гайана деп аталган. 1970-жылдан Гайана Кооперация Республикасы. 20-кылымдын 80-жылдары Гайана «кооперациялык социализмди» курууга багыт алган. 1985-жылы президент болуп шайланган Х. Д. Хойт менчиктештирүүнү баштаган. 1992-жылы президентикке Ч. Б. Жаган шайланган. 2001, 2004-жылдары президент шайлоодо Б. Жагдео жеӊип чыккан. Учурда өлкөдө ЭВФ тарабынан иштелип чыккан экономикалык реформалар программасы жүзөгө ашырылууда. <br/>Экономикасынын негизин – айыл чарбасы ж-а тоо-кен казуу (боксит) түзөт. ИДПнин көлөмү 3 млрд <br/>
	[[File:ГАЙАНА29.png \| thumb \| Жоржтаун деӊиз порту.]]		[[File:ГАЙАНА29.png \| thumb \| Жоржтаун деӊиз порту.]]
	доллар (АКШ). Аны киши башына бөлүштүргөндө 3900 доллардан (2005) туура келет. ИДПдеги айыл, токой ж-а балык чарбаларынын үлүшү 36,8%, тейлөө чөйрөсүнүкү 43%, өнөр жайыныкы 20,2%. Аймагынын 4% гана иштетилет. Калган бөлүгүн жайыт, чабынды (15%), токой (8%) ээлейт. Бал камыш, шалы, кокос жаӊгагы (2005-ж. 6 миӊ т жыйналган), кофе, какао, цитрус өсүмдүктөрү, копра, ананас, сизаль, тамеки, жашылча-жемиш өстүрүлөт. Кен байлыктарынан алтын, алмаз, жез, марганец, темир кени казылып алынат. 2005-жылы 782 млн ''кВт . с'' электр энергиясы өндүрүлгөн. Жыгач даярдалат. Креветка, балык, омар кармалат. Иштетүүчү өнөр жайы начар өнүккөн, негизинен чарбасы айыл чарба продуктуларын даярдоого адистешкен. Глинозём, кант, ром, тамеки өндүрүшү иштейт. Темир жолунун узундугу 187 ''км'', автомобилдики 8 миӊ ''км'' (анын ичинен 590 ''км'' асфальтталган; 2005). Деӊиз соода флотунун тоннажы 13,5 миӊ т дедвейт. Сыртка кант, боксит, алюминий, күрүч, алтын, ром, токой материалдары, деӊиз продуктулары чыгарылат. Сырттан минералдык отун, майлоочу материалдар, машина ж-а анын жабдууларын, өнөр жай ж-а күнүмдүк керектелүүчү товарларды алат. Негизги соода шериктештери: АКШ, Канада, Улуу Британия, Тринидад ж-а Тобаго, Италия, Франция, Япония, Бельгия, Португалия. <br/>Билим берүүсү 6 жаштан 14 жашка чейин милдеттүү түрдө киргизилген, бирок акы төлөп окушат. Өлкөдө ~~ЖОЖдор~~, илимий-изилдөө институттары, музейлер, улуттук китепкана, медициналык илимий китепкана ~~ж. б.~~ бар. 2005-жылы 37 гезит ~~ж-а~~ журналдар чыккан. ~~Радиоуктуруусу~~ 1950-жылдан баштап иштейт. Бир нече радиостанциялары ~~ж-а~~ телеберүүлөрү бар. Адабияты англис тилинде. Архитектурасында жергиликтүү чеберлердин чыгармалары сакталган.<br/>		доллар (АКШ). Аны киши башына бөлүштүргөндө 3900 доллардан (2005) туура келет. ИДПдеги айыл, токой ж-а балык чарбаларынын үлүшү 36,8%, тейлөө чөйрөсүнүкү 43%, өнөр жайыныкы 20,2%. Аймагынын 4% гана иштетилет. Калган бөлүгүн жайыт, чабынды (15%), токой (8%) ээлейт. Бал камыш, шалы, кокос жаӊгагы (2005-ж. 6 миӊ т жыйналган), кофе, какао, цитрус өсүмдүктөрү, копра, ананас, сизаль, тамеки, жашылча-жемиш өстүрүлөт. Кен байлыктарынан алтын, алмаз, жез, марганец, темир кени казылып алынат. 2005-жылы 782 млн ''кВт . с'' электр энергиясы өндүрүлгөн. Жыгач даярдалат. Креветка, балык, омар кармалат. Иштетүүчү өнөр жайы начар өнүккөн, негизинен чарбасы айыл чарба продуктуларын даярдоого адистешкен. Глинозём, кант, ром, тамеки өндүрүшү иштейт. Темир жолунун узундугу 187 ''км'', автомобилдики 8 миӊ ''км'' (анын ичинен 590 ''км'' асфальтталган; 2005). Деӊиз соода флотунун тоннажы 13,5 миӊ т дедвейт. Сыртка кант, боксит, алюминий, күрүч, алтын, ром, токой материалдары, деӊиз продуктулары чыгарылат. Сырттан минералдык отун, майлоочу материалдар, машина ж-а анын жабдууларын, өнөр жай ж-а күнүмдүк керектелүүчү товарларды алат. Негизги соода шериктештери: АКШ, Канада, Улуу Британия, Тринидад ж-а Тобаго, Италия, Франция, Япония, Бельгия, Португалия. <br/>Билим берүүсү 6 жаштан 14 жашка чейин милдеттүү түрдө киргизилген, бирок акы төлөп окушат. Өлкөдө жогорку окуу жайлар, илимий-изилдөө институттары, музейлер, улуттук китепкана, медициналык илимий китепкана жана башкалар бар. 2005-жылы 37 гезит жана журналдар чыккан. Радио уктуруусу 1950-жылдан баштап иштейт. Бир нече радиостанциялары жана телеберүүлөрү бар. Адабияты англис тилинде. Архитектурасында жергиликтүү чеберлердин чыгармалары сакталган.<br/>
	[[File:ГАЙАНА30.png \| thumb \| Гайана акчасы.]]		[[File:ГАЙАНА30.png \| thumb \| Гайана акчасы.]]
	Ад.: Гайана: выбор пути. М., 1989; Гайана // Большая Российская Энциклопедия. Т. 6. М., 2006.		Ад.: Гайана: выбор пути. М., 1989; Гайана // Большая Российская Энциклопедия. Т. 6. М., 2006.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

Temirkan, 03:56, 12 Август (Баш оона) 2024 карата

2024-08-12T03:56:42Z

← Мурунку нускасы		03:56, 12 Август (Баш оона) 2024 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''ГАЙА́НА''' , Г а й а н а К о о п е р а ц и я Р е с п у б л и к а с ы – ~~Түш.~~ Американын ~~түн.~~-чыгышындагы мамлекет. Батышынан ж-а ~~түн.~~-батышынан Венесуэла, ~~түш.~~-батышынан ж-а түштүгүнөн Бразилия, чыгышынан Суринам м-н чектешет. ~~Түн.~~-чыгышын Атлантика океаны чулгап жатат. Аянты 215 миӊ ''км''<sup>2</sup>. Калкы 786,5		'''ГАЙА́НА''' , Г а й а н а К о о п е р а ц и я Р е с п у б л и к а с ы – Түштүк Американын түндүк-чыгышындагы мамлекет. Батышынан ж-а түндүк-батышынан Венесуэла, түштүк-батышынан ж-а түштүгүнөн Бразилия, чыгышынан Суринам м-н чектешет. Түндүк-чыгышын Атлантика океаны чулгап жатат. Аянты 215 миӊ ''км''<sup>2</sup>. Калкы 786,5


	[[File:ГАЙАНА26.png \| thumb \| none]]		[[File:ГАЙАНА26.png \| thumb \| none]]
	миӊ (2020). Мамл. тили – англис тили. Борбору – Жоржтаун ш. ~~Адм.~~-~~айм.~~ жактан 10 регионго бөлүнөт. Акча бирдиги – Гайана доллары.		миӊ (2020). Мамл. тили – англис тили. Борбору – Жоржтаун ш. Административдик-аймактык жактан 10 регионго бөлүнөт. Акча бирдиги – Гайана доллары.
	<br/>Таблица бар.
	<br/><center>Администрациялык-аймактык бөлүнүшү</center>
	~~Г.–~~ БУУнун (1966), ЭВФтин (1966), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995), Америка мамлекеттеринин уюмунун (1991) ж. б-дын мүчөсү.		<br />Таблица бар.
	<br/>Г. – унитардык мамлекет, ''Шериктештиктин'' курамында. Конституциясы 1980-ж. 6-октябрда кабыл алынган. Башкаруу формасы – парламенттик ~~респ~~. Мамлекет башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – бир палаталуу Улуттук ассамблея. Саясий партиялары: Элдик прогресс партиясы, Элдик улуттук конгресс ж. б.		<br/><center>Администрациялык-аймактык бөлүнүшү
	<br/>Өлкөнүн ~~түн.~~ ж-а ~~түн.~~-чыгышын аккумуляциялык саздуу түздүк, ~~борб.~~ бөлүгүн ж-а түштүгүн ''Гвиана бөксө тоосу'' ээлесе, ~~борб.~~ бөлүгүнүн		</center>
	<br/>		Гайана– БУУнун (1966), ЭВФтин (1966), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995), Америка мамлекеттеринин уюмунун (1991) ж. б-дын мүчөсү.<br/>Гайана – унитардык мамлекет, ''Шериктештиктин'' курамында. Конституциясы 1980-жылы 6-октябрда кабыл алынган. Башкаруу формасы – парламенттик республика. Мамлекет башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – бир палаталуу Улуттук ассамблея. Саясий партиялары: Элдик прогресс партиясы, Элдик улуттук конгресс ж. б.<br/>Өлкөнүн түндүк ж-а түндүк-чыгышын аккумуляциялык саздуу түздүк, борбордук бөлүгүн ж-а түштүгүн ''Гвиана бөксө тоосу'' ээлесе, борбордук бөлүгүнүн<br/>
	[[File:ГАЙАНА27.png \| thumb \| Кайетур шаркыратмасы.]]		[[File:ГАЙАНА27.png \| thumb \| Кайетур шаркыратмасы.]]
	батыш жагы тоолуу (Паурайма кырка тоосу, эӊ бийик жери – Рорайма – 2772 ''м''; Аянганна – 2042 ''м''). Аймагынын басымдуу бөлүгүн нымдуу, дайыма жашыл токой ээлейт. ~~Түн.~~-чыгышында ж-а ~~түш.~~-батышында саванна кездешет. Климаты субэкватордук, ысык ж-а нымдуу. Айлык ~~орт. темп-расы~~ 26°Сден 28°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны 2000–2500 ''мм''. Ири дарыялары: Эссекибо, Демерара, Бербис ж-а Корантайн. Потаро ~~д-сында~~ Кайетур шаркыратмасы (~~бийикт.~~ 225 ''м'') бар. Жаныбарлар дүйнөсү ар кыл; токойлорун ягуар, пума, маймыл; саванна: антилопа, чопкутчандар мекендейт. ~~Г-да~~ коргоого алынган 3 табигый аймак (аянты 486 миӊ ''га'') бар; а. и. Кайетур улуттук паркы уюшулган.		батыш жагы тоолуу (Паурайма кырка тоосу, эӊ бийик жери – Рорайма – 2772 ''м''; Аянганна – 2042 ''м''). Аймагынын басымдуу бөлүгүн нымдуу, дайыма жашыл токой ээлейт. Түндүк-чыгышында ж-а түштүк-батышында саванна кездешет. Климаты субэкватордук, ысык ж-а нымдуу. Айлык орточо температурасы 26°Сден 28°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны 2000–2500 ''мм''. Ири дарыялары: Эссекибо, Демерара, Бербис ж-а Корантайн. Потаро дарыясында Кайетур шаркыратмасы (бийиктиги 225 ''м'') бар. Жаныбарлар дүйнөсү ар кыл; токойлорун ягуар, пума, маймыл; саванна: антилопа, чопкутчандар мекендейт. Гайанада коргоого алынган 3 табигый аймак (аянты 486 миӊ ''га'') бар; а. и. Кайетур улуттук паркы уюшулган. <br/>Калкынын 99%ин гайаналыктар (африкалык гайаналыктар) түзөт. Ошондой эле индейлер, негрлер, метистер да жашайт. Протестант, католик, ислам (мусулман сунниттер), индуизм диндерин тутат. Орточо жыштыгы 1 ''км''<sup>2 </sup>жерге 3,6 киши. Калкынын жашынын орточо узактыгы: эркектериники – 63, аялдарыныкы – 68,3 жаш. Шаар калкы 38,5%. Ири шаарлары: Жоржтаун, Линден, Нью-Амстердам, Корривертон. <br/>Байыркы мезгилдерден Гайананын аймагын индей уруулары (карибдер) жердеген. Алардын аз сандагы тукумдары азыркы күндө Гайананын түштүгүндөгү токойлордо жашашат. 16-кылымдын аягында Гайананын азыркы аймагын голландиялыктар, 1814-жылы Улуу Британия басып алып колонияга айландырган (1831-жылдан Британ Гвианасы). 1834-жылы өлкөдө кулчулук жоюлган. 1928-жылы Британ Гвианасында Конституция киргизилип, Мыйзам чыгаруу Кеӊеши түзүлгөн. 20-кылымда өзгөчө экинчи дүйнөлүк согуш жылдарында, Британ Гвианасына америкалык ж-а канадалык капитал кеӊири кирген. Согуштан кийин улуттук-боштондук кыймылын жетектеген саясий партиялар Улуу Британия өкмөтүнөн көз каранды эместикти берүүнү талап кылган. 1953-жылы Британ Гвианасынын жаӊы конституциясы кабыл алынган ж-а жергиликтүү өкмөт түзүлгөн.<br/>
	<br/>Калкынын 99%ин гайаналыктар (африкалык гайаналыктар) түзөт. О. эле индейлер, негрлер, метистер да жашайт. Протестант, католик, ислам (мусулман сунниттер), индуизм диндерин тутат. ~~Орт.~~ жыштыгы 1 ''км''<sup>2 </sup>жерге 3,6 киши. Калкынын жашынын ~~орт.~~ узактыгы: эркектериники – 63, аялдарыныкы – 68,3 жаш. Шаар калкы 38,5%. Ири шаарлары: Жоржтаун, Линден, Нью-Амстердам, Корривертон.
	<br/>Байыркы мезгилдерден ~~Г-нын~~ аймагын индей уруулары (карибдер) жердеген. Алардын аз сандагы тукумдары азыркы күндө ~~Г-нын~~ түштүгүндөгү токойлордо жашашат. 16-~~к-дын~~ аягында ~~Г-нын~~ азыркы аймагын голландиялыктар, 1814-ж. Улуу Британия басып алып колонияга айландырган (1831-жылдан Британ Гвианасы). 1834-ж. өлкөдө кулчулук жоюлган. 1928-ж. Британ Гвианасында Конституция киргизилип, Мыйзам чыгаруу Кеӊеши түзүлгөн. 20-~~к-да~~ өзгөчө экинчи дүйнөлүк согуш жылдарында, Британ Гвианасына ~~амер.~~ ж-а канадалык капитал кеӊири кирген. Согуштан кийин улуттук-боштондук кыймылын жетектеген саясий партиялар Улуу Британия өкмөтүнөн көз каранды эместикти берүүнү талап кылган. 1953-ж. Британ Гвианасынын жаӊы конституциясы кабыл алынган ж-а ~~жерг.~~ өкмөт түзүлгөн.
	<br/>
	[[File:ГАЙАНА28.png \| thumb \| none]]		[[File:ГАЙАНА28.png \| thumb \| none]]
	1966-ж. Британ Гвианасы көз каранды эмес мамлекет деп жарыяланып, Г. деп аталган. 1970-жылдан Г. Кооперация ~~Респ-сы~~. 20-~~к-дын~~ 80-~~ж. Г.~~ «кооперациялык социализмди» курууга багыт алган. 1985-ж. президент болуп шайланган Х. Д. Хойт менчиктештирүүнү баштаган. 1992-ж. президентикке Ч. Б. Жаган шайланган. 2001, 2004-ж. президент шайлоодо Б. Жагдео жеӊип чыккан. Учурда өлкөдө ЭВФ тарабынан иштелип чыккан ~~экон.~~ реформалар программасы жүзөгө ашырылууда.		1966-жылы Британ Гвианасы көз каранды эмес мамлекет деп жарыяланып, Гайана деп аталган. 1970-жылдан Гайана Кооперация Республикасы. 20-кылымдын 80-жылдары Гайана «кооперациялык социализмди» курууга багыт алган. 1985-жылы президент болуп шайланган Х. Д. Хойт менчиктештирүүнү баштаган. 1992-жылы президентикке Ч. Б. Жаган шайланган. 2001, 2004-жылдары президент шайлоодо Б. Жагдео жеӊип чыккан. Учурда өлкөдө ЭВФ тарабынан иштелип чыккан экономикалык реформалар программасы жүзөгө ашырылууда. <br/>Экономикасынын негизин – айыл чарбасы ж-а тоо-кен казуу (боксит) түзөт. ИДПнин көлөмү 3 млрд <br/>
	<br/>Экономикасынын негизин – ~~а. ч.~~ ж-а тоо-кен казуу (боксит) түзөт. ИДПнин көлөмү 3 млрд
	<br/>
	[[File:ГАЙАНА29.png \| thumb \| Жоржтаун деӊиз порту.]]		[[File:ГАЙАНА29.png \| thumb \| Жоржтаун деӊиз порту.]]
	доллар (АКШ). Аны киши башына бөлүштүргөндө 3900 доллардан (2005) туура келет. ИДПдеги айыл, токой ж-а балык чарбаларынын үлүшү 36,8%, тейлөө чөйрөсүнүкү 43%, өнөр жайыныкы 20,2%. Аймагынын 4% гана иштетилет. Калган бөлүгүн жайыт, чабынды (15%), токой (8%) ээлейт. Бал камыш, шалы, кокос жаӊгагы (2005-ж. 6 миӊ т жыйналган), кофе, какао, цитрус өсүмдүктөрү, копра, ананас, сизаль, тамеки, жашылча-жемиш өстүрүлөт. Кен байлыктарынан алтын, алмаз, жез, марганец, темир кени казылып алынат. 2005-ж. 782 млн ''кВт . с'' электр энергиясы өндүрүлгөн. Жыгач даярдалат. Креветка, балык, омар кармалат. Иштетүүчү өнөр жайы начар өнүккөн, негизинен чарбасы ~~а. ч.~~ продуктуларын даярдоого адистешкен. Глинозём, кант, ром, тамеки өндүрүшү иштейт. Темир жолунун ~~уз.~~ 187 ''км'', автомобилдики 8 миӊ ''км'' (~~а. и.~~ 590 ''км'' асфальтталган; 2005). Деӊиз соода флотунун тоннажы 13,5 миӊ т дедвейт. Сыртка кант, боксит, алюминий, күрүч, алтын, ром, токой материалдары, деӊиз продуктулары чыгарылат. Сырттан минералдык отун, майлоочу материалдар, машина ж-а анын жабдууларын, өнөр жай ж-а күнүмдүк керектелүүчү товарларды алат. Негизги соода шериктештери: АКШ, Канада, Улуу Британия, Тринидад ж-а Тобаго, Италия, Франция, Япония, Бельгия, Португалия.		доллар (АКШ). Аны киши башына бөлүштүргөндө 3900 доллардан (2005) туура келет. ИДПдеги айыл, токой ж-а балык чарбаларынын үлүшү 36,8%, тейлөө чөйрөсүнүкү 43%, өнөр жайыныкы 20,2%. Аймагынын 4% гана иштетилет. Калган бөлүгүн жайыт, чабынды (15%), токой (8%) ээлейт. Бал камыш, шалы, кокос жаӊгагы (2005-ж. 6 миӊ т жыйналган), кофе, какао, цитрус өсүмдүктөрү, копра, ананас, сизаль, тамеки, жашылча-жемиш өстүрүлөт. Кен байлыктарынан алтын, алмаз, жез, марганец, темир кени казылып алынат. 2005-жылы 782 млн ''кВт . с'' электр энергиясы өндүрүлгөн. Жыгач даярдалат. Креветка, балык, омар кармалат. Иштетүүчү өнөр жайы начар өнүккөн, негизинен чарбасы айыл чарба продуктуларын даярдоого адистешкен. Глинозём, кант, ром, тамеки өндүрүшү иштейт. Темир жолунун узундугу 187 ''км'', автомобилдики 8 миӊ ''км'' (анын ичинен 590 ''км'' асфальтталган; 2005). Деӊиз соода флотунун тоннажы 13,5 миӊ т дедвейт. Сыртка кант, боксит, алюминий, күрүч, алтын, ром, токой материалдары, деӊиз продуктулары чыгарылат. Сырттан минералдык отун, майлоочу материалдар, машина ж-а анын жабдууларын, өнөр жай ж-а күнүмдүк керектелүүчү товарларды алат. Негизги соода шериктештери: АКШ, Канада, Улуу Британия, Тринидад ж-а Тобаго, Италия, Франция, Япония, Бельгия, Португалия. <br/>Билим берүүсү 6 жаштан 14 жашка чейин милдеттүү түрдө киргизилген, бирок акы төлөп окушат. Өлкөдө ЖОЖдор, илимий-изилдөө институттары, музейлер, улуттук китепкана, медициналык илимий китепкана ж. б. бар. 2005-жылы 37 гезит ж-а журналдар чыккан. Радиоуктуруусу 1950-жылдан баштап иштейт. Бир нече радиостанциялары ж-а телеберүүлөрү бар. Адабияты англис тилинде. Архитектурасында жергиликтүү чеберлердин чыгармалары сакталган.<br/>
	<br/>Билим берүүсү 6 жаштан 14 жашка чейин милдеттүү түрдө киргизилген, бирок акы төлөп окушат. Өлкөдө ЖОЖдор, ~~ил.~~-~~из. ин-ттары~~, музейлер, ~~Улуттук~~ китепкана, ~~Мед. ил. Китепкана~~ ж. б. бар. 2005-ж. 37 гезит ж-а журналдар чыккан. Радиоуктуруусу 1950-жылдан баштап иштейт. Бир нече радиостанциялары ж-а телеберүүлөрү бар. Адабияты англис тилинде. ~~Арх-расында жерг.~~ чеберлердин чыгармалары сакталган.
	<br/>
	[[File:ГАЙАНА30.png \| thumb \| Гайана акчасы.]]		[[File:ГАЙАНА30.png \| thumb \| Гайана акчасы.]]
	Ад.: Гайана: выбор пути. М., 1989; Гайана // Большая Российская Энциклопедия. Т. 6. М., 2006.		Ад.: Гайана: выбор пути. М., 1989; Гайана // Большая Российская Энциклопедия. Т. 6. М., 2006.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]

Kadyrm: 1 версия

2024-03-25T10:51:11Z

1 версия

← Мурунку нускасы	10:51, 25 Март (Жалган куран) 2024 -деги абалы
(Айырма жок)

vol2_>KadyrM, 08:13, 25 Март (Жалган куран) 2024 карата

2024-03-25T08:13:00Z

Жаңы барак

'''ГАЙА́НА''' , Г а й а н а К о о п е р а ц и я Р е с п у б л и к а с ы – Түш. Американын түн.-чыгышындагы мамлекет. Батышынан ж-а түн.-батышынан Венесуэла, түш.-батышынан ж-а түштүгүнөн Бразилия, чыгышынан Суринам м-н чектешет. Түн.-чыгышын Атлантика океаны чулгап жатат. Аянты 215 миӊ ''км''2. Калкы 786,5

[[File:ГАЙАНА26.png | thumb | none]]
миӊ (2020). Мамл. тили – англис тили. Борбору – Жоржтаун ш. Адм.-айм. жактан 10 регионго бөлүнөт. Акча бирдиги – Гайана доллары.
 Таблица бар.
 <center>Администрациялык-аймактык бөлүнүшү</center>
Г.– БУУнун (1966), ЭВФтин (1966), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995), Америка мамлекеттеринин уюмунун (1991) ж. б-дын мүчөсү.
 Г. – унитардык мамлекет, ''Шериктештиктин'' курамында. Конституциясы 1980-ж. 6-октябрда кабыл алынган. Башкаруу формасы – парламенттик респ. Мамлекет башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – бир палаталуу Улуттук ассамблея. Саясий партиялары: Элдик прогресс партиясы, Элдик улуттук конгресс ж. б.
 Өлкөнүн түн. ж-а түн.-чыгышын аккумуляциялык саздуу түздүк, борб. бөлүгүн ж-а түштүгүн ''Гвиана бөксө тоосу'' ээлесе, борб. бөлүгүнүн
 
[[File:ГАЙАНА27.png | thumb | Кайетур шаркыратмасы.]]
батыш жагы тоолуу (Паурайма кырка тоосу, эӊ бийик жери – Рорайма – 2772 ''м''; Аянганна – 2042 ''м''). Аймагынын басымдуу бөлүгүн нымдуу, дайыма жашыл токой ээлейт. Түн.-чыгышында ж-а түш.-батышында саванна кездешет. Климаты субэкватордук, ысык ж-а нымдуу. Айлык орт. темп-расы 26°Сден 28°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны 2000–2500 ''мм''. Ири дарыялары: Эссекибо, Демерара, Бербис ж-а Корантайн. Потаро д-сында Кайетур шаркыратмасы (бийикт. 225 ''м'') бар. Жаныбарлар дүйнөсү ар кыл; токойлорун ягуар, пума, маймыл; саванна: антилопа, чопкутчандар мекендейт. Г-да коргоого алынган 3 табигый аймак (аянты 486 миӊ ''га'') бар; а. и. Кайетур улуттук паркы уюшулган.
 Калкынын 99%ин гайаналыктар (африкалык гайаналыктар) түзөт. О. эле индейлер, негрлер, метистер да жашайт. Протестант, католик, ислам (мусулман сунниттер), индуизм диндерин тутат. Орт. жыштыгы 1 ''км''2 жерге 3,6 киши. Калкынын жашынын орт. узактыгы: эркектериники – 63, аялдарыныкы – 68,3 жаш. Шаар калкы 38,5%. Ири шаарлары: Жоржтаун, Линден, Нью-Амстердам, Корривертон.
 Байыркы мезгилдерден Г-нын аймагын индей уруулары (карибдер) жердеген. Алардын аз сандагы тукумдары азыркы күндө Г-нын түштүгүндөгү токойлордо жашашат. 16-к-дын аягында Г-нын азыркы аймагын голландиялыктар, 1814-ж. Улуу Британия басып алып колонияга айландырган (1831-жылдан Британ Гвианасы). 1834-ж. өлкөдө кулчулук жоюлган. 1928-ж. Британ Гвианасында Конституция киргизилип, Мыйзам чыгаруу Кеӊеши түзүлгөн. 20-к-да өзгөчө экинчи дүйнөлүк согуш жылдарында, Британ Гвианасына амер. ж-а канадалык капитал кеӊири кирген. Согуштан кийин улуттук-боштондук кыймылын жетектеген саясий партиялар Улуу Британия өкмөтүнөн көз каранды эместикти берүүнү талап кылган. 1953-ж. Британ Гвианасынын жаӊы конституциясы кабыл алынган ж-а жерг. өкмөт түзүлгөн.
 
[[File:ГАЙАНА28.png | thumb | none]]
1966-ж. Британ Гвианасы көз каранды эмес мамлекет деп жарыяланып, Г. деп аталган. 1970-жылдан Г. Кооперация Респ-сы. 20-к-дын 80-ж. Г. «кооперациялык социализмди» курууга багыт алган. 1985-ж. президент болуп шайланган Х. Д. Хойт менчиктештирүүнү баштаган. 1992-ж. президентикке Ч. Б. Жаган шайланган. 2001, 2004-ж. президент шайлоодо Б. Жагдео жеӊип чыккан. Учурда өлкөдө ЭВФ тарабынан иштелип чыккан экон. реформалар программасы жүзөгө ашырылууда.
 Экономикасынын негизин – а. ч. ж-а тоо-кен казуу (боксит) түзөт. ИДПнин көлөмү 3 млрд
 
[[File:ГАЙАНА29.png | thumb | Жоржтаун деӊиз порту.]]
доллар (АКШ). Аны киши башына бөлүштүргөндө 3900 доллардан (2005) туура келет. ИДПдеги айыл, токой ж-а балык чарбаларынын үлүшү 36,8%, тейлөө чөйрөсүнүкү 43%, өнөр жайыныкы 20,2%. Аймагынын 4% гана иштетилет. Калган бөлүгүн жайыт, чабынды (15%), токой (8%) ээлейт. Бал камыш, шалы, кокос жаӊгагы (2005-ж. 6 миӊ т жыйналган), кофе, какао, цитрус өсүмдүктөрү, копра, ананас, сизаль, тамеки, жашылча-жемиш өстүрүлөт. Кен байлыктарынан алтын, алмаз, жез, марганец, темир кени казылып алынат. 2005-ж. 782 млн ''кВт . с'' электр энергиясы өндүрүлгөн. Жыгач даярдалат. Креветка, балык, омар кармалат. Иштетүүчү өнөр жайы начар өнүккөн, негизинен чарбасы а. ч. продуктуларын даярдоого адистешкен. Глинозём, кант, ром, тамеки өндүрүшү иштейт. Темир жолунун уз. 187 ''км'', автомобилдики 8 миӊ ''км'' (а. и. 590 ''км'' асфальтталган; 2005). Деӊиз соода флотунун тоннажы 13,5 миӊ т дедвейт. Сыртка кант, боксит, алюминий, күрүч, алтын, ром, токой материалдары, деӊиз продуктулары чыгарылат. Сырттан минералдык отун, майлоочу материалдар, машина ж-а анын жабдууларын, өнөр жай ж-а күнүмдүк керектелүүчү товарларды алат. Негизги соода шериктештери: АКШ, Канада, Улуу Британия, Тринидад ж-а Тобаго, Италия, Франция, Япония, Бельгия, Португалия.
 Билим берүүсү 6 жаштан 14 жашка чейин милдеттүү түрдө киргизилген, бирок акы төлөп окушат. Өлкөдө ЖОЖдор, ил.-из. ин-ттары, музейлер, Улуттук китепкана, Мед. ил. Китепкана ж. б. бар. 2005-ж. 37 гезит ж-а журналдар чыккан. Радиоуктуруусу 1950-жылдан баштап иштейт. Бир нече радиостанциялары ж-а телеберүүлөрү бар. Адабияты англис тилинде. Арх-расында жерг. чеберлердин чыгармалары сакталган.
 
[[File:ГАЙАНА30.png | thumb | Гайана акчасы.]]
Ад.: Гайана: выбор пути. М., 1989; Гайана // Большая Российская Энциклопедия. Т. 6. М., 2006.
[[Category: 2-том]]

← Мурунку нускасы		05:19, 11 Сентябрь (Аяк оона) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''ГАЙА́НА''' , Г а й а н а К о о п е р а ц и я Р е с п у б л и к а с ы – Түштүк Американын түндүк-чыгышындагы мамлекет. Батышынан ~~ж-а~~ түндүк-батышынан Венесуэла, түштүк-батышынан ~~ж-а~~ түштүгүнөн Бразилия, чыгышынан Суринам ~~м-н~~ чектешет. Түндүк-чыгышын Атлантика океаны чулгап жатат. Аянты 215 миӊ ''км''<sup>2</sup>. Калкы 786,5		'''ГАЙА́НА''' , Г а й а н а К о о п е р а ц и я Р е с п у б л и к а с ы – Түштүк Американын түндүк-чыгышындагы мамлекет. Батышынан жана түндүк-батышынан Венесуэла, түштүк-батышынан жана түштүгүнөн Бразилия, чыгышынан Суринам менен чектешет. Түндүк-чыгышын Атлантика океаны чулгап жатат. Аянты 215 миӊ ''км''<sup>2</sup>. Калкы 786,5


	[[File:ГАЙАНА26.png \| thumb \| none]]		[[File:ГАЙАНА26.png \| thumb \| none]]
	миӊ (2020). ~~Мамл.~~ тили – англис тили. Борбору – Жоржтаун ш. Административдик-аймактык жактан 10 регионго бөлүнөт. Акча бирдиги – Гайана доллары.		миӊ (2020). Мамлекеттик тили – англис тили. Борбору – Жоржтаун шаары. Административдик-аймактык жактан 10 регионго бөлүнөт. Акча бирдиги – Гайана доллары.


9 сап:		9 сап:
	<br/><center>Администрациялык-аймактык бөлүнүшү		<br/><center>Администрациялык-аймактык бөлүнүшү
	</center>		</center>
	Гайана– БУУнун (1966), ЭВФтин (1966), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995), Америка мамлекеттеринин уюмунун (1991) ж. б-дын мүчөсү.<br/>Гайана – унитардык мамлекет, ''Шериктештиктин'' курамында. Конституциясы 1980-жылы 6-октябрда кабыл алынган. Башкаруу формасы – парламенттик республика. Мамлекет башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – бир палаталуу Улуттук ассамблея. Саясий партиялары: Элдик прогресс партиясы, Элдик улуттук конгресс ж. б.<br/>Өлкөнүн түндүк ~~ж-а~~ түндүк-чыгышын аккумуляциялык саздуу түздүк, борбордук бөлүгүн ~~ж-а~~ түштүгүн ''Гвиана бөксө тоосу'' ээлесе, борбордук бөлүгүнүн<br/>		Гайана– БУУнун (1966), ЭВФтин (1966), Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун (1995), Америка мамлекеттеринин уюмунун (1991) ж. б-дын мүчөсү.<br/>Гайана – унитардык мамлекет, ''Шериктештиктин'' курамында. Конституциясы 1980-жылы 6-октябрда кабыл алынган. Башкаруу формасы – парламенттик республика. Мамлекет башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – бир палаталуу Улуттук ассамблея. Саясий партиялары: Элдик прогресс партиясы, Элдик улуттук конгресс ж. б.<br/>Өлкөнүн түндүк жана түндүк-чыгышын аккумуляциялык саздуу түздүк, борбордук бөлүгүн жана түштүгүн ''Гвиана бөксө тоосу'' ээлесе, борбордук бөлүгүнүн<br/>
	[[File:ГАЙАНА27.png \| thumb \| Кайетур шаркыратмасы.]]		[[File:ГАЙАНА27.png \| thumb \| Кайетур шаркыратмасы.]]
	батыш жагы тоолуу (Паурайма кырка тоосу, эӊ бийик жери – Рорайма – 2772 ''м''; Аянганна – 2042 ''м''). Аймагынын басымдуу бөлүгүн нымдуу, дайыма жашыл токой ээлейт. Түндүк-чыгышында ~~ж-а~~ түштүк-батышында саванна кездешет. Климаты субэкватордук, ысык ~~ж-а~~ нымдуу. Айлык орточо температурасы 26°Сден 28°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны 2000–2500 ''мм''. Ири дарыялары: Эссекибо, Демерара, Бербис ж-а Корантайн. Потаро дарыясында Кайетур шаркыратмасы (бийиктиги 225 ''м'') бар. Жаныбарлар дүйнөсү ар кыл; токойлорун ягуар, пума, маймыл; саванна: антилопа, чопкутчандар мекендейт. Гайанада коргоого алынган 3 табигый аймак (аянты 486 миӊ ''га'') бар; ~~а. и.~~ Кайетур улуттук паркы уюшулган. <br/>Калкынын 99%ин гайаналыктар (африкалык гайаналыктар) түзөт. Ошондой эле индейлер, негрлер, метистер да жашайт. Протестант, католик, ислам (мусулман сунниттер), индуизм диндерин тутат. Орточо жыштыгы 1 ''км''<sup>2 </sup>жерге 3,6 киши. Калкынын жашынын орточо узактыгы: эркектериники – 63, аялдарыныкы – 68,3 жаш. Шаар калкы 38,5%. Ири шаарлары: Жоржтаун, Линден, Нью-Амстердам, Корривертон. <br/>Байыркы мезгилдерден Гайананын аймагын индей уруулары (карибдер) жердеген. Алардын аз сандагы тукумдары азыркы күндө Гайананын түштүгүндөгү токойлордо жашашат. 16-кылымдын аягында Гайананын азыркы аймагын голландиялыктар, 1814-жылы Улуу Британия басып алып колонияга айландырган (1831-жылдан Британ Гвианасы). 1834-жылы өлкөдө кулчулук жоюлган. 1928-жылы Британ Гвианасында Конституция киргизилип, Мыйзам чыгаруу Кеӊеши түзүлгөн. 20-кылымда өзгөчө экинчи дүйнөлүк согуш жылдарында, Британ Гвианасына америкалык ~~ж-а~~ канадалык капитал кеӊири кирген. Согуштан кийин улуттук-боштондук кыймылын жетектеген саясий партиялар Улуу Британия өкмөтүнөн көз каранды эместикти берүүнү талап кылган. 1953-жылы Британ Гвианасынын жаӊы конституциясы кабыл алынган ~~ж-а~~ жергиликтүү өкмөт түзүлгөн.<br/>		батыш жагы тоолуу (Паурайма кырка тоосу, эӊ бийик жери – Рорайма – 2772 ''м''; Аянганна – 2042 ''м''). Аймагынын басымдуу бөлүгүн нымдуу, дайыма жашыл токой ээлейт. Түндүк-чыгышында жана түштүк-батышында саванна кездешет. Климаты субэкватордук, ысык жана нымдуу. Айлык орточо температурасы 26°Сден 28°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны 2000–2500 ''мм''. Ири дарыялары: Эссекибо, Демерара, Бербис ж-а Корантайн. Потаро дарыясында Кайетур шаркыратмасы (бийиктиги 225 ''м'') бар. Жаныбарлар дүйнөсү ар кыл; токойлорун ягуар, пума, маймыл; саванна: антилопа, чопкутчандар мекендейт. Гайанада коргоого алынган 3 табигый аймак (аянты 486 миӊ ''га'') бар; анын ичинен Кайетур улуттук паркы уюшулган. <br/>Калкынын 99%ин гайаналыктар (африкалык гайаналыктар) түзөт. Ошондой эле индейлер, негрлер, метистер да жашайт. Протестант, католик, ислам (мусулман сунниттер), индуизм диндерин тутат. Орточо жыштыгы 1 ''км''<sup>2 </sup>жерге 3,6 киши. Калкынын жашынын орточо узактыгы: эркектериники – 63, аялдарыныкы – 68,3 жаш. Шаар калкы 38,5%. Ири шаарлары: Жоржтаун, Линден, Нью-Амстердам, Корривертон. <br/>Байыркы мезгилдерден Гайананын аймагын индей уруулары (карибдер) жердеген. Алардын аз сандагы тукумдары азыркы күндө Гайананын түштүгүндөгү токойлордо жашашат. 16-кылымдын аягында Гайананын азыркы аймагын голландиялыктар, 1814-жылы Улуу Британия басып алып колонияга айландырган (1831-жылдан Британ Гвианасы). 1834-жылы өлкөдө кулчулук жоюлган. 1928-жылы Британ Гвианасында Конституция киргизилип, Мыйзам чыгаруу Кеӊеши түзүлгөн. 20-кылымда өзгөчө экинчи дүйнөлүк согуш жылдарында, Британ Гвианасына америкалык жана канадалык капитал кеӊири кирген. Согуштан кийин улуттук-боштондук кыймылын жетектеген саясий партиялар Улуу Британия өкмөтүнөн көз каранды эместикти берүүнү талап кылган. 1953-жылы Британ Гвианасынын жаӊы конституциясы кабыл алынган жана жергиликтүү өкмөт түзүлгөн.<br/>
	[[File:ГАЙАНА28.png \| thumb \| none]]		[[File:ГАЙАНА28.png \| thumb \| none]]
	1966-жылы Британ Гвианасы көз каранды эмес мамлекет деп жарыяланып, Гайана деп аталган. 1970-жылдан Гайана Кооперация Республикасы. 20-кылымдын 80-жылдары Гайана «кооперациялык социализмди» курууга багыт алган. 1985-жылы президент болуп шайланган Х. Д. Хойт менчиктештирүүнү баштаган. 1992-жылы президентикке Ч. Б. Жаган шайланган. 2001, 2004-жылдары президент шайлоодо Б. Жагдео жеӊип чыккан. Учурда өлкөдө ЭВФ тарабынан иштелип чыккан экономикалык реформалар программасы жүзөгө ашырылууда. <br/>Экономикасынын негизин – айыл чарбасы ~~ж-а~~ тоо-кен казуу (боксит) түзөт. ИДПнин көлөмү 3 млрд <br/>		1966-жылы Британ Гвианасы көз каранды эмес мамлекет деп жарыяланып, Гайана деп аталган. 1970-жылдан Гайана Кооперация Республикасы. 20-кылымдын 80-жылдары Гайана «кооперациялык социализмди» курууга багыт алган. 1985-жылы президент болуп шайланган Х. Д. Хойт менчиктештирүүнү баштаган. 1992-жылы президентикке Ч. Б. Жаган шайланган. 2001, 2004-жылдары президент шайлоодо Б. Жагдео жеӊип чыккан. Учурда өлкөдө ЭВФ тарабынан иштелип чыккан экономикалык реформалар программасы жүзөгө ашырылууда. <br/>Экономикасынын негизин – айыл чарбасы жана тоо-кен казуу (боксит) түзөт. ИДПнин көлөмү 3 млрд <br/>
	[[File:ГАЙАНА29.png \| thumb \| Жоржтаун деӊиз порту.]]		[[File:ГАЙАНА29.png \| thumb \| Жоржтаун деӊиз порту.]]
	доллар (АКШ). Аны киши башына бөлүштүргөндө 3900 доллардан (2005) туура келет. ИДПдеги айыл, токой ~~ж-а~~ балык чарбаларынын үлүшү 36,8%, тейлөө чөйрөсүнүкү 43%, өнөр жайыныкы 20,2%. Аймагынын 4% гана иштетилет. Калган бөлүгүн жайыт, чабынды (15%), токой (8%) ээлейт. Бал камыш, шалы, кокос жаӊгагы (2005-ж. 6 миӊ т жыйналган), кофе, какао, цитрус өсүмдүктөрү, копра, ананас, сизаль, тамеки, жашылча-жемиш өстүрүлөт. Кен байлыктарынан алтын, алмаз, жез, марганец, темир кени казылып алынат. 2005-жылы 782 млн ''кВт . с'' электр энергиясы өндүрүлгөн. Жыгач даярдалат. Креветка, балык, омар кармалат. Иштетүүчү өнөр жайы начар өнүккөн, негизинен чарбасы айыл чарба продуктуларын даярдоого адистешкен. Глинозём, кант, ром, тамеки өндүрүшү иштейт. Темир жолунун узундугу 187 ''км'', автомобилдики 8 миӊ ''км'' (анын ичинен 590 ''км'' асфальтталган; 2005). Деӊиз соода флотунун тоннажы 13,5 миӊ т дедвейт. Сыртка кант, боксит, алюминий, күрүч, алтын, ром, токой материалдары, деӊиз продуктулары чыгарылат. Сырттан минералдык отун, майлоочу материалдар, машина ~~ж-а~~ анын жабдууларын, өнөр жай ~~ж-а~~ күнүмдүк керектелүүчү товарларды алат. Негизги соода шериктештери: АКШ, Канада, Улуу Британия, Тринидад ~~ж-а~~ Тобаго, Италия, Франция, Япония, Бельгия, Португалия. <br/>Билим берүүсү 6 жаштан 14 жашка чейин милдеттүү түрдө киргизилген, бирок акы төлөп окушат. Өлкөдө жогорку окуу жайлар, илимий-изилдөө институттары, музейлер, улуттук китепкана, медициналык илимий китепкана жана башкалар бар. 2005-жылы 37 гезит жана журналдар чыккан. Радио уктуруусу 1950-жылдан баштап иштейт. Бир нече радиостанциялары жана телеберүүлөрү бар. Адабияты англис тилинде. Архитектурасында жергиликтүү чеберлердин чыгармалары сакталган.<br/>		доллар (АКШ). Аны киши башына бөлүштүргөндө 3900 доллардан (2005) туура келет. ИДПдеги айыл, токой жана балык чарбаларынын үлүшү 36,8%, тейлөө чөйрөсүнүкү 43%, өнөр жайыныкы 20,2%. Аймагынын 4% гана иштетилет. Калган бөлүгүн жайыт, чабынды (15%), токой (8%) ээлейт. Бал камыш, шалы, кокос жаӊгагы (2005-ж. 6 миӊ т жыйналган), кофе, какао, цитрус өсүмдүктөрү, копра, ананас, сизаль, тамеки, жашылча-жемиш өстүрүлөт. Кен байлыктарынан алтын, алмаз, жез, марганец, темир кени казылып алынат. 2005-жылы 782 млн ''кВт . с'' электр энергиясы өндүрүлгөн. Жыгач даярдалат. Креветка, балык, омар кармалат. Иштетүүчү өнөр жайы начар өнүккөн, негизинен чарбасы айыл чарба продуктуларын даярдоого адистешкен. Глинозём, кант, ром, тамеки өндүрүшү иштейт. Темир жолунун узундугу 187 ''км'', автомобилдики 8 миӊ ''км'' (анын ичинен 590 ''км'' асфальтталган; 2005). Деӊиз соода флотунун тоннажы 13,5 миӊ т дедвейт. Сыртка кант, боксит, алюминий, күрүч, алтын, ром, токой материалдары, деӊиз продуктулары чыгарылат. Сырттан минералдык отун, майлоочу материалдар, машина жана анын жабдууларын, өнөр жай жана күнүмдүк керектелүүчү товарларды алат. Негизги соода шериктештери: АКШ, Канада, Улуу Британия, Тринидад жана Тобаго, Италия, Франция, Япония, Бельгия, Португалия. <br/>Билим берүүсү 6 жаштан 14 жашка чейин милдеттүү түрдө киргизилген, бирок акы төлөп окушат. Өлкөдө жогорку окуу жайлар, илимий-изилдөө институттары, музейлер, улуттук китепкана, медициналык илимий китепкана жана башкалар бар. 2005-жылы 37 гезит жана журналдар чыккан. Радио уктуруусу 1950-жылдан баштап иштейт. Бир нече радиостанциялары жана телеберүүлөрү бар. Адабияты англис тилинде. Архитектурасында жергиликтүү чеберлердин чыгармалары сакталган.<br/>
	[[File:ГАЙАНА30.png \| thumb \| Гайана акчасы.]]		[[File:ГАЙАНА30.png \| thumb \| Гайана акчасы.]]
	Ад.: Гайана: выбор пути. М., 1989; Гайана // Большая Российская Энциклопедия. Т. 6. М., 2006.		Ад.: Гайана: выбор пути. М., 1989; Гайана // Большая Российская Энциклопедия. Т. 6. М., 2006.
	[[Category: 2-том]]		[[Category: 2-том]]