http://212.24.105.57:9989/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%93%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98%D0%AFГЕОЛОГИЯ - Түзөтүүлөр тарыхы2026-04-23T12:45:03ZУикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхыMediaWiki 1.40.0http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%93%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98%D0%AF&diff=34110&oldid=prevBegay, 05:53, 9 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 карата2025-10-09T05:53:45Z<p></p>
<a href="//212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%93%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98%D0%AF&diff=34110&oldid=11841">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>Begayhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%93%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98%D0%AF&diff=11841&oldid=prevTemirkan, 05:46, 12 Сентябрь (Аяк оона) 2024 карата2024-09-12T05:46:00Z<p></p>
<a href="//212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%93%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98%D0%AF&diff=11841&oldid=5768">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>Temirkanhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%93%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98%D0%AF&diff=5768&oldid=prevKadyrm: 1 версия2024-03-25T10:51:35Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">10:51, 25 Март (Жалган куран) 2024 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%93%D0%95%D0%9E%D0%9B%D0%9E%D0%93%D0%98%D0%AF&diff=5767&oldid=prevvol2_>KadyrM, 08:13, 25 Март (Жалган куран) 2024 карата2024-03-25T08:13:00Z<p></p>
<p><b>Жаңы барак</b></p><div>'''ГЕОЛО&#769;ГИЯ ''' (''гео…'' ж-а …''логия'') – Жер ж-а анын кыртышынын курамы, түзүлүшү, кыймылы, өнүгүп-өрчүү тарыхы ж-а андагы кен байлыктардын пайда болушу, жайгашуусу ж-дөгү илимдердин комплекси. Г. эӊ байыртан, ''тоо тек, минерал'' ж-а ''кенташтар'' ж-дөгү алгачкы маалыматтар пайда болгондон эле белгилүү. Байыркы грек ж-а Рим илимпоздору (Пифагор, Аристотель, Плиний, Геродот, Страбон ж. б.) жер титирөө, жанар тоолордун атылуу ж-а дарыя нуктарынын өзгөрүү процесстерин байкашып, алардын пайда болушун түшүндүрүүгө аракет кылышкан. Бирок, Г. илим катары туӊгуч ирет о. кылымда чыгыш окумуштуулары ''Фараби, Бируни'' ж-а ''Ибн Синанын'' эмгектеринде калыптана баштайт. Алар айрым минералдарга, асыл ж-а кооз таштарга, кээ бир геол. тулкулар м-н кубулуштарга ил. мүнөздөмө беришкен. Европада тарыхый Г-га тиешелүү маалыматтар 16–17-к-да Леонардо да Винчинин, Ж. Фракасторонун, Н. Стенонун эмгектеринде кездешет. Жазма ад-тта «Г.» деген сөздү алгачкы жолу немис епископу Р. де Бьюри 1473-ж. Кельн ш-нда чыккан «Philobiblon» («Китептерге ышкы») аттуу китебинде азыркы түшүнүктөн таптакыр башкача диний мааниде пайдаланган. «Г.» терминин алгач 1603-ж. итал. натуралист У. Альдрованди «теология» терминине карама-каршы, табиятка байланыштырып (зоология ж-а ботаника), «жер илими» – деген терминди колдонгон. Азыркы учурдагы түшүнүккө жакындашкан мааниде «Г.» терминин 1657-ж. Норвегиялык окумуштуу М. П. Эшольт колдонгон. 17-кдан 18-к-дын 1-жарымына чейин «Г.» термининин ордуна «минералогия» ж-а «ориктогнозия» терминдери, 18-к-дын аяк ченинен 19-к-дын ортосуна чейин Германияда, Россияда (1920-ж. чейин), Англияда «геогнозия» деген термин колдонулуп келген. 18-к-дын 2-жарымынан табият таануу илимдеринин бир тармагы катары Г. өз алдынча бөлүнө баштаган. Ушул мезгилде айрым тоо тектердин келип чыгышы ж-дө ил. түшүнүктөр пайда болуп, геол. кубулуштарды байкоо жолдору иштелип чыгып, көптөгөн материалдар топтолгон. 18-к-дын ортосунда адегенде кичирээк, кийин чоӊ-чоӊ аймактардын геол. карталары (литологиялык-петрографиялык) түзүлө баштайт. 18-к-дын аягы – 19-кдын башында тоо тек катмарларынан табылуучу ташка айланган байыркы организмдердин калдыктарын изилдөө м-н жер кыртышынын салыштырмалуу жашын аныктоо мүмкүндүгү айкын болот. Ушундан баштап Г. биротоло өз алдынча илимге айланат. 19-к-дын аягында Жердин тарыхы ж-а сырткы түзүлүшү жалпысынан ил. жактан далилденген. 20-к-дын башталышында жер кыртышынын курамын, түзүлүшүн изилдөө жолдору калыптанып, Г-нын бардык тармактарынын өнүгүшү байкалат. <br />
<br/>Г. жалпысынан бири-бири м-н тыгыз байланыштагы бир нече тармакка бөлүнөт. 1) Жер кыртышы м-н литосферанын заттык түзүлүшүн (структурасын) изилдөөчү тармакка төмөнкүлөр кирет: ''минералогия'' – табиятта кездешүүчү туруктуу хим. бирикмелердин (минералдардын) курамы, касиеттери, түзүлүшүнүн өзгөчөлүктөрү ж-а закон ченемдүүлүктөрү, о. эле пайда болушу ж-а табигый шартта өзгөрүшү ж-дөгү илим; ''петрография'' – тоо тектердин минералдык ж-а хим. курамын, түзүлүшүн, физ. касиеттин пайда болушун, өзгөрүшүн изилдөөчү илим; ''кристаллография'' – минералдар ж-а алтын, платина, алмаз сыяктуу табиятта таза элемент түрүндө таралган кристаллдык заттардын сырткы формасы м-н ички түзүлүшүн изилдөөчү илим; ''литология'' – чөкмө тоо тектердин ж-а учурдагы чөгүндүлөрдүн заттык курамы, түзүлүшү, таралуу закон ченеми, пайда болуу шарты, өзгөрүшү тууралуу илим.<br />
<br/>2) Геол. процесстер м-н кубулуштарды (динамикалык Г.) изилдөөчү тармакка жер кыртышынын козголушун, анын себебинен болуучу геол. түзүлүштөрдү изилдөөчү илим – ''тектоника'' кирет. Тектониканын бир тармагы – г е о т е к т о н и к а. Ал Жердин ири структураларын (материктер м-н океандар) изилдейт, ал эми неоген-антропоген мезгилиндеги жер кыймылын изилдөөчү тармагы – н е о т е к т о н и к а деп аталат. Жанар тоолордун пайда болуу ж-а атылуу процесстерин, алардан чыккан магма, жанар тоо тектери ысык суулары м-н газдардын курамын, жер бетине таралуу закон ченемин ж.б. кубулуштарын изилдөөнү ''вулканология'' илими жүргүзөт, ал эми ''сейсмология'' – жер титирөөлөрдү ж-а ага байланыштуу геол. процесстерди изилдейт ж-а алардан алынган маалыматтар б-ча жер титирөөгө кооптуу аймактарды аныктайт. Структуралык Г. – геол. тулкулардын, тоо тек катмарларынын жайгашышын, алардын бүктөлүшүн, тектон. жаракалар м-н тилкеленишин аныктоочу илим. <br />
<br/>3) Жердин чөкмө катмарларындагы сакталып калган калдыктардын негизинде геол. тарыхын ж-а анын ырааттуулугун, орг. дүйнөнүн эволюциясын изилдөөчү тармак – тарыхый Г. Бул топко төмөнкүлөр кирет: ''стратиграфия'' жердин чөкмө тоо тек катмарларынын ырааттуулугун, салыштырмалуу геол. жашын аныктайт, ''палеогеография'' геол. маалыматтардын негизинде өткөн Г-лык мезгилдердин физ.-геогр. шарттарын изилдейт; ''палеонтология'' – байыркы өсүмдүктөр м-н жаныбарлардын ташка айланган калдыктары аркылуу өткөн Г-лык мезгилдердеги тиричиликти изилдейт.<br />
<br/>Г-нын эл чарба керектөөсүнө түздөн-түз байланыштуу тармагына (колдонмо Г.) төмөнкүлөр кирет: ''кен байлыктар'' – материалдык өндүрүш чөйрөсүндө натыйжалуу пайдаланууга боло турган жер кыртышындагы минералдык заттар ж-дөгү илим; ''гидрогеология'' – жер астындагы суулар тууралуу илим; инженердик геология ар түрлүү ири курулуштар м-н имараттарды тургузууга байланыштуу кыртыштын физ.-мех. касиеттерин аныктайт.<br />
<br/>Г. илиминин системасында жер бетинин ири аймактарынын геол. картасын түзүп, аларга жалпы баа берүү максатында жүргүзүлгөн аймактык Г. м-н океан-деӊиз түптөрүнөн кен байлыктарды издөөгө ж-а изилдөөгө арналган деӊиз Г-сы да орчундуу орун ээлейт. Г. башка табият таануу илимдери м-н тыгыз байланышта өнүгүп келет. Айрыкча химия ж-а физика илимдеринин закон ченемдерин, ыкмаларын кеӊири пайдалануунун натыйжасында Г-нын ''геохимия'' ж-а ''геофизика'' сыяктуу тармактары пайда болуп, о. эле Г. астрономия, география, геодезия, биология, тоо-кен иштери м-н байланышта өнүгүүдө. Учурда Г. илимине теор. ж-а практикалык изилдөө жүргүзүүдө физ., матем. ыкмалар ж-а заманбап компьютердик моделдештирүүлөр, технологиялар ''(географиялык маалымат системасы)'' кеӊири пайдаланылууда. Геол. изилдөөлөрдү бүткүл Жер шары б-ча уюштуруп, белгилүү бир багытта жүргүзүү, Г-нын эӊ негизги көйгөйлөрүн талкуулоо маселелерин 1875-ж. негизделген Эл аралык ''геологиялык конгресс''<br />
<br/>ишке ашырат. Кырг-ндын Г-сын ил. Жактан изилдөөнү КР УИАнын Геология ж-а Сейсмология ин-ттары, ал эми кен байлыктарын издөө ж-а геол. чалгындоо жумуштарын КР Геология ж-а минералдык ресурстар агенттиги жүргүзүп келет.<br />
<br/>Ад.: История геологии. М., 1973; ''Горшков Г. П. Якушова А. Ф.'' Общая геология. 3 изд. М., 1973; Геологический словарь. Т. 1–2, М., 1973''; Мильничук В. С., Арабаджи М. Г.'' Общая геология. М., 1979; ''Ершов В. В., Новиков А. А., Попов Г. Б.'' Основы геологии, М., 1986; Геология (кыскача энциклопедия). Б., 1998; ''Осмонбетов К. ж. б''. Кыргызстандын кен байлыгы. Б., 2004; ''Сатыкеев Ж.'' Жалпы геология. Б., 2004 (авторлош); ''Хаин В. Е., Рябухин А. Г.'' История и методология геологических наук. 2-е изд. М., 2004.<br />
[[Category: 2-том]]<br />
</div>vol2_>KadyrM