http://212.24.105.57:9989/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_%28%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D%29_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB 2026-04-21T22:01:51Z Уикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхы MediaWiki 1.40.0 http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_(%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D)_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=31280&oldid=prev 2025-09-02T05:10:48Z

<p></p> <a href="//212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_(%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D)_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&amp;diff=31280&amp;oldid=31279">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

Турганбаев Элебай http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_(%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D)_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=31279&oldid=prev 2025-09-02T05:08:11Z

<p></p> <a href="//212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_(%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D)_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&amp;diff=31279&amp;oldid=31259">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

Турганбаев Элебай http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_(%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D)_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=31259&oldid=prev 2025-09-02T02:44:59Z

<p></p> <a href="//212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_(%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D)_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&amp;diff=31259&amp;oldid=31258">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

Турганбаев Элебай http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_(%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D)_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=31258&oldid=prev 2025-09-02T02:28:43Z

<p></p> <a href="//212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_(%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D)_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&amp;diff=31258&amp;oldid=31256">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

Турганбаев Элебай http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_(%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D)_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=31256&oldid=prev 2025-09-01T09:58:37Z

<p></p> <a href="//212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_(%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D)_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&amp;diff=31256&amp;oldid=31254">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

Турганбаев Элебай http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_(%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D)_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=31254&oldid=prev 2025-09-01T09:46:41Z

<p></p> <a href="//212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_(%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D)_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&amp;diff=31254&amp;oldid=31251">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

Турганбаев Элебай http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_(%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D)_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=31251&oldid=prev 2025-09-01T09:36:19Z

<p></p> <a href="//212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_(%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D)_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&amp;diff=31251&amp;oldid=31240">Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү</a>

Турганбаев Элебай http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_(%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D)_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=31240&oldid=prev 2025-09-01T05:44:52Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">05:44, 1 Сентябрь (Аяк оона) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ГУНН </del>(<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ХУНН</del>) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">УРУУЛАРЫ </del>''' – б. з. ч. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">миң жылдыктын башында Борбор Азиядагы байыркы көчмөн калктар</del>; түрк <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">элдеринин </del>байыркы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ата</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тегинин бири</del>. Б. з. ч. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">3</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдын акырында Гунн уруулары Азыркы Борбордук Монголия м</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">н Байкалдын боюн мекендешкен</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ушул доордо Модэ </del>шанүй (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">падыша</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кол башчы</del>) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">башкарган</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Гунн уруулары дунхуларды </del>(<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">байыркы монголдордун ата</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">теги)</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">юэчжилерди талкалап</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кыргыздарды ж</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">а усундарды жеңип алган</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кийин Кытайга жортуул жасап</del>, император <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Лю Банды салык төлөөгө мажбурлаган</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б</del>. з. ч. 1-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымда Гунн урууларынын дагы бир </del>кол <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">башчысы Чжичжи батышка жортуул жасап</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кыргыздарды ж</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">а </del>алардын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түндүгүндөгү динлиндерди талкалаган</del>. Б. з. ч. 1-кылымдын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ортосунда Гунн </del>уруулары Кытайга <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">убактылуу </del>сөз жүзүндө баш <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ийген</del>. Б. з. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">48</del>-жылы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Гунн урууларынын жети уругу Кытай императоруна баш ийип</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түштүк </del>гунндар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">деп аталып </del>калган. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Түндүк гунндар б</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">з</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымынын акырында экиге бөлүнгөн</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бир бөлүгү Монголия аймагында кала берип</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кийинчерээк </del>түрк <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">урууларынын өзөгүн түзгөн</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Экинчи бөлүгү Борбор Азия тарапка жылган</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Батышка жылган түндүк Гунн урууларынын айрым топтору Европага чейин журт которуп</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">өзүнө башка көчмөн урууларды сиңирип</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жаңы гунндар уруу бирикмесине айланган</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Борбор Азиянын </del>чыгыш <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бөлүгүнө журт которгон түндүк Гунн урууларынын калган</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">катканы кийинчерээк Батыш түрк кагандыгынын негизги калкына аралашып кеткен</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Түштүк Гунн уруулары Кытайда бир катар чакан мамлекетти негиздешкен</del>; <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">6</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымга чейин жужан</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">табгач </del>(<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тоба</del>), <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түрк</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кытай сыяктуу элдерге аралашып</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">алардын арасына сиңип кеткен</del>.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ГУННДАР </ins>(<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ХУННДАР</ins>)''' <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">— Борбордук Азиядагы байыркы көчмөн урууларынын конфедерациясы. Байыркы кытай тилинде xiōngnú, кийинки кытай тилинде «сюнну» болуп аталат жана булар бир эле этнонимдин эки башка тыбышта айтылышы болуп эсептелет. Байыркы кытай тилинин фонетикалык өзгөчөлүгүнө байланыштуу биринчисинин (хун-юй, хян-юнь, хунну) айтылышын алгач Н. Я. Бичурин (Иакинф) колдонгон. Алардын түндүк жана түндүк-батышын мекендеп жүргөн  көчмөн уруулар менен узак убакыт бою каршылашып келген кытайлыктар өздүк аталышын билдирген эндоэтнонимге эки иероглиф (тамга) кошуп, «гун (хун)» – арам (башкача түрү; зулум залим), «ну» – кул деген маанидеги сөзгө өзгөртүшкөн. Көптөгөн уламыштарды пайдаланган кытай тарыхчылары (мис., б. з. VIII к. жашаган комментатор Сыма Чжэнь) Тан (2324–2206) жана Юйдун (болжол менен 2294–2194) тушунда «шан-жун» же «сюн-юй», Ся (Н. Я. Бичурин боюнча «Хя») династиясында (б. з. ч. 2070–1765) «чун-вэй», Инь (1600–1027) «гуйфан», Чжоу «ян-юн», Хань (б. з. ч. 202–б. з. 220) доорлорунда «сюнну» деп аталганын эскертишет. Н. Я. Бичуриндин котормосунда гунндарды б. з. ч. 1764-жылы Гоби чөлүнө чектеш аймактарга (азыркы Моңголия) ооп кеткен Ся династиясынын акыркы падышасынын уулу Шун-вэй негиздегенин жана алар дунхуларга тектеш уруулар катары саналганы айтылат. Айрым династиялар тарыхында Хун-ну Шы-Цзу деген гунндардын түпкү атасы болгону жана легендарлуу Яо падышанын (б. з. ч. 2376–2255) тушунда «хун-юй», ал эми Чжоу (б.з. ч.1045–221) «хяньюнь», Цинь (б. з. ч. 771 </ins>– <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">221) «хунну» деп аталганы айтылып, алар тууралуу жалпы маалыматтар </ins>б. з. ч. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">220-жылдан б. з. 2-кылымына чейин уланат. Мусулман тарыхчылары (мис., Хондемир, Абулгазы бахадур хан) боюнча гунндар Могул</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">хандын тукуму катары таанылат. Гунндардын ордосу Хангайдын  этегинде (Орхонго жакын) туруп</ins>; <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Байкал көлүнүн түштүгүндөгү Калгандан (азыркы КЭРдеги Чжанцзякоу округу) тарта батыштагы Тарбагатай тоосун камтыган. Дунхулар болсо Татар-хандын тукумуна кирип, алардын ээлиги Калгандын түндүгүнөн Хинган тоосуна чейин созулган. Өлкөсү ыңгайлуу жерде жайгашканына байланыштуу дунхулар адегенде гунндарга үстөмдүк кылып келишкен, бирок б. з. ч. 209-жылы алардын катуу соккусунан толук кыйроого учураган. Узак убакытты камтыган гунндардын доорунда алардан жужандар (жуан-жуан), дулга (</ins>түрк<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">), ойхор (хойху – уйгурлар), ал эми дунхулардан ухуан, сяньби, кидандар бөлүнүп чыкканы айтылат. Байыркы мезгилде гунндардын эң негизги 24 уруусунун бийлери (ваньци) белгиленген бир мөөнөттө, атайы бир жерге чогулуп, башкы бийин (</ins>байыркы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кытай тилинде «цзюньчжан»), княздарды («цзюнь ван») жана жөнөкөй «ван» (князь) сыяктуу бир нече баскычтагы бийлик башчыларын шайлашкан. Жогорку же башкы бий болуп шайланууга Люаньди (Сюйляньти, Люаньти) уруусунан чыккан кол башчылар гана укуктуу болгон, мындай салт гунндардын империясы кулаганга чейин уланган. Б. з. ч. 3 к. баштап Гунн империясынын башчылары ''шанүй'' («шаньюй») деген титул менен атала баштайт. Томан (Тоумань, Тумань, Түмөн) жана анын улуу уулу Маодунь (Модэ – б. з. ч. 234–174) сыяктуу шанүйлөр ушул уруудан чыккан. Кытай тарыхында гунндар асманды «чэн</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ли», балдарын «гу-ду» дешкендиктен, шанүйлөрүн да «Чэн-ли гу-ду шань-юй» деп аташканын эскертишет. «Шанүй» деген сөздү чечмелегенде ал «кеңири» дегенди билдирип, бул титул «көк асмандай чексиз, учу-кыйры жок» деген маани берген</ins>. Б. з. ч. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">5</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдан Кытайга түндүктөн коркунуч туудуруп, кол сала башташкан. Алардан коргонуу үчүн Кытайдын түндүгүндө чеп</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дубал курула баштап, ал кийин Кытайдын Улуу дубалы деген ат менен белгилүү болгон. Б. з. ч</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">209-жылы Модэ </ins>шанүй (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б. з. ч. 209–174) гунндардын империясын негиздеп, дун-хулардан кийин батыштагы юэчжи урууларын талкалаганда</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">алар Бактрияга жылышкан. Мындан кийин «түндүктөгү» хуньюй, кюеше (кыпчак), динлин, гэгун (кара: Байыркы кыргыздар) цайли (синьли</ins>) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ээликтерин багындырган жана Хан империясына каршы согуш баштаган. Император ар бир шанүйгө падышанын кызын берип, жыл сайын белек тартуулап, тынчтык келишимин түзүүгө аргасыз болгон</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Мисалы, Хань императору шанүйгө кат жазарда ошол учурда кабыл алынган эреже боюнча сөзсүз «Хуан-ди урматтоо менен Гунндардын улуу Шанүйүнүн саламаттыгын сурап, билгиси келет» деп баштаса, ага шанүй «Көк </ins>(<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">асман) менен жерден бүтүп, күн менен айдан жаралган Гунндардын Улуу Шанүйү Кытайлык Хуан</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">динин саламаттыгын сурап</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">билгиси келет» деп жооп берүүгө тийиш болгон. Бирок ар кайсы мезгилдердеги гунндар менен кытайык императорлордун ортосундагы келишимдер так сакталбай</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мезгил</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мезгили менен көчмөндөр Улуу дубалдан өтүп, кол салуусун уланта беришкен</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ушундай шартта гунндарга каршы башкача чара колдонуп</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">алардын арт жагынан коркунуч туудуруу керектигин түшүнгөн </ins>император <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(б. з</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ч. 141–б. з. ч. 87-жылдар) У-Ди б. з. ч. 138-жылы Чжан Цянды юечжилерге элчи кылып жөнөткөн. Мындан майнап чыкпай, мекенине отуз жыл өткөндөн кийин кайтып келген элчи гунндардын батышынан (азыркы Орто Азия) Каспий деңизине чейин жашаган элдер тууралуу эң алгачкы маалыматтарды жеткирген. Түндүк жана түштүктөгү көчмөн уруулары багындырылган кийин гунндар күчтүү империяга айланган. «Байыркы Хань династиясынын тарыхында» б. з. ч. 59-жылдары ич ара чыр-чатактарга байланыштуу гунндардын империясы түндүк-түштүккө бөлүнүп, бири-бирине каршы алгачкы согушта түндүк бөлүгүн бийлеген Чжичжы шанүй жеңишке жеткени баяндалат. Түштүк гунндардын шанүйү Хуханье Хань императоруна баш ийүүгө аргасыз болгон. Хань императору ага жардам бере турганы угулганда б</ins>. з. ч. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">49-жылдары Чжичжы шанүй аскери менен батышка жүрүш кылып, усундарды талкалап, андан кийин анын түндүгүндөгү «угйелерди» (айрым котормолордо «хуцзе», «уцзе» же уокиль/уогиль) багындырган. Анан угйелердин жардамы менен алардын батышындагы «Гянь-гундарды» (кийинки окулушу «цзяньгунь) » талкалап, мындан кийин кыргыздардын түндүгүндөгү динлиндерди баш ийдирген. Кытай тарыхчылары боюнча көптөгөн майда урууларга тараган гунндардын ичинде Хуян, Лан жана Сюйбу – үч уруунун мартабасы өтө жогору туруп, Хуян менен Сюйбу шанүйдүн тукумунан кыз алып, кыз берүүгө укуктуу болгон. Сюйбулар мамлекетте сот кызматын аткарган. Булардан тышкары 24 чоң уруунун ар бирин бийлеген өз «түмөн башылары» (ван-ки) болгон. Бийлик даражасы атадан-балага мурас катары ѳтүп, шанүйдөн кийин </ins>1<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">) Чыгыш жана Батыш Чжуки</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">князь; 2) Чыгыш жана Батыш Лули-князь; 3) Чыгыш жана Батыш улуу </ins>кол <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">башчы; 4) Чыгыш жана Батыш улуу Дуюй; 5) Чыгыш жана Батыш улуу Данху; 6) Чыгыш жана Батыш Гуду-хэулар турган. Акылман-кеңешчилерин «Чжуки» деп аташып</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тактын мураскорлугуна дайым чыгыш Чжуки-князь дайындалган. Чыгыштан жана Батыш Чжуки</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">княздан Данхуга чейин жогорку башчылар 10 миң, ал эми төмөнкүлөрү бир нече миң атчан аскер күтө алган. Бардык жумуштар жылдыз же айдын жайгашына карата башталган. Жоого ай толгондо аттанып, ай кемий баштаганда чыкпай калышкан. Ай жаңырган алгачкы күндөрдү ыйык тутуп, аны «Сюй» жана «Сы» деп аташкан. Өлгөн адамды табытка салып көөмп, алтын же күмүштөлгөн кымкап жана жанат терилерди кийиндирип көмүшкөн. Өлгөн адам менен бирге жүздөн бир нече жүзгө чейин жакын нөкөрлөр жана күңдөрдү кошо коюшкан. Атасы же жакын туугандары өлсө, </ins>алардын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">тукумун үзбөө жана жесир калган аялды жетим балдары менен жалгыз калтырбоо үчүн ал аялды жакын туугандарынын (кара; левират) бири алган. Негизги чарбасы мал менен тыгыз байланышып, жыл мезгилине жараша бир жерден экинчи жерге тынымсыз конуш которуп турушкан. Каада-салтын аткаруу өтө жеңил болгон жана падышасы өзүнөн төмөн турган кызматчыларга жөнөкөй мамиле кылгандыктан, мамлекетти башкарууда эч кыйынчылык болбогон</ins>. Б. з. ч. 1-кылымдын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">орто ченинде гунн </ins>уруулары Кытайга сөз жүзүндө <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">гана убактылуу баш ийип, б. з. 50-жылдары империя экиге бөлүнүп, чыгыш гунндар кытайлык императорго </ins>баш <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ийип калса, батыштагылар Орто Азияга чегинген. Көпчүлүк изилдөөчүлөрдүн пикиринде ушул мезгилдерде гунндар түрк, чыгыш сармат жана угор уруулары менен аралашып кеткен</ins>. Б. з. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">93</ins>-жылы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">сяньби, динлиндер менен коалиция түзүшкөн кытайлыктар Турпан аймагында гунндарга катуу сокку урган. 155-жылы Тяншихуай башчылык кылган сяньбилер аларды акыркы жолу талкалап, бытыранды болуп</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">158-жылы алардын бир бөлүгү Волгадан Дон суусуна жеткен. Европадагы </ins>гунндар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ушулардын тукуму катары каралат. Байыркы гунндардын түпкү теги жана алардын тили тууралуу азырынча бир кылка көз караш жок. Кытай маалыматтарында сакталып </ins>калган <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">айрым «асман» (чэнли), байыркы түрк тилиндеги «утаг» (кыргызча «отоо», кыт. «оуто»), «кыңырак» (бычак), «орун» сыяктуу бир нече сөздөр түрк тилине тиешелүү болуп саналат</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Азыркы учурда гуннндарды моңгол (Н. Я</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бичурин), енисейлик (Э</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Пуллиблэнк), түрк</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">моңгол (Г</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Рамстедт</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Г. Дёрфер); таза </ins>түрк <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">(Ю</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Клапрот, О</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Прицак</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Л. Гумилев</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Дыбо), </ins>чыгыш <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">иран (Г. Бейли) сыяктуу бир нече карама</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">каршы теориялар калыптанган.   </ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ад.: Иностранцев К. А. Хунну и гунны. Л</ins>.<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">, 1926</ins>; <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Бичурин (Иакинф) H. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Л., 1950; Кюнер Н. В. Китайские известия о народах Южной Сибири, Центральной Азии и Дальнего Востока. М., 1961; Таскин B. C. Материалы по истории сюнну (по китайским источникам). М.,1968; Супруненко Г. П. Некоторые источники по древней истории кыргызов. //История и культура Китая (Сборник памяти академика В.П. Васильева). М.</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1974; Таскин В. С. О титулах шаньюй и каган //Mongolica. Памяти академика Б. Я. Владимирцова </ins>(<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1884-1931</ins>)<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">. М.</ins>,<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1986; Тенишев Э. Р. Гуннов язык //Языки мира: Тюркские языки. Б., 1996; Кычанов Е. И. Кочевые государства от гуннов до маньчжуров. М., 1997; Зуев Ю. А. Ранние тюрки: очерки истории и идеологии. А., 2002; Сыма Цянь</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Исторические записки. Т. 8. М.</ins>, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2002.</ins></div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td></tr> <tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Э</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Турганбаев</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том]]</div></td></tr> </table>

Турганбаев Элебай http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_(%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D)_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=12497&oldid=prev 2024-11-04T10:16:16Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">10:16, 4 Ноябрь (Жетинин айы) 2024 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ГУНН (ХУНН) УРУУЛАРЫ ''' – б. з. ч. 1-миң жылдыктын башында Борбор Азиядагы байыркы көчмөн калктар; түрк элдеринин байыркы ата-тегинин бири. Б. з. ч. 3-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-дын </del>акырында <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Г. у. </del>Азыркы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Борб. </del>Монголия м-н Байкалдын боюн мекендешкен. Ушул доордо Модэ шанүй (падыша, кол башчы) башкарган. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Г. у. </del>дунхуларды (байыркы монголдордун ата-теги), юэчжилерди талкалап, кыргыздарды ж-а усундарды жеңип алган. Кийин Кытайга жортуул жасап, император Лю Банды салык төлөөгө мажбурлаган. Б. з. ч. 1-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-да Г. у-нын </del>дагы бир кол башчысы Чжичжи батышка жортуул жасап, кыргыздарды ж-а алардын түндүгүндөгү динлиндерди талкалаган. Б. з. ч. 1-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-дын </del>ортосунда <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Г. у. </del>Кытайга убактылуу сөз жүзүндө баш ийген. Б. з. 48-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. Г. у-нын </del>жети уругу Кытай императоруна баш ийип, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түш. </del>гунндар деп аталып калган. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Түн. </del>гунндар б. з. 1-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-ынын </del>акырында экиге бөлүнгөн. Бир бөлүгү Монголия аймагында кала берип, кийинчерээк түрк урууларынын өзөгүн түзгөн. Экинчи бөлүгү Борбор Азия тарапка жылган. Батышка жылган <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түн. Г. у-нын </del>айрым топтору Европага чейин журт которуп, өзүнө башка көчмөн урууларды сиңирип, жаңы гунндар уруу бирикмесине айланган. Борбор Азиянын чыгыш бөлүгүнө журт которгон <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түн. Г. у-нын </del>калган-катканы кийинчерээк Батыш түрк кагандыгынын негизги калкына аралашып кеткен. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Түш. Г. у. </del>Кытайда бир катар чакан мамлекетти негиздешкен; 6-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-га </del>чейин жужан, табгач (тоба), түрк, кытай сыяктуу элдерге аралашып, алардын арасына сиңип кеткен.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ГУНН (ХУНН) УРУУЛАРЫ ''' – б. з. ч. 1-миң жылдыктын башында Борбор Азиядагы байыркы көчмөн калктар; түрк элдеринин байыркы ата-тегинин бири. Б. з. ч. 3-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдын </ins>акырында <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Гунн уруулары </ins>Азыркы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Борбордук </ins>Монголия м-н Байкалдын боюн мекендешкен. Ушул доордо Модэ шанүй (падыша, кол башчы) башкарган. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Гунн уруулары </ins>дунхуларды (байыркы монголдордун ата-теги), юэчжилерди талкалап, кыргыздарды ж-а усундарды жеңип алган. Кийин Кытайга жортуул жасап, император Лю Банды салык төлөөгө мажбурлаган. Б. з. ч. 1-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымда Гунн урууларынын </ins>дагы бир кол башчысы Чжичжи батышка жортуул жасап, кыргыздарды ж-а алардын түндүгүндөгү динлиндерди талкалаган. Б. з. ч. 1-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдын </ins>ортосунда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Гунн уруулары </ins>Кытайга убактылуу сөз жүзүндө баш ийген. Б. з. 48-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы Гунн урууларынын </ins>жети уругу Кытай императоруна баш ийип, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түштүк </ins>гунндар деп аталып калган. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Түндүк </ins>гунндар б. з. 1-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымынын </ins>акырында экиге бөлүнгөн. Бир бөлүгү Монголия аймагында кала берип, кийинчерээк түрк урууларынын өзөгүн түзгөн. Экинчи бөлүгү Борбор Азия тарапка жылган. Батышка жылган <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түндүк Гунн урууларынын </ins>айрым топтору Европага чейин журт которуп, өзүнө башка көчмөн урууларды сиңирип, жаңы гунндар уруу бирикмесине айланган. Борбор Азиянын чыгыш бөлүгүнө журт которгон <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түндүк Гунн урууларынын </ins>калган-катканы кийинчерээк Батыш түрк кагандыгынын негизги калкына аралашып кеткен. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Түштүк Гунн уруулары </ins>Кытайда бир катар чакан мамлекетти негиздешкен; 6-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымга </ins>чейин жужан, табгач (тоба), түрк, кытай сыяктуу элдерге аралашып, алардын арасына сиңип кеткен.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Category: 2-том]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> </table>

Temirkan http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%93%D0%A3%D0%9D%D0%9D_(%D0%A5%D0%A3%D0%9D%D0%9D)_%D0%A3%D0%A0%D0%A3%D0%A3%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=2657&oldid=prev 2024-03-23T04:19:45Z

<p>1 версия</p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">04:19, 23 Март (Жалган куран) 2024 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div> </td></tr></table>

Kadyrm