ДАВАН АРГЫМАКТАРЫ - Түзөтүүлөр тарыхы

Турганбаев Элебай, 10:32, 3 Апрель (Чын куран) 2025 карата

2025-04-03T10:32:59Z

← Мурунку нускасы		10:32, 3 Апрель (Чын куран) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''ДАВАН АРГЫМАКТАРЫ''' – б. з. ч. 1-~~миӊ жылдыктын акырында~~ – б. з-~~дын 1~~-~~миӊ жылдыгынын биринчи жарымында Фергана өрөөнүндөгү ''~~Даван ~~мамлекетинде'' асыралган~~ аргымак аттар. ~~Бул аргымактар м~~-~~н давандыктар өзгөчө даӊазаланган~~. ~~Алар~~ «асман аттары» деп ~~аталып~~, ~~бүтүндөй Фергана элинин сыймыгы болгон. Даван аргымактарынын~~ алтындан жасалган ~~айкели падыша~~нын ~~сарайында турган~~. ~~Байыркы кытай тарыхый жылнаамаларында: «Даван аргымактары жылкылардын асман тукумунан жаралган~~, ~~алардан кызгылт тер чыгат»,– деп айтылат~~. ~~Аска беттерине түшүрүлгөн сүрөттөрдөн давандыктар бул жылкыга табынганы да байкалат~~. Даван аргымактарынын ~~ташка~~ чегилген сүрөттөрү Араван ~~районунан~~ (к. ~~''Араван аска бетиндеги сүрөттөр''~~), ~~Су&shy~~;~~лайман-Тоодон табылган~~, ~~к. ''Аргымак''~~.		'''ДАВАН АРГЫМАКТАРЫ''' – биздин заманга чейинки 1-миӊ жылдыктын акыры – биздин замандын 1-миӊ жылдыгынын биринчи жарымында [[Фергана өрөөнү]]ндө жайгашкан Даван (азыркы окулушу Даюань, пиньинь: Dàyuān) мамлекетинин атынан калган асыл тукум [[аргымак]] жылкынын аталышы. Даван аргымактары тууралуу маалымат алгач [[Сыма Цян]]дын б. з. ч. 203–01-жылдары жазылган «[[Тарыхый жазмалар]]» («Ши цзи») деген эмгегинде эскерилет. Анда б. з. ч. 138-жылы [[Хань]] (б. з. ч. 206–б. з. 205) императору У-ди (б.з.ч.141 – 87) талаа [[гунндар]]ына каршы [[юэчжи]]лер менен алака түзүү үчүн [[Чжан Цян]]ды (болжол менен б.з.ч. 164–113) тыңчы катары [[Орто Азия]]га жиберген. Ал жакта баш-аягы 12 жылдай жүрүп, б. з. ч. 126-жылы кайтып келгенден кийин ал жердеги өлкөлөр, ар кайсы уруулар ([[усун]], дася, юечжи ж.б.), алардын жашоосу ж.б. тууралуу толук маалымат берген. Мындан тышкары Чжан Цянь императорго жазган билдирүүсүндө [[Даван мамлекети]] гунндардын батышында, 10 миң ли алыс жерде жайгашканын, аргымак аттар (шань-ма – мыкты ат) көп экенин, алар чуркаганда кызгылт түстөгү тер чыгарын (ханьсюэ-ма) жана алардын тукуму «асман аттарынан» тараганын көрсөткөн. Кошумча билдирүүсүндө Давандагы бийик тоолордо жапайы жылкы көп экенин, аларды колго үйрөтүү мүмкүн болбой, жергиликтүү калк ала түстөгү бээлерин таңдап, тоо этегине коё берип, жапайы жылкы менен аргындаштыра турганын, натыйжада асыл тукум кулундар туулуп, алар чуркаганда кызгылт тер чыгарын түшүндүргөн. Мындан кийин император ал аргымактарды алдырып келип, Кытайда асман жылкыларын өстүрүүнү чечкен. Император У-Ди Даван мамлекетине бир нече жолу элчилерин жиберген, бирок андан майнап чыккан эмес. Чжан Цянь өлгөндөн кийин усундардын элчилери (б.з.ч. 112–111), императорго аргымактарын тартуу кылып келишкен. Ал аргымактар императорго жаккандыктан «асман аттары» деп атыктырган. Б.з.ч. 105-жылы [[Ю шаары]]на (азыркы Өзгөн ш. жаны) келген элчи Че Лин ал аргымактар үчүн көптөгөн алтын-күмүш, анын ичинде уютулган алтындан жасалган аттын [[статуя]]сын сунуш кылган, бирок Даван өлкөсүнүн башчысы Угуа андан карманча баш тартканда ачууга алдырган элчи алтын атты талкалап салган. Давандыктар да жини келип, элчилердин башын алып, оокат-мүлкүн бөлүп кетишкен. Натыйжада император күч колдонуудан башка арга таппай, Ли Гуанлиге «Эрши генералы» (цзянцзюнь) деген ысым ыйгарып, 6000 атчан жана бир нече он миңдеген жөө аскер менен Даванга жөнөткөн. Жолдо көптөгөн кыйынчылыктардан (азык-түлүк, жем-чөптөрдүн жетишсиздиги, гунндардын кол салышы ж.б.) кийин Ю шаарына бир нече миң гана жоокер жеткен. Шаарды алган, бирок Эршиге (болжол менен азыркы [[Өзбек Республикасы]]нын Анжиян облусундагы Мархамат шаарына жакын байыркы Миң-Дөбө шаар калдыгы) каршы жүрүш кылуу мүмкүн эместигин көрүп, артка кайткан. Эки жылдан соң чек арадагы Дуньхуан чебине (азыркы Ганьсу провинциясында) он кишиден экөө гана аман келген. Б.з.ч. 102-жылы Даванга каршы император жардамчы-коштоочулардан тышкары 60 миң аскерин аттандырган. Эрши шаарына 30 миң жоокер жетип, шаарды алгандан кийин Угуа өлүм жазасына тартылган. 101-жылы бир нече ондогон аргымак жана 3 миң жөнөкөй жылкы менен кайтып кетишкен. Алар келгенде император батыштан келген асман аттары тууралуу атайын ырын чыгарган. Даван аргымактарынын аска-таштарга чегилген сүрөттөрү [[Ош шаары]]нын түндүк-батышындагы Айырмач-Тоо (Сүрөт-Таш) жана Араван районунан табылган (кара: [[Аргымак]]). Алардын башы кичирээк, ичи тартылган, шыйрагы ичке түрүндө чегилип, асыл тукум жылкы экени ачык байкалат.

			Ад.: Бичурин Н.Я. (Иакинф). Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. II. М.; Л., 1950.
	[[Category: 3-том, 5-85 бб]]		[[Category: 3-том, 5-85 бб]]

Temirkan, 03:23, 19 Март (Жалган куран) 2025 карата

2025-03-19T03:23:01Z

← Мурунку нускасы		03:23, 19 Март (Жалган куран) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''ДАВАН АРГЫМАКТАРЫ''' – б. з. ч. 1-миӊ жылдыктын акырында – б. з-дын 1-миӊ жылдыгынын биринчи жарымында Фергана өрөөнүндөгү ''Даван мамлекетинде'' асыралган аргымак аттар. Бул аргымактар м-н давандыктар өзгөчө ~~да-~~		'''ДАВАН АРГЫМАКТАРЫ''' – б. з. ч. 1-миӊ жылдыктын акырында – б. з-дын 1-миӊ жылдыгынын биринчи жарымында Фергана өрөөнүндөгү ''Даван мамлекетинде'' асыралган аргымак аттар. Бул аргымактар м-н давандыктар өзгөчө даӊазаланган. Алар «асман аттары» деп аталып, бүтүндөй Фергана элинин сыймыгы болгон. Даван аргымактарынын алтындан жасалган айкели падышанын сарайында турган. Байыркы кытай тарыхый жылнаамаларында: «Даван аргымактары жылкылардын асман тукумунан жаралган, алардан кызгылт тер чыгат»,– деп айтылат. Аска беттерине түшүрүлгөн сүрөттөрдөн давандыктар бул жылкыга табынганы да байкалат. Даван аргымактарынын ташка чегилген сүрөттөрү Араван районунан (к. ''Араван аска бетиндеги сүрөттөр''), Сулайман-Тоодон табылган, к. ''Аргымак''.
	~~ӊазаланган~~. Алар «асман аттары» деп аталып,		[[Category: 3-том, 5-85 бб]]
	бүтүндөй Фергана элинин сыймыгы болгон. ~~Д. а-нын~~ алтындан жасалган айкели падышанын сарайында турган. Байыркы кытай тарыхый жылнаамаларында: «Даван аргымактары жылкылардын асман тукумунан жаралган, алардан кызгылт тер чыгат»,– деп айтылат. Аска беттерине түшүрүлгөн сүрөттөрдөн давандыктар бул жылкыга табынганы да байкалат. ~~Д. а-нын~~ ташка чегилген сүрөттөрү Араван ~~р-ну~~нан (к. ''Араван аска бетиндеги сүрөттөр''), Сулайман-Тоодон табылган, к. ''Аргымак''. [[Category: 3-том, 5-85 бб]]

Kadyrm: 1 версия

2025-03-18T17:37:06Z

1 версия

← Мурунку нускасы	17:37, 18 Март (Жалган куран) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

vol_3>KadyrM, 11:19, 18 Март (Жалган куран) 2025 карата

2025-03-18T11:19:56Z

Жаңы барак

'''ДАВАН АРГЫМАКТАРЫ''' – б. з. ч. 1-миӊ жылдыктын акырында – б. з-дын 1-миӊ жылдыгынын биринчи жарымында Фергана өрөөнүндөгү ''Даван мамлекетинде'' асыралган аргымак аттар. Бул аргымактар м-н давандыктар өзгөчө да-
ӊазаланган. Алар «асман аттары» деп аталып,
бүтүндөй Фергана элинин сыймыгы болгон. Д. а-нын алтындан жасалган айкели падышанын сарайында турган. Байыркы кытай тарыхый жылнаамаларында: «Даван аргымактары жылкылардын асман тукумунан жаралган, алардан кызгылт тер чыгат»,– деп айтылат. Аска беттерине түшүрүлгөн сүрөттөрдөн давандыктар бул жылкыга табынганы да байкалат. Д. а-нын ташка чегилген сүрөттөрү Араван р-нунан (к. ''Араван аска бетиндеги сүрөттөр''), Сулайман-Тоодон табылган, к. ''Аргымак''. [[Category: 3-том, 5-85 бб]]