ДАГСТАН - Түзөтүүлөр тарыхы

Begay, 10:36, 30 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 карата

2025-10-30T10:36:55Z

← Мурунку нускасы		10:36, 30 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''ДАГСТАН''' , Д а г с т а н Р е с п у б л и к а с ы Россия Федерациясынын курамында. Россиянын Европа бөлүгүнүн эӊ түштүгүндө жайгашкан. Грузия, Азербайжан ~~м-н~~ чектешет. Түштүк-чыгышын Каспий деӊизи чулгайт. Аянты 50,3 миӊ ''км''<sup>2</sup>. Калкы 2,6 млн (~~2006~~); негизинен авар, даргин, кумык, лезгин, орус, лат, табасаран, чечен, азербайжан ~~ж. б.~~ улут өкүлдөрү жашайт. Динге ишенгендеринин көбү – мусулман. Калкынын орточо жыштыгы 1 ''км''<sup>2 </sup>жерге 52,1 киши. Борбору – Махачкала шаары. Шаар калкы 42,7%. Ири шаарлары: Дербент, Хасавюрт, Буйнакск, Кизляр. Административдик-аймактык жактан 41 районго, 10 шаарга, 18 шаарчага бөлүнөт. Түндүк Кавказдын чыгыш бөлүгүндө жайгашкан. Эӊ бийик жери – Базардюзю чокусу (бийиктиги 4466 ''м''). Январдын орточо температурасы 1°Сден–11°Сге чейин (тоолордо), июлдуку 24°С (түздүктөрдө). Жылдык орточо жаан-чачыны 200–800 ''мм''. Ири дарыялары: Терек, Сулак, Самур. Ойдуӊдары коӊур,		'''ДАГСТАН''' , Д а г с т а н Р е с п у б л и к а с ы Россия Федерациясынын курамында. Россиянын Европа бөлүгүнүн эӊ түштүгүндө жайгашкан. Грузия, Азербайжан менен чектешет. Түштүк-чыгышын Каспий деӊизи чулгайт. Аянты 50,3 миӊ ''км''<sup>2</sup>. Калкы 3,2 млн (2025); негизинен авар, даргин, кумык, лезгин, орус, лат, табасаран, чечен, азербайжан жана башка улут өкүлдөрү жашайт. Динге ишенгендеринин көбү – мусулман. Калкынын орточо жыштыгы 1 ''км''<sup>2 </sup>жерге 64,85 киши. Борбору – Махачкала шаары. Шаар калкы 44,21% (2022). Ири шаарлары: Дербент, Хасавюрт, Буйнакск, Кизляр. Административдик-аймактык жактан 42 районго, 10 шаарга, 18 шаарчага бөлүнөт. Түндүк Кавказдын чыгыш бөлүгүндө жайгашкан. Эӊ бийик жери – Базардюзю чокусу (бийиктиги 4466 ''м''). Январдын орточо температурасы 1°Сден–11°Сге чейин (тоолордо), июлдуку 24°С (түздүктөрдө). Жылдык орточо жаан-чачыны 200–800 ''мм''. Ири дарыялары: Терек, Сулак, Самур. Ойдуӊдары коӊур,

	[[File:ДАГСТАН6.png \| thumb \| Сулак каньону.]]		[[File:ДАГСТАН6.png \| thumb \| Сулак каньону.]]
	тоолору тоо-талаа, тоо-токой күрөӊ ~~ж-а~~ тоо-шалбаа топурактуу. Чөл зонасы тоо таянган сайын жазы жалбырактуу (эмен, бук, граб) ~~ж-а~~ аралаш токой ~~м-н~~ алмашат; жогору жагы субальп ~~ж-а~~ альп шалбаалуу. Табияты калктын жашоо шартына ыӊгайлуу. Нефть, күйүүчү газ, таш көмүр, кара, түстүү (жез колчеданы) ~~ж-а~~ сейрек кездешүүчү (стронций) металлдар, ар түрдүү курулуш материалдары казылып алынат. Минералдык булактары көп. Берикей көлүндө дары баткак кени бар.		тоолору тоо-талаа, тоо-токой күрөӊ жана тоо-шалбаа топурактуу. Чөл зонасы тоо таянган сайын жазы жалбырактуу (эмен, бук, граб) жана аралаш токой менен алмашат; жогору жагы субальп жана альп шалбаалуу. Табияты калктын жашоо шартына ыӊгайлуу. Нефть, күйүүчү газ, таш көмүр, кара, түстүү (жез колчеданы) жана сейрек кездешүүчү (стронций) металлдар, ар түрдүү курулуш материалдары казылып алынат. Минералдык булактары көп. Берикей көлүндө дары баткак кени бар.

	Конституциясы 2003-жылы кабыл алынган. Мамлекеттик бийликти Элдик чогулуш (парламент), Мамлекеттик кеӊеш, өкмөт ж. б. органдар жүзөгө ашырат.		Конституциясы 2003-жылы кабыл алынган. Мамлекеттик бийликти Элдик чогулуш (парламент), Мамлекеттик кеӊеш, өкмөт ж. б. органдар жүзөгө ашырат.

	Дагстандын аймагын адамдар палеолит доорунан эле жердеген. ~~Б. з. ч.~~ 1-миӊ жылдыктын аягында леги, гелы, утин уруулары Чыгыш Закавказьедеги ири мамлекети – Кавказ Албаниясынын курамына кирген. 3-кылымда Түштүк Дагстанды азыркы Дербентке чейин Сасаниддер державасы, ал эми 4-кылымда Дербенттен түндүк жактагы аймактарды хунндар ээлеген. 664-жылдан баштап Дагстандын аймагына арабдардын жортуулдары башталган, багындырылган жергиликтүү элдер ислам динин кабыл алышкан. 12-кылымдын аяк ченинде Дагстанда Авар хандыгы, Казикумут шамхалдыгы сыяктуу бир нече майда саясий бирикмелер түзүлгөн. 13-кылымдын башында моӊгол-татарлар басып алган. 14-кылымда Дагстанга бир нече жолу Өзбек, Токтомуш ~~ж-а~~ Темирдин аскерлери басып кирген. 1813-жылы Гүлстан келишими боюнча Россияга каратылган. Падышалык Россиянын колониялык саясатына каршы тоолуктардын күрөшүн мюридизм урааны ~~м-н~~ Дагстандын имамдары – Гази- Магомед (1828–32), Гамзат-бек (1832–34) ~~ж-а~~ Шамиль (1834–59) жетектеген ~~ж-а~~ Дагстандын көпчүлүк аймагын, Чеченстанды камтыган теократиялык мамлекет–имамат түзүлгөн.1817–64-жылдарда тоолуктардын боштондук үчүн күрөшү басылган ~~ж-а~~ 1860-жылы Дагстан облусу түзүлгөн. 1918–20-жылдарда Дагстан немис ~~ж-а~~ түрк аскерлери, ак гвардиячылар тарабынан басып алынган. 1921-жылы 20-январда РСФСРдин курамында Дагстан АССРи түзүлгөн. 1991-жылы республиканын Жогорку Кеӊеши Дагстанды Дагстан Республикасы деп атоо жөнүндө чечим кабыл алган.		Дагстандын аймагын адамдар палеолит доорунан эле жердеген. Биздин заманга чейин 1-миӊ жылдыктын аягында леги, гелы, утин уруулары Чыгыш Закавказьедеги ири мамлекети – Кавказ Албаниясынын курамына кирген. 3-кылымда Түштүк Дагстанды азыркы Дербентке чейин Сасаниддер державасы, ал эми 4-кылымда Дербенттен түндүк жактагы аймактарды хунндар ээлеген. 664-жылдан баштап Дагстандын аймагына арабдардын жортуулдары башталган, багындырылган жергиликтүү элдер ислам динин кабыл алышкан. 12-кылымдын аяк ченинде Дагстанда Авар хандыгы, Казикумут шамхалдыгы сыяктуу бир нече майда саясий бирикмелер түзүлгөн. 13-кылымдын башында моӊгол-татарлар басып алган. 14-кылымда Дагстанга бир нече жолу Өзбек, Токтомуш жана Темирдин аскерлери басып кирген. 1813-жылы Гүлстан келишими боюнча Россияга каратылган. Падышалык Россиянын колониялык саясатына каршы тоолуктардын күрөшүн мюридизм урааны менен Дагстандын имамдары – Гази-Магомед (1828–32), Гамзат-бек (1832–34) жана Шамиль (1834–59) жетектеген жана Дагстандын көпчүлүк аймагын, Чеченстанды камтыган теократиялык мамлекет–имамат түзүлгөн.1817–64-жылдарда тоолуктардын боштондук үчүн күрөшү басылган жана 1860-жылы Дагстан облусу түзүлгөн. 1918–20-жылдарда Дагстан немис жана түрк аскерлери, ак гвардиячылар тарабынан басып алынган. 1921-жылы 20-январда РСФСРдин курамында Дагстан АССРи түзүлгөн. 1991-жылы республиканын Жогорку Кеӊеши Дагстанды Дагстан Республикасы деп атоо жөнүндө чечим кабыл алган.

	Аймактык дүӊ продукцияда өнөр жайдын үлүшү 15,7%ти түзөт. Башкы өнөр жай тармактары: тамак-аш (шарап жасоого, консервалоого адистешкен; ири өндүрүштөрү: «Дагстан нан азык», «Кизлярагрокомплекс» – сүт азыктары, «Дербент коньяк комбинаты», «Турали» – минералдык суу, «Денеб» – алкоголсуз ичимдик), отун (жылына 0,4 млн т нефть, 700 млн ''м''<sup>3 </sup>газ өндүрүлөт), машина куруу, металл иштетүү (13,3%), электр энергетика (21,1%), химия, нефть-химия (3,3%), курулуш материалдар (4,0%), жеӊил өнөр жайлары, ААК «Дагвтормет» (металл таштандыларын иштетүү), «Дагогни» айнек заводу иштейт. Айыл чарбага жарактуу жери 3363,0 миӊ ''га'', анын ~~и.чинде~~ 15% айдоо аянты. Дан эгининин аянты 312,5 миӊ ''га'' (анын ичинде буудай 54,5%), тоют өсүмдүктөрү (27,4%), картөшкө, жашылча, бакча өсүмдүктөрү (17,3%) өстүрүлөт. Дагстандын түштүгүндө жылына эки жолу түшүм алынат. Мөмө-жемиш өстүрүү, жүзүмчүлүк өнүккөн. Мал чарбасы эт-жүн, эт-сүт багытында. Кой чарбасы өнүгүүдө (Россияда алдыӊкы орунда турат). Темир жолунун узундугу 619 ''км''. Республиканын аймагы аркылуу Ростов – Баку темир жолу, «Кавказ» федерация автомобиль жолу, Баку – Новороссийск нефть куур магистралы өтөт. Башкы деӊиз порту – Махачкала (Россиянын тоӊбогон жалгыз порту), Махачкаладан 20 ''км'' аралыкта Уйташ эл аралык аэропорту жайгашкан. Дагстанда 1600 жалпы билим берүүчү мектеп (анын ичинде 58 негизги ~~ж-а~~ орто билим берүүчү), 38 ЖОЖ, РИАнын Дагстан илимий борбору иштейт. Курорттору Каякент, Манас, Талги. Театрлар (анын ичинде музыкалык жана куурчак), филармония, музейлер, китепканалар (анын ичинде азиздер үчүн) бар. Цитадель, эски шаар, Дербент чеби сакталган.		Аймактык дүӊ продукцияда өнөр жайдын үлүшү 15,7%ти түзөт. Башкы өнөр жай тармактары: тамак-аш (шарап жасоого, консервалоого адистешкен; ири өндүрүштөрү: «Дагстан нан азык», «Кизлярагрокомплекс» – сүт азыктары, «Дербент коньяк комбинаты», «Турали» – минералдык суу, «Денеб» – алкоголсуз ичимдик), отун (жылына 0,4 млн тонна нефть, 700 млн ''м''<sup>3 </sup>газ өндүрүлөт), машина куруу, металл иштетүү (13,3%), электр энергетика (21,1%), химия, нефть-химия (3,3%), курулуш материалдар (4,0%), жеӊил өнөр жайлары, ААК «Дагвтормет» (металл таштандыларын иштетүү), «Дагогни» айнек заводу иштейт. Айыл чарбага жарактуу жери 3363,0 миӊ ''га'', анын ичинде 15% айдоо аянты. Дан эгининин аянты 312,5 миӊ ''га'' (анын ичинде буудай 54,5%), тоют өсүмдүктөрү (27,4%), картөшкө, жашылча, бакча өсүмдүктөрү (17,3%) өстүрүлөт. Дагстандын түштүгүндө жылына эки жолу түшүм алынат. Мөмө-жемиш өстүрүү, жүзүмчүлүк өнүккөн. Мал чарбасы эт-жүн, эт-сүт багытында. Кой чарбасы өнүгүүдө (Россияда алдыӊкы орунда турат). Темир жолунун узундугу 619 ''км''. Республиканын аймагы аркылуу Ростов – Баку темир жолу, «Кавказ» федерация автомобиль жолу, Баку – Новороссийск нефть куур магистралы өтөт. Башкы деӊиз порту – Махачкала (Россиянын тоӊбогон жалгыз порту), Махачкаладан 20 ''км'' аралыкта Уйташ эл аралык аэропорту жайгашкан. Дагстанда 1600 жалпы билим берүүчү мектеп (анын ичинде 58 негизги жана орто билим берүүчү), 38 ЖОЖ, РИАнын Дагстан илимий борбору иштейт. Курорттору Каякент, Манас, Талги. Театрлар (анын ичинде музыкалык жана куурчак), филармония, музейлер, китепканалар (анын ичинде азиздер үчүн) бар. Цитадель, эски шаар, Дербент чеби сакталган.
	[[Category: 3-том, 5-85 бб]]		[[Category: 3-том, 5-85 бб]]

Temirkan, 09:22, 19 Март (Жалган куран) 2025 карата

2025-03-19T09:22:40Z

← Мурунку нускасы		09:22, 19 Март (Жалган куран) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''ДАГСТАН''' , Д а г с т а н Р е с п у б л и к а с ы		'''ДАГСТАН''' , Д а г с т а н Р е с п у б л и к а с ы Россия Федерациясынын курамында. Россиянын Европа бөлүгүнүн эӊ түштүгүндө жайгашкан. Грузия, Азербайжан м-н чектешет. Түштүк-чыгышын Каспий деӊизи чулгайт. Аянты 50,3 миӊ ''км''<sup>2</sup>. Калкы 2,6 млн (2006); негизинен авар, даргин, кумык, лезгин, орус, лат, табасаран, чечен, азербайжан ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Динге ишенгендеринин көбү – мусулман. Калкынын орточо жыштыгы 1 ''км''<sup>2 </sup>жерге 52,1 киши. Борбору – Махачкала шаары. Шаар калкы 42,7%. Ири шаарлары: Дербент, Хасавюрт, Буйнакск, Кизляр. Административдик-аймактык жактан 41 районго, 10 шаарга, 18 шаарчага бөлүнөт. Түндүк Кавказдын чыгыш бөлүгүндө жайгашкан. Эӊ бийик жери – Базардюзю чокусу (бийиктиги 4466 ''м''). Январдын орточо температурасы 1°Сден–11°Сге чейин (тоолордо), июлдуку 24°С (түздүктөрдө). Жылдык орточо жаан-чачыны 200–800 ''мм''. Ири дарыялары: Терек, Сулак, Самур. Ойдуӊдары коӊур,
	Россия Федерациясынын курамында. Россиянын Европа бөлүгүнүн эӊ түштүгүндө жайгашкан. Грузия, Азербайжан м-н чектешет. ~~Түш.~~-чыгышын Каспий деӊизи чулгайт. Аянты 50,3 миӊ ''км''<sup>2</sup>. Калкы 2,6 млн (2006); негизинен авар, даргин, кумык, лезгин, орус, лат, табасаран, чечен, азербайжан ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Динге ишенгендеринин көбү – мусулман. Калкынын ~~орт.~~ жыштыгы 1 ''км''<sup>2 </sup>жерге 52,1 киши. Борбору – Махачкала ш. Шаар калкы 42,7%. Ири шаарлары: Дербент, Хасавюрт, Буйнакск, Кизляр. ~~Адм.~~-~~айм.~~ жактан 41 районго, 10 шаарга, 18 шаарчага бөлүнөт. ~~Түн.~~ Кавказдын чыгыш бөлүгүндө жайгашкан. Эӊ бийик жери – Базардюзю чокусу (~~бийикт.~~ 4466 ''м''). Январдын ~~орт. темп-расы~~ 1°Сден–11°Сге чейин (тоолордо), июлдуку 24°С (түздүктөрдө). Жылдык ~~орт.~~ жаан-чачыны 200–800 ''мм''. Ири дарыялары: Терек, Сулак, Самур. Ойдуӊдары коӊур,

	[[File:ДАГСТАН6.png \| thumb \| Сулак каньону.]]		[[File:ДАГСТАН6.png \| thumb \| Сулак каньону.]]
	тоолору тоо-талаа, тоо-токой күрөӊ ж-а тоо-шалбаа топурактуу. Чөл зонасы тоо таянган сайын жазы жалбырактуу (эмен, бук, граб) ж-а аралаш токой м-н алмашат; жогору жагы субальп ж-а альп шалбаалуу. Табияты калктын жашоо шартына ыӊгайлуу. Нефть, күйүүчү газ, таш көмүр, кара, түстүү (жез колчеданы) ж-а сейрек кездешүүчү (стронций) металлдар, ар түрдүү курулуш материалдары казылып алынат. Минералдык булактары көп. Берикей көлүндө дары баткак кени бар.		тоолору тоо-талаа, тоо-токой күрөӊ ж-а тоо-шалбаа топурактуу. Чөл зонасы тоо таянган сайын жазы жалбырактуу (эмен, бук, граб) ж-а аралаш токой м-н алмашат; жогору жагы субальп ж-а альп шалбаалуу. Табияты калктын жашоо шартына ыӊгайлуу. Нефть, күйүүчү газ, таш көмүр, кара, түстүү (жез колчеданы) ж-а сейрек кездешүүчү (стронций) металлдар, ар түрдүү курулуш материалдары казылып алынат. Минералдык булактары көп. Берикей көлүндө дары баткак кени бар.

	Конституциясы 2003-ж. кабыл алынган. ~~Мамл.~~ бийликти Элдик чогулуш (парламент), ~~Мамл.~~ кеӊеш, өкмөт ж. б. органдар жүзөгө ~~ашы рат~~.		Конституциясы 2003-жылы кабыл алынган. Мамлекеттик бийликти Элдик чогулуш (парламент), Мамлекеттик кеӊеш, өкмөт ж. б. органдар жүзөгө ашырат.

	~~Д-нын~~ аймагын адамдар палеолит доорунан эле жердеген. Б. з. ч. 1-миӊ жылдыктын аягында леги, гелы, утин уруулары Чыгыш Закавказьедеги ири мамлекети – Кавказ Албаниясынын курамына кирген. 3-~~к-да Түш. Д-ды~~ азыркы Дербентке чейин Сасаниддер державасы, ал эми 4-~~к-да~~ Дербенттен ~~түн.~~ жактагы аймактарды хунндар ээлеген. 664-жылдан баштап ~~Д-нын~~ аймагына арабдардын жортуулдары башталган, багындырылган ~~жерг.~~ элдер ислам динин кабыл алышкан. 12-~~к-дын~~ аяк ченинде ~~Д-да~~ Авар хандыгы, Казикумут шамхалдыгы сыяктуу бир нече майда саясий бирикмелер түзүлгөн. 13-~~к-дын~~ башында моӊгол-татарлар басып алган. 14-~~к-да Д-га~~ бир нече жолу Өзбек, Токтомуш ж-а Темирдин аскерлери басып кирген. 1813-ж. Гүлстан келишими ~~б-ча~~ Россияга каратылган. Падышалык Россиянын колониялык саясатына каршы тоолуктардын күрөшүн мюридизм урааны м-н ~~Д-нын~~ имамдары – Гази- Магомед (1828–32), Гамзат-бек (1832–34) ж-а Шамиль (1834–59) жетектеген ж-а ~~Д-нын~~ көпчүлүк аймагын, Чеченстанды камтыган теократиялык ~~мамлекет–имаматтүзүлгөн~~.1817–64-ж.тоолуктардын боштондук үчүн күрөшү басылган ж-а 1860-~~ж. Д.~~ облусу түзүлгөн. 1918–20-~~ж. Д. Не~~мис ж-а түрк аскерлери, ак гвардиячылар тарабынан басып алынган. 1921-ж. 20-январда РСФСРдин курамында Д. АССРи түзүлгөн. 1991-~~ж. респ-нын~~ Жогорку Кеӊеши ~~Д-ды~~ Дагстан ~~Респ-сы~~ деп атоо ~~ж-дө~~ чечим кабыл алган. Аймактык дүӊ продукцияда ө. ж-дын үлүшү 15,7%ти түзөт. Башкы ө. ж. тармактары: тамак-аш (шарап жасоого, консервалоого адистешкен; ири өндүрүштөрү: «Дагстан нан азык», «Кизлярагрокомплекс» – сүт азыктары, «Дербент коньяк комбинаты», «Турали» – минералдык суу, «Денеб» – алкоголсуз ичимдик), отун (жылына 0,4 млн т нефть, 700 млн ''м''<sup>3 </sup>газ өндүрүлөт), машина куруу, металл иштетүү (13,3%), электр энергетика (21,1%), хим., нефть-хим. (3,3%), курулуш материалдар (4,0%), жеӊил ө. ж-лары, ААК «Дагвтормет» (металл таштандыларын иштетүү), «Дагогни» айнек з-ду иштейт. А. ч-га		Дагстандын аймагын адамдар палеолит доорунан эле жердеген. Б. з. ч. 1-миӊ жылдыктын аягында леги, гелы, утин уруулары Чыгыш Закавказьедеги ири мамлекети – Кавказ Албаниясынын курамына кирген. 3-кылымда Түштүк Дагстанды азыркы Дербентке чейин Сасаниддер державасы, ал эми 4-кылымда Дербенттен түндүк жактагы аймактарды хунндар ээлеген. 664-жылдан баштап Дагстандын аймагына арабдардын жортуулдары башталган, багындырылган жергиликтүү элдер ислам динин кабыл алышкан. 12-кылымдын аяк ченинде Дагстанда Авар хандыгы, Казикумут шамхалдыгы сыяктуу бир нече майда саясий бирикмелер түзүлгөн. 13-кылымдын башында моӊгол-татарлар басып алган. 14-кылымда Дагстанга бир нече жолу Өзбек, Токтомуш ж-а Темирдин аскерлери басып кирген. 1813-жылы Гүлстан келишими боюнча Россияга каратылган. Падышалык Россиянын колониялык саясатына каршы тоолуктардын күрөшүн мюридизм урааны м-н Дагстандын имамдары – Гази- Магомед (1828–32), Гамзат-бек (1832–34) ж-а Шамиль (1834–59) жетектеген ж-а Дагстандын көпчүлүк аймагын, Чеченстанды камтыган теократиялык мамлекет–имамат түзүлгөн.1817–64-жылдарда тоолуктардын боштондук үчүн күрөшү басылган ж-а 1860-жылы Дагстан облусу түзүлгөн. 1918–20-жылдарда Дагстан немис ж-а түрк аскерлери, ак гвардиячылар тарабынан басып алынган. 1921-жылы 20-январда РСФСРдин курамында Дагстан АССРи түзүлгөн. 1991-жылы республиканын Жогорку Кеӊеши Дагстанды Дагстан Республикасы деп атоо жөнүндө чечим кабыл алган.

	жарактуу жери 3363,0 миӊ ''га'', а. и. 15% айдоо аянты. Дан эгининин аянты 312,5 миӊ ''га'' (а. и. буудай 54,5%), тоют өсүмдүктөрү (27,4%), картөшкө, жашылча, бакча өсүмдүктөрү (17,3%)
	~~өстүрүлөт. Д-дын түштүгүндө жылына эки жолу~~
	~~түшүм алынат. Мөмө-жемиш өстүрүү, жүзүмчүлүк~~
	өнүккөн. Мал чарбасы эт-жүн, эт-сүт багытында. Кой чарбасы өнүгүүдө (Россияда алдыӊкы орунда турат). Темир жолунун уз. 619 ''км''. Респ-нын аймагы аркылуу Ростов – Баку темир жолу, «Кавказ» федерация автомобиль жолу, Баку – Новороссийск нефть куур магистралы өтөт. Башкы деӊиз порту – Махачкала (Россиянын тоӊбогон жалгыз порту), Махачкаладан 20 ''км'' аралыкта Уйташ эл аралык аэропорту жайгашкан. Д-да 1600 жалпы билим берүүчү мектеп (а. и. 58 негизги ж-а орто билим берүүчү), чак), филармония, музейлер, китепканалар (а. и. азиздер үчүн) бар. Цитадель, эски шаар, Дербент чеби сакталган. [[Category: 3-том, 5-85 бб]]

			Аймактык дүӊ продукцияда өнөр жайдын үлүшү 15,7%ти түзөт. Башкы өнөр жай тармактары: тамак-аш (шарап жасоого, консервалоого адистешкен; ири өндүрүштөрү: «Дагстан нан азык», «Кизлярагрокомплекс» – сүт азыктары, «Дербент коньяк комбинаты», «Турали» – минералдык суу, «Денеб» – алкоголсуз ичимдик), отун (жылына 0,4 млн т нефть, 700 млн ''м''<sup>3 </sup>газ өндүрүлөт), машина куруу, металл иштетүү (13,3%), электр энергетика (21,1%), химия, нефть-химия (3,3%), курулуш материалдар (4,0%), жеӊил өнөр жайлары, ААК «Дагвтормет» (металл таштандыларын иштетүү), «Дагогни» айнек заводу иштейт. Айыл чарбага жарактуу жери 3363,0 миӊ ''га'', анын и.чинде 15% айдоо аянты. Дан эгининин аянты 312,5 миӊ ''га'' (анын ичинде буудай 54,5%), тоют өсүмдүктөрү (27,4%), картөшкө, жашылча, бакча өсүмдүктөрү (17,3%) өстүрүлөт. Дагстандын түштүгүндө жылына эки жолу түшүм алынат. Мөмө-жемиш өстүрүү, жүзүмчүлүк өнүккөн. Мал чарбасы эт-жүн, эт-сүт багытында. Кой чарбасы өнүгүүдө (Россияда алдыӊкы орунда турат). Темир жолунун узундугу 619 ''км''. Республиканын аймагы аркылуу Ростов – Баку темир жолу, «Кавказ» федерация автомобиль жолу, Баку – Новороссийск нефть куур магистралы өтөт. Башкы деӊиз порту – Махачкала (Россиянын тоӊбогон жалгыз порту), Махачкаладан 20 ''км'' аралыкта Уйташ эл аралык аэропорту жайгашкан. Дагстанда 1600 жалпы билим берүүчү мектеп (анын ичинде 58 негизги ж-а орто билим берүүчү), 38 ЖОЖ, РИАнын Дагстан илимий борбору иштейт. Курорттору Каякент, Манас, Талги. Театрлар (анын ичинде музыкалык жана куурчак), филармония, музейлер, китепканалар (анын ичинде азиздер үчүн) бар. Цитадель, эски шаар, Дербент чеби сакталган.
			[[Category: 3-том, 5-85 бб]]

Kadyrm: 1 версия

2025-03-18T17:37:07Z

1 версия

← Мурунку нускасы	17:37, 18 Март (Жалган куран) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

vol_3>KadyrM, 11:19, 18 Март (Жалган куран) 2025 карата

2025-03-18T11:19:56Z

Жаңы барак

'''ДАГСТАН''' , Д а г с т а н Р е с п у б л и к а с ы
Россия Федерациясынын курамында. Россиянын Европа бөлүгүнүн эӊ түштүгүндө жайгашкан. Грузия, Азербайжан м-н чектешет. Түш.-чыгышын Каспий деӊизи чулгайт. Аянты 50,3 миӊ ''км''2. Калкы 2,6 млн (2006); негизинен авар, даргин, кумык, лезгин, орус, лат, табасаран, чечен, азербайжан ж. б. улут өкүлдөрү жашайт. Динге ишенгендеринин көбү – мусулман. Калкынын орт. жыштыгы 1 ''км''2 жерге 52,1 киши. Борбору – Махачкала ш. Шаар калкы 42,7%. Ири шаарлары: Дербент, Хасавюрт, Буйнакск, Кизляр. Адм.-айм. жактан 41 районго, 10 шаарга, 18 шаарчага бөлүнөт. Түн. Кавказдын чыгыш бөлүгүндө жайгашкан. Эӊ бийик жери – Базардюзю чокусу (бийикт. 4466 ''м''). Январдын орт. темп-расы 1°Сден–11°Сге чейин (тоолордо), июлдуку 24°С (түздүктөрдө). Жылдык орт. жаан-чачыны 200–800 ''мм''. Ири дарыялары: Терек, Сулак, Самур. Ойдуӊдары коӊур,

[[File:ДАГСТАН6.png | thumb | Сулак каньону.]]
тоолору тоо-талаа, тоо-токой күрөӊ ж-а тоо-шалбаа топурактуу. Чөл зонасы тоо таянган сайын жазы жалбырактуу (эмен, бук, граб) ж-а аралаш токой м-н алмашат; жогору жагы субальп ж-а альп шалбаалуу. Табияты калктын жашоо шартына ыӊгайлуу. Нефть, күйүүчү газ, таш көмүр, кара, түстүү (жез колчеданы) ж-а сейрек кездешүүчү (стронций) металлдар, ар түрдүү курулуш материалдары казылып алынат. Минералдык булактары көп. Берикей көлүндө дары баткак кени бар.

Конституциясы 2003-ж. кабыл алынган. Мамл. бийликти Элдик чогулуш (парламент), Мамл. кеӊеш, өкмөт ж. б. органдар жүзөгө ашы рат.

Д-нын аймагын адамдар палеолит доорунан эле жердеген. Б. з. ч. 1-миӊ жылдыктын аягында леги, гелы, утин уруулары Чыгыш Закавказьедеги ири мамлекети – Кавказ Албаниясынын курамына кирген. 3-к-да Түш. Д-ды азыркы Дербентке чейин Сасаниддер державасы, ал эми 4-к-да Дербенттен түн. жактагы аймактарды хунндар ээлеген. 664-жылдан баштап Д-нын аймагына арабдардын жортуулдары башталган, багындырылган жерг. элдер ислам динин кабыл алышкан. 12-к-дын аяк ченинде Д-да Авар хандыгы, Казикумут шамхалдыгы сыяктуу бир нече майда саясий бирикмелер түзүлгөн. 13-к-дын башында моӊгол-татарлар басып алган. 14-к-да Д-га бир нече жолу Өзбек, Токтомуш ж-а Темирдин аскерлери басып кирген. 1813-ж. Гүлстан келишими б-ча Россияга каратылган. Падышалык Россиянын колониялык саясатына каршы тоолуктардын күрөшүн мюридизм урааны м-н Д-нын имамдары – Гази- Магомед (1828–32), Гамзат-бек (1832–34) ж-а Шамиль (1834–59) жетектеген ж-а Д-нын көпчүлүк аймагын, Чеченстанды камтыган теократиялык мамлекет–имаматтүзүлгөн.1817–64-ж.тоолуктардын боштондук үчүн күрөшү басылган ж-а 1860-ж. Д. облусу түзүлгөн. 1918–20-ж. Д. Немис ж-а түрк аскерлери, ак гвардиячылар тарабынан басып алынган. 1921-ж. 20-январда РСФСРдин курамында Д. АССРи түзүлгөн. 1991-ж. респ-нын Жогорку Кеӊеши Д-ды Дагстан Респ-сы деп атоо ж-дө чечим кабыл алган. Аймактык дүӊ продукцияда ө. ж-дын үлүшү 15,7%ти түзөт. Башкы ө. ж. тармактары: тамак-аш (шарап жасоого, консервалоого адистешкен; ири өндүрүштөрү: «Дагстан нан азык», «Кизлярагрокомплекс» – сүт азыктары, «Дербент коньяк комбинаты», «Турали» – минералдык суу, «Денеб» – алкоголсуз ичимдик), отун (жылына 0,4 млн т нефть, 700 млн ''м''3 газ өндүрүлөт), машина куруу, металл иштетүү (13,3%), электр энергетика (21,1%), хим., нефть-хим. (3,3%), курулуш материалдар (4,0%), жеӊил ө. ж-лары, ААК «Дагвтормет» (металл таштандыларын иштетүү), «Дагогни» айнек з-ду иштейт. А. ч-га

жарактуу жери 3363,0 миӊ ''га'', а. и. 15% айдоо аянты. Дан эгининин аянты 312,5 миӊ ''га'' (а. и. буудай 54,5%), тоют өсүмдүктөрү (27,4%), картөшкө, жашылча, бакча өсүмдүктөрү (17,3%)
өстүрүлөт. Д-дын түштүгүндө жылына эки жолу
түшүм алынат. Мөмө-жемиш өстүрүү, жүзүмчүлүк
өнүккөн. Мал чарбасы эт-жүн, эт-сүт багытында. Кой чарбасы өнүгүүдө (Россияда алдыӊкы орунда турат). Темир жолунун уз. 619 ''км''. Респ-нын аймагы аркылуу Ростов – Баку темир жолу, «Кавказ» федерация автомобиль жолу, Баку – Новороссийск нефть куур магистралы өтөт. Башкы деӊиз порту – Махачкала (Россиянын тоӊбогон жалгыз порту), Махачкаладан 20 ''км'' аралыкта Уйташ эл аралык аэропорту жайгашкан. Д-да 1600 жалпы билим берүүчү мектеп (а. и. 58 негизги ж-а орто билим берүүчү), чак), филармония, музейлер, китепканалар (а. и. азиздер үчүн) бар. Цитадель, эски шаар, Дербент чеби сакталган. [[Category: 3-том, 5-85 бб]]