ДАН ӨСҮМДҮКТӨРҮ - Түзөтүүлөр тарыхы

Dilde, 05:57, 3 Апрель (Чын куран) 2025 карата

2025-04-03T05:57:40Z

← Мурунку нускасы		05:57, 3 Апрель (Чын куран) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''ДАН ӨСҮМДҮКТӨРҮ''' (Gramineae) – өсүмдүктөрдүн бир үлүштүүлөр классындагы тукуму. Бир, эки же көп жылдык чөп, айрымдары бадал же дарак (бамбук). Сабагы түбүнөн бутактайт, тик же төшөлмө, муунактуу, жумуру, муун аралыгы көӊдөй, бийиктиги 1 ''м''ден 40 ''м''ге чейин жетет. Жалбырагы узун, ичке, кезектешип, эки катар жайгашып муунагынан өсүп чыгат, көпчүлүгүнүн жалбырак кучагы ачык, айрымдарыныкы жабык болот. Топ гүлү – машак (буудай, кара буудай), султан (ат конок), шыпыргы (таруу, сулу), сото (жүгөрү) ж. б. Көпчүлүгү эки жыныстуу, кээде бир жыныстуу (эки үйлүүсү да кездешет). Гүл тобунда 1ден 30га чейин гүл болот. Шамал аркылуу же өзү м-н өзү чаӊдашат. Көпчүлүгүнүн мөмөсү дан, айрымдары жаӊгакча, жемиш сымал, уругу крахмалдуу. Дан өсүмдүктөрү тамыр сабактуу, нык (түптүү) ж-а борпоӊ дүӊгөлүү болуп бөлүнөт. Айрымдарында (буудайык, буудайдын бир нече түрү, кара кыяк ж. б.) кыртыштын үстүнкү катмарындагы тамыр бүчүрүнөн жаӊы өркүн өсөт. Кыртыш астындагы муунактарынан жаӊы тамыр пайда болот. Нык дүӊгөлүүлөрдүн (бетеге, чий, көдөө ж. б.) түптөнүү түйүнү кыртыштын үстүндө болуп, бири-бирине жакын ыкташып өсөт. Борпоӊ дүӊгөлүү ~~Дан~~ өсүмдүктөрүнүн (ат конок, конок баш ж. б.) өркүндөрү кыртыш астындагы түптөнүү түйүнүнөн өсүп чыгат. Өркүндөрүнүн өзгөчөлүгүнө жараша бийик (ат конок, кызыл от, буудайык ж. б.) ж-а жапыз (бетеге, шалбаа жылгыны) болуп бөлүнөт. Биринчиси чабынды, экинчиси жайыт катары пайдаланылат. Дан өсүмдүктөрүнүн 650дөй уруусу, 10 000дей түрү бар. Кыргызстанда 74 уруусу (250 түрү) өсөт. Адам турмушунда көбүнчө ''дан эгиндери'' (буудай, арпа, сулу, таруу, жүгөрү ж. б.) чоӊ мааниге ээ. Жапайы ж-а эгилме ~~Дан~~ өсүмдүктөрүнүн малдын негизги тоюту (бетеге, кызыл от, ат конок ж. б.) катары да мааниси зор. Эгилме ~~Дан~~ өсүмдүктөрү морфологиялык ж-а биологиялык белгилери боюнча 2 топко: накта (арпа, буудай, кара буудай, сулу) ж-а таруу сымал (таруу, шалы, жүгөрү, сорго, чумиза) болуп бөлүнөт. Дан өсүмдүктөрү өнүшү ж-а өсүшү бирдей эмес, даны эгин деп аталып, эгиндүү өсүмдүктөр болуп саналат. Алар өсүү мезгилине жараша күздүк, эрте жаздык ж-а кеч жаздык болуп бөлүнөт. Күздүктөрү арпа, буудай, кара буудай. Буларда 2 – күзгү (45–50 күндүк) ж-а эрте жазгы (75–100 күндүк) өсүү мезгили болот. Күзүндө эгиндин негизги органдары – тамыры, сабагы, жалбырагы калыптанат. Активдүү өсүшү жалпысынан 120–150 күнгө созулат. Күздүк эгин өсүмдүктөрү жаздык эгиндерге караганда 10–15 күн эрте бышат. Эӊ эле эрте арпа, андан кийин кара буудай, акырында буудай бышат. Эрте жаздык ~~Дан~~ өсүмдүктөрү – арпа, буудай, кара буудай, сулу эрте себилип, эрте бышкандыктан, ушундайча аталат (Түндүк Казакстан м-н Батыш ж-а Чыгыш Сибирде май айында себилсе да, эрте бышат). Кеч жаздык ~~Дан~~ өсүмдүктөрү – таруу, жүгөрү, сорго, шалы. Булардын уругу өнүш үчүн температура жогору болуш керек, суукка байымсыз. Ошондуктан алар жазгы эгиндерден кийин – таруу м-н жүгөрү топурактын үстүнкү катмарындагы температура 10–12°Сге, сорго м-н шалы 12–15°Сге жеткенде себилет. Ным, жылуулук жетишерлик болсо, ~~Дан~~ эгининин үрөнү (күрүчтөн башкасыныкы) дээрлик бирдей мезгилде – 4–5 күндө өнүп чыгат. Кыргызстан дыйканчылык илим-изилдөө институтунда буудай, арпа ж. б. ар кандай сорттору чыгарылып, республикада райондоштурулган. Дүйнө калкынын 70%тейи буудай, калганы күрүч азыгы м-н тамактанат. Д. эгининде алардын баалуулугун көрсөтүүчү белок, углевод көп. Р, РР витаминдери ж-а А провитамини бар. Дан өсүмдүктөрүнүн 23 түрү мурдагы СССРдин Кызыл китебине катталган, к. ''Арпа, Буудай, Кара буудай, Жүгөрү, Шалы, Сулу'' ж. б.		'''ДАН ӨСҮМДҮКТӨРҮ''' (Gramineae) – өсүмдүктөрдүн бир үлүштүүлөр классындагы тукуму. Бир, эки же көп жылдык чөп, айрымдары бадал же дарак (бамбук). Сабагы түбүнөн бутактайт, тик же төшөлмө, муунактуу, жумуру, муун аралыгы көӊдөй, бийиктиги 1 ''м''ден 40 ''м''ге чейин жетет. Жалбырагы узун, ичке, кезектешип, эки катар жайгашып муунагынан өсүп чыгат, көпчүлүгүнүн жалбырак кучагы ачык, айрымдарыныкы жабык болот. Топ гүлү – машак (буудай, кара буудай), султан (ат конок), шыпыргы (таруу, сулу), сото (жүгөрү) ж. б. Көпчүлүгү эки жыныстуу, кээде бир жыныстуу (эки үйлүүсү да кездешет). Гүл тобунда 1ден 30га чейин гүл болот. Шамал аркылуу же өзү м-н өзү чаӊдашат. Көпчүлүгүнүн мөмөсү дан, айрымдары жаӊгакча, жемиш сымал, уругу крахмалдуу. Дан өсүмдүктөрү тамыр сабактуу, нык (түптүү) ж-а борпоӊ дүӊгөлүү болуп бөлүнөт. Айрымдарында (буудайык, буудайдын бир нече түрү, кара кыяк ж. б.) кыртыштын үстүнкү катмарындагы тамыр бүчүрүнөн жаӊы өркүн өсөт. Кыртыш астындагы муунактарынан жаӊы тамыр пайда болот. Нык дүӊгөлүүлөрдүн (бетеге, чий, көдөө ж. б.) түптөнүү түйүнү кыртыштын үстүндө болуп, бири-бирине жакын ыкташып өсөт. Борпоӊ дүӊгөлүү дан өсүмдүктөрүнүн (ат конок, конок баш ж. б.) өркүндөрү кыртыш астындагы түптөнүү түйүнүнөн өсүп чыгат. Өркүндөрүнүн өзгөчөлүгүнө жараша бийик (ат конок, кызыл от, буудайык ж. б.) ж-а жапыз (бетеге, шалбаа жылгыны) болуп бөлүнөт. Биринчиси чабынды, экинчиси жайыт катары пайдаланылат. Дан өсүмдүктөрүнүн 650дөй уруусу, 10 000дей түрү бар. Кыргызстанда 74 уруусу (250 түрү) өсөт. Адам турмушунда көбүнчө ''дан эгиндери'' (буудай, арпа, сулу, таруу, жүгөрү ж. б.) чоӊ мааниге ээ. Жапайы ж-а эгилме дан өсүмдүктөрүнүн малдын негизги тоюту (бетеге, кызыл от, ат конок ж. б.) катары да мааниси зор. Эгилме дан өсүмдүктөрү морфологиялык ж-а биологиялык белгилери боюнча 2 топко: накта (арпа, буудай, кара буудай, сулу) ж-а таруу сымал (таруу, шалы, жүгөрү, сорго, чумиза) болуп бөлүнөт. Дан өсүмдүктөрү өнүшү ж-а өсүшү бирдей эмес, даны эгин деп аталып, эгиндүү өсүмдүктөр болуп саналат. Алар өсүү мезгилине жараша күздүк, эрте жаздык ж-а кеч жаздык болуп бөлүнөт. Күздүктөрү арпа, буудай, кара буудай. Буларда 2 – күзгү (45–50 күндүк) ж-а эрте жазгы (75–100 күндүк) өсүү мезгили болот. Күзүндө эгиндин негизги органдары – тамыры, сабагы, жалбырагы калыптанат. Активдүү өсүшү жалпысынан 120–150 күнгө созулат. Күздүк эгин өсүмдүктөрү жаздык эгиндерге караганда 10–15 күн эрте бышат. Эӊ эле эрте арпа, андан кийин кара буудай, акырында буудай бышат. Эрте жаздык дан өсүмдүктөрү – арпа, буудай, кара буудай, сулу эрте себилип, эрте бышкандыктан, ушундайча аталат (Түндүк Казакстан м-н Батыш ж-а Чыгыш Сибирде май айында себилсе да, эрте бышат). Кеч жаздык дан өсүмдүктөрү – таруу, жүгөрү, сорго, шалы. Булардын уругу өнүш үчүн температура жогору болуш керек, суукка байымсыз. Ошондуктан алар жазгы эгиндерден кийин – таруу м-н жүгөрү топурактын үстүнкү катмарындагы температура 10–12°Сге, сорго м-н шалы 12–15°Сге жеткенде себилет. Ным, жылуулук жетишерлик болсо, дан эгининин үрөнү (күрүчтөн башкасыныкы) дээрлик бирдей мезгилде – 4–5 күндө өнүп чыгат. Кыргызстан дыйканчылык илим-изилдөө институтунда буудай, арпа ж. б. ар кандай сорттору чыгарылып, республикада райондоштурулган. Дүйнө калкынын 70%тейи буудай, калганы күрүч азыгы м-н тамактанат. Дан эгининде алардын баалуулугун көрсөтүүчү белок, углевод көп. Р, РР витаминдери ж-а А провитамини бар. Дан өсүмдүктөрүнүн 23 түрү мурдагы СССРдин Кызыл китебине катталган, к. ''Арпа, Буудай, Кара буудай, Жүгөрү, Шалы, Сулу'' ж. б.

	Ад.: Пути повышения урожайности зерновых колосовых культур. М., 1966; ''Цвелев Н. Н.'' Злаки СССР. Л., 1976. Справочник по апробации и основам семеноводства зерновых и зернобововых культур. Ф., 1986.		Ад.: Пути повышения урожайности зерновых колосовых культур. М., 1966; ''Цвелев Н. Н.'' Злаки СССР. Л., 1976. Справочник по апробации и основам семеноводства зерновых и зернобововых культур. Ф., 1986.

	''Ш. Токтокожоев, К. Шалпыков.'' [[Category: 3-том, 5-85 бб]]		''Ш. Токтокожоев, К. Шалпыков.'' [[Category: 3-том, 5-85 бб]]

Temirkan, 07:41, 24 Март (Жалган куран) 2025 карата

2025-03-24T07:41:26Z

← Мурунку нускасы		07:41, 24 Март (Жалган куран) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''ДАН ӨСҮМДҮКТӨРҮ''' (Gramineae) – өсүмдүктөрдүн бир үлүштүүлөр классындагы тукуму. Бир, эки же көп жылдык чөп, айрымдары бадал же дарак (бамбук). Сабагы түбүнөн бутактайт, тик же төшөлмө, муунактуу, жумуру, муун аралыгы көӊдөй, ~~бийикт.~~ 1 ''м''ден 40 ''м''ге чейин жетет. Жалбырагы узун, ичке, кезектешип, эки катар жайгашып муунагынан өсүп чыгат, көпчүлүгүнүн жалбырак кучагы ачык, айрымдарыныкы жабык болот. Топ гүлү – машак (буудай, кара буудай), султан (ат конок), шыпыргы (таруу, сулу), сото (жүгөрү) ж. б. Көпчүлүгү эки жыныстуу, кээде бир жыныстуу (эки үйлүүсү да кездешет). Гүл тобунда 1ден 30га чейин гүл болот. Шамал аркылуу же өзү м-н өзү чаӊдашат. Көпчүлүгүнүн мөмөсү дан, айрымдары жаӊгакча, жемиш сымал, уругу крахмалдуу. ~~Д. ө.~~ тамыр сабактуу, нык (түптүү) ж-а борпоӊ дүӊгөлүү болуп бөлүнөт. Айрымдарында (буудайык, буудайдын бир нече түрү, кара кыяк ж. б.) кыртыштын үстүнкү катмарындагы тамыр бүчүрүнөн жаӊы өркүн өсөт. Кыртыш астындагы муунактарынан жаӊы тамыр пайда болот. Нык дүӊгөлүүлөрдүн (бетеге,		'''ДАН ӨСҮМДҮКТӨРҮ''' (Gramineae) – өсүмдүктөрдүн бир үлүштүүлөр классындагы тукуму. Бир, эки же көп жылдык чөп, айрымдары бадал же дарак (бамбук). Сабагы түбүнөн бутактайт, тик же төшөлмө, муунактуу, жумуру, муун аралыгы көӊдөй, бийиктиги 1 ''м''ден 40 ''м''ге чейин жетет. Жалбырагы узун, ичке, кезектешип, эки катар жайгашып муунагынан өсүп чыгат, көпчүлүгүнүн жалбырак кучагы ачык, айрымдарыныкы жабык болот. Топ гүлү – машак (буудай, кара буудай), султан (ат конок), шыпыргы (таруу, сулу), сото (жүгөрү) ж. б. Көпчүлүгү эки жыныстуу, кээде бир жыныстуу (эки үйлүүсү да кездешет). Гүл тобунда 1ден 30га чейин гүл болот. Шамал аркылуу же өзү м-н өзү чаӊдашат. Көпчүлүгүнүн мөмөсү дан, айрымдары жаӊгакча, жемиш сымал, уругу крахмалдуу. Дан өсүмдүктөрү тамыр сабактуу, нык (түптүү) ж-а борпоӊ дүӊгөлүү болуп бөлүнөт. Айрымдарында (буудайык, буудайдын бир нече түрү, кара кыяк ж. б.) кыртыштын үстүнкү катмарындагы тамыр бүчүрүнөн жаӊы өркүн өсөт. Кыртыш астындагы муунактарынан жаӊы тамыр пайда болот. Нык дүӊгөлүүлөрдүн (бетеге, чий, көдөө ж. б.) түптөнүү түйүнү кыртыштын үстүндө болуп, бири-бирине жакын ыкташып өсөт. Борпоӊ дүӊгөлүү Дан өсүмдүктөрүнүн (ат конок, конок баш ж. б.) өркүндөрү кыртыш астындагы түптөнүү түйүнүнөн өсүп чыгат. Өркүндөрүнүн өзгөчөлүгүнө жараша бийик (ат конок, кызыл от, буудайык ж. б.) ж-а жапыз (бетеге, шалбаа жылгыны) болуп бөлүнөт. Биринчиси чабынды, экинчиси жайыт катары пайдаланылат. Дан өсүмдүктөрүнүн 650дөй уруусу, 10 000дей түрү бар. Кыргызстанда 74 уруусу (250 түрү) өсөт. Адам турмушунда көбүнчө ''дан эгиндери'' (буудай, арпа, сулу, таруу, жүгөрү ж. б.) чоӊ мааниге ээ. Жапайы ж-а эгилме Дан өсүмдүктөрүнүн малдын негизги тоюту (бетеге, кызыл от, ат конок ж. б.) катары да мааниси зор. Эгилме Дан өсүмдүктөрү морфологиялык ж-а биологиялык белгилери боюнча 2 топко: накта (арпа, буудай, кара буудай, сулу) ж-а таруу сымал (таруу, шалы, жүгөрү, сорго, чумиза) болуп бөлүнөт. Дан өсүмдүктөрү өнүшү ж-а өсүшү бирдей эмес, даны эгин деп аталып, эгиндүү өсүмдүктөр болуп саналат. Алар өсүү мезгилине жараша күздүк, эрте жаздык ж-а кеч жаздык болуп бөлүнөт. Күздүктөрү арпа, буудай, кара буудай. Буларда 2 – күзгү (45–50 күндүк) ж-а эрте жазгы (75–100 күндүк) өсүү мезгили болот. Күзүндө эгиндин негизги органдары – тамыры, сабагы, жалбырагы калыптанат. Активдүү өсүшү жалпысынан 120–150 күнгө созулат. Күздүк эгин өсүмдүктөрү жаздык эгиндерге караганда 10–15 күн эрте бышат. Эӊ эле эрте арпа, андан кийин кара буудай, акырында буудай бышат. Эрте жаздык Дан өсүмдүктөрү – арпа, буудай, кара буудай, сулу эрте себилип, эрте бышкандыктан, ушундайча аталат (Түндүк Казакстан м-н Батыш ж-а Чыгыш Сибирде май айында себилсе да, эрте бышат). Кеч жаздык Дан өсүмдүктөрү – таруу, жүгөрү, сорго, шалы. Булардын уругу өнүш үчүн температура жогору болуш керек, суукка байымсыз. Ошондуктан алар жазгы эгиндерден кийин – таруу м-н жүгөрү топурактын үстүнкү катмарындагы температура 10–12°Сге, сорго м-н шалы 12–15°Сге жеткенде себилет. Ным, жылуулук жетишерлик болсо, Дан эгининин үрөнү (күрүчтөн башкасыныкы) дээрлик бирдей мезгилде – 4–5 күндө өнүп чыгат. Кыргызстан дыйканчылык илим-изилдөө институтунда буудай, арпа ж. б. ар кандай сорттору чыгарылып, республикада райондоштурулган. Дүйнө калкынын 70%тейи буудай, калганы күрүч азыгы м-н тамактанат. Д. эгининде алардын баалуулугун көрсөтүүчү белок, углевод көп. Р, РР витаминдери ж-а А провитамини бар. Дан өсүмдүктөрүнүн 23 түрү мурдагы СССРдин Кызыл китебине катталган, к. ''Арпа, Буудай, Кара буудай, Жүгөрү, Шалы, Сулу'' ж. б.
	чий, көдөө ж. б.) түптөнүү түйүнү кыртыштын
	үстүндө болуп, бири-бирине жакын ыкташып
	өсөт. Борпоӊ дүӊгөлүү ~~Д. ө-нүн~~ (ат конок, конок баш ж. б.) өркүндөрү кыртыш астындагы түптөнүү түйүнүнөн өсүп чыгат. Өркүндөрүнүн
	өзгөчөлүгүнө жараша бийик (ат конок, кызыл
	от, буудайык ж. б.) ж-а жапыз (бетеге, шалбаа жылгыны) болуп бөлүнөт. Биринчиси чабынды, экинчиси жайыт катары пайдаланылат. ~~Д. ө-нүн~~ 650дөй уруусу, 10 000дей түрү бар. ~~Кырг-нда~~ 74 уруусу (250 түрү) өсөт. Адам турмушунда көбүнчө ''дан эгиндери'' (буудай, арпа, сулу, таруу, жүгөрү ж. б.) чоӊ мааниге ээ. Жапайы ж-а эгилме ~~Д. ө-нүн~~ малдын негизги тоюту (бетеге, кызыл от, ат конок ж. б.) катары да мааниси зор. Эгилме ~~Д. ө. морфол.~~ ж-а ~~биол.~~ белгилери ~~б-ча~~ 2 топко: накта (арпа, буудай, кара буудай, сулу) ж-а таруу сымал (таруу, шалы, жүгөрү, сорго, чумиза) болуп бөлүнөт. ~~Д. ө.~~ өнүшү ж-а өсүшү бирдей эмес, даны эгин деп аталып, эгиндүү өсүмдүктөр болуп саналат. Алар
	өсүү мезгилине жараша күздүк, эрте жаздык ж-а кеч жаздык болуп бөлүнөт. Күздүктөрү арпа, буудай, кара буудай. Буларда 2 – күзгү (45–50 күндүк) ж-а эрте жазгы (75–100 күндүк) өсүү мезгили болот. Күзүндө эгиндин негизги органдары – тамыры, сабагы, жалбырагы калыптанат. Активдүү өсүшү жалпысынан 120–150 күнгө созулат. Күздүк эгин өсүмдүктөрү жаздык эгиндерге караганда 10–15 күн эрте бышат. Эӊ эле эрте арпа, андан кийин кара буудай, акырында буудай бышат. Эрте жаздык ~~Д. ө.~~ – арпа, буудай, кара буудай, сулу эрте себилип, эрте бышкандыктан, ушундайча аталат (~~Түн~~. ~~Казакстан~~

	м-н Батыш ж-а Чыгыш Сибирде май айында себилсе да, эрте бышат). Кеч жаздык Д. ө. – таруу, жүгөрү, сорго, шалы. Булардын уругу		Ад.: Пути повышения урожайности зерновых колосовых культур. М., 1966; ''Цвелев Н. Н.'' Злаки СССР. Л., 1976. Справочник по апробации и основам семеноводства зерновых и зернобововых культур. Ф., 1986.
	өнүш үчүн темп-ра жогору болуш керек, суукка байымсыз. Ошондуктан алар жазгы эгиндерден кийин – таруу м-н жүгөрү топурактын үстүнкү катмарындагы темп-ра 10–12°Сге, сорго м-н шалы 12–15°Сге жеткенде себилет. Ным, жылуулук жетишерлик болсо, Д. э-нин үрөнү (күрүчтөн башкасыныкы) дээрлик бирдей мезгилде – 4–5 күндө өнүп чыгат. Кырг-н дыйканчылык ил.- из. ин-тунда буудай, арпа ж. б-дын ар кандай сорттору чыгарылып, респ-да райондоштурулган. Дүйнө калкынын 70%тейи буудай, калганы күрүч азыгы м-н тамактанат. Д. э-нде алардын баалуулугун көрсөтүүчү белок, углевод көп. Р, РР витаминдери ж-а А провитамини бар. Д. ө-нүн 23 түрү мурдагы СССРдин Кызыл китебине катталган, к. ''Арпа, Буудай, Кара буудай, Жүгөрү, Шалы, Сулу'' ж. б.

	Ад.: Пути повышения урожайности зерновых колосовых культур. М., 1966; ''Цвелев Н. Н.'' Злаки СССР. Л., 1976. Справочник по апробации и основам семеноводства зерновых и зернобововых культур. Ф., 1986. ~~''Ш. Токтокожоев, К. Шалпыков.'' [[Category: 3-том, 5-85 бб]]~~

			''Ш. Токтокожоев, К. Шалпыков.'' [[Category: 3-том, 5-85 бб]]

Kadyrm: 1 версия

2025-03-18T17:37:10Z

1 версия

← Мурунку нускасы	17:37, 18 Март (Жалган куран) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

vol_3>KadyrM, 11:19, 18 Март (Жалган куран) 2025 карата

2025-03-18T11:19:56Z

Жаңы барак

'''ДАН ӨСҮМДҮКТӨРҮ''' (Gramineae) – өсүмдүктөрдүн бир үлүштүүлөр классындагы тукуму. Бир, эки же көп жылдык чөп, айрымдары бадал же дарак (бамбук). Сабагы түбүнөн бутактайт, тик же төшөлмө, муунактуу, жумуру, муун аралыгы көӊдөй, бийикт. 1 ''м''ден 40 ''м''ге чейин жетет. Жалбырагы узун, ичке, кезектешип, эки катар жайгашып муунагынан өсүп чыгат, көпчүлүгүнүн жалбырак кучагы ачык, айрымдарыныкы жабык болот. Топ гүлү – машак (буудай, кара буудай), султан (ат конок), шыпыргы (таруу, сулу), сото (жүгөрү) ж. б. Көпчүлүгү эки жыныстуу, кээде бир жыныстуу (эки үйлүүсү да кездешет). Гүл тобунда 1ден 30га чейин гүл болот. Шамал аркылуу же өзү м-н өзү чаӊдашат. Көпчүлүгүнүн мөмөсү дан, айрымдары жаӊгакча, жемиш сымал, уругу крахмалдуу. Д. ө. тамыр сабактуу, нык (түптүү) ж-а борпоӊ дүӊгөлүү болуп бөлүнөт. Айрымдарында (буудайык, буудайдын бир нече түрү, кара кыяк ж. б.) кыртыштын үстүнкү катмарындагы тамыр бүчүрүнөн жаӊы өркүн өсөт. Кыртыш астындагы муунактарынан жаӊы тамыр пайда болот. Нык дүӊгөлүүлөрдүн (бетеге,
чий, көдөө ж. б.) түптөнүү түйүнү кыртыштын
үстүндө болуп, бири-бирине жакын ыкташып
өсөт. Борпоӊ дүӊгөлүү Д. ө-нүн (ат конок, конок баш ж. б.) өркүндөрү кыртыш астындагы түптөнүү түйүнүнөн өсүп чыгат. Өркүндөрүнүн
өзгөчөлүгүнө жараша бийик (ат конок, кызыл
от, буудайык ж. б.) ж-а жапыз (бетеге, шалбаа жылгыны) болуп бөлүнөт. Биринчиси чабынды, экинчиси жайыт катары пайдаланылат. Д. ө-нүн 650дөй уруусу, 10 000дей түрү бар. Кырг-нда 74 уруусу (250 түрү) өсөт. Адам турмушунда көбүнчө ''дан эгиндери'' (буудай, арпа, сулу, таруу, жүгөрү ж. б.) чоӊ мааниге ээ. Жапайы ж-а эгилме Д. ө-нүн малдын негизги тоюту (бетеге, кызыл от, ат конок ж. б.) катары да мааниси зор. Эгилме Д. ө. морфол. ж-а биол. белгилери б-ча 2 топко: накта (арпа, буудай, кара буудай, сулу) ж-а таруу сымал (таруу, шалы, жүгөрү, сорго, чумиза) болуп бөлүнөт. Д. ө. өнүшү ж-а өсүшү бирдей эмес, даны эгин деп аталып, эгиндүү өсүмдүктөр болуп саналат. Алар
өсүү мезгилине жараша күздүк, эрте жаздык ж-а кеч жаздык болуп бөлүнөт. Күздүктөрү арпа, буудай, кара буудай. Буларда 2 – күзгү (45–50 күндүк) ж-а эрте жазгы (75–100 күндүк) өсүү мезгили болот. Күзүндө эгиндин негизги органдары – тамыры, сабагы, жалбырагы калыптанат. Активдүү өсүшү жалпысынан 120–150 күнгө созулат. Күздүк эгин өсүмдүктөрү жаздык эгиндерге караганда 10–15 күн эрте бышат. Эӊ эле эрте арпа, андан кийин кара буудай, акырында буудай бышат. Эрте жаздык Д. ө. – арпа, буудай, кара буудай, сулу эрте себилип, эрте бышкандыктан, ушундайча аталат (Түн. Казакстан

м-н Батыш ж-а Чыгыш Сибирде май айында себилсе да, эрте бышат). Кеч жаздык Д. ө. – таруу, жүгөрү, сорго, шалы. Булардын уругу
өнүш үчүн темп-ра жогору болуш керек, суукка байымсыз. Ошондуктан алар жазгы эгиндерден кийин – таруу м-н жүгөрү топурактын үстүнкү катмарындагы темп-ра 10–12°Сге, сорго м-н шалы 12–15°Сге жеткенде себилет. Ным, жылуулук жетишерлик болсо, Д. э-нин үрөнү (күрүчтөн башкасыныкы) дээрлик бирдей мезгилде – 4–5 күндө өнүп чыгат. Кырг-н дыйканчылык ил.- из. ин-тунда буудай, арпа ж. б-дын ар кандай сорттору чыгарылып, респ-да райондоштурулган. Дүйнө калкынын 70%тейи буудай, калганы күрүч азыгы м-н тамактанат. Д. э-нде алардын баалуулугун көрсөтүүчү белок, углевод көп. Р, РР витаминдери ж-а А провитамини бар. Д. ө-нүн 23 түрү мурдагы СССРдин Кызыл китебине катталган, к. ''Арпа, Буудай, Кара буудай, Жүгөрү, Шалы, Сулу'' ж. б.

Ад.: Пути повышения урожайности зерновых колосовых культур. М., 1966; ''Цвелев Н. Н.'' Злаки СССР. Л., 1976. Справочник по апробации и основам семеноводства зерновых и зернобововых культур. Ф., 1986. ''Ш. Токтокожоев, К. Шалпыков.'' [[Category: 3-том, 5-85 бб]]