ДЖИБУТИ (мамлекет) - Түзөтүүлөр тарыхы

Begay, 05:36, 13 Ноябрь (Жетинин айы) 2025 карата

2025-11-13T05:36:11Z

← Мурунку нускасы		05:36, 13 Ноябрь (Жетинин айы) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''ДЖИБУ́ТИ''' (Djibouti), Д ж и б у т и Р е с п у б л и к а с ы (Ptpublique de Djibouti) – Африканын түндүк-чыгышындагы өлкө. Түндүгүнөн Эри~~терия~~, түштүк-чыгышынан Сомали, түштүгүнөн ~~ж-а~~ батышынан Эфиопия ~~м-н~~ чектешет. Чыгы-		'''ДЖИБУ́ТИ''' (Djibouti), Д ж и б у т и Р е с п у б л и к а с ы (Ptpublique de Djibouti) – Африканын түндүк-чыгышындагы өлкө. Түндүгүнөн Эритрея, түштүк-чыгышынан Сомали, түштүгүнөн жана батышынан Эфиопия менен чектешет. Чыгы-

	[[File:ДЖИБУТИ 185.png \| thumb \| none]]		[[File:ДЖИБУТИ 185.png \| thumb \| none]]
	<sup>шынан Кызыл деӊиздин Аден булуӊу чулгап жатат (жээк сызыгынын узундугу 314 км). Аянты 23,2 миӊ км2. Калкы 1,1 млн (2023). Борбору – Джибути шаары. Расмий тили – араб ~~ж-а~~ француз тилдери. Акча бирдиги – джибути франкы. Административдик аймактык жактан 5 округга бөлүнөт (к. таблицаны).</sup>		<sup>шынан Кызыл деӊиздин Аден булуӊу чулгап жатат (жээк сызыгынын узундугу 314 км). Аянты 23,2 миӊ км2. Калкы 1,1 млн (2023). Борбору – Джибути шаары. Расмий тили – араб жана француз тилдери. Акча бирдиги – джибути франкы. Административдик-аймактык жактан 5 округга бөлүнөт (к. таблицаны).</sup>
	<table name='ДЖИБУТИ 1' caption='Администрациялык-аймактык бөлүнүшү'/> <sup>Джибути – ~~БУУнун~~ (1977), Африка биримдиги уюмунун (1977), Африка союзунун (2002), Блокторго кошулбаган өлкөлөр кыймылынын, Араб өлкөлөрү лигасынын (1977), Ислам конференциясы уюмунун (1994), Чыгыш ~~ж-а~~ Түштүк Африка жалпы рыногунун (1994), Европа биримдигинин ассоциациялык мүчөсү.</sup>		<table name='ДЖИБУТИ 1' caption='Администрациялык-аймактык бөлүнүшү'/> <sup>Джибути – Бириккен улуттар уюмунун (1977), Африка биримдиги уюмунун (1977), Африка союзунун (2002), Блокторго кошулбаган өлкөлөр кыймылынын, Араб өлкөлөрү лигасынын (1977), Ислам конференциясы уюмунун (1994), Чыгыш жана Түштүк Африка жалпы рыногунун (1994), Европа биримдигинин ассоциациялык мүчөсү.</sup>

	<sup>'''Мамлекеттик түзүлүшү.''' Джибути – унитардык мамлекет. Башкаруу формасы – президенттик республика. Конституциясы 1992-жылы кабыл алынган. Мамлекет ~~ж-а~~ өкмөт башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – Улуттук жыйын. Аткаруу бийлигин премьер-министр жетектеген өкмөт жүзөгө ашырат. Саясий партиялары: Прогресс үчүн элдик биримдик партиясы (ПЭБ), Демократиялык жаӊылануу партиясы, Улуттук-демократиялык партия, Биримдик ~~ж-а~~ демократияны калыбына келтирүү үчүн фронту.</sup>		<sup>'''Мамлекеттик түзүлүшү.''' Джибути – унитардык мамлекет. Башкаруу формасы – президенттик республика. Конституциясы 1992-жылы кабыл алынган. Мамлекет жана өкмөт башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – Улуттук жыйын. Аткаруу бийлигин премьер-министр жетектеген өкмөт жүзөгө ашырат. Саясий партиялары: Прогресс үчүн элдик биримдик партиясы (ПЭБ), Демократиялык жаӊылануу партиясы, Улуттук-демократиялык партия, Биримдик жана демократияны калыбына келтирүү үчүн фронту.</sup>

	<sup>'''Табияты'''. Аден булуӊунун жээгине абразия-аккумуляциялык түздүктөр мүнөздүү, айрым жерлери коралл рифтери ~~м-н~~ чектелген. Тажура булуӊунун түндүк ~~ж-а~~ түштүк жээктери абразия-аккумуляциялык, көбүнчө бийик, жарлуу, айрым жерлеринде кууш пляждары, сайроондор бар. Рельефине бийиктиги 2021 мге жеткен (Муса-Али чокусу, өлкөнүн эӊ бийик жери) жапыз ~~ж-а~~ орто бийик жанар тоо массивдеринин, жапыз лава платолорунун айкалышып жатышы мүнөздүү. Тажура булуӊунан батышта Африка материгинин эӊ чуӊкур жери – Афар ойдуӊу жайгашкан, андагы Асаль көлүнүн бети деӊиз деӊгээлинен 153 м төмөн. Өлкөнүн борбордук ~~ж-а~~ түштүк-батыш бөлүктөрүндөгү аккумуляциялык-денудациялык ~~ж-а~~ аккумуляциялык түздүктөрдүн борбордук чуӊкурчактарын туздуу көлдөр ~~ж-а~~ шор жерлер ээлейт.</sup>		<sup>'''Табияты'''. Аден булуӊунун жээгине абразия-аккумуляциялык түздүктөр мүнөздүү, айрым жерлери коралл рифтери менен чектелген. Тажура булуӊунун түндүк жана түштүк жээктери абразия-аккумуляциялык, көбүнчө бийик, жарлуу, айрым жерлеринде кууш пляждары, сайроондор бар. Рельефине бийиктиги 2021 мге жеткен (Муса-Али чокусу, өлкөнүн эӊ бийик жери) жапыз жана орто бийик жанар тоо массивдеринин, жапыз лава платолорунун айкалышып жатышы мүнөздүү. Тажура булуӊунан батышта Африка материгинин эӊ чуӊкур жери – Афар ойдуӊу жайгашкан, андагы Асаль көлүнүн бети деӊиз деӊгээлинен 153 м төмөн. Өлкөнүн борбордук жана түштүк-батыш бөлүктөрүндөгү аккумуляциялык-денудациялык жана аккумуляциялык түздүктөрдүн борбордук чуӊкурчактарын туздуу көлдөр жана шор жерлер ээлейт.</sup> <sup>Джибутинин аймагы Чыгыш Африка рифт системасындагы Афар ойдуӊунда жайгашкан. Жер титирөө тез-тез болуп турат; катуу жер титирөөлөр 1969-, 1988-, 1994-ж. болгон. Аракеттеги жанар тоолор бар (Ардукоба жанар тоосу акыркы жолу 1978-жылы атылган). Кен байлыктары: сал тузу (Асаль көлүндө), гипс, курулуш материалдары. Терм сууларынын булактары бар. Климаты тропиктик, кургакчыл. Январдын орточо температурасы 25°С, июлдуку 35°С. Жылдык жаан-чачынынын өлчөмү 50 ммден (Асаль көлүнүн</sup>

	<sup>Джибутинин аймагы Чыгыш Африка рифт системасындагы Афар ойдуӊунда жайгашкан. Жер титирөө тез-тез болуп турат; катуу жер титирөөлөр 1969-, 1988-, 1994-ж. болгон. Аракеттеги жанар тоолор бар (~~Ардукоба жанар тоосу акыркы жолу 1978-жылы атылган~~)~~. Кен байлык~~~~тары: сал тузу (Асаль көлүндө)~~, ~~гипс, курулуш материалдары~~. ~~Терм сууларынын булактары бар~~. Климаты тропиктик, кургакчыл. Январдын орточо температурасы 25°С, июлдуку 35°С. Жылдык жаан-чачынынын өлчөмү 50 ммден (Асаль көлүнүн</sup>		[[File:ДЖИБУТИ 186.png \| thumb \| <sup>Сайдын (уэддин) нугу.</sup>]]
			<sup>жээгинде) 300 ммге чейин (Тажура булуӊунун түндүк тарабындагы тоо капталдарында). Джибутинин аймагы кургак сайлар (уэддер) менен жыш тилмеленген, туруктуу аккан дарыясы жок. Эфиопия менен чектешкен жерде өлкөдөгү жалгыз тузсуз көл – Аббе жайгашкан.</sup>

	~~[[File:ДЖИБУТИ 186.png \| thumb \|~~ <sup>~~Сайдын (уэддин) нугу.</sup>]]~~		<sup>Кылкан-бадалдуу жарым чөл өсүмдүктөрү басымдуу, ага суйдаӊ чөп өсүмдүктөрү жана сейрек өскөн жапыз акациялар мүнөздүү. Шор жерлерде споробол, сведа үстөмдүк кылган галофит өсүмдүктөрү өсөт. Дай улуттук паркында (аянты 10 миӊ га) арчалуу сейрек токой массиви корголот. Аден булуӊун жээктей мангр токою өсөт.</sup>
	~~<sup>жээгинде) 300 ммге чейин (Тажура булуӊунун түндүк тарабындагы тоо капталдарында)~~. ~~Джибутинин аймагы кургак сайлар (уэддер) м-н жыш тилме~~~~ленген~~, ~~туруктуу аккан дарыясы жок~~. ~~Эфиопия м-н чектешкен жерде өлкөдөгү жалгыз тузсуз көл – Аббе жайгашкан~~.</sup>

	<sup>Кылкан-бадалдуу жарым чөл өсүмдүктөрү басымдуу, ага суйдаӊ чөп өсүмдүктөрү ж-а сейрек өскөн жапыз акациялар мүнөздүү. Шор жерлерде споробол, сведа үстөмдүк кылган галофит өсүмдүктөрү өсөт. Дай улуттук паркында (аянты 10 миӊ га) арчалуу сейрек токой массиви корголот. Аден булуӊун жээктей мангр токою өсөт. Калкы. Джибутинин негизги калкы – куштар (89,5%), анын 48,3%ин афарлар, 41,2%ин сомалилер түзөт. Ошондой эле арабдар (7,5%), француздар (2,3%), амхаралар (0,4%), гректер (0,2%), индия-пакистандыктар ж. б. жашайт. Калкынын табигый</sup>		<sup>'''Калкы.''' Джибутинин негизги калкы – куштар (89,5%), анын 48,3%ин афарлар, 41,2%ин сомалилер түзөт. Ошондой эле арабдар (7,5%), француздар (2,3%), амхаралар (0,4%), гректер (0,2%), индия-пакистандыктар ж. б. жашайт. Калкынын табигый</sup>

	<sup>өсүшү 2%; 1000 кишинин ичинен төрөлгөндөрү 35,5, өлгөндөрү 19,3 (2006). Фертилдүүлүктүн эӊ жогорку көрсөткүчүнө (ар бир аялга 5,3 бала туура келет) байланыштуу жаш балдардын өлүмү өтө жогору (1000 адамга 102 бала). Калктын курактык структурасы: 14 жашка чейинкилер – 43,4%, 15–64 жаштагылар – 53,3%, 65тен ашкандар – 3,3%. Калктын орточо курагы 18,2 жаш.<br>Өмүрүнүн күтүлгөн орточо узактыгы 43,2 жаш (эркектердики – 41,9, аялдардыкы – 44,5 жаш). 105 эркекке 100 аял туура келет. Калкынын орточо жыштыгы: 1 км2 жерге 34 адам. Өлкөнүн калкынын 81% Джибути шаарында (642,8 миӊ; 2007) жашайт; башка ири шаарлары: Али-Сабих (калкы 41,3 миӊ), Тажура (22,9 миӊ), Обок (18,3). Экономикалык активдүү калкы 282 миӊ.</sup>		<sup>өсүшү 2%; 1000 кишинин ичинен төрөлгөндөрү 35,5, өлгөндөрү 19,3 (2006). Фертилдүүлүктүн эӊ жогорку көрсөткүчүнө (ар бир аялга 5,3 бала туура келет) байланыштуу жаш балдардын өлүмү өтө жогору (1000 адамга 102 бала). Калктын курактык структурасы: 14 жашка чейинкилер – 43,4%, 15–64 жаштагылар – 53,3%, 65тен ашкандар – 3,3%. Калктын орточо курагы 18,2 жаш.<br>Өмүрүнүн күтүлгөн орточо узактыгы 43,2 жаш (эркектердики – 41,9, аялдардыкы – 44,5 жаш). 105 эркекке 100 аял туура келет. Калкынын орточо жыштыгы: 1 км2 жерге 34 адам. Өлкөнүн калкынын 81% Джибути шаарында (642,8 миӊ; 2007) жашайт; башка ири шаарлары: Али-Сабих (калкы 41,3 миӊ), Тажура (22,9 миӊ), Обок (18,3). Экономикалык активдүү калкы 282 миӊ.</sup>

Lera, 04:13, 31 Июль (Теке) 2025 карата

2025-07-31T04:13:38Z

← Мурунку нускасы		04:13, 31 Июль (Теке) 2025 -деги абалы
38 сап:		38 сап:
	узундугу 106 ''км''). Автомобиль жолунун узундугу 2,9 миӊ ''км''. Жүктүн негизги бөлүгү Джибути порту аркылуу өтөт. Порттон 10 ''км'' аралыкта жаӊы Дорале порту курулууда (2004-жылдан). 13 аэропорт, Джибути шаарында эл аралык аэропорт бар. Импортунун товардык наркы (987 млн доллар; 2004) адатта экспорттун наркынан (250 млн доллар) ашат. Негизги экспорттолчу товарлары: булгаары ж-а тери, кофе (транзиттик), реэкспорттук операциялар. Экспорт боюнча негизги соода шериктештери: Сомали (наркынын 53%), Йемен (23%), Эфиопия (5%). Транспорт жабдуулары, азык-түлүк, нефть продуктулары, химикаттар, дары-дармек, өнөр жай буюмдары негизинен Франциядан (13%), Эфиопиядан (12%), Италиядан (9%), ошондой эле Индия, Кытай, Сауд Арабиясы ж. б. өлкөлөрдөн сатылып алынат.		узундугу 106 ''км''). Автомобиль жолунун узундугу 2,9 миӊ ''км''. Жүктүн негизги бөлүгү Джибути порту аркылуу өтөт. Порттон 10 ''км'' аралыкта жаӊы Дорале порту курулууда (2004-жылдан). 13 аэропорт, Джибути шаарында эл аралык аэропорт бар. Импортунун товардык наркы (987 млн доллар; 2004) адатта экспорттун наркынан (250 млн доллар) ашат. Негизги экспорттолчу товарлары: булгаары ж-а тери, кофе (транзиттик), реэкспорттук операциялар. Экспорт боюнча негизги соода шериктештери: Сомали (наркынын 53%), Йемен (23%), Эфиопия (5%). Транспорт жабдуулары, азык-түлүк, нефть продуктулары, химикаттар, дары-дармек, өнөр жай буюмдары негизинен Франциядан (13%), Эфиопиядан (12%), Италиядан (9%), ошондой эле Индия, Кытай, Сауд Арабиясы ж. б. өлкөлөрдөн сатылып алынат.

	'''Маданияты.''' Билим берүү тармагында акысыз ~~ж-а~~ сөзсүз түрдө 6 жылдык баштапкы билим берүү киргизилген, бирок көпчүлүк окуучулар үчүн ал ~~Куранды~~ окуп-үйрөнүү ~~м-н~~ чектелет. Баштапкы билим берүүчү мектептер мамлекеттик ~~ж-а~~ Рим-католик чиркөөсүнүн жетегинде. Орто мектептерде окутуу мөөнөтү 7 жыл. Калктын жалпы сабаттуулугу (15 жаштан жогору) 68,6%ти түзөт (2004). Жогорку билимге ээ болууну каалагандар Джибути университетинен билим алышат (2006).		'''Маданияты.''' Билим берүү тармагында акысыз жана сөзсүз түрдө 6 жылдык баштапкы билим берүү киргизилген, бирок көпчүлүк окуучулар үчүн ал куранды окуп-үйрөнүү менен чектелет. Баштапкы билим берүүчү мектептер мамлекеттик жана Рим-католик чиркөөсүнүн жетегинде. Орто мектептерде окутуу мөөнөтү 7 жыл. Калктын жалпы сабаттуулугу (15 жаштан жогору) 68,6%ти түзөт (2004). Жогорку билимге ээ болууну каалагандар Джибути университетинен билим алышат (2006).

	Адабияты негизинен француз тилинде калыптанган. Джибути жазуучу-акындарынын көркөм чыгармаларында негизинен өлкөдөгү кырдаалды чагылдырган социалдык-саясий, анын ичинде африка салт-санааларынын сакталышы тууралуу маселелер камтылган. Драматургдар И. А. Абди, А. М. Робле, акындар Ш. Ватта, И. Й. Эльми ~~ж. б-дын~~ чыгармалары калк кадырлап, сүйүп окуган чыгармалардан. Айрыкча, А. Ваберинин «Көлөкөсүз өлкө» (1994) аӊгемелер жыйнагын, «Транзит» романын (2003) белгилеп кетсе болот. Музыка өнөрүндө жергиликтүү калктын – афар, сомалийликтер ~~ж-а~~ арабдардын салттуу өнөрү таасын байкалат. Алардын ичинен афар ырчысы – Шейх Ахмад көпчүлүккө таанымал. Шаарларда болсо батыш музыкасынын таасири өтө чоӊ. Апталык «La Nation de Djibouti» гезити ~~ж. б.~~ басылмалар чыгып турат. 1978-жылы Джибути маалымат агентчилиги түзүлгөн. 1956-жылы өкмөттүк радиоберүү ~~ж-а~~ телекөрсөтүү кызматы негизделген. Берүүлөр француз, араб, афар, сомали тилдеринде уюштурулуп, Джибути шаарында ~~ж-а~~ анын тегерегинде гана ~~уктурулат~~. Жеке менчик радио, телекомпаниялар жок. ~~АКШ тарабынан~~ каржыланган «Radio Sawa» Джибути шаарындагы станциядан Чыгыш Африкага араб тилинде уктурууларды таратат.		Адабияты негизинен француз тилинде калыптанган. Джибути жазуучу-акындарынын көркөм чыгармаларында негизинен өлкөдөгү кырдаалды чагылдырган социалдык-саясий, анын ичинде африка салт-санааларынын сакталышы тууралуу маселелер камтылган. Драматургдар И. А. Абди, А. М. Робле, акындар Ш. Ватта, И. Й. Эльми жана башкалардын чыгармалары калк кадырлап, сүйүп окуган чыгармалардан. Айрыкча, А. Ваберинин «Көлөкөсүз өлкө» (1994) аӊгемелер жыйнагын, «Транзит» романын (2003) белгилеп кетсе болот. Музыка өнөрүндө жергиликтүү калктын – афар, сомалийликтер жана арабдардын салттуу өнөрү таасын байкалат. Алардын ичинен афар ырчысы – Шейх Ахмад көпчүлүккө таанымал. Шаарларда болсо батыш музыкасынын таасири өтө чоӊ. Апталык «La Nation de Djibouti» гезити жана башка басылмалар чыгып турат. 1978-жылы Джибути маалымат агентчилиги түзүлгөн. 1956-жылы өкмөттүк радиоберүү жана телекөрсөтүү кызматы негизделген. Берүүлөр француз, араб, афар, сомали тилдеринде уюштурулуп, Джибути шаарында жана анын тегерегинде гана уктурулат. Жеке менчик радио, телекомпаниялар жок. Америка Кошмо Штаттарытарабынан каржыланган «Radio Sawa» Джибути шаарындагы станциядан Чыгыш Африкага араб тилинде уктурууларды таратат.

	Ад.: Джибути // БРЭ, т. 8. М., 2007. [[Category: 3-том, 5-85 бб]]		Ад.: Джибути // БРЭ, т. 8. М., 2007. [[Category: 3-том, 5-85 бб]]

Temirkan, 04:06, 2 Апрель (Чын куран) 2025 карата

2025-04-02T04:06:14Z

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

Temirkan: Temirkan moved page ДЖИБУТИ 1 to ДЖИБУТИ (мамлекет)

2025-04-01T10:21:27Z

Temirkan moved page ДЖИБУТИ 1 to ДЖИБУТИ (мамлекет)

← Мурунку нускасы	10:21, 1 Апрель (Чын куран) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

Temirkan, 10:20, 1 Апрель (Чын куран) 2025 карата

2025-04-01T10:20:43Z

← Мурунку нускасы		10:20, 1 Апрель (Чын куран) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''ДЖИБУ́ТИ''' (Djibouti), Д ж и б у т и Р е с п у бл и к а с ы (Ptpublique de Djibouti) – Африканын ~~түн.~~-чыгышындагы өлкө. Түндүгүнөн Эритерия, ~~түш.~~-чыгышынан Сомали, түштүгүнөн ж-а батышынан Эфиопия м-н чектешет. Чыгы-		'''ДЖИБУ́ТИ''' (Djibouti), Д ж и б у т и Р е с п у б л и к а с ы (Ptpublique de Djibouti) – Африканын түндүк-чыгышындагы өлкө. Түндүгүнөн Эритерия, түштүк-чыгышынан Сомали, түштүгүнөн ж-а батышынан Эфиопия м-н чектешет. Чыгы-

	[[File:ДЖИБУТИ 185.png \| thumb \| none]]		[[File:ДЖИБУТИ 185.png \| thumb \| none]]
	шынан Кызыл деӊиздин Аден булуӊу чулгап жатат (жээк сызыгынын ~~уз.~~ 314 ''км''). Аянты 23,2 миӊ ''км''<sup>2</sup>. Калкы 790,7 миӊ (2007). Борбору – Джибути ш. Расмий тили – араб ж-а француз тилдери. Акча бирдиги – джибути франкы. ~~Адм. айм.~~ жактан 5 округга бөлүнөт (к. таблицаны).		шынан Кызыл деӊиздин Аден булуӊу чулгап жатат (жээк сызыгынын узундугу 314 ''км''). Аянты 23,2 миӊ ''км''<sup>2</sup>. Калкы 790,7 миӊ (2007). Борбору – Джибути шаары. Расмий тили – араб ж-а француз тилдери. Акча бирдиги – джибути франкы. Административдик аймактык жактан 5 округга бөлүнөт (к. таблицаны).
	<table name='ДЖИБУТИ 1' caption='Администрациялык-аймактык бөлүнүшү'/> Д. – БУУнун (1977), Африка биримдиги уюмунун (1977), Африка ~~союзу~~ (2002), Блокторго кошулбаган өлкөлөр кыймылынын, Араб өлкөлөрү лигасынын (1977), Ислам конференциясы уюмунун (1994), Чыгыш ж-а Түштүк Африка жалпы рыногунун (1994), Европа биримдигинин ассоциациялык мүчөсү.		<table name='ДЖИБУТИ 1' caption='Администрациялык-аймактык бөлүнүшү'/> Джибути – БУУнун (1977), Африка биримдиги уюмунун (1977), Африка союзунун (2002), Блокторго кошулбаган өлкөлөр кыймылынын, Араб өлкөлөрү лигасынын (1977), Ислам конференциясы уюмунун (1994), Чыгыш ж-а Түштүк Африка жалпы рыногунун (1994), Европа биримдигинин ассоциациялык мүчөсү.

			'''Мамлекеттик түзүлүшү.''' Джибути – унитардык мамлекет. Башкаруу формасы – президенттик республика. Конституциясы 1992-жылы кабыл алынган. Мамлекет ж-а өкмөт башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – Улуттук жыйын. Аткаруу бийлигин премьер-министр жетектеген өкмөт жүзөгө ашырат. Саясий партиялары: Прогресс үчүн элдик биримдик партиясы (ПЭБ), Демократиялык жаӊылануу партиясы, Улуттук-демократиялык партия, Биримдик ж-а демократияны калыбына келтирүү үчүн фронту.

	~~=='''Мамлекеттик түзүлүшү'''.==~~
	Д. – унитардык мамлекет. Башкаруу формасы – президенттик республика. Конституциясы 1992-ж. кабыл алынган. Мамлекет ж-а өкмөт башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – Улуттук жыйын. Аткаруу бийлигин премьер-министр жетектеген өкмөт жүзөгө ашырат. Саясий партиялары: Прогресс үчүн элдик биримдик партиясы (ПЭБ), Демокр. жаӊылануу пар-
	~~тиясы, Улуттук-демокр. партия, Биримдик ж-а демократияны калыбына келтирүү үчүн фронту.~~
	=='''Табияты'''.==		=='''Табияты'''.==
	Аден булуӊунун жээгине абразияаккумуляциялык түздүктөр мүнөздүү, айрым жерлери коралл рифтери м-н чектелген. Тажура булуӊунун түн. ж-а түш. жээктери абразияаккумуляциялык, көбүнчө бийик, жарлуу, айрым жерлеринде кууш пляждары, сайроондор бар. Рельефине бийиктиги 2021 ''м''ге жеткен (Муса-Али чокусу, өлкөнүн эӊ бийик жери) жапыз ж-а орто бийик жанартоо массивдеринин, жапыз лава платолорунун айкалышып жатышы мүнөздүү. Тажура булуӊунан батышта Африка материгинин эӊ чуӊкур жери – Афар ойдуӊу жайгашкан, андагы Асаль көлүнүн бети деӊиз деӊг. 153 ''м'' төмөн. Өлкөнүн борб. ж-а түш.-батыш бөлүктөрүндөгү аккумуляциялык-денудациялык ж-а аккумуляциялык түздүктөрдүн борб. чуӊкурчактарын туздуу көлдөр ж-а шор жерлер ээлейт.		Аден булуӊунун жээгине абразияаккумуляциялык түздүктөр мүнөздүү, айрым жерлери коралл рифтери м-н чектелген. Тажура булуӊунун түн. ж-а түш. жээктери абразияаккумуляциялык, көбүнчө бийик, жарлуу, айрым жерлеринде кууш пляждары, сайроондор бар. Рельефине бийиктиги 2021 ''м''ге жеткен (Муса-Али чокусу, өлкөнүн эӊ бийик жери) жапыз ж-а орто бийик жанартоо массивдеринин, жапыз лава платолорунун айкалышып жатышы мүнөздүү. Тажура булуӊунан батышта Африка материгинин эӊ чуӊкур жери – Афар ойдуӊу жайгашкан, андагы Асаль көлүнүн бети деӊиз деӊг. 153 ''м'' төмөн. Өлкөнүн борб. ж-а түш.-батыш бөлүктөрүндөгү аккумуляциялык-денудациялык ж-а аккумуляциялык түздүктөрдүн борб. чуӊкурчактарын туздуу көлдөр ж-а шор жерлер ээлейт.

	Д-нин аймагы Чыгыш Африка рифт системасындагы Афар ойдуӊунда жайгашкан. Жертитирөө тез-тез болуп турат; катуу жертитирөөлөр 1969-, 1988-, 1994-ж. болгон. Аракеттеги жанартоолор бар (Ардукоба жанартоосу акыркы жолу 1978-ж. атылган). Кен байлыктары: сал тузу (Асаль көлүндө), гипс, курулуш материалдары. Терм сууларынын булактары бар. Климаты тропиктик, кургакчыл. Январдын орт. темп-расы 25°С, июлдуку 35°С. Жылдык жаан-чачынын өлчөмү 50 ''мм''ден (Асаль көлүнүн		Д-нин аймагы Чыгыш Африка рифт системасындагы Афар ойдуӊунда жайгашкан. Жертитирөө тез-тез болуп турат; катуу жертитирөөлөр 1969-, 1988-, 1994-ж. болгон. Аракеттеги жанартоолор бар (Ардукоба жанартоосу акыркы жолу 1978-ж. атылган). Кен байлыктары: сал тузу (Асаль көлүндө), гипс, курулуш материалдары. Терм сууларынын булактары бар. Климаты тропиктик, кургакчыл. Январдын орт. темп-расы 25°С, июлдуку 35°С. Жылдык жаан-чачынын өлчөмү 50 ''мм''ден (Асаль көлүнүн

Kadyrm, 18:14, 18 Март (Жалган куран) 2025 карата

2025-03-18T18:14:08Z

← Мурунку нускасы		18:14, 18 Март (Жалган куран) 2025 -деги абалы
6 сап:		6 сап:

	=='''Мамлекеттик түзүлүшү'''.==		=='''Мамлекеттик түзүлүшү'''.==
	Д. – унитардык мамлекет. Башкаруу формасы – президенттик республика. Конституциясы 1992-ж. кабыл алынган. Мамлекет ж-а өкмөт башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – Улуттук жыйын. Аткаруу бийлигин премьер-министр жетектеген өкмөт жүзөгө ашырат. Саясий партиялары: Прогресс үчүн элдик биримдик партиясы (ПЭБ), Демокр. жаӊылануу пар-		Д. – унитардык мамлекет. Башкаруу формасы – президенттик республика. Конституциясы 1992-ж. кабыл алынган. Мамлекет ж-а өкмөт башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – Улуттук жыйын. Аткаруу бийлигин премьер-министр жетектеген өкмөт жүзөгө ашырат. Саясий партиялары: Прогресс үчүн элдик биримдик партиясы (ПЭБ), Демокр. жаӊылануу пар-
	тиясы, Улуттук-демокр. партия, Биримдик ж-а демократияны калыбына келтирүү үчүн фронту.		тиясы, Улуттук-демокр. партия, Биримдик ж-а демократияны калыбына келтирүү үчүн фронту.
	=='''Табияты'''.==		=='''Табияты'''.==
66 сап:		66 сап:

	Ад.: Джибути // БРЭ, т. 8. М., 2007. [[Category: 3-том, 5-85 бб]]		Ад.: Джибути // БРЭ, т. 8. М., 2007. [[Category: 3-том, 5-85 бб]]

Kadyrm: 1 версия

2025-03-18T17:37:25Z

1 версия

← Мурунку нускасы	17:37, 18 Март (Жалган куран) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

vol_3>KadyrM, 11:19, 18 Март (Жалган куран) 2025 карата

2025-03-18T11:19:56Z

Жаңы барак

'''ДЖИБУ́ТИ''' (Djibouti), Д ж и б у т и Р е с п у бл и к а с ы (Ptpublique de Djibouti) – Африканын түн.-чыгышындагы өлкө. Түндүгүнөн Эритерия, түш.-чыгышынан Сомали, түштүгүнөн ж-а батышынан Эфиопия м-н чектешет. Чыгы-

[[File:ДЖИБУТИ 185.png | thumb | none]]
шынан Кызыл деӊиздин Аден булуӊу чулгап жатат (жээк сызыгынын уз. 314 ''км''). Аянты 23,2 миӊ ''км''2. Калкы 790,7 миӊ (2007). Борбору – Джибути ш. Расмий тили – араб ж-а француз тилдери. Акча бирдиги – джибути франкы. Адм. айм. жактан 5 округга бөлүнөт (к. таблицаны).
<table name='ДЖИБУТИ 1' caption='Администрациялык-аймактык бөлүнүшү'/> Д. – БУУнун (1977), Африка биримдиги уюмунун (1977), Африка союзу (2002), Блокторго кошулбаган өлкөлөр кыймылынын, Араб өлкөлөрү лигасынын (1977), Ислам конференциясы уюмунун (1994), Чыгыш ж-а Түштүк Африка жалпы рыногунун (1994), Европа биримдигинин ассоциациялык мүчөсү.

=='''Мамлекеттик түзүлүшү'''.==
Д. – унитардык мамлекет. Башкаруу формасы – президенттик республика. Конституциясы 1992-ж. кабыл алынган. Мамлекет ж-а өкмөт башчысы – президент. Мыйзам чыгаруу бийлигинин жогорку органы – Улуттук жыйын. Аткаруу бийлигин премьер-министр жетектеген өкмөт жүзөгө ашырат. Саясий партиялары: Прогресс үчүн элдик биримдик партиясы (ПЭБ), Демокр. жаӊылануу пар-
тиясы, Улуттук-демокр. партия, Биримдик ж-а демократияны калыбына келтирүү үчүн фронту.
=='''Табияты'''.==
Аден булуӊунун жээгине абразияаккумуляциялык түздүктөр мүнөздүү, айрым жерлери коралл рифтери м-н чектелген. Тажура булуӊунун түн. ж-а түш. жээктери абразияаккумуляциялык, көбүнчө бийик, жарлуу, айрым жерлеринде кууш пляждары, сайроондор бар. Рельефине бийиктиги 2021 ''м''ге жеткен (Муса-Али чокусу, өлкөнүн эӊ бийик жери) жапыз ж-а орто бийик жанартоо массивдеринин, жапыз лава платолорунун айкалышып жатышы мүнөздүү. Тажура булуӊунан батышта Африка материгинин эӊ чуӊкур жери – Афар ойдуӊу жайгашкан, андагы Асаль көлүнүн бети деӊиз деӊг. 153 ''м'' төмөн. Өлкөнүн борб. ж-а түш.-батыш бөлүктөрүндөгү аккумуляциялык-денудациялык ж-а аккумуляциялык түздүктөрдүн борб. чуӊкурчактарын туздуу көлдөр ж-а шор жерлер ээлейт.

Д-нин аймагы Чыгыш Африка рифт системасындагы Афар ойдуӊунда жайгашкан. Жертитирөө тез-тез болуп турат; катуу жертитирөөлөр 1969-, 1988-, 1994-ж. болгон. Аракеттеги жанартоолор бар (Ардукоба жанартоосу акыркы жолу 1978-ж. атылган). Кен байлыктары: сал тузу (Асаль көлүндө), гипс, курулуш материалдары. Терм сууларынын булактары бар. Климаты тропиктик, кургакчыл. Январдын орт. темп-расы 25°С, июлдуку 35°С. Жылдык жаан-чачынын өлчөмү 50 ''мм''ден (Асаль көлүнүн

[[File:ДЖИБУТИ 186.png | thumb | Сайдын (уэддин) нугу.]]
жээгинде) 300 ''мм''ге чейин (Тажура булуӊунун түн. тарабындагы тоо капталдарында). Д-нин аймагы кургак сайлар (уэддер) м-н жыш тилмеленген, туруктуу аккан дарыясы жок. Эфиопия м-н чектешкен жерде өлкөдөгү жалгыз тузсуз көл – Аббе жайгашкан.

Кылкан-бадалдуу жарым чөл өсүмдүктөрү басымдуу, ага суйдаӊ чөп өсүмдүктөрү ж-а сейрек
өскөн жапыз акациялар мүнөздүү. Шор жерлерде споробол, сведа үстөмдүк кылган галофит өсүмдүктөрү өсөт. Дай ул. паркында (аянты 10 миӊ ''га'') арчалуу сейрек токой массиви корголот. Аден булуӊун жээктей мангр токою өсөт.

=='''Калкы'''.==
Д-нин негизги калкы – куштар (89,5%), анын 48,3%ин афарлар, 41,2%ин сомалилер түзөт. О. эле арабдар (7,5%), француздар (2,3%), амхаралар (0,4%), гректер (0,2%), индия-пакистандыктар ж. б. жашайт. Калкынын табигый
өсүшү 2%; 1000 кишинин ичинен төрөлгөндөрү
35,5, өлгөндөрү 19,3 (2006). Фертилдүүлүктүн эӊ жогорку көрсөткүчүнө (ар бир аялга 5,3 бала туура келет) байланыштуу жаш балдардын өлүмү өтө жогору (1000 адамга 102 бала). Калктын курактык структурасы: 14 жашка чейинкилер – 43,4%, 15–64 жаштагылар – 53,3%, 65тен ашкандар – 3,3%. Калктын орт. курагы 18,2 жаш.
 Өмүрүнүн күтүлгөн орт. узактыгы 43,2 жаш (эркектердики – 41,9, аялдардыкы – 44,5 жаш). 105 эркекке 100 аял туура келет. Калкынын орт. жыштыгы: 1 ''км''2 жерге 34 адам. Өлкөнүн калкынын 81% Джибути ш-нда (642,8 миӊ; 2007) жашайт; башка ири шаарлары: Али-Сабих (калкы 41,3 миӊ), Тажура (22,9 миӊ), Обок (18,3). Экон. активдүү калкы 282 миӊ.

=='''Тарыхы'''.==
Д-нын түндүгүн б. з. ч. 3-к-да Арабиядан келген байыркы афар уруулары ээлешкен. Биздин эранын башында афарларды сомалилик исса уруулары сүрүп чыгарат. 825-жылдан ислам дини таркай баштаган. Андан кийин Д-нин 19-к-дын ортосуна чейинки тарыхы Сомали ж. а-нын калган бөлүктөрүнүн тарыхы м-н байланыштуу (к. ''Сомали Республикасы''). 1862-ж. француздар Обок портун сатып алган. 1888-ж. Француз Сомалисинин бир бөлүгү катары басып алынып, 1896-жылдан Франциянын колониясына айланган ж-а Джибути ш. анын борбору болуп калган. 1897-ж. Эфиопия м-н Франциянын ортосундагы келишим б-ча т. ж. куруу маселеси чечилип, 1917-ж. Д. м-н Аддис-Абебаны байланыштырган жол курулуп бүткөн. 1946-ж. Д-ге Франциянын «Алыскы деӊиз аймагы» статусу ыйгарылган. 1960-жылдардын аягында Сомали Респ-нын колдоосу м-н исса улутчулдары негизинен афарлардан ж-а француздардан турган өкмөткө каршы партизандык согушту башташкан. 1967-ж. июндан Франциянын Афарлар ж-а Иссалар аймагы деп аталып, өз алдынча башкаруу укугуна ээ болгон. 1977-ж. 27-июнда
өлкө көз каранды эместикке жетишип, Д. респ. деп аталды. Өлкөнүн биринчи президенти болуп Хасан Гулед Аптидон шайланды. 1981-ж. ал экинчи жолу шайланып, ошол эле жылы
өлкөдө бир парт. система киргизилген. 1993-ж. ал 6 жылдык мөөнөткө төртүнчү ирет президенттикке шайланган. 1991-жылдан өлкөдө оппозициялык партия – Биримдик ж-а демократияны калыбына келтирүү үчүн фронтунун (БДККФ) таасири жогорулады. 1993-ж. шайлоодон кийин өлкөдө өкмөттүк аскерлер м-н БДККФтин ортосунда куралдуу кагылышуулар башталды. 1996-ж. каршылаштар ортосунда тынчтык жарашуу келишимине кол кою-
луп, 1997-ж. парламенттик шайлоодо БДККФ м-н Прогресс үчүн элдик биримдик партиясы жеӊишке жетишти. 1999-ж. президенттик шайлоодо ПЭБдин
өкүлү Омар Гуллех жеӊип
чыкты.

[[File:ДЖИБУТИ 11.png | thumb | none]]

=='''Чарбасы'''.==
Д. – экономикасы динамикалуу өнүккөн
өлкө. Экономикасы Джибути портунун, эл аралык аэропорттун, Джибути – Адди с -Аб еба т . ж-ну н иштөөсүнө, эмгек мигранттарынан түшкөн акчага байланыштуу; жалпысынан соода-сатыкка ж-а аны тейлөөгө багытталган. Экономикасына сырткы жардамдар ж-а чет өлкөлүк капитал кеӊири тартылат. Финансы сектору джибути франкынын (АКШ долларына байланыштырылган) эркин алмашуусуна шарт түзгөн. Чет өлкөлүк аскер бөлүкчөлөрүнөн (Франция, АКШ, Германия аскер деӊиз флотторунун базаларынан) түшкөн кирешенин да мааниси зор. ИДПнин өлчөмү 1,6 млрд доллар (сатып алуусуна жараша; 2005); аны
киши башына бөлүштүргөндө 2000 доллардан туура келет. ИДПнин реалдуу өсүмү 3,2% (2005). ИДПдеги тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү 81%, ө. ж-ныкы 16%, а. ч-ныкы 3%.

Ө. ж. начар өнүккөн; ө. ж-луу негизги борбору – Джибути ш. А. ч. сырьёсун ж-а деӊиз продуктуларын кайра иштетүүчү, тамак-аш (сүт, ун, кондитердик азыктарды, минералдуу суу чыгаруучу з-ддор), текстиль, булгаары, кагаз, фармацевтика б-ча чакан ө. ж. ишканалары басымдуу. Джибути портунда нефтини кайра иштетүүчү ж-а сактоочу, курулуш материалдарын, деӊиз тузун чыгаруучу з-ддор, мех. ж-а тигүү устаканалары иштейт. Өндүрүлгөн электр энер-

[[File:ДЖИБУТИ 187.png | thumb | Джибути акчасы.]]
гиясы (240 млн ''кВт · с''; 6 ЖЭС иштейт) өлкөнүн ички муктаждыгын (223,2 млн ''кВт · с''; 2003) толук камсыз кылат. Асаль көлү ченде геотермалдык станциясы курулууда (2007).

Айыл ж-а балык чарбалары калктын азык-түлүккө болгон муктаждыгын 10%ке чейин гана канааттандырат. Айдоо жери жокко эсе. А. ч-нын негизги багыты – көчмөн ж-а жартылай көчмөн мал (эчки, кой, төө, уй, эшек) чарбасы. Негизинен жашылча, бакча, мөмө-жемиш өстүрүлөт. Балык ж-а бермет, коралл, деӊиз былпылдагын уулоо өнүккөн.

Джибути – Адис-Абеба т. ж. иштейт (Джибути жак бөлүгүнө Эфиопия м-н кошо ээлик кылат;

уз. 106 ''км''). Автомобиль жолунун уз. 2,9 миӊ ''км''. Жүктүн негизги бөлүгү Джибути порту аркылуу өтөт. Порттон 10 ''км'' аралыкта жаӊы Дорале порту курулууда (2004-жылдан). 13 аэропорт, Джибути ш-нда эл аралык аэропорт бар. Импортунун товардык наркы (987 млн доллар; 2004) адатта экспорттун наркынан (250 млн доллар) ашат. Негизги экспорттолчу товарлары: булгаары ж-а тери, кофе (транзиттик), реэкспорттук операциялар. Экспорт б-ча негизги соода шериктештери: Сомали (наркынын 53%), Йемен (23%), Эфиопия (5%). Транспорт жабдуулары, азык-түлүк, нефть продуктулары, химикаттар, дары-дармек, ө. ж. буюмдары негизинен Франциядан (13%), Эфиопиядан (12%), Италиядан (9%), о. эле Индия, Кытай, Сауд
Арабиясы ж. б. өлкөлөрдөн сатылып алынат.

=='''Маданияты'''.==
Билим берүү тармагында акысыз ж-а сөзсүз түрдө 6 жылдык баштапкы билим берүү киргизилген, бирок көпчүлүк окуучулар
үчүн ал Куранды окуп-үйрөнүү м-н чектелет.
 Баштапкы билим берүүчү мектептер мамл. ж-а Рим-католик чиркөөсүнүн жетегинде. Орто мектептерде окутуу мөөнөтү 7 жыл. Калктын жалпы сабаттуулугу (15 жаштан жогору) 68,6%ти түзөт (2004). Жогорку билимге ээ болууну каалагандар Д. ун-тинен билим алышат (2006).

Ад-ты негизинен француз тилинде калыптанган. Д. жазуучу-акындарынын көркөм чыгармаларында негизинен өлкөдөгү кырдаалды
чагылдырган социалдык-саясий, а. и. африка
салт-санааларынын сакталышы тууралуу маселелер камтылган. Драматургдар И. А. Абди, А. М. Робле, акындар Ш. Ватта, И. Й. Эльми ж. б-дын чыгармалары калк кадырлап, сүйүп окуган чыгармалардан. Айрыкча, А. Ваберинин
«Көлөкөсүз өлкө» (1994) аӊгемелер жыйнагын,
«Транзит» романын (2003) белгилеп кетсе болот. Музыка өнөрүндө жергиликтүү калктын – афар, сомалийликтер ж-а арабдардын салттуу
өнөрү таасын байкалат. Алардын ичинен
афар ырчысы – Шейх Ахмад көпчүлүккө таанымал. Шаарларда болсо батыш музыкасынын таасири өтө чоӊ. Апталык «La Nation de Djibouti» гезити ж. б. басылмалар чыгып турат. 1978-ж. Д. маалымат агентчилиги түзүлгөн. 1956-ж. өкмөттүк радиоберүү ж-а телекөрсөтүү кызматы негизделген. Берүүлөр француз, араб, афар, сомали тилдеринде уюштурулуп, Джибути ш-нда ж-а анын тегерегинде гана уктурулат. Жеке менчик радио, телекомпаниялар жок. АКШ тарабынан каржыланган «Radio Sawa» Джибути ш-ндагы станциядан Чыгыш Африкага араб тилинде уктурууларды таратат.

Ад.: Джибути // БРЭ, т. 8. М., 2007. [[Category: 3-том, 5-85 бб]]