http://212.24.105.57:9989/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%94%D0%98%D0%9D_%D0%AB%D0%A0%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB 2026-04-23T05:58:07Z Уикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхы MediaWiki 1.40.0 http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%94%D0%98%D0%9D_%D0%AB%D0%A0%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=32287&oldid=prev 2025-09-22T11:12:14Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">11:12, 22 Сентябрь (Аяк оона) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ДИН ЫРЛАРЫ–''' диний мазмундагы ырлар; элдик оозеки чыгармачылыктын бир түрү. Дин ырларынын сюжети негизинен диний китептердин булакта­рынан (Библия, чиркөө гимндери, Куран, ди­ний легендалар жана апокрифтер) турат. Дин ырларын дубана, сокурлар музыкалык аспаптын коштоосунда ырдаган. Орус фольклорунда дин ырлары 15-кылымдан бел­гилүү. Айрыкча 17-кылымдан тартып диний эски ырым-жырымды жактоочулар менен сектанттар арасында кеңири тараган. Дин ырларында тарыхый окуялар, элдин жакшылык жана адилеттик, дүй­нөнүн жаралышы жана башка жөнүндөгү ой жүгүртүүлөрү өзүнчө бурмаланып баяндалган. Кыргыз элдик оозеки чыгармачылыгында жалпы эле дүйнө элдери­нин фольклорундагыдай дин ырлары өзгөчө орунду ээлейт. Анткени, дин ырларынын түпкү жаралышына адамзаттын байыркы баёо «балалык» мезгилинде дүйнөнү миф аркылуу кабылдоосу түрткү бол­гон. Ал эми миф алгачкы учурда поэтикалык чыгармачылыктын, адепки динди жана курчап турган дүйнөнү таанып-билүүнүн илимге чейинки көз караштарынын синкреттик биримдигинен түзүл­гөндүгү маалым. Элдик оозеки чыгармачылыктын баш­ка түрлөрүнөн айырмаланган дин ырларынан бир эле учурда поэтикалык чыгармачылыктын өзүнөн башка да алгачкы адамдардын диндик, философиялык көз ка­раштарынын элементтерин табууга болот. Ошол эле учурда дин ырларын салыштыра карай келгенде, ал ырларды жараткан эл кандай тарыхый доор­лорду башынан өткөргөндүгү туурасында маа­лымат алууга шарт түзүлөт. Ушуга байланыш­туу дин ырлары байыркы элдин поэтикалык чыгармачылы­гын, динин, философиясын, тарыхын изилдөөдө табылгыс булак болуп бере алат. Дин ырларынын эл­дик оозеки чыгармачылыктын башка түрлөрүнөн дагы бир өзгөчөлүгү – аларды аткарууда кандайдыр бир турмуштук шарт, себеп түрткү болот жана ошого ылайыкташкан ырым-жырым, жөрөлгө­лөр аткарылып жаткан учурда ырдалат. Айрым <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Дин </del>ырларынын өздөрүнө таандык байыртадан келе жаткан салттык обондору жана атайы адистешкен аткаруучулары да бар. Кыргыз элинин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Дин </del>ырларынын көбүндө диндин алгачкы формаларына таандык ишенимдер сакталып, алардын мазмуну, кээ биринин аткарылыш жөрөлгөсү, ырым-жыры­мы азыр коңшулаш жашаган Орто Азиядагы эл­дердин диний түшүнүктөрүнө, салттарына ка­раганда Сибирдеги түрк тилдүү якут, алтайлык, хакас, шор, туба элдеринин азыркыга чейин сак­талган салттык дин ишенимдери, жөрөлгөлөрү менен өтө жакын, бир типтүү. Элдик ырларда сак­талган байыркы диний жөрөлгөлөргө караган­да, кыргыздар фетишизм, анимизм, тотемизм ишенимдеринде болуп келишкен. Жогоруда атал­ган диндер бири-бири менен жуурулушуп, алар­дын айрым элементтери кыргыздардын каада­-салттарында, анын ичинде диндик ырым-жырым, жө­рөлгөлөрүндө ыр же айтым түрүндө рудимент катары өз издерин күнү бүгүнкүгө чейин сактап келет. Советтик доордун алгачкы учурунда элдик оозеки чыгармачылыкты эл арасынан жазып чогул­туу ишинде атеисттик идеологиянын таасири менен диндик мазмундагы ырларга көңүл бурул­бай, көптөгөн материалдар эл эсинен чыгып, кийинки муундарга жетпей калды. Алгачкы адамдар табиятка түздөн-түз көз каранды бол­гондуктан, ага жүгүнүү, баш ийип сурануу ар­кылуу колдоо, ырайым алууга умтулушкан. Ошондуктан фетишизм, анимизм, тотемизм ише­ниминдеги байыркы адамдар сөздүн керемет күчүнө ишенип, ал аркылуу жаратылыштагы бардык нерселердин, кубулуштардын рухуна, ээсине таасир этип, аны адам өз эркине багын­дырып, көндүрүп ала алат деген баёо түшүнүктө болгон. Жаратылыштагы кубулуштарды, объек­тилерди адаттан тышкары жогорку күчкө ээ кылган мындай магиялык азгырма диний кал­дыктардын көптөгөн түрү кыргыздарда жана алар­га тектеш, жогоруда аталган Сибирдеги түрк эл­деринде кийинки мезгилдерге чейин сакталып калган. Ислам дининин кыргыздарга тарай баш­ташы менен мурдагы фетишизм, анимизм, то­темизм, шаманизм ишенимдеринин негизинде пайда болгон ырлардын ордун мусулман ыйык­тары – Кыдыр Ильяс, Сулайман сыяктуу пай­гамбарлар, кудай (Алла) ж. б. ээлей баштады. Жер-жерлерде бала окутуу менен гана чектелбес­тен, ар бир тойдо, ашта турмушта пайдаланыл­ган майда-барат салттарга чейин диндик мүнөз берүүгө аракет кылышып, ага арналган ырлар­дын бирден-бир булагы болгон курандын жобо­лорун, аяттарын пайдаланышып, Дин ырларын көбүн­чө молдолор чыгарышкан. Ислам дининин му­сулман элдерине таралышы менен Курандын сүрөөлөрү, аяттары жөнөкөй түшүнүктөгү элдерге терең мистикалык, догмалык мааниде чечмеле­нип, бир жагынан күндөлүк турмушта колдо­нуучу эреже катары, экинчи жагынан саясий идеологиялык күчкө айланган. Кыргыз фольклорунда ислам динине байланышкан идеялар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">макал­ылакаптарда</del>, табышмактарда, уламыш, леген­даларда, тарыхый даректерде, санжыраларда, жөө жомоктордо, лирикалык ырларда жана эпос­тук чыгармаларда аралашкан, синтездешкен түрүндө арбын учурайт. Кыргыз фольклорунда кездешкен <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Дин </del>ырлары лирикалык түрдүн бир жан­рын түзгөнү менен, жетик көркөмдүккө өсүп жет­кен эмес. Алар негизинен элдик салт ырлары­нын нугунда өнүккөн. Нукура ислам дининин көз караштарын чагылдырган чыгармалар кыр­гыз фольклорунда башка лирикалык ырларга салыштырганда элдик түрү анча катуу өнүкпөй, айрым кат-сабаты жоюлган адамдардын гана чыгармачылыгында учурайт. Бул чыгармалардын лек­сикасында динге байланышкан араб, фарсы тилиндеги терминдер жыш колдонулуп, грамматикалык жагынан чагатай тилине жакындаштырылып, муун өлчөмдөрү кыргыздын салттык ырларын­дагыдай 7–8 муундан эмес, жазма адабияттын таа­сиринен улам, көбүнчө 11 муундуу ыр түзүлүш­төрү мүнөздүү. Кыргыз фольклорунда ислам идеологиясын чыныгы поэтикалык деңгээлге көтөргөн, өзүнчө салттык ырга айланган үлгү­лөрү кыргыздар жашаган бардык аймакка та­рап, көп варианттуулукка ээ.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ДИН ЫРЛАРЫ–''' диний мазмундагы ырлар; элдик оозеки чыгармачылыктын бир түрү. Дин ырларынын сюжети негизинен диний китептердин булакта­рынан (Библия, чиркөө гимндери, Куран, ди­ний легендалар жана апокрифтер) турат. Дин ырларын дубана, сокурлар музыкалык аспаптын коштоосунда ырдаган. Орус фольклорунда дин ырлары 15-кылымдан бел­гилүү. Айрыкча 17-кылымдан тартып диний эски ырым-жырымды жактоочулар менен сектанттар арасында кеңири тараган. Дин ырларында тарыхый окуялар, элдин жакшылык жана адилеттик, дүй­нөнүн жаралышы жана башка жөнүндөгү ой жүгүртүүлөрү өзүнчө бурмаланып баяндалган. Кыргыз элдик оозеки чыгармачылыгында жалпы эле дүйнө элдери­нин фольклорундагыдай дин ырлары өзгөчө орунду ээлейт. Анткени, дин ырларынын түпкү жаралышына адамзаттын байыркы баёо «балалык» мезгилинде дүйнөнү миф аркылуу кабылдоосу түрткү бол­гон. Ал эми миф алгачкы учурда поэтикалык чыгармачылыктын, адепки динди жана курчап турган дүйнөнү таанып-билүүнүн илимге чейинки көз караштарынын синкреттик биримдигинен түзүл­гөндүгү маалым. Элдик оозеки чыгармачылыктын баш­ка түрлөрүнөн айырмаланган дин ырларынан бир эле учурда поэтикалык чыгармачылыктын өзүнөн башка да алгачкы адамдардын диндик, философиялык көз ка­раштарынын элементтерин табууга болот. Ошол эле учурда дин ырларын салыштыра карай келгенде, ал ырларды жараткан эл кандай тарыхый доор­лорду башынан өткөргөндүгү туурасында маа­лымат алууга шарт түзүлөт. Ушуга байланыш­туу дин ырлары байыркы элдин поэтикалык чыгармачылы­гын, динин, философиясын, тарыхын изилдөөдө табылгыс булак болуп бере алат. Дин ырларынын эл­дик оозеки чыгармачылыктын башка түрлөрүнөн дагы бир өзгөчөлүгү – аларды аткарууда кандайдыр бир турмуштук шарт, себеп түрткү болот жана ошого ылайыкташкан ырым-жырым, жөрөлгө­лөр аткарылып жаткан учурда ырдалат. Айрым <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дин </ins>ырларынын өздөрүнө таандык байыртадан келе жаткан салттык обондору жана атайы адистешкен аткаруучулары да бар. Кыргыз элинин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дин </ins>ырларынын көбүндө диндин алгачкы формаларына таандык ишенимдер сакталып, алардын мазмуну, кээ биринин аткарылыш жөрөлгөсү, ырым-жыры­мы азыр коңшулаш жашаган Орто Азиядагы эл­дердин диний түшүнүктөрүнө, салттарына ка­раганда Сибирдеги түрк тилдүү якут, алтайлык, хакас, шор, туба элдеринин азыркыга чейин сак­талган салттык дин ишенимдери, жөрөлгөлөрү менен өтө жакын, бир типтүү. Элдик ырларда сак­талган байыркы диний жөрөлгөлөргө караган­да, кыргыздар фетишизм, анимизм, тотемизм ишенимдеринде болуп келишкен. Жогоруда атал­ган диндер бири-бири менен жуурулушуп, алар­дын айрым элементтери кыргыздардын каада­-салттарында, анын ичинде диндик ырым-жырым, жө­рөлгөлөрүндө ыр же айтым түрүндө рудимент катары өз издерин күнү бүгүнкүгө чейин сактап келет. Советтик доордун алгачкы учурунда элдик оозеки чыгармачылыкты эл арасынан жазып чогул­туу ишинде атеисттик идеологиянын таасири менен диндик мазмундагы ырларга көңүл бурул­бай, көптөгөн материалдар эл эсинен чыгып, кийинки муундарга жетпей калды. Алгачкы адамдар табиятка түздөн-түз көз каранды бол­гондуктан, ага жүгүнүү, баш ийип сурануу ар­кылуу колдоо, ырайым алууга умтулушкан. Ошондуктан фетишизм, анимизм, тотемизм ише­ниминдеги байыркы адамдар сөздүн керемет күчүнө ишенип, ал аркылуу жаратылыштагы бардык нерселердин, кубулуштардын рухуна, ээсине таасир этип, аны адам өз эркине багын­дырып, көндүрүп ала алат деген баёо түшүнүктө болгон. Жаратылыштагы кубулуштарды, объек­тилерди адаттан тышкары жогорку күчкө ээ кылган мындай магиялык азгырма диний кал­дыктардын көптөгөн түрү кыргыздарда жана алар­га тектеш, жогоруда аталган Сибирдеги түрк эл­деринде кийинки мезгилдерге чейин сакталып калган. Ислам дининин кыргыздарга тарай баш­ташы менен мурдагы фетишизм, анимизм, то­темизм, шаманизм ишенимдеринин негизинде пайда болгон ырлардын ордун мусулман ыйык­тары – Кыдыр Ильяс, Сулайман сыяктуу пай­гамбарлар, кудай (Алла) ж. б. ээлей баштады. Жер-жерлерде бала окутуу менен гана чектелбес­тен, ар бир тойдо, ашта турмушта пайдаланыл­ган майда-барат салттарга чейин диндик мүнөз берүүгө аракет кылышып, ага арналган ырлар­дын бирден-бир булагы болгон курандын жобо­лорун, аяттарын пайдаланышып, Дин ырларын көбүн­чө молдолор чыгарышкан. Ислам дининин му­сулман элдерине таралышы менен Курандын сүрөөлөрү, аяттары жөнөкөй түшүнүктөгү элдерге терең мистикалык, догмалык мааниде чечмеле­нип, бир жагынан күндөлүк турмушта колдо­нуучу эреже катары, экинчи жагынан саясий идеологиялык күчкө айланган. Кыргыз фольклорунда ислам динине байланышкан идеялар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">макал­-ылакаптарда</ins>, табышмактарда, уламыш, леген­даларда, тарыхый даректерде, санжыраларда, жөө жомоктордо, лирикалык ырларда жана эпос­тук чыгармаларда аралашкан, синтездешкен түрүндө арбын учурайт. Кыргыз фольклорунда кездешкен <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дин </ins>ырлары лирикалык түрдүн бир жан­рын түзгөнү менен, жетик көркөмдүккө өсүп жет­кен эмес. Алар негизинен элдик салт ырлары­нын нугунда өнүккөн. Нукура ислам дининин көз караштарын чагылдырган чыгармалар кыр­гыз фольклорунда башка лирикалык ырларга салыштырганда элдик түрү анча катуу өнүкпөй, айрым кат-сабаты жоюлган адамдардын гана чыгармачылыгында учурайт. Бул чыгармалардын лек­сикасында динге байланышкан араб, фарсы тилиндеги терминдер жыш колдонулуп, грамматикалык жагынан чагатай тилине жакындаштырылып, муун өлчөмдөрү кыргыздын салттык ырларын­дагыдай 7–8 муундан эмес, жазма адабияттын таа­сиринен улам, көбүнчө 11 муундуу ыр түзүлүш­төрү мүнөздүү. Кыргыз фольклорунда ислам идеологиясын чыныгы поэтикалык деңгээлге көтөргөн, өзүнчө салттык ырга айланган үлгү­лөрү кыргыздар жашаган бардык аймакка та­рап, көп варианттуулукка ээ.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: &#039;&#039;Вайнштейн С. И.&#039;&#039; Тувинское шаманство. М., 1964; &#039;&#039;Мукасов М.&#039;&#039; Дин жана арман ырлары. Б., 2001.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: &#039;&#039;Вайнштейн С. И.&#039;&#039; Тувинское шаманство. М., 1964; &#039;&#039;Мукасов М.&#039;&#039; Дин жана арман ырлары. Б., 2001.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;М. Мукасов.&#039;&#039; [[Категория:3-том, 86-170 бб]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;М. Мукасов.&#039;&#039; [[Категория:3-том, 86-170 бб]]</div></td></tr> </table>

Батма http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%94%D0%98%D0%9D_%D0%AB%D0%A0%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=32286&oldid=prev 2025-09-22T11:06:25Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">11:06, 22 Сентябрь (Аяк оона) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ДИН <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ЫРЛАРЫ</del>''' <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">– </del>диний мазмундагы ырлар; элдик оозеки чыгармачылыктын бир түрү. Дин ырларынын сюжети негизинен диний китептердин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">булакта&amp;shy;рынан </del>(Библия, чиркөө гимндери, Куран, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ди&amp;shy;ний </del>легендалар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>апокрифтер) турат. Дин ырларын дубана, сокурлар музыкалык аспаптын коштоосунда ырдаган. Орус фольклорунда <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Дин </del>ырлары 15-кылымдан <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бел&amp;shy;гилүү</del>. Айрыкча 17-кылымдан тартып диний эски ырым-жырымды жактоочулар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>сектанттар арасында кеңири тараган. Дин ырларында тарыхый окуялар, элдин жакшылык <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>адилеттик, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дүй&amp;shy;нөнүн </del>жаралышы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. б. </del>жөнүндөгү ой жүгүртүүлөрү өзүнчө бурмаланып баяндалган. Кыргыз элдик оозеки чыгармачылыгында жалпы эле дүйнө <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">элдери&amp;shy;нин </del>фольклорундагыдай <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Дин </del>ырлары өзгөчө орунду ээлейт. Анткени, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Дин </del>ырларынын түпкү жаралышына адамзаттын байыркы баёо «балалык» мезгилинде дүйнөнү миф аркылуу кабылдоосу түрткү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бол&amp;shy;гон</del>. Ал эми миф алгачкы учурда поэтикалык чыгармачылыктын, адепки динди <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>курчап турган дүйнөнү таанып-билүүнүн илимге чейинки көз караштарынын синкреттик биримдигинен <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түзүл&amp;shy;гөндүгү </del>маалым. Элдик оозеки чыгармачылыктын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">баш&amp;shy;ка </del>түрлөрүнөн айырмаланган <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Дин </del>ырларынан бир эле учурда поэтикалык <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чыг-лыктын </del>өзүнөн башка да алгачкы адамдардын диндик, философиялык көз <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ка&amp;shy;раштарынын </del>элементтерин табууга болот. Ошол эле учурда <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Дин </del>ырларын салыштыра карай келгенде, ал ырларды жараткан эл кандай тарыхый <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">доор&amp;shy;лорду </del>башынан өткөргөндүгү туурасында <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">маа&amp;shy;лымат </del>алууга шарт түзүлөт. Ушуга <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">байланыш&amp;shy;туу Дин </del>ырлары байыркы элдин поэтикалык <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чыгармачылы&amp;shy;гын</del>, динин, философиясын, тарыхын изилдөөдө табылгыс булак болуп бере алат. Дин ырларынын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">эл&amp;shy;дик </del>оозеки чыгармачылыктын башка түрлөрүнөн дагы бир өзгөчөлүгү – аларды аткарууда кандайдыр бир турмуштук шарт, себеп түрткү болот <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>ошого ылайыкташкан ырым-жырым, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жөрөлгө&amp;shy;лөр </del>аткарылып жаткан учурда ырдалат. Айрым Дин ырларынын өздөрүнө таандык байыртадан келе жаткан салттык обондору <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а </del>атайы адистешкен аткаруучулары да бар. Кыргыз элинин Дин ырларынын көбүндө диндин алгачкы формаларына таандык ишенимдер сакталып, алардын мазмуну, кээ биринин аткарылыш жөрөлгөсү, ырым-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жыры&amp;shy;мы </del>азыр коңшулаш жашаган Орто Азиядагы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">эл&amp;shy;дердин </del>диний түшүнүктөрүнө, салттарына <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ка&amp;shy;раганда </del>Сибирдеги түрк тилдүү якут, алтайлык, хакас, шор, туба элдеринин азыркыга чейин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">сак&amp;shy;талган </del>салттык дин ишенимдери, жөрөлгөлөрү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>өтө жакын, бир типтүү. Элдик ырларда <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">сак&amp;shy;талган </del>байыркы диний жөрөлгөлөргө <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">караган&amp;shy;да</del>, кыргыздар фетишизм, анимизм, тотемизм ишенимдеринде болуп келишкен. Жогоруда <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атал&amp;shy;ган </del>диндер бири-бири <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>жуурулушуп, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">алар&amp;shy;дын </del>айрым элементтери кыргыздардын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">каада&amp;shy;</del>-салттарында, анын ичинде диндик ырым-жырым, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жө&amp;shy;рөлгөлөрүндө </del>ыр же айтым түрүндө рудимент катары өз издерин күнү бүгүнкүгө чейин сактап келет. Советтик доордун алгачкы учурунда элдик оозеки чыгармачылыкты эл арасынан жазып <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чогул&amp;shy;туу </del>ишинде атеисттик идеологиянын таасири <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>диндик мазмундагы ырларга көңүл <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бурул&amp;shy;бай</del>, көптөгөн материалдар эл эсинен чыгып, кийинки муундарга жетпей калды. Алгачкы адамдар табиятка түздөн-түз көз каранды <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бол&amp;shy;гондуктан</del>, ага жүгүнүү, баш ийип сурануу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ар&amp;shy;кылуу </del>колдоо, ырайым алууга умтулушкан. Ошондуктан фетишизм, анимизм, тотемизм <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ише&amp;shy;ниминдеги </del>байыркы адамдар сөздүн керемет күчүнө ишенип, ал аркылуу жаратылыштагы бардык нерселердин, кубулуштардын рухуна, ээсине таасир этип, аны адам өз эркине <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">багын&amp;shy;дырып</del>, көндүрүп ала алат деген баёо түшүнүктө болгон. Жаратылыштагы кубулуштарды, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">объек&amp;shy;тилерди </del>адаттан тышкары жогорку күчкө ээ кылган мындай магиялык азгырма диний <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кал&amp;shy;дыктардын </del>көптөгөн түрү кыргыздарда <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а алар&amp;shy;га </del>тектеш, жогоруда аталган Сибирдеги түрк <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">эл&amp;shy;деринде </del>кийинки мезгилдерге чейин сакталып калган. Ислам дининин кыргыздарга тарай <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">баш&amp;shy;ташы </del>менен мурдагы фетишизм, анимизм, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">то&amp;shy;темизм</del>, шаманизм ишенимдеринин негизинде пайда болгон ырлардын ордун мусулман <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ыйык&amp;shy;тары </del>– Кыдыр Ильяс, Сулайман сыяктуу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">пай&amp;shy;гамбарлар</del>, кудай (Алла) ж. б. ээлей баштады. Жер-жерлерде бала окутуу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>гана <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чектелбес&amp;shy;тен</del>, ар бир тойдо, ашта турмушта <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">пайдаланыл&amp;shy;ган </del>майда-барат салттарга чейин диндик мүнөз берүүгө аракет кылышып, ага арналган <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ырлар&amp;shy;дын </del>бирден-бир булагы болгон курандын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жобо&amp;shy;лорун</del>, аяттарын пайдаланышып, Дин ырларын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">көбүн&amp;shy;чө </del>молдолор чыгарышкан. Ислам дининин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">му&amp;shy;сулман </del>элдерине таралышы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н </del>Курандын сүрөөлөрү, аяттары жөнөкөй түшүнүктөгү элдерге терең мистикалык, догмалык мааниде <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чечмеле&amp;shy;нип</del>, бир жагынан күндөлүк турмушта <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">колдо&amp;shy;нуучу </del>эреже катары, экинчи жагынан саясий идеологиялык күчкө айланган. Кыргыз фольклорунда ислам динине байланышкан идеялар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">макал&amp;shy;ылакаптарда</del>, табышмактарда, уламыш, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">леген&amp;shy;даларда</del>, тарыхый даректерде, санжыраларда, жөө жомоктордо, лирикалык ырларда <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-а эпос&amp;shy;тук </del>чыгармаларда аралашкан, синтездешкен түрүндө арбын учурайт. Кыргыз фольклорунда кездешкен Дин ырлары лирикалык түрдүн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </del>бир <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жан&amp;shy;рын </del>түзгөнү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">м-н</del>, жетик көркөмдүккө өсүп <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жет&amp;shy;кен </del>эмес. Алар негизинен элдик салт <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ырлары&amp;shy;нын </del>нугунда өнүккөн. Нукура ислам дининин көз караштарын чагылдырган чыгармалар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кыр&amp;shy;гыз </del>фольклорунда башка лирикалык ырларга салыштырганда элдик түрү анча катуу өнүкпөй, айрым кат-сабаты жоюлган адамдардын гана чыгармачылыгында учурайт. Бул чыгармалардын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">лек&amp;shy;сикасында </del>динге байланышкан араб, фарсы тилиндеги терминдер жыш колдонулуп, грамматикалык жагынан чагатай тилине жакындаштырылып, муун өлчөмдөрү кыргыздын салттык <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ырларын&amp;shy;дагыдай </del>7–8 муундан эмес, жазма адабияттын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">таа&amp;shy;сиринен </del>улам, көбүнчө 11 муундуу ыр <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түзүлүш&amp;shy;төрү </del>мүнөздүү. Кыргыз фольклорунда ислам идеологиясын чыныгы поэтикалык деңгээлге көтөргөн, өзүнчө салттык ырга айланган <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">үлгү&amp;shy;лөрү </del>кыргыздар жашаган бардык аймакка <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">та&amp;shy;рап</del>, көп варианттуулукка ээ.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ДИН <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ЫРЛАРЫ–</ins>''' диний мазмундагы ырлар; элдик оозеки чыгармачылыктын бир түрү. Дин ырларынын сюжети негизинен диний китептердин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">булакта­рынан </ins>(Библия, чиркөө гимндери, Куран, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ди­ний </ins>легендалар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>апокрифтер) турат. Дин ырларын дубана, сокурлар музыкалык аспаптын коштоосунда ырдаган. Орус фольклорунда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дин </ins>ырлары 15-кылымдан <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бел­гилүү</ins>. Айрыкча 17-кылымдан тартып диний эски ырым-жырымды жактоочулар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>сектанттар арасында кеңири тараган. Дин ырларында тарыхый окуялар, элдин жакшылык <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>адилеттик, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дүй­нөнүн </ins>жаралышы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана башка </ins>жөнүндөгү ой жүгүртүүлөрү өзүнчө бурмаланып баяндалган. Кыргыз элдик оозеки чыгармачылыгында жалпы эле дүйнө <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">элдери­нин </ins>фольклорундагыдай <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дин </ins>ырлары өзгөчө орунду ээлейт. Анткени, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дин </ins>ырларынын түпкү жаралышына адамзаттын байыркы баёо «балалык» мезгилинде дүйнөнү миф аркылуу кабылдоосу түрткү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бол­гон</ins>. Ал эми миф алгачкы учурда поэтикалык чыгармачылыктын, адепки динди <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>курчап турган дүйнөнү таанып-билүүнүн илимге чейинки көз караштарынын синкреттик биримдигинен <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түзүл­гөндүгү </ins>маалым. Элдик оозеки чыгармачылыктын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">баш­ка </ins>түрлөрүнөн айырмаланган <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дин </ins>ырларынан бир эле учурда поэтикалык <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чыгармачылыктын </ins>өзүнөн башка да алгачкы адамдардын диндик, философиялык көз <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ка­раштарынын </ins>элементтерин табууга болот. Ошол эле учурда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дин </ins>ырларын салыштыра карай келгенде, ал ырларды жараткан эл кандай тарыхый <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">доор­лорду </ins>башынан өткөргөндүгү туурасында <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">маа­лымат </ins>алууга шарт түзүлөт. Ушуга <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">байланыш­туу дин </ins>ырлары байыркы элдин поэтикалык <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чыгармачылы­гын</ins>, динин, философиясын, тарыхын изилдөөдө табылгыс булак болуп бере алат. Дин ырларынын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">эл­дик </ins>оозеки чыгармачылыктын башка түрлөрүнөн дагы бир өзгөчөлүгү – аларды аткарууда кандайдыр бир турмуштук шарт, себеп түрткү болот <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>ошого ылайыкташкан ырым-жырым, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жөрөлгө­лөр </ins>аткарылып жаткан учурда ырдалат. Айрым Дин ырларынын өздөрүнө таандык байыртадан келе жаткан салттык обондору <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана </ins>атайы адистешкен аткаруучулары да бар. Кыргыз элинин Дин ырларынын көбүндө диндин алгачкы формаларына таандык ишенимдер сакталып, алардын мазмуну, кээ биринин аткарылыш жөрөлгөсү, ырым-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жыры­мы </ins>азыр коңшулаш жашаган Орто Азиядагы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">эл­дердин </ins>диний түшүнүктөрүнө, салттарына <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ка­раганда </ins>Сибирдеги түрк тилдүү якут, алтайлык, хакас, шор, туба элдеринин азыркыга чейин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">сак­талган </ins>салттык дин ишенимдери, жөрөлгөлөрү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>өтө жакын, бир типтүү. Элдик ырларда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">сак­талган </ins>байыркы диний жөрөлгөлөргө <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">караган­да</ins>, кыргыздар фетишизм, анимизм, тотемизм ишенимдеринде болуп келишкен. Жогоруда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">атал­ган </ins>диндер бири-бири <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>жуурулушуп, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">алар­дын </ins>айрым элементтери кыргыздардын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">каада­</ins>-салттарында, анын ичинде диндик ырым-жырым, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жө­рөлгөлөрүндө </ins>ыр же айтым түрүндө рудимент катары өз издерин күнү бүгүнкүгө чейин сактап келет. Советтик доордун алгачкы учурунда элдик оозеки чыгармачылыкты эл арасынан жазып <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чогул­туу </ins>ишинде атеисттик идеологиянын таасири <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>диндик мазмундагы ырларга көңүл <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бурул­бай</ins>, көптөгөн материалдар эл эсинен чыгып, кийинки муундарга жетпей калды. Алгачкы адамдар табиятка түздөн-түз көз каранды <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бол­гондуктан</ins>, ага жүгүнүү, баш ийип сурануу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ар­кылуу </ins>колдоо, ырайым алууга умтулушкан. Ошондуктан фетишизм, анимизм, тотемизм <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ише­ниминдеги </ins>байыркы адамдар сөздүн керемет күчүнө ишенип, ал аркылуу жаратылыштагы бардык нерселердин, кубулуштардын рухуна, ээсине таасир этип, аны адам өз эркине <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">багын­дырып</ins>, көндүрүп ала алат деген баёо түшүнүктө болгон. Жаратылыштагы кубулуштарды, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">объек­тилерди </ins>адаттан тышкары жогорку күчкө ээ кылган мындай магиялык азгырма диний <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кал­дыктардын </ins>көптөгөн түрү кыргыздарда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана алар­га </ins>тектеш, жогоруда аталган Сибирдеги түрк <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">эл­деринде </ins>кийинки мезгилдерге чейин сакталып калган. Ислам дининин кыргыздарга тарай <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">баш­ташы </ins>менен мурдагы фетишизм, анимизм, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">то­темизм</ins>, шаманизм ишенимдеринин негизинде пайда болгон ырлардын ордун мусулман <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ыйык­тары </ins>– Кыдыр Ильяс, Сулайман сыяктуу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">пай­гамбарлар</ins>, кудай (Алла) ж. б. ээлей баштады. Жер-жерлерде бала окутуу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>гана <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чектелбес­тен</ins>, ар бир тойдо, ашта турмушта <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">пайдаланыл­ган </ins>майда-барат салттарга чейин диндик мүнөз берүүгө аракет кылышып, ага арналган <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ырлар­дын </ins>бирден-бир булагы болгон курандын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жобо­лорун</ins>, аяттарын пайдаланышып, Дин ырларын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">көбүн­чө </ins>молдолор чыгарышкан. Ислам дининин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">му­сулман </ins>элдерине таралышы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен </ins>Курандын сүрөөлөрү, аяттары жөнөкөй түшүнүктөгү элдерге терең мистикалык, догмалык мааниде <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чечмеле­нип</ins>, бир жагынан күндөлүк турмушта <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">колдо­нуучу </ins>эреже катары, экинчи жагынан саясий идеологиялык күчкө айланган. Кыргыз фольклорунда ислам динине байланышкан идеялар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">макал­ылакаптарда</ins>, табышмактарда, уламыш, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">леген­даларда</ins>, тарыхый даректерде, санжыраларда, жөө жомоктордо, лирикалык ырларда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жана эпос­тук </ins>чыгармаларда аралашкан, синтездешкен түрүндө арбын учурайт. Кыргыз фольклорунда кездешкен Дин ырлары лирикалык түрдүн бир <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жан­рын </ins>түзгөнү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">менен</ins>, жетик көркөмдүккө өсүп <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жет­кен </ins>эмес. Алар негизинен элдик салт <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ырлары­нын </ins>нугунда өнүккөн. Нукура ислам дининин көз караштарын чагылдырган чыгармалар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кыр­гыз </ins>фольклорунда башка лирикалык ырларга салыштырганда элдик түрү анча катуу өнүкпөй, айрым кат-сабаты жоюлган адамдардын гана чыгармачылыгында учурайт. Бул чыгармалардын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">лек­сикасында </ins>динге байланышкан араб, фарсы тилиндеги терминдер жыш колдонулуп, грамматикалык жагынан чагатай тилине жакындаштырылып, муун өлчөмдөрү кыргыздын салттык <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ырларын­дагыдай </ins>7–8 муундан эмес, жазма адабияттын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">таа­сиринен </ins>улам, көбүнчө 11 муундуу ыр <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түзүлүш­төрү </ins>мүнөздүү. Кыргыз фольклорунда ислам идеологиясын чыныгы поэтикалык деңгээлге көтөргөн, өзүнчө салттык ырга айланган <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">үлгү­лөрү </ins>кыргыздар жашаган бардык аймакка <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">та­рап</ins>, көп варианттуулукка ээ.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: &#039;&#039;Вайнштейн С. И.&#039;&#039; Тувинское шаманство. М., 1964; &#039;&#039;Мукасов М.&#039;&#039; Дин жана арман ырлары. Б., 2001.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Ад.: &#039;&#039;Вайнштейн С. И.&#039;&#039; Тувинское шаманство. М., 1964; &#039;&#039;Мукасов М.&#039;&#039; Дин жана арман ырлары. Б., 2001.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;М. Мукасов.&#039;&#039; [[Категория:3-том, 86-170 бб]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;М. Мукасов.&#039;&#039; [[Категория:3-том, 86-170 бб]]</div></td></tr> </table>

Батма http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%94%D0%98%D0%9D_%D0%AB%D0%A0%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=20757&oldid=prev 2025-04-07T09:43:00Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">09:43, 7 Апрель (Чын куран) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ДИН ЫРЛАРЫ''' – диний мазмундагы ырлар; элдик оозеки <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чыг-лыктын </del>бир түрү. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Д. ы-нын </del>сюжети негизинен диний китептердин булакта&amp;shy;рынан (Библия, чиркөө гимндери, Куран, ди&amp;shy;ний легендалар ж-а апокрифтер) турат. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Д. ы-н </del>дубана, сокурлар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">муз. </del>аспаптын коштоосунда ырдаган. Орус фольклорунда <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Д. ы. </del>15-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-дан </del>бел&amp;shy;гилүү. Айрыкча 17-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-дан </del>тартып диний эски ырым-жырымды жактоочулар м-н сектанттар арасында кеңири тараган. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Д. ы-нда </del>тарыхый окуялар, элдин жакшылык ж-а адилеттик, дүй&amp;shy;нөнүн жаралышы ж. б. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж-дөгү </del>ой жүгүртүүлөрү</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>'''ДИН ЫРЛАРЫ''' – диний мазмундагы ырлар; элдик оозеки <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чыгармачылыктын </ins>бир түрү. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Дин ырларынын </ins>сюжети негизинен диний китептердин булакта&amp;shy;рынан (Библия, чиркөө гимндери, Куран, ди&amp;shy;ний легендалар ж-а апокрифтер) турат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Дин ырларын </ins>дубана, сокурлар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">музыкалык </ins>аспаптын коштоосунда ырдаган. Орус фольклорунда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Дин ырлары </ins>15-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдан </ins>бел&amp;shy;гилүү. Айрыкча 17-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдан </ins>тартып диний эски ырым-жырымды жактоочулар м-н сектанттар арасында кеңири тараган. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Дин ырларында </ins>тарыхый окуялар, элдин жакшылык ж-а адилеттик, дүй&amp;shy;нөнүн жаралышы ж. б. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жөнүндөгү </ins>ой жүгүртүүлөрү өзүнчө бурмаланып баяндалган. Кыргыз элдик оозеки <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чыгармачылыгында </ins>жалпы эле дүйнө элдери&amp;shy;нин фольклорундагыдай <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Дин ырлары </ins>өзгөчө орунду ээлейт. Анткени, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Дин ырларынын </ins>түпкү жаралышына адамзаттын байыркы баёо «балалык» мезгилинде дүйнөнү миф аркылуу кабылдоосу түрткү бол&amp;shy;гон. Ал эми миф алгачкы учурда поэтикалык <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чыгармачылыктын</ins>, адепки динди ж-а курчап турган дүйнөнү таанып-билүүнүн илимге чейинки көз караштарынын синкреттик биримдигинен түзүл&amp;shy;гөндүгү маалым. Элдик оозеки <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чыгармачылыктын </ins>баш&amp;shy;ка түрлөрүнөн айырмаланган <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Дин ырларынан </ins>бир эле учурда поэтикалык чыг-лыктын өзүнөн башка да алгачкы адамдардын диндик, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">философиялык </ins>көз ка&amp;shy;раштарынын элементтерин табууга болот. Ошол эле учурда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Дин ырларын </ins>салыштыра карай келгенде, ал ырларды жараткан эл кандай тарыхый доор&amp;shy;лорду башынан өткөргөндүгү туурасында маа&amp;shy;лымат алууга шарт түзүлөт. Ушуга байланыш&amp;shy;туу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Дин ырлары </ins>байыркы элдин поэтикалык <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чыгармачылы</ins>&amp;shy;гын, динин, философиясын, тарыхын изилдөөдө табылгыс булак болуп бере алат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Дин ырларынын эл&amp;shy;дик оозеки чыгармачылыктын башка түрлөрүнөн дагы бир өзгөчөлүгү – аларды аткарууда кандайдыр бир турмуштук шарт, себеп түрткү болот ж-а ошого ылайыкташкан ырым-жырым, жөрөлгө&amp;shy;лөр аткарылып жаткан учурда ырдалат</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Айрым Дин ырларынын өздөрүнө таандык байыртадан келе жаткан салттык обондору ж</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">а атайы адистешкен аткаруучулары да бар. Кыргыз элинин Дин ырларынын көбүндө диндин алгачкы формаларына таандык ишенимдер сакталып, алардын мазмуну, кээ биринин аткарылыш жөрөлгөсү, ырым-жыры&amp;shy;мы азыр коңшулаш жашаган Орто Азиядагы </ins>эл&amp;shy;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дердин диний түшүнүктөрүнө, салттарына ка&amp;shy;раганда Сибирдеги түрк тилдүү якут, алтайлык, хакас, шор, туба элдеринин азыркыга чейин сак&amp;shy;талган салттык дин ишенимдери, жөрөлгөлөрү м-н өтө жакын, бир типтүү. Элдик ырларда сак&amp;shy;талган байыркы диний жөрөлгөлөргө караган&amp;shy;да, кыргыздар фетишизм, анимизм, тотемизм ишенимдеринде болуп келишкен. Жогоруда атал&amp;shy;ган диндер бири-бири м-н жуурулушуп, алар&amp;shy;дын айрым элементтери кыргыздардын каада&amp;shy;-салттарында, анын ичинде диндик ырым-жырым, жө&amp;shy;рөлгөлөрүндө ыр же айтым түрүндө рудимент катары өз издерин күнү бүгүнкүгө чейин сактап келет. Советтик доордун алгачкы учурунда элдик </ins>оозеки <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чыгармачылыкты эл арасынан жазып чогул&amp;shy;туу ишинде атеисттик идеологиянын таасири м-н диндик мазмундагы ырларга көңүл бурул&amp;shy;бай, көптөгөн материалдар эл эсинен чыгып, кийинки муундарга жетпей калды. Алгачкы адамдар табиятка түздөн-түз көз каранды бол&amp;shy;гондуктан, ага жүгүнүү, баш ийип сурануу ар&amp;shy;кылуу колдоо, ырайым алууга умтулушкан. Ошондуктан фетишизм, анимизм, тотемизм ише&amp;shy;ниминдеги байыркы адамдар сөздүн керемет күчүнө ишенип, ал аркылуу жаратылыштагы бардык нерселердин, кубулуштардын рухуна, ээсине таасир этип, аны адам өз эркине багын&amp;shy;дырып, көндүрүп ала алат деген баёо түшүнүктө болгон. Жаратылыштагы кубулуштарды, объек&amp;shy;тилерди адаттан тышкары жогорку күчкө ээ кылган мындай магиялык азгырма диний кал&amp;shy;дыктардын көптөгөн түрү кыргыздарда ж-а алар&amp;shy;га тектеш, жогоруда аталган Сибирдеги түрк эл&amp;shy;деринде кийинки мезгилдерге чейин сакталып калган. Ислам дининин кыргыздарга тарай баш&amp;shy;ташы менен мурдагы фетишизм, анимизм, то&amp;shy;темизм, шаманизм ишенимдеринин негизинде пайда болгон ырлардын ордун мусулман ыйык&amp;shy;тары – Кыдыр Ильяс, Сулайман сыяктуу пай&amp;shy;гамбарлар, кудай (Алла) ж. б. ээлей баштады. Жер-жерлерде бала окутуу м-н гана чектелбес&amp;shy;тен, ар бир тойдо, ашта турмушта пайдаланыл&amp;shy;ган майда-барат салттарга чейин диндик мүнөз берүүгө аракет кылышып, ага арналган ырлар&amp;shy;дын бирден-бир булагы болгон курандын жобо&amp;shy;лорун, аяттарын пайдаланышып, Дин ырларын көбүн&amp;shy;чө молдолор чыгарышкан. Ислам дининин му&amp;shy;сулман элдерине таралышы м-н Курандын сүрөөлөрү, аяттары жөнөкөй түшүнүктөгү элдерге терең мистикалык, догмалык мааниде чечмеле&amp;shy;нип, бир жагынан күндөлүк турмушта колдо&amp;shy;нуучу эреже катары, экинчи жагынан саясий идеологиялык күчкө айланган. Кыргыз фольклорунда ислам динине байланышкан идеялар макал&amp;shy;ылакаптарда, табышмактарда, уламыш, леген&amp;shy;даларда, тарыхый даректерде, санжыраларда, жөө жомоктордо, лирикалык ырларда ж-а эпос&amp;shy;тук чыгармаларда аралашкан, синтездешкен түрүндө арбын учурайт. Кыргыз фольклорунда кездешкен Дин ырлары лирикалык түрдүн  бир жан&amp;shy;рын түзгөнү м</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">н, жетик көркөмдүккө өсүп жет&amp;shy;кен эмес. Алар негизинен элдик салт ырлары&amp;shy;нын нугунда өнүккөн. Нукура ислам дининин көз караштарын чагылдырган чыгармалар кыр&amp;shy;гыз фольклорунда </ins>башка <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">лирикалык ырларга салыштырганда элдик түрү анча катуу өнүкпөй, айрым кат-сабаты жоюлган адамдардын гана чыгармачылыгында учурайт. Бул чыгармалардын лек&amp;shy;сикасында динге байланышкан араб, фарсы тилиндеги терминдер жыш колдонулуп, грамматикалык жагынан чагатай тилине жакындаштырылып, муун өлчөмдөрү кыргыздын салттык ырларын&amp;shy;дагыдай 7–8 муундан эмес, жазма адабияттын таа&amp;shy;сиринен улам, көбүнчө 11 муундуу ыр түзүлүш&amp;shy;төрү мүнөздүү. Кыргыз фольклорунда ислам идеологиясын чыныгы поэтикалык деңгээлге көтөргөн, өзүнчө салттык ырга айланган үлгү&amp;shy;лөрү кыргыздар жашаган бардык аймакка та&amp;shy;рап, көп варианттуулукка ээ.</ins></div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>өзүнчө бурмаланып баяндалган. Кыргыз элдик оозеки <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чыг-лыгында </del>жалпы эле дүйнө элдери&amp;shy;нин фольклорундагыдай <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Д. ы. </del>өзгөчө орунду ээлейт. Анткени, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Д. ы-нын </del>түпкү жаралышына адамзаттын байыркы баёо «балалык» мезгилинде дүйнөнү миф аркылуу кабылдоосу түрткү бол&amp;shy;гон. Ал эми миф алгачкы учурда поэтикалык</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чыг-лыктын</del>, адепки динди ж-а курчап турган дүйнөнү таанып-билүүнүн илимге чейинки көз караштарынын синкреттик биримдигинен түзүл&amp;shy;гөндүгү маалым. Элдик оозеки <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чыг-лыктын </del>баш&amp;shy;ка түрлөрүнөн айырмаланган <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Д. ы-нан </del>бир эле учурда поэтикалык чыг-лыктын өзүнөн башка да алгачкы адамдардын диндик, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">филос. </del>көз ка&amp;shy;раштарынын элементтерин табууга болот. Ошол эле учурда <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Д. ы-н </del>салыштыра карай келгенде, ал ырларды жараткан эл кандай тарыхый доор&amp;shy;лорду башынан өткөргөндүгү туурасында маа&amp;shy;лымат алууга шарт түзүлөт. Ушуга байланыш&amp;shy;туу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Д. ы. </del>байыркы элдин поэтикалык <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чыг-лы</del>&amp;shy;гын, динин, философиясын, тарыхын изилдөөдө табылгыс булак болуп бере алат. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Д</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ы</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">нын </del>эл&amp;shy;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дик </del>оозеки <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чыг</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">лыктын </del>башка <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түрлөрүнөн дагы</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бир өзгөчөлүгү – аларды аткарууда кандайдыр бир турмуштук шарт, себеп түрткү болот ж-а ошого ылайыкташкан ырым-жырым, жөрөлгө&amp;shy;лөр аткарылып жаткан учурда ырдалат. Айрым Д. ы-нын өздөрүнө таандык байыртадан келе жаткан салттык обондору ж-а атайы адистешкен аткаруучулары да бар. Кыргыз элинин Д. ы-нын көбүндө диндин алгачкы формаларына таандык ишенимдер сакталып, алардын мазмуну, кээ биринин аткарылыш жөрөлгөсү, ырым-жыры&amp;shy;мы азыр коңшулаш жашаган О. Азиядагы эл&amp;shy;дердин диний түшүнүктөрүнө, салттарына ка&amp;shy;раганда Сибирдеги түрк тилдүү якут, алтайлык, хакас, шор, туба элдеринин азыркыга чейин сак&amp;shy;талган салттык дин ишенимдери, жөрөлгөлөрү м-н өтө жакын, бир типтүү. Элдик ырларда сак&amp;shy;талган байыркы диний жөрөлгөлөргө караган&amp;shy;да, кыргыздар фетишизм, анимизм, тотемизм ишенимдеринде болуп келишкен. Жогоруда атал&amp;shy;ган диндер бири-бири м-н жуурулушуп, алар&amp;shy;дын айрым элементтери кыргыздардын каада&amp;shy;салттарында, а. и. диндик ырым-жырым, жө&amp;shy;рөлгөлөрүндө ыр же айтым түрүндө рудимент катары өз издерин күнү бүгүнкүгө чейин сактап келет. Сов. доордун алгачкы учурунда элдик оозеки чыг-лыкты эл арасынан жазып чогул&amp;shy;туу ишинде атеисттик идеологиянын таасири м-н диндик мазмундагы ырларга көңүл бурул&amp;shy;бай, көптөгөн материалдар эл эсинен чыгып, кийинки муундарга жетпей калды. Алгачкы адамдар табиятка түздөн-түз көз каранды бол&amp;shy;гондуктан, ага жүгүнүү, баш ийип сурануу ар&amp;shy;кылуу колдоо, ырайым алууга умтулушкан. Ошондуктан фетишизм, анимизм, тотемизм ише&amp;shy;ниминдеги байыркы адамдар сөздүн керемет күчүнө ишенип, ал аркылуу жаратылыштагы бардык нерселердин, кубулуштардын рухуна, ээсине таасир этип, аны адам өз эркине багын&amp;shy;дырып, көндүрүп ала алат деген баёо түшүнүктө болгон. Жаратылыштагы кубулуштарды, объек&amp;shy;тилерди адаттан тышкары жогорку күчкө ээ кылган мындай магиялык азгырма диний кал&amp;shy;дыктардын көптөгөн түрү кыргыздарда ж-а алар&amp;shy;га тектеш, жогоруда аталган Сибирдеги түрк эл&amp;shy;деринде кийинки мезгилдерге чейин сакталып калган. Ислам дининин кыргыздарга тарай баш&amp;shy;ташы менен мурдагы фетишизм, анимизм, то&amp;shy;темизм, шаманизм ишенимдеринин негизинде пайда болгон ырлардын ордун мусулман ыйык&amp;shy;тары – Кыдыр Ильяс, Сулайман сыяктуу пай&amp;shy;гамбарлар, кудай (Алла) ж. б. ээлей баштады. Жер-жерлерде бала окутуу м-н гана чектелбес&amp;shy;тен, ар бир тойдо, ашта турмушта пайдаланыл&amp;shy;ган майда-барат салттарга чейин диндик мүнөз берүүгө аракет кылышып, ага арналган ырлар&amp;shy;дын бирден-бир булагы болгон курандын жобо&amp;shy;лорун, аяттарын пайдаланышып, Д. ы-н көбүн&amp;shy;чө молдолор чыгарышкан. Ислам дининин му&amp;shy;сулман элдерине таралышы м-н Курандынсүрөөлөрү, аяттары жөнөкөй түшүнүктөгү элдерге терең мистикалык, догмалык мааниде чечмеле&amp;shy;нип, бир жагынан күндөлүк турмушта колдо&amp;shy;нуучу эреже катары, экинчи жагынан саясий идеол</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">күчкө айланган</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кыргыз фольклорунда ислам динине байланышкан идеялар макал&amp;shy;ылакаптарда, табышмактарда, уламыш, леген&amp;shy;даларда, тарыхый даректерде, санжыраларда, жөө жомоктордо, лирикалык ырларда ж-а эпос&amp;shy;тук чыгармаларда аралашкан, синтездешкен түрүндө арбын учурайт</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кыргыз фольклорунда кездешкен Д</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ы</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">лирикалык түрдүн бир жан&amp;shy;рын түзгөнү м-н</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жетик көркөмдүккө өсүп жет&amp;shy</del>;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кен эмес</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Алар негизинен элдик салт </del>ырлары<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">&amp;shy;нын нугунда өнүккөн. Нукура ислам дининин көз караштарын чагылдырган чыгармалар кыр&amp;shy;гыз фольклорунда башка лирикалык ырларга салыштырганда элдик түрү анча катуу өнүкпөй, айрым кат-сабаты жоюлган адамдардын гана</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ад</ins>.<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">: ''Вайнштейн С</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">И</ins>.<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'' Тувинское шаманство</ins>. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">М</ins>., <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">1964</ins>; <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">''Мукасов М</ins>.<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">'' Дин жана арман </ins>ырлары. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б</ins>., <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2001</ins>.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">чыг-лыгында учурайт. Бул чыгармалардын лек&amp;shy;сикасында динге байланышкан араб, фарсы тилиндеги терминдер жыш колдонулуп, грамм</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жагынан чагатай тилине жакындаштырылып, муун өлчөмдөрү кыргыздын салттык ырларын&amp;shy;дагыдай 7–8 муундан эмес, жазма ад-ттын таа&amp;shy;сиринен улам, көбүнчө 11 муундуу ыр түзүлүш&amp;shy;төрү мүнөздүү</del>. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кыргыз фольклорунда ислам идеологиясын чыныгы поэтикалык деңгээлге көтөргөн, өзүнчө салттык ырга айланган үлгү&amp;shy;лөрү кыргыздар жашаган бардык аймакка та&amp;shy;рап</del>, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">көп варианттуулукка ээ</del>.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ад.: ''Вайнштейн С. И.'' Тувинское шаманство. М., 1964; ''Мукасов М.'' Дин жана арман ырлары. Б., 2001.</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;М. Мукасов.&#039;&#039; [[Категория:3-том, 86-170 бб]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;М. Мукасов.&#039;&#039; [[Категория:3-том, 86-170 бб]]</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr> </table>

Temirkan http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%94%D0%98%D0%9D_%D0%AB%D0%A0%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=19624&oldid=prev 2025-04-04T10:41:01Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <tr class="diff-title" lang="ky"> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td> <td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">10:41, 4 Апрель (Чын куран) 2025 -деги абалы</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div> </td></tr></table>

vol3_>KadyrM http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%94%D0%98%D0%9D_%D0%AB%D0%A0%D0%9B%D0%90%D0%A0%D0%AB&diff=19625&oldid=prev 2025-04-04T04:59:50Z

<p>1 версия</p> <p><b>Жаңы барак</b></p><div>&#039;&#039;&#039;ДИН ЫРЛАРЫ&#039;&#039;&#039; – диний мазмундагы ырлар; элдик оозеки чыг-лыктын бир түрү. Д. ы-нын сюжети негизинен диний китептердин булакта&amp;shy;рынан (Библия, чиркөө гимндери, Куран, ди&amp;shy;ний легендалар ж-а апокрифтер) турат. Д. ы-н дубана, сокурлар муз. аспаптын коштоосунда ырдаган. Орус фольклорунда Д. ы. 15-к-дан бел&amp;shy;гилүү. Айрыкча 17-к-дан тартып диний эски ырым-жырымды жактоочулар м-н сектанттар арасында кеңири тараган. Д. ы-нда тарыхый окуялар, элдин жакшылык ж-а адилеттик, дүй&amp;shy;нөнүн жаралышы ж. б. ж-дөгү ой жүгүртүүлөрү<br /> өзүнчө бурмаланып баяндалган. Кыргыз элдик оозеки чыг-лыгында жалпы эле дүйнө элдери&amp;shy;нин фольклорундагыдай Д. ы. өзгөчө орунду ээлейт. Анткени, Д. ы-нын түпкү жаралышына адамзаттын байыркы баёо «балалык» мезгилинде дүйнөнү миф аркылуу кабылдоосу түрткү бол&amp;shy;гон. Ал эми миф алгачкы учурда поэтикалык<br /> чыг-лыктын, адепки динди ж-а курчап турган дүйнөнү таанып-билүүнүн илимге чейинки көз караштарынын синкреттик биримдигинен түзүл&amp;shy;гөндүгү маалым. Элдик оозеки чыг-лыктын баш&amp;shy;ка түрлөрүнөн айырмаланган Д. ы-нан бир эле учурда поэтикалык чыг-лыктын өзүнөн башка да алгачкы адамдардын диндик, филос. көз ка&amp;shy;раштарынын элементтерин табууга болот. Ошол эле учурда Д. ы-н салыштыра карай келгенде, ал ырларды жараткан эл кандай тарыхый доор&amp;shy;лорду башынан өткөргөндүгү туурасында маа&amp;shy;лымат алууга шарт түзүлөт. Ушуга байланыш&amp;shy;туу Д. ы. байыркы элдин поэтикалык чыг-лы&amp;shy;гын, динин, философиясын, тарыхын изилдөөдө табылгыс булак болуп бере алат. Д. ы-нын эл&amp;shy;дик оозеки чыг-лыктын башка түрлөрүнөн дагы<br /> <br /> бир өзгөчөлүгү – аларды аткарууда кандайдыр бир турмуштук шарт, себеп түрткү болот ж-а ошого ылайыкташкан ырым-жырым, жөрөлгө&amp;shy;лөр аткарылып жаткан учурда ырдалат. Айрым Д. ы-нын өздөрүнө таандык байыртадан келе жаткан салттык обондору ж-а атайы адистешкен аткаруучулары да бар. Кыргыз элинин Д. ы-нын көбүндө диндин алгачкы формаларына таандык ишенимдер сакталып, алардын мазмуну, кээ биринин аткарылыш жөрөлгөсү, ырым-жыры&amp;shy;мы азыр коңшулаш жашаган О. Азиядагы эл&amp;shy;дердин диний түшүнүктөрүнө, салттарына ка&amp;shy;раганда Сибирдеги түрк тилдүү якут, алтайлык, хакас, шор, туба элдеринин азыркыга чейин сак&amp;shy;талган салттык дин ишенимдери, жөрөлгөлөрү м-н өтө жакын, бир типтүү. Элдик ырларда сак&amp;shy;талган байыркы диний жөрөлгөлөргө караган&amp;shy;да, кыргыздар фетишизм, анимизм, тотемизм ишенимдеринде болуп келишкен. Жогоруда атал&amp;shy;ган диндер бири-бири м-н жуурулушуп, алар&amp;shy;дын айрым элементтери кыргыздардын каада&amp;shy;салттарында, а. и. диндик ырым-жырым, жө&amp;shy;рөлгөлөрүндө ыр же айтым түрүндө рудимент катары өз издерин күнү бүгүнкүгө чейин сактап келет. Сов. доордун алгачкы учурунда элдик оозеки чыг-лыкты эл арасынан жазып чогул&amp;shy;туу ишинде атеисттик идеологиянын таасири м-н диндик мазмундагы ырларга көңүл бурул&amp;shy;бай, көптөгөн материалдар эл эсинен чыгып, кийинки муундарга жетпей калды. Алгачкы адамдар табиятка түздөн-түз көз каранды бол&amp;shy;гондуктан, ага жүгүнүү, баш ийип сурануу ар&amp;shy;кылуу колдоо, ырайым алууга умтулушкан. Ошондуктан фетишизм, анимизм, тотемизм ише&amp;shy;ниминдеги байыркы адамдар сөздүн керемет күчүнө ишенип, ал аркылуу жаратылыштагы бардык нерселердин, кубулуштардын рухуна, ээсине таасир этип, аны адам өз эркине багын&amp;shy;дырып, көндүрүп ала алат деген баёо түшүнүктө болгон. Жаратылыштагы кубулуштарды, объек&amp;shy;тилерди адаттан тышкары жогорку күчкө ээ кылган мындай магиялык азгырма диний кал&amp;shy;дыктардын көптөгөн түрү кыргыздарда ж-а алар&amp;shy;га тектеш, жогоруда аталган Сибирдеги түрк эл&amp;shy;деринде кийинки мезгилдерге чейин сакталып калган. Ислам дининин кыргыздарга тарай баш&amp;shy;ташы менен мурдагы фетишизм, анимизм, то&amp;shy;темизм, шаманизм ишенимдеринин негизинде пайда болгон ырлардын ордун мусулман ыйык&amp;shy;тары – Кыдыр Ильяс, Сулайман сыяктуу пай&amp;shy;гамбарлар, кудай (Алла) ж. б. ээлей баштады. Жер-жерлерде бала окутуу м-н гана чектелбес&amp;shy;тен, ар бир тойдо, ашта турмушта пайдаланыл&amp;shy;ган майда-барат салттарга чейин диндик мүнөз берүүгө аракет кылышып, ага арналган ырлар&amp;shy;дын бирден-бир булагы болгон курандын жобо&amp;shy;лорун, аяттарын пайдаланышып, Д. ы-н көбүн&amp;shy;чө молдолор чыгарышкан. Ислам дининин му&amp;shy;сулман элдерине таралышы м-н Курандынсүрөөлөрү, аяттары жөнөкөй түшүнүктөгү элдерге терең мистикалык, догмалык мааниде чечмеле&amp;shy;нип, бир жагынан күндөлүк турмушта колдо&amp;shy;нуучу эреже катары, экинчи жагынан саясий идеол. күчкө айланган. Кыргыз фольклорунда ислам динине байланышкан идеялар макал&amp;shy;ылакаптарда, табышмактарда, уламыш, леген&amp;shy;даларда, тарыхый даректерде, санжыраларда, жөө жомоктордо, лирикалык ырларда ж-а эпос&amp;shy;тук чыгармаларда аралашкан, синтездешкен түрүндө арбын учурайт. Кыргыз фольклорунда кездешкен Д. ы. лирикалык түрдүн бир жан&amp;shy;рын түзгөнү м-н, жетик көркөмдүккө өсүп жет&amp;shy;кен эмес. Алар негизинен элдик салт ырлары&amp;shy;нын нугунда өнүккөн. Нукура ислам дининин көз караштарын чагылдырган чыгармалар кыр&amp;shy;гыз фольклорунда башка лирикалык ырларга салыштырганда элдик түрү анча катуу өнүкпөй, айрым кат-сабаты жоюлган адамдардын гана<br /> чыг-лыгында учурайт. Бул чыгармалардын лек&amp;shy;сикасында динге байланышкан араб, фарсы тилиндеги терминдер жыш колдонулуп, грамм. жагынан чагатай тилине жакындаштырылып, муун өлчөмдөрү кыргыздын салттык ырларын&amp;shy;дагыдай 7–8 муундан эмес, жазма ад-ттын таа&amp;shy;сиринен улам, көбүнчө 11 муундуу ыр түзүлүш&amp;shy;төрү мүнөздүү. Кыргыз фольклорунда ислам идеологиясын чыныгы поэтикалык деңгээлге көтөргөн, өзүнчө салттык ырга айланган үлгү&amp;shy;лөрү кыргыздар жашаган бардык аймакка та&amp;shy;рап, көп варианттуулукка ээ.<br /> <br /> Ад.: &#039;&#039;Вайнштейн С. И.&#039;&#039; Тувинское шаманство. М., 1964; &#039;&#039;Мукасов М.&#039;&#039; Дин жана арман ырлары. Б., 2001.<br /> &#039;&#039;М. Мукасов.&#039;&#039; [[Категория:3-том, 86-170 бб]]<br /> </div>

Kadyrm