ЕНИСЕЙ - Түзөтүүлөр тарыхы

Begay, 04:21, 25 Декабрь (Бештин айы) 2025 карата

2025-12-25T04:21:48Z

← Мурунку нускасы		04:21, 25 Декабрь (Бештин айы) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''ЕНИСЕ́Й , '''(эвенкиче Иоанеси, сөзмө сөз – чоӊ		'''ЕНИСЕ́Й , '''(эвенкиче Иоанеси, сөзмө сөз – чоӊ суу, дарыя маанисинде) – Азиядагы суусу мол эӊ ири дарыялардын бири. Россиянын Краснояр крайында, жогорку агымы Тувада. Негизинен Батыш жана Чыгыш Сибирди бөлүп, түндүктү карай агат да, Кара (Карск) деӊизинин Енисей булуӊуна куят. Чоӊ Енисей (Бий-Хем) менен Кичи Енисейдин (Ка-Хем) кошулушунан түзүлөт. Узундугу 3487 ''км'' (Кичи Енисейдин башталышынан 4102 ''км'', Чоӊ Енисейдин башталышынан 4092 ''км''), алабынын аянты 2580 миӊ ''км''<sup>2</sup>. Тува ойдуӊу аркылуу аккан бөлүгүндө Жогорку Енисей (Улуг-Хем) деп аталат. Батыш жана Чыгыш Саяндан өткөндөн кийин Батыш Сибирь түздүгү менен Орто Сибирь бөксө тоосунун чек арасы боюнча агат. Енисей токол тоосунун тармактарында Казачье жана Осина босоголорун пайда кылат. Төмөнкү агымында салааларга бөлүнүп, нугунун жазылыгы 15–20 ''км''ге жетет, тереӊдиги 15 ''м''ден кем эмес. Енисей негизинен кардын эриген суусунан (83%) куралат; куралышындагы жамгыр суусунун үлүшү 8%, жер астындагы суунуку 9%. Негизги куймалары: Туба, Кан, Ангара, Таштуу Тунгуска, Төмөнкү Тунгуска, Курейка, Хантайка (оӊ куймалары); Хемчик, Абакан, Турухан, Кичи жана Чоӊ Хета, Танама (сол куймалары) ж. б. Суусунун көп жылдык орточо чыгымы Игарка шаары тушта 18 500 ''м''<sup>3</sup>/''сек'', эӊ көбү 132 000 ''м''<sup>3</sup>/''сек'', эӊ азы 5210 ''м''<sup>3</sup>/''сек.'' Агымынын жылдык орточо көлөмү 584 ''км''<sup>3</sup>, Енисей булуӊуна куярда 625 ''км''<sup>3</sup>. Енисейдин көп бөлүгүндө жазында суусу кирип, жайында ташкындайт; жогорку агымында жаз, жай мезгилдеринде кирет. Жайкы межень август – октябрга, кышкысы ноябрь – апрелге туура келет. Октябрь – ноябрдан майдын аягы – июндун башына чейин муз каптап жатат. Дарыя суусунун режимин теске салууда Енисейде жана анын куймаларында курулган Саян-Шушь, Краснояр (Енисейдин өзүндө), Иркут, Братск, Усть-Илим (Ангарада), Хантай, Курейка сыяктуу ГЭСтердин, суу сактагычтардын мааниси зор. Саяногорск
	суу, дарыя маанисинде) – Азиядагы суусу мол эӊ ири дарыялардын бири. Россиянын Краснояр крайында, жогорку агымы Тувада. Негизинен Батыш ~~ж-а~~ Чыгыш Сибирди бөлүп, түндүктү карай агат да, Кара (Карск) деӊизинин Енисей булуӊуна куят. Чоӊ Енисей (Бий-Хем) ~~м-н~~ Кичи Енисейдин (Ка-Хем) кошулушунан түзүлөт. Узундугу 3487 ''км'' (Кичи Енисейдин башталышынан 4102 ''км'', Чоӊ Енисейдин башталышынан 4092 ''км''), алабынын аянты 2580 миӊ ''км''<sup>2</sup>. Тува ойдуӊу аркылуу аккан бөлүгүндө Жогорку Енисей (Улуг-Хем) деп аталат. Батыш ~~ж-а~~ Чыгыш Саяндан өткөндөн кийин Батыш Сибирь түздүгү ~~м-н~~ Орто Сибирь бөксө тоосунун чек арасы боюнча агат. Енисей токол тоосунун тармактарында Казачье ~~ж-а~~ Осина босоголорун пайда кылат. Төмөнкү агымында салааларга бөлүнүп, нугунун жазылыгы 15–20 ''км''ге жетет, тереӊдиги 15 ''м''ден кем эмес. Енисей негизинен кардын эриген суусунан (83%) куралат; куралышындагы жамгыр суусунун үлүшү 8%, жер астындагы суунуку 9%. Негизги куймалары: Туба, Кан, Ангара, Таштуу Тунгуска, Төмөнкү Тунгуска, Курейка, Хантайка (оӊ куймалары); Хемчик, Абакан, Турухан, Кичи ~~ж-а~~ Чоӊ Хета, Танама (сол куймалары) ж. б. Суусунун көп жылдык орточо чыгымы Игарка шаары тушта 18 500 ''м''<sup>3</sup>/''сек'', эӊ көбү 132 000 ''м''<sup>3</sup>/''сек'', эӊ азы 5210 ''м''<sup>3</sup>/''сек.'' Агымынын жылдык орточо көлөмү 584 ''км''<sup>3</sup>, Енисей булуӊуна куярда 625 ''км''<sup>3</sup>. Енисейдин көп бөлүгүндө жазында суусу кирип, жайында ташкындайт; жогорку агымында жаз, жай мезгилдеринде кирет. Жайкы межень август – октябрга, кышкысы ноябрь – апрелге туура келет. Октябрь – ноябрдан майдын аягы – июндун башына чейин муз каптап жатат. Дарыя суусунун режимин теске салууда Енисейде жана анын куймаларында курулган Саян-Шушь, Краснояр (Енисейдин өзүндө), Иркут, Братск, Усть-Илим (Ангарада), Хантай, Курейка сыяктуу ГЭСтердин, суу сактагычтардын мааниси зор. Саяногорск

	[[File:ЕНИСЕЙ42.png \| thumb \| Енисей ~~д-нын~~ жогорку агымы. Тува.]] шаарынан баштап кеме туруктуу каттайт. Кемелерди төмөнкү бьефтен Краснояр суу сактагычына		[[File:ЕНИСЕЙ42.png \| thumb \| Енисей дарыясынын жогорку агымы. Тува.]] шаарынан баштап кеме туруктуу каттайт. Кемелерди төмөнкү бьефтен Краснояр суу сактагычына
	өткөрүү ~~ж-а~~ андан кайра жөнөтүү үчүн кеме көтөргүч курулган. Деӊиз кемелери Игаркага чейин бара алат. Енисейдин жээгинде Шушь Токою улуттук паркы, Саян-Шушь, Столбы коруктары бар. Боюндагы ири шаарлары, порттору: Кызыл, Саяногорск, Минусинск, Абакан, Дивногорск, Красноярск, Лесосибирск, Енисейск, Игарка, Дудинка. Енисейдин жогорку агымында – Минуса ойдуӊунда кыргыздар жашагандыгы алгач ~~б. з. ч.~~ 3–1-кылымдардагы Кытай булактарында эскерилет, к. ''Енисей кыргыздары'' макаласын.		өткөрүү жана андан кайра жөнөтүү үчүн кеме көтөргүч курулган. Деӊиз кемелери Игаркага чейин бара алат. Енисейдин жээгинде Шушь Токою улуттук паркы, Саян-Шушь, Столбы коруктары бар. Боюндагы ири шаарлары, порттору: Кызыл, Саяногорск, Минусинск, Абакан, Дивногорск, Красноярск, Лесосибирск, Енисейск, Игарка, Дудинка. Енисейдин жогорку агымында – Минуса ойдуӊунда кыргыздар жашагандыгы алгач биздин заманга чейин 3–1-кылымдардагы Кытай булактарында эскерилет, к. ''Енисей кыргыздары'' макаласын.

	Ад.: ''Антонов В. С.'' Енисей. Гидролого-навигационный очерк. Л., 1962; ''Михайлов В. Н.'' Исследования водного и руслового режимов устьевой области Енисея // Географические аспекты исследований и использование водных ресурсов в СССР. М., 1982; ''Вуглинский В. С.'' Водные ресурсы и водный баланс крупных водохранилищ СССР. Л., 1991.		Ад.: ''Антонов В. С.'' Енисей. Гидролого-навигационный очерк. Л., 1962; ''Михайлов В. Н.'' Исследования водного и руслового режимов устьевой области Енисея // Географические аспекты исследований и использование водных ресурсов в СССР. М., 1982; ''Вуглинский В. С.'' Водные ресурсы и водный баланс крупных водохранилищ СССР. Л., 1991.

Temirkan, 07:58, 25 Апрель (Чын куран) 2025 карата

2025-04-25T07:58:16Z

← Мурунку нускасы		07:58, 25 Апрель (Чын куран) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''ЕНИСЕ́Й , '''(эвенкиче Иоанеси, сөзмө сөз – чоӊ		'''ЕНИСЕ́Й , '''(эвенкиче Иоанеси, сөзмө сөз – чоӊ
	суу, дарыя маанисинде) – Азиядагы суусу мол эӊ ири дарыялардын бири. Россиянын Краснояр крайында, жогорку агымы Тувада. Негизинен Батыш ж-а Чыгыш Сибирди бөлүп, түндүктү карай агат да, Кара (Карск) деӊизинин Енисей булуӊуна куят. Чоӊ Е. (Бий-Хем) м-н Кичи ~~Е-дин~~ (Ка-Хем) кошулушунан түзүлөт. ~~Уз.~~ 3487 ''км'' (Кичи ~~Е-дин~~ башталышынан 4102 ''км'', Чоӊ Енисейдин башталышынан 4092 ''км''), алабынын аянты 2580 миӊ ''км''<sup>2</sup>. Тува ойдуӊу аркылуу аккан бөлүгүндө Жогорку Е. (Улуг-Хем) деп аталат. Батыш ж-а Чыгыш Саяндан өткөндөн кийин Батыш Сибирь түздүгү м-н Орто Сибирь бөксө тоосунун чек арасы ~~б-ча~~ агат. Енисей токол тоосунун тармактарында Казачье ж-а Осина босоголорун пайда кылат. Төмөнкү агымында салааларга бөлүнүп, нугунун жазылыгы 15–20 ''км''ге жетет, тереӊдиги 15 ''м''ден кем эмес. Е. негизинен кардын эриген суусунан (83 %) куралат; куралышындагы жамгыр суусунун үлүшү 8%, жер астындагы суунуку 9%. Негизги куймалары: Туба, Кан, Ангара, Таштуу Тунгуска, Төмөнкү Тунгуска, Курейка, Хантайка (оӊ куймалары); Хемчик, Абакан, Турухан, Кичи ж-а		суу, дарыя маанисинде) – Азиядагы суусу мол эӊ ири дарыялардын бири. Россиянын Краснояр крайында, жогорку агымы Тувада. Негизинен Батыш ж-а Чыгыш Сибирди бөлүп, түндүктү карай агат да, Кара (Карск) деӊизинин Енисей булуӊуна куят. Чоӊ Енисей (Бий-Хем) м-н Кичи Енисейдин (Ка-Хем) кошулушунан түзүлөт. Узундугу 3487 ''км'' (Кичи Енисейдин башталышынан 4102 ''км'', Чоӊ Енисейдин башталышынан 4092 ''км''), алабынын аянты 2580 миӊ ''км''<sup>2</sup>. Тува ойдуӊу аркылуу аккан бөлүгүндө Жогорку Енисей (Улуг-Хем) деп аталат. Батыш ж-а Чыгыш Саяндан өткөндөн кийин Батыш Сибирь түздүгү м-н Орто Сибирь бөксө тоосунун чек арасы боюнча агат. Енисей токол тоосунун тармактарында Казачье ж-а Осина босоголорун пайда кылат. Төмөнкү агымында салааларга бөлүнүп, нугунун жазылыгы 15–20 ''км''ге жетет, тереӊдиги 15 ''м''ден кем эмес. Енисей негизинен кардын эриген суусунан (83%) куралат; куралышындагы жамгыр суусунун үлүшү 8%, жер астындагы суунуку 9%. Негизги куймалары: Туба, Кан, Ангара, Таштуу Тунгуска, Төмөнкү Тунгуска, Курейка, Хантайка (оӊ куймалары); Хемчик, Абакан, Турухан, Кичи ж-а Чоӊ Хета, Танама (сол куймалары) ж. б. Суусунун көп жылдык орточо чыгымы Игарка шаары тушта 18 500 ''м''<sup>3</sup>/''сек'', эӊ көбү 132 000 ''м''<sup>3</sup>/''сек'', эӊ азы 5210 ''м''<sup>3</sup>/''сек.'' Агымынын жылдык орточо көлөмү 584 ''км''<sup>3</sup>, Енисей булуӊуна куярда 625 ''км''<sup>3</sup>. Енисейдин көп бөлүгүндө жазында суусу кирип, жайында ташкындайт; жогорку агымында жаз, жай мезгилдеринде кирет. Жайкы межень август – октябрга, кышкысы ноябрь – апрелге туура келет. Октябрь – ноябрдан майдын аягы – июндун башына чейин муз каптап жатат. Дарыя суусунун режимин теске салууда Енисейде жана анын куймаларында курулган Саян-Шушь, Краснояр (Енисейдин өзүндө), Иркут, Братск, Усть-Илим (Ангарада), Хантай, Курейка сыяктуу ГЭСтердин, суу сактагычтардын мааниси зор. Саяногорск
	Чоӊ Хета, Танама (сол куймалары) ж. б. Суусунун көп жылдык ~~орт.~~ чыгымы Игарка ш. тушта 18 500 ''м''<sup>3</sup>/''сек'', эӊ көбү 132 000 ''м''<sup>3</sup>/''сек'', эӊ азы 5210 ''м''<sup>3</sup>/''сек.'' Агымынын жылдык ~~орт.~~ көлөмү 584 ''км''<sup>3</sup>, Енисей булуӊуна куярда 625 ''км''<sup>3</sup>. ~~Е-дин~~ көп бөлүгүндө жазында суусу кирип, жайында ташкындайт; жогорку агымында жаз, жай мезгилдеринде кирет. Жайкы межень август – октябрга, кышкысы ноябрь – апрелге туура келет. Октябрь – ноябрдан майдын аягы – июндун башына чейин муз каптап жатат. Дарыя суусунун режимин теске салууда ~~Е-де~~ жана анын куймаларында курулган Саян-Шушь, Краснояр (~~Е-дин~~ өзүндө), Иркут, Братск, Усть-Илим (Ангарада), Хантай, Курейка сыяктуу ГЭСтердин, суу сактагычтардын мааниси зор. Саяногорск
	~~14–133~~

	[[File:ЕНИСЕЙ42.png \| thumb \| Енисей д-нын жогорку агымы. Тува.]] ~~ш-нан~~ баштап кеме туруктуу каттайт. Кемелерди төмөнкү бьефтен Краснояр суу сактагычына		[[File:ЕНИСЕЙ42.png \| thumb \| Енисей д-нын жогорку агымы. Тува.]] шаарынан баштап кеме туруктуу каттайт. Кемелерди төмөнкү бьефтен Краснояр суу сактагычына
	өткөрүү ж-а андан кайра жөнөтүү үчүн кеме көтөргүч курулган. Деӊиз кемелери Игаркага		өткөрүү ж-а андан кайра жөнөтүү үчүн кеме көтөргүч курулган. Деӊиз кемелери Игаркага чейин бара алат. Енисейдин жээгинде Шушь Токою улуттук паркы, Саян-Шушь, Столбы коруктары бар. Боюндагы ири шаарлары, порттору: Кызыл, Саяногорск, Минусинск, Абакан, Дивногорск, Красноярск, Лесосибирск, Енисейск, Игарка, Дудинка. Енисейдин жогорку агымында – Минуса ойдуӊунда кыргыздар жашагандыгы алгач б. з. ч. 3–1-кылымдардагы Кытай булактарында эскерилет, к. ''Енисей кыргыздары'' макаласын.
	чейин бара алат. ~~Е-дин~~ жээгинде Шушь Токою улуттук паркы, Саян-Шушь, Столбы коруктары бар. Боюндагы ири шаарлары, порттору: Кызыл, Саяногорск, Минусинск, Абакан, Дивногорск, Красноярск, Лесосибирск, Енисейск, Игарка, Дудинка. ~~Е-дин~~ жогорку агымында – Минуса ойдуӊунда кыргыздар жашагандыгы алгач б. з. ч. 3–1-~~к-дагы~~ Кытай булактарында эскерилет, к. ''Енисей кыргыздары'' макаласын.

	Ад.: ''Антонов В. С.'' Енисей. Гидролого-навигационный очерк. Л., 1962; ''Михайлов В. Н.'' Исследования водного и руслового режимов устьевой области Енисея		Ад.: ''Антонов В. С.'' Енисей. Гидролого-навигационный очерк. Л., 1962; ''Михайлов В. Н.'' Исследования водного и руслового режимов устьевой области Енисея // Географические аспекты исследований и использование водных ресурсов в СССР. М., 1982; ''Вуглинский В. С.'' Водные ресурсы и водный баланс крупных водохранилищ СССР. Л., 1991.
	// Географические аспекты исследований и использование водных ресурсов в СССР. М., 1982; ''Вуглинский В. С.'' Водные ресурсы и водный баланс крупных водохранилищ СССР. Л., 1991. ~~''Ө. Бараталиев.'' [[Категория:3-том, 172-214 бб]]~~

			''Ө. Бараталиев.''
			[[Категория:3-том, 172-214 бб]]

vol3>KadyrM, 08:44, 19 Апрель (Чын куран) 2025 карата

2025-04-19T08:44:35Z

← Мурунку нускасы	08:44, 19 Апрель (Чын куран) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

Kadyrm: 1 версия

2025-04-19T07:54:39Z

1 версия

← Мурунку нускасы	07:54, 19 Апрель (Чын куран) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

Kadyrm: 1 версия

2025-04-19T07:35:46Z

1 версия

← Мурунку нускасы	07:35, 19 Апрель (Чын куран) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

vol3>KadyrM, 01:50, 19 Апрель (Чын куран) 2025 карата

2025-04-19T01:50:34Z

Жаңы барак

'''ЕНИСЕ́Й , '''(эвенкиче Иоанеси, сөзмө сөз – чоӊ
суу, дарыя маанисинде) – Азиядагы суусу мол эӊ ири дарыялардын бири. Россиянын Краснояр крайында, жогорку агымы Тувада. Негизинен Батыш ж-а Чыгыш Сибирди бөлүп, түндүктү карай агат да, Кара (Карск) деӊизинин Енисей булуӊуна куят. Чоӊ Е. (Бий-Хем) м-н Кичи Е-дин (Ка-Хем) кошулушунан түзүлөт. Уз. 3487 ''км'' (Кичи Е-дин башталышынан 4102 ''км'', Чоӊ Енисейдин башталышынан 4092 ''км''), алабынын аянты 2580 миӊ ''км''2. Тува ойдуӊу аркылуу аккан бөлүгүндө Жогорку Е. (Улуг-Хем) деп аталат. Батыш ж-а Чыгыш Саяндан өткөндөн кийин Батыш Сибирь түздүгү м-н Орто Сибирь бөксө тоосунун чек арасы б-ча агат. Енисей токол тоосунун тармактарында Казачье ж-а Осина босоголорун пайда кылат. Төмөнкү агымында салааларга бөлүнүп, нугунун жазылыгы 15–20 ''км''ге жетет, тереӊдиги 15 ''м''ден кем эмес. Е. негизинен кардын эриген суусунан (83 %) куралат; куралышындагы жамгыр суусунун үлүшү 8%, жер астындагы суунуку 9%. Негизги куймалары: Туба, Кан, Ангара, Таштуу Тунгуска, Төмөнкү Тунгуска, Курейка, Хантайка (оӊ куймалары); Хемчик, Абакан, Турухан, Кичи ж-а
Чоӊ Хета, Танама (сол куймалары) ж. б. Суусунун көп жылдык орт. чыгымы Игарка ш. тушта 18 500 ''м''3/''сек'', эӊ көбү 132 000 ''м''3/''сек'', эӊ азы 5210 ''м''3/''сек.'' Агымынын жылдык орт. көлөмү 584 ''км''3, Енисей булуӊуна куярда 625 ''км''3. Е-дин көп бөлүгүндө жазында суусу кирип, жайында ташкындайт; жогорку агымында жаз, жай мезгилдеринде кирет. Жайкы межень август – октябрга, кышкысы ноябрь – апрелге туура келет. Октябрь – ноябрдан майдын аягы – июндун башына чейин муз каптап жатат. Дарыя суусунун режимин теске салууда Е-де жана анын куймаларында курулган Саян-Шушь, Краснояр (Е-дин өзүндө), Иркут, Братск, Усть-Илим (Ангарада), Хантай, Курейка сыяктуу ГЭСтердин, суу сактагычтардын мааниси зор. Саяногорск
14–133

[[File:ЕНИСЕЙ42.png | thumb | Енисей д-нын жогорку агымы. Тува.]] ш-нан баштап кеме туруктуу каттайт. Кемелерди төмөнкү бьефтен Краснояр суу сактагычына
өткөрүү ж-а андан кайра жөнөтүү үчүн кеме көтөргүч курулган. Деӊиз кемелери Игаркага
чейин бара алат. Е-дин жээгинде Шушь Токою улуттук паркы, Саян-Шушь, Столбы коруктары бар. Боюндагы ири шаарлары, порттору: Кызыл, Саяногорск, Минусинск, Абакан, Дивногорск, Красноярск, Лесосибирск, Енисейск, Игарка, Дудинка. Е-дин жогорку агымында – Минуса ойдуӊунда кыргыздар жашагандыгы алгач б. з. ч. 3–1-к-дагы Кытай булактарында эскерилет, к. ''Енисей кыргыздары'' макаласын.

Ад.: ''Антонов В. С.'' Енисей. Гидролого-навигационный очерк. Л., 1962; ''Михайлов В. Н.'' Исследования водного и руслового режимов устьевой области Енисея
// Географические аспекты исследований и использование водных ресурсов в СССР. М., 1982; ''Вуглинский В. С.'' Водные ресурсы и водный баланс крупных водохранилищ СССР. Л., 1991. ''Ө. Бараталиев.'' [[Категория:3-том, 172-214 бб]]