ЕНИСЕЙ КЫРГЫЗДАРЫ - Түзөтүүлөр тарыхы

Турганбаев Элебай, 02:27, 7 Август (Баш оона) 2025 карата

2025-08-07T02:27:16Z

← Мурунку нускасы		02:27, 7 Август (Баш оона) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''ЕНИСЕ́Й КЫРГЫЗДАРЫ''' – [[Енисей дарыясы]]нын куймалары жана өрөөндөрү; Минуса ойдуңу, [[Тыва]]дан азыркы [[Красноярск]] шаарына чейинки аймактарды мекендеген түрк тилдүү элдин 6–18-кылымдардагы тарыхый аталышы. Негизинен [[Орхон-Енисей]]деги түрк эстеликтери (кара: [[Күлтегин]]), Тан (618–907) Сун (960–1279) [[династиялар тарыхы]] жана 10–13-кылымдардагы перс(фарси)-араб жазмаларындагы (мис,, «[[Худуд ал-алам]]», [[Гардизи]] ж. б.) маалыматтарга байланыштуу айтылат. Бирок, булардан мурун жазылган [[Сыма Цян]]дын «Тарыхый жазмаларындагы» (Ши цзи) «гэкун» ([[кыргыздар]]) жөнүндөгү эң алгачкы маалымат жана ошол эле династиялар тарыхындагы [[динлиндер]] тууралуу үзүл-кесил кабарларга таянган айрым изилдөөчүлөр (мис., Л. Н. Гумилёв, С. В. Киселёв, Л. Р. Кызласов, В. П. Алексеев ж. б.) кыргыздар байыртадан бери Енисейди мекендеп келген деген пикирге келген. Бирок акыркы мезгилде жүргүзүлгөн археологиялык изилдөөлөр (мис., П. П. Азбелев) Сыма Цян белгилеген кыргыз «ээлигин» (өлкө, мамлекет) б. з. V–VII кылымдардагы (кара: [[Батыш Түрк кагандыгы]], [[Улуу Түрк кагандыгы]]) Батыш Сибирге (Минуса аймагы) жайгаштыруу мүмкүн эместигин көрсөттү. Ал аймакта б.з.ч. I миң жылдык жана биздин эранын башында негизинен түрктөр түзгөн татаал административдик иерархия түгүл, жөнөкөй потестардык коомдук түзүлүштүн белгилери болбогонун белгилешет. Башка бир окумуштуулар (мис., Л. А. Боровкова, Ю. С. Худяков) байыркы кыргыздар Чыгыш Теңир-Тоонун түштүгү же Чыгыш Түркстан аймагын мекендеген деген илимий пикирге токтогон.		'''ЕНИСЕ́Й КЫРГЫЗДАРЫ''' – [[Енисей дарыясы]]нын куймалары жана өрөөндөрү; Минуса ойдуңу, [[Тыва]]дан азыркы [[Красноярск]] шаарына чейинки аймактарды мекендеген түрк тилдүү элдин 6–18-кылымдардагы тарыхый аталышы. Негизинен [[Орхон-Енисей]]деги түрк эстеликтери (кара: [[Күлтегин]]), Тан (618–907) Сун (960–1279) [[династиялар тарыхы]] жана 10–13-кылымдардагы перс(фарси)-араб жазмаларындагы (мис,, «[[Худуд ал-алам]]», [[Гардизи]] ж. б.) маалыматтарга байланыштуу айтылат. Бирок, булардан мурун жазылган [[Сыма Цян]]дын «Тарыхый жазмаларындагы» (Ши цзи) «гэкун» ([[кыргыздар]]) жөнүндөгү эң алгачкы маалымат жана ошол эле династиялар тарыхындагы [[динлиндер]] тууралуу үзүл-кесил кабарларга таянган айрым изилдөөчүлөр (мис., Л. Н. Гумилёв, С. В. Киселёв, Л. Р. Кызласов, В. П. Алексеев ж. б.) кыргыздар байыртадан бери Енисейди мекендеп келген деген пикирге келген. Бирок акыркы мезгилде жүргүзүлгөн археологиялык изилдөөлөр (мис., П. П. Азбелев) Сыма Цян белгилеген кыргыз «ээлигин» (өлкө, мамлекет) б. з. V–VII кылымдардагы (кара: [[Батыш Түрк кагандыгы]], [[Улуу Түрк кагандыгы]]) Батыш Сибирге (Минуса аймагы) жайгаштыруу мүмкүн эместигин көрсөттү. Ал аймакта б.з.ч. I миң жылдык жана биздин эранын башында негизинен түрктөр түзгөн татаал административдик иерархия түгүл, жөнөкөй потестардык коомдук түзүлүштүн белгилери болбогонун белгилешет. Башка бир окумуштуулар (мис., Л. А. Боровкова, Ю. С. [[Худяков]]) байыркы кыргыздар Чыгыш Теңир-Тоонун түштүгү же Чыгыш Түркстан аймагын мекендеген деген илимий пикирге токтогон.

	V–VII кылымдарда енисейлик кыргыздар [[жужаңдар]], Түрк жана [[Уйгур кагандыгы]]на көз каранды абалда турушкан. 682-ж. Чыгыш Түрк кагандыгы экинчи жолу калыбына келгенде аларга каршы кыргыздар башында турган үчтүктөр бирикмеси түзүлгөн (кыргыздар, түргөштөр, [[Тан династиясы]]). Түрк каганы [[Капаган]] (кытайча Мочжо) [[Барсбек]]ти кыргыздардын каганы деп таанып, ага Кутлуг кагандын кызын алып берүүгө мажбур болгон. Кыргыз кагандыгынын саясий жактан жогорулашы Түрк мамлекети үчүн өтө кооптуу болорун түшүнгөн [[Билге каган]] (Могилян) 709-ж. адегенде кыргыздардын союздашы аз жана чик уруктарын кыйратып, 710–11-жылдын кыш айында түрк аскер башчылары Тоңйукук, Күлтегиндер менен бирге капысынан кыргыздарга кол салган.		V–VII кылымдарда енисейлик кыргыздар [[жужаңдар]], Түрк жана [[Уйгур кагандыгы]]на көз каранды абалда турушкан. 682-ж. Чыгыш Түрк кагандыгы экинчи жолу калыбына келгенде аларга каршы кыргыздар башында турган үчтүктөр бирикмеси түзүлгөн (кыргыздар, түргөштөр, [[Тан династиясы]]). Түрк каганы [[Капаган]] (кытайча Мочжо) [[Барсбек]]ти кыргыздардын каганы деп таанып, ага Кутлуг кагандын кызын алып берүүгө мажбур болгон. Кыргыз кагандыгынын саясий жактан жогорулашы Түрк мамлекети үчүн өтө кооптуу болорун түшүнгөн [[Билге каган]] (Могилян) 709-ж. адегенде кыргыздардын союздашы аз жана чик уруктарын кыйратып, 710–11-жылдын кыш айында түрк аскер башчылары Тоңйукук, Күлтегиндер менен бирге капысынан кыргыздарга кол салган.

Турганбаев Элебай, 02:25, 7 Август (Баш оона) 2025 карата

2025-08-07T02:25:07Z

← Мурунку нускасы		02:25, 7 Август (Баш оона) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''ЕНИСЕ́Й КЫРГЫЗДАРЫ''' – [[Енисей дарыясы]]нын куймалары жана өрөөндөрү; Минуса ойдуңу, [[Тыва]]дан азыркы [[Красноярск]] шаарына чейинки аймактарды мекендеген түрк тилдүү элдин 6–18-кылымдардагы тарыхый аталышы. Негизинен [[Орхон-Енисей]]деги түрк эстеликтери (кара: [[Күлтегин]]), Тан (618–907) Сун (960–1279) [[династиялар тарыхы]] жана 10–13-кылымдардагы перс(фарси)-араб жазмаларындагы (мис,, «[[Худуд ал-алам]]», [[Гардизи]] ж. б.) маалыматтарга байланыштуу айтылат. Бирок, булардан мурун жазылган [[Сыма Цян]]дын «Тарыхый жазмаларындагы» (Ши цзи) «гэкун» ([[кыргыздар]]) жөнүндөгү эң алгачкы маалымат жана ошол эле династиялар тарыхындагы [[динлиндер]] тууралуу үзүл-кесил кабарларга таянган айрым изилдөөчүлөр (мис., Л. Н. Гумилёв, С. В. Киселёв, Л. Р. Кызласов, В. П. Алексеев ж. б.) кыргыздар байыртадан бери Енисейди мекендеп келген деген пикирге келген. Бирок акыркы мезгилде жүргүзүлгөн археологиялык изилдөөлөр (мис., П. П. Азбелев) Сыма Цян белгилеген кыргыз «ээлигин» (өлкө, мамлекет) б. з. V–VII кылымдардагы (кара: [[Батыш Түрк кагандыгы]], [[Улуу Түрк кагандыгы]]) Батыш Сибирге (Минуса аймагы) жайгаштыруу мүмкүн эместигин көрсөттү. Ал аймакта б.з.ч. I миң жылдык жана биздин эранын башында негизинен түрктөр түзгөн татаал административдик иерархия түгүл, жөнөкөй потестардык коомдук түзүлүштүн белгилери болбогонун белгилешет. Башка бир окумуштуулар (мис., Л. А. Боровкова, Ю. С. Худяков) байыркы кыргыздар Чыгыш Теңир-Тоонун түштүгү же Чыгыш Түркстан аймагын мекендеген деген илимий пикирге токтогон. V–VII кылымдарда енисейлик кыргыздар [[жужаңдар]], Түрк жана [[Уйгур кагандыгы]]на көз каранды абалда турушкан. 682-ж. Чыгыш Түрк кагандыгы экинчи жолу калыбына келгенде аларга каршы кыргыздар башында турган үчтүктөр бирикмеси түзүлгөн (кыргыздар, түргөштөр, [[Тан династиясы]]). Түрк каганы [[Капаган]] (кытайча Мочжо) [[Барсбек]]ти кыргыздардын каганы деп таанып, ага Кутлуг кагандын кызын алып берүүгө мажбур болгон. Кыргыз кагандыгынын саясий жактан жогорулашы Түрк мамлекети үчүн өтө кооптуу болорун түшүнгөн [[Билге каган]] (Могилян) 709-ж. адегенде кыргыздардын союздашы аз жана чик уруктарын кыйратып, 710–11-жылдын кыш айында түрк аскер башчылары Тоңйукук, Күлтегиндер менен бирге капысынан кыргыздарга кол салган.		'''ЕНИСЕ́Й КЫРГЫЗДАРЫ''' – [[Енисей дарыясы]]нын куймалары жана өрөөндөрү; Минуса ойдуңу, [[Тыва]]дан азыркы [[Красноярск]] шаарына чейинки аймактарды мекендеген түрк тилдүү элдин 6–18-кылымдардагы тарыхый аталышы. Негизинен [[Орхон-Енисей]]деги түрк эстеликтери (кара: [[Күлтегин]]), Тан (618–907) Сун (960–1279) [[династиялар тарыхы]] жана 10–13-кылымдардагы перс(фарси)-араб жазмаларындагы (мис,, «[[Худуд ал-алам]]», [[Гардизи]] ж. б.) маалыматтарга байланыштуу айтылат. Бирок, булардан мурун жазылган [[Сыма Цян]]дын «Тарыхый жазмаларындагы» (Ши цзи) «гэкун» ([[кыргыздар]]) жөнүндөгү эң алгачкы маалымат жана ошол эле династиялар тарыхындагы [[динлиндер]] тууралуу үзүл-кесил кабарларга таянган айрым изилдөөчүлөр (мис., Л. Н. Гумилёв, С. В. Киселёв, Л. Р. Кызласов, В. П. Алексеев ж. б.) кыргыздар байыртадан бери Енисейди мекендеп келген деген пикирге келген. Бирок акыркы мезгилде жүргүзүлгөн археологиялык изилдөөлөр (мис., П. П. Азбелев) Сыма Цян белгилеген кыргыз «ээлигин» (өлкө, мамлекет) б. з. V–VII кылымдардагы (кара: [[Батыш Түрк кагандыгы]], [[Улуу Түрк кагандыгы]]) Батыш Сибирге (Минуса аймагы) жайгаштыруу мүмкүн эместигин көрсөттү. Ал аймакта б.з.ч. I миң жылдык жана биздин эранын башында негизинен түрктөр түзгөн татаал административдик иерархия түгүл, жөнөкөй потестардык коомдук түзүлүштүн белгилери болбогонун белгилешет. Башка бир окумуштуулар (мис., Л. А. Боровкова, Ю. С. Худяков) байыркы кыргыздар Чыгыш Теңир-Тоонун түштүгү же Чыгыш Түркстан аймагын мекендеген деген илимий пикирге токтогон.

			V–VII кылымдарда енисейлик кыргыздар [[жужаңдар]], Түрк жана [[Уйгур кагандыгы]]на көз каранды абалда турушкан. 682-ж. Чыгыш Түрк кагандыгы экинчи жолу калыбына келгенде аларга каршы кыргыздар башында турган үчтүктөр бирикмеси түзүлгөн (кыргыздар, түргөштөр, [[Тан династиясы]]). Түрк каганы [[Капаган]] (кытайча Мочжо) [[Барсбек]]ти кыргыздардын каганы деп таанып, ага Кутлуг кагандын кызын алып берүүгө мажбур болгон. Кыргыз кагандыгынын саясий жактан жогорулашы Түрк мамлекети үчүн өтө кооптуу болорун түшүнгөн [[Билге каган]] (Могилян) 709-ж. адегенде кыргыздардын союздашы аз жана чик уруктарын кыйратып, 710–11-жылдын кыш айында түрк аскер башчылары Тоңйукук, Күлтегиндер менен бирге капысынан кыргыздарга кол салган.

	[[File:ЕНИСЕЙ КЫРГЫЗДАРЫ44.png \| thumb \| Енисейлик кыргыз ак сөөк жоокердин көрүстөнүнөн табылган шарап куюлуучу алтын кумура.]]		[[File:ЕНИСЕЙ КЫРГЫЗДАРЫ44.png \| thumb \| Енисейлик кыргыз ак сөөк жоокердин көрүстөнүнөн табылган шарап куюлуучу алтын кумура.]]
9 сап:		11 сап:
	Буга карабай кыргыздар өздөрүнүн күч-кубатын сактап калган. [[Жувейни]] боюнча кара кытайлар 1121–24-ж. кыргыздарды каратууга аракет жасап, бирок катуу сокку жеп, Эмилге чегинүүгө аргасыз болушкан. 13-кылымдын башында Енисей кыргыздары моңголдорго көз каранды абалда болуп,		Буга карабай кыргыздар өздөрүнүн күч-кубатын сактап калган. [[Жувейни]] боюнча кара кытайлар 1121–24-ж. кыргыздарды каратууга аракет жасап, бирок катуу сокку жеп, Эмилге чегинүүгө аргасыз болушкан. 13-кылымдын башында Енисей кыргыздары моңголдорго көз каранды абалда болуп,

	1218-ж. башка уруулар (тумат, байлук) менен бирдикте аларга каршы күрөшкө чыккан, бирок күчтөрүнүн алсыздыгына байланыштуу [[Жуучу]]га багынып беришкен. 1254-ж. моңголдордун бийлигин кулатууга аракет жасашканда, Муңке хан аларга каршы 20 000 кишиден турган аскер аттандырган. Хубилайдын тушунда гана моңголдорго толук баш ийип (1270), алардын үстүнөн кароого Люхаоли деген кытай адамы дайындалган. Юан империясынын (1271–1368) тушунда Енисейлик кыргыздар майдаланып, топторго бөлүнүүгө дуушар болуп, айрымдары Жуңгария, Моңголия, Манжурия (кара: [[Фуюй кыргыздары]]), Кытайга көчүрүлгөн.		1218-ж. башка уруулар (тумат, байлук) менен бирдикте аларга каршы күрөшкө чыккан, бирок күчтөрүнүн алсыздыгына байланыштуу [[Жуучу]]га багынып беришкен. 1254-ж. моңголдордун бийлигин кулатууга аракет жасашканда, Муңке хан аларга каршы 20 000 кишиден турган аскер аттандырган. Хубилайдын тушунда гана моңголдорго толук баш ийип (1270), алардын үстүнөн кароого Люхаоли деген кытай адамы дайындалган. Юан империясынын (1271–1368) тушунда Енисейлик кыргыздар майдаланып, топторго бөлүнүүгө дуушар болуп, айрымдары Жуңгария, Моңголия, Манжурия (кара: [[Сибирь кыргыздары]], [[Фуюй кыргыздары]]), Кытайга көчүрүлгөн.

	[[File:ЕНИСЕЙ КЫРГЫЗДАРЫ46.png \| thumb \| Байыркы кыргыз көрүстөнүнүн көрүнүшү (макет). Минусинск музейи. Хакасия.]]		[[File:ЕНИСЕЙ КЫРГЫЗДАРЫ46.png \| thumb \| Байыркы кыргыз көрүстөнүнүн көрүнүшү (макет). Минусинск музейи. Хакасия.]]

Турганбаев Элебай, 07:45, 6 Август (Баш оона) 2025 карата

2025-08-06T07:45:41Z

← Мурунку нускасы		07:45, 6 Август (Баш оона) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''ЕНИСЕ́Й КЫРГЫЗДАРЫ''' ~~6–18-кылымдарда~~ Енисей ~~дарыясынын куймаларынын өрөөндөрүн,~~ Минуса ~~ойдуӊун~~, ~~Тувадан~~ Красноярск шаарына чейинки ~~аймактарды~~ мекендеген. Енисей ~~кыргыздары деп орхон-енисейдеги~~ түрк ~~эстеликтеринде~~ (~~к. ''~~Күлтегин''), ~~кытай династияларынын~~ (~~Тан,~~ 618–907; Сун, 960–1279) ~~тарыхында ж-а~~ 10–13-кылымдардагы фарси-араб ~~жазмаларындагы~~ (~~''«Худуд~~ ал-~~алам»~~, Гардизи'' ж. б.) маалыматтарга байланыштуу ~~айтылып калган~~. У. к. б. з. ч. ~~3–1-кылымдардагы кытай булактарында эскерилет~~. Алардын алгачкы мекени Чыгыш Теӊир-Тоонун түштүк тарабы же Чыгыш Түркстан аймагы болгон деген илимий пикирлер бар (мис., Л. А. Боровкова, Ю. С. ~~Худяков~~). ~~Бул мезгилдерде (552) Енисей кыргыздары өз алдынча мамлекет түзүүгө жетишип~~, ~~кээ бир учурларда Кытай империясы же~~ Түрк кагандыгы ~~м-н теӊтайлашып турган (к. ''Кыргыздар'')~~. 682-~~жылы~~ Чыгыш Түрк кагандыгы экинчи жолу калыбына келгенде аларга ~~каршы~~ кыргыздар башында турган үчтүктөр ~~бирикмеси~~ түзүлгөн (кыргыздар, түргөштөр, Тан ~~династиясы~~). Түрк каганы ''Капаган'' (кытайча ~~Мочжо~~) ~~''Барсбекти''~~ кыргыздардын каганы деп ~~таанып~~, ага Кутлуг кагандын кызын алып берүүгө мажбур болгон. Кыргыз кагандыгынын саясий жактан жогорулашы Түрк мамлекети үчүн өтө кооптуу болорун түшүнгөн ''Билге каган'' (~~Моги~~-		'''ЕНИСЕ́Й КЫРГЫЗДАРЫ''' – [[Енисей дарыясы]]нын куймалары жана өрөөндөрү; Минуса ойдуңу, [[Тыва]]дан азыркы [[Красноярск]] шаарына чейинки аймактарды мекендеген түрк тилдүү элдин 6–18-кылымдардагы тарыхый аталышы. Негизинен [[Орхон-Енисей]]деги түрк эстеликтери (кара: [[Күлтегин]]), Тан (618–907) Сун (960–1279) [[династиялар тарыхы]] жана 10–13-кылымдардагы перс(фарси)-араб жазмаларындагы (мис,, «[[Худуд ал-алам]]», [[Гардизи]] ж. б.) маалыматтарга байланыштуу айтылат. Бирок, булардан мурун жазылган [[Сыма Цян]]дын «Тарыхый жазмаларындагы» (Ши цзи) «гэкун» ([[кыргыздар]]) жөнүндөгү эң алгачкы маалымат жана ошол эле династиялар тарыхындагы [[динлиндер]] тууралуу үзүл-кесил кабарларга таянган айрым изилдөөчүлөр (мис., Л. Н. Гумилёв, С. В. Киселёв, Л. Р. Кызласов, В. П. Алексеев ж. б.) кыргыздар байыртадан бери Енисейди мекендеп келген деген пикирге келген. Бирок акыркы мезгилде жүргүзүлгөн археологиялык изилдөөлөр (мис., П. П. Азбелев) Сыма Цян белгилеген кыргыз «ээлигин» (өлкө, мамлекет) б. з. V–VII кылымдардагы (кара: [[Батыш Түрк кагандыгы]], [[Улуу Түрк кагандыгы]]) Батыш Сибирге (Минуса аймагы) жайгаштыруу мүмкүн эместигин көрсөттү. Ал аймакта б.з.ч. I миң жылдык жана биздин эранын башында негизинен түрктөр түзгөн татаал административдик иерархия түгүл, жөнөкөй потестардык коомдук түзүлүштүн белгилери болбогонун белгилешет. Башка бир окумуштуулар (мис., Л. А. Боровкова, Ю. С. Худяков) байыркы кыргыздар Чыгыш Теңир-Тоонун түштүгү же Чыгыш Түркстан аймагын мекендеген деген илимий пикирге токтогон. V–VII кылымдарда енисейлик кыргыздар [[жужаңдар]], Түрк жана [[Уйгур кагандыгы]]на көз каранды абалда турушкан. 682-ж. Чыгыш Түрк кагандыгы экинчи жолу калыбына келгенде аларга каршы кыргыздар башында турган үчтүктөр бирикмеси түзүлгөн (кыргыздар, түргөштөр, [[Тан династиясы]]). Түрк каганы [[Капаган]] (кытайча Мочжо) [[Барсбек]]ти кыргыздардын каганы деп таанып, ага Кутлуг кагандын кызын алып берүүгө мажбур болгон. Кыргыз кагандыгынын саясий жактан жогорулашы Түрк мамлекети үчүн өтө кооптуу болорун түшүнгөн [[Билге каган]] (Могилян) 709-ж. адегенде кыргыздардын союздашы аз жана чик уруктарын кыйратып, 710–11-жылдын кыш айында түрк аскер башчылары Тоңйукук, Күлтегиндер менен бирге капысынан кыргыздарга кол салган.

	[[File:ЕНИСЕЙ КЫРГЫЗДАРЫ44.png \| thumb \| Енисейлик кыргыз ак сөөк жоокердин көрүстөнүнөн табылган шарап куюлуучу алтын кумура.]]		[[File:ЕНИСЕЙ КЫРГЫЗДАРЫ44.png \| thumb \| Енисейлик кыргыз ак сөөк жоокердин көрүстөнүнөн табылган шарап куюлуучу алтын кумура.]]
	лян) 709-жылы адегенде кыргыздардын союздашы аз ж-а чик уруктарын кыйратып, 710–11-жылдын кыш айында түрк аскер башчылары Тоӊйукук, Күлтегиндер м-н бирге кыргыздардын өзүнө капысынан кол салган. Сунга чер ~~токоюндагы~~ согушта Барсбек өлүп, түрктөрдөн ~~жеӊилгенине карабай~~, Енисей кыргыздары өз ~~алдынчалыгын сактап калышкан~~ (732~~-жылы Күлтегин өлгөндө кыргыз~~ каганынын атынан Чур Тардуш Инанчу келген). Бирок, ~~бул согуштан~~ алсыраган ~~кыргыздар~~ Чыгыш Түрк кагандыгы кулаганга ~~чейин~~ (745) ~~Борбордукк Азиядагы~~ саясий иштерге ~~катыша алган эмес~~. Экинчи Түрк мамлекетинин ~~кулашы м-н~~ Моюн-чур (Байан-чор) башында ~~турган~~ Уйгур кагандыгы күч алып, кошуна элдерге коркунуч келтире баштаган. 751-~~жылы~~ уйгур ~~каганынын~~ экспанциясына каршы кыргыз, чик, огуз, ~~карлуктар~~ биригишип, катуу каршылык көрсөтүшкөн. 758-жылдан кийин уйгурлар ~~кыргыздарды~~ катуу талкалады деген кабар бар. Бул		Сунга чер токоюндагы согушта Барсбек өлүп, түрктөрдөн жеңилгенине карабай, Енисей кыргыздары өз алдынчалыгынан ажыраган эмес. Күлтегин өлгөндө (732), сөөк көмүү зыйнатына кыргыз каганынын атынан Чур Тардуш Инанчу келген. Бирок, тынымсыз согуштардан алсыраган кыргыздар Чыгыш Түрк кагандыгы кулаганга чейин (745) [[Борбордук Азия]]да болуп жаткан саясий иштерге катыша албай калган. Экинчи Түрк мамлекетинин кулашы менен Моюн-чур (Байан-чор) башында турган Уйгур кагандыгы күч алып, кошуна элдерге коркунуч келтире баштаган. 751-ж. уйгур каганынын экспанциясына каршы кыргыз, чик, [[огуз]], [[карлук]]тар биригишип, катуу каршылык көрсөтүшкөн. 758-жылдан кийин уйгурлар кыргыздарды катуу талкалады деген кабар бар. Бул ушул жылдан баштап кыргыз элчилеринин [[Кытай]]га каттабай калышы менен түшүндүрүлөт. Ошондой болсо дагы кыргыз каганы уйгурлардан өз алдынча наам алып (кытайча Пицьсйе Тунгйе Гинь), толук көз каранды болушкан эмес. 795-ж. Уйгур кагандыгында бийлик алмашуусуна байланыштуу кыргыздар көтөрүлүшкө чыгып, бирок жаңы шайланган уйгур каганы Кутлуг (эдиз уругунан) тарабынан жеңилүүгө учурашкан. Кыргыз каганы каган наамынан убактылуу ажырап, ажо аталып калган. Уйгур кагандыгындагы 820-жылдарда башталган терең саясий-экономикалык кризиске байланыштуу кыргыздар менен уйгурлардын ортосунда 20 жылга созулган согуш жүргөн. 840-ж. уйгурлардын аскер башчысы Гюй-лу Мохэнин кыргыздарга өтүшү менен 100 миң кыргыз аскери уйгурлардын борбору Ордо-Балыкты басып алып, аны кыйраткан. Катуу кыргынга учураган уйгурлар туш тарапка чачырап кетишет. Мындан кийин Борбордук Азиянын көпчүлүк аймактарында «улуу кыргыз мамлекетинин» доору өкүм сүрүп, кыргыз мамлекетинин согуш өнөрүнүн жана маданиятынын өнүгүшү менен коштолгон. Кыргыз маданиятына тийиштүү эстеликтер Минуса ойдуңунан тышкары бүткүл Борбордук Азиянын талааларына кеңири таралган. Бирок, бул мезгил анча узакка созулган эмес. 924-ж. [[кара кытайлар]]дын кысымына байланыштуу кыргыздар Моңголиядан сүрүлүп, бир бөлүгү Енисейге көчкөн.

	[[File:ЕНИСЕЙ КЫРГЫЗДАРЫ45.png \| thumb \| Байыркы кыргыз маданиятына тиешелүү буюмдар. Минусинск музейи. Хакасия.]]		[[File:ЕНИСЕЙ КЫРГЫЗДАРЫ45.png \| thumb \| Байыркы кыргыз маданиятына тиешелүү буюмдар. Минусинск музейи. Хакасия.]]
	ушул жылдан баштап кыргыз элчилеринин Кытайга каттабай калышы м-н түшүндүрүлөт. Ошондой болсо дагы кыргыз каганы уйгурлардан өз алдынча наам алып (кытайча Пицьсйе Тунгйе Гинь), толук көз каранды болушкан эмес. 795-жылы Уйгур кагандыгында бийлик алмашуусуна байланыштуу кыргыздар көтөрүлүшкө чыгып, бирок жаӊы шайланган уйгур каганы Кутлуг (эдиз уругунан) тарабынан жеӊилүүгө учурашкан. Кыргыз каганы каган наамынан убактылуу ажырап, ''ажо'' аталып калган. Уйгур кагандыгындагы 820-жылдарда башталган тереӊ саясий-экономикалык кризиске байланыштуу кыргыздар м-н уйгурлардын ортосунда 20 жылга созулган согуш жүргөн. 840-жылы уйгурлардын аскер башчысы Гюй-лу Мохэнин кыргыздарга өтүшү м-н 100 миӊ кыргыз аскери уйгурлардын борбору Ордо-Балыкты басып алып, аны кыйраткан. Катуу кыргынга учураган уйгурлар туш тарапка чачырап кетишет. Мындан кийин Борбордук Азиянын көпчүлүк аймактарында «улуу кыргыз мамлекетинин» доору өкүм сүрүп, кыргыз мамлекетинин согуш өнөрүнүн ж-а маданиятынын өнүгүшү м-н коштолгон. Кыргыз мад-тына ти-


			Буга карабай кыргыздар өздөрүнүн күч-кубатын сактап калган. [[Жувейни]] боюнча кара кытайлар 1121–24-ж. кыргыздарды каратууга аракет жасап, бирок катуу сокку жеп, Эмилге чегинүүгө аргасыз болушкан. 13-кылымдын башында Енисей кыргыздары моңголдорго көз каранды абалда болуп,

	~~[[File:ЕНИСЕЙ КЫРГЫЗДАРЫ46.png \| thumb \| Байыркы кыргыз көрүстөнүнүн көрүнүшү (макет). Минусинск музейи. Хакасия.]]~~		1218-ж. башка уруулар (тумат, байлук) менен бирдикте аларга каршы күрөшкө чыккан, бирок күчтөрүнүн алсыздыгына байланыштуу [[Жуучу]]га багынып беришкен. 1254-ж. моңголдордун бийлигин кулатууга аракет жасашканда, Муңке хан аларга каршы 20 000 кишиден турган аскер аттандырган. Хубилайдын тушунда гана моңголдорго толук баш ийип (1270), алардын үстүнөн кароого Люхаоли деген кытай адамы дайындалган. Юан империясынын (1271–1368) тушунда Енисейлик кыргыздар майдаланып, топторго бөлүнүүгө дуушар болуп, айрымдары Жуңгария, Моңголия, Манжурия (кара: [[Фуюй кыргыздары]]), Кытайга көчүрүлгөн.
	йиштүү эстеликтер Минуса ойдуӊунан тышкары бүткүл Борбордук Азиянын талааларына кеӊири таралган. Бирок, бул мезгил анча узакка созулган эмес. 924-жылы кара кытайлардын кысымына байланыштуу кыргыздар Моӊголиядан сүрүлүп, бир бөлүгү Енисейге көчкөн. Буга карабай кыргыздар өздөрүнүн күч-кубатын сактап калышкан. ''Жувейни'' боюнча кара кытайлар 1121–24-жылдарда кыргыздарды каратууга аракет жасап, бирок катуу сокку жеп, Эмилге чегинүүгө аргасыз болушкан. 13-кылымдын башында Енисей кыргыздары моӊголдорго көз каранды абалда болуп, 1218-жылы башка уруулар (тумат, байлук) ~~м-н~~ бирдикте аларга ~~каршы күрөшкө~~ чыккан, бирок күчтөрүнүн ~~алсыздыгына~~ байланыштуу ~~''Жучуга''~~ багынып беришкен. 1254-~~жылы моӊголдордун~~ бийлигин кулатууга ~~аракет~~ жасашканда, ~~Муӊке~~ хан аларга каршы 20 000 ~~киши~~ аскер аттандырган. Хубилайдын тушунда гана ~~моӊголдорго~~ толук баш ийип (1270), ~~алардын~~ үстүнөн кароого Люхаоли деген кытай ~~адамы дайындалган~~.

	~~Ад.~~: ''Абрамзон С. М.'' Кыргыз жана Кыргызстан тарыхы боюнча тандалма эмгектер. Б., 1999; ''Аристов Н. А.'' Усуни и кыргызы или кара-кыргызы. Б., 2001; ''Бартольд В. В.'' Избранные труды по истории кыргызов и Кыргызстана. Б., 1996; ''Бернштам А. Н.'' Избранные труды по археологии и истории кыргызов и Кыргызстана. Б., 1998. Т. 2; Восточные авторы о кыргызах. Б., 1994; ''Караев Ө.'' К вопросу о передвижении киргизов на Тянь-Шань и ассимляции ими местных племён в XIII–XV вв. // Советская этнография. 1966, № 4; ''Худяков Ю. С.'' Кыргызы на просторах Азии. Б., 1995; Материалы по истории кыргызов и Кыргызстана. Т. ~~1, 2~~. Б.~~, 2002~~.		[[File:ЕНИСЕЙ КЫРГЫЗДАРЫ46.png \| thumb \| Байыркы кыргыз көрүстөнүнүн көрүнүшү (макет). Минусинск музейи. Хакасия.]]

	''Т. ~~Асанов~~, Э. ~~Турганбаев''~~. [[Категория:3-том, 172-214 бб]]		Ад.: Абрамзон С. М. Кыргыз жана Кыргызстан тарыхы боюнча тандалма эмгектер. Б., 1999; Аристов Н. А. Усуни и кыргызы или кара-кыргызы. Б., 2001; Бартольд В. В. Избранные труды по истории кыргызов и Кыргызстана. Б., 1996; Бернштам А. Н. Избранные труды по археологии и истории кыргызов и Кыргызстана. Б., 1998. Т. 2; Восточные авторы о кыргызах. Б., 1994; Караев Ө. К вопросу о передвижении киргизов на Тянь-Шань и ассимляции ими местных племён в XIII–XV вв. // Советская этнография. 1966, № 4; ''Худяков Ю. С.'' Кыргызы на просторах Азии. Б., 1995; Материалы по истории кыргызов и Кыргызстана. Т. 1, 2. Б., 2002.
			[[Категория:3-том, 172-214 бб]]

Temirkan, 08:40, 25 Апрель (Чын куран) 2025 карата

2025-04-25T08:40:48Z

← Мурунку нускасы		08:40, 25 Апрель (Чын куран) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''ЕНИСЕ́Й КЫРГЫЗДАРЫ''' 6–18-~~к-да~~ Енисей		'''ЕНИСЕ́Й КЫРГЫЗДАРЫ''' 6–18-кылымдарда Енисей дарыясынын куймаларынын өрөөндөрүн, Минуса ойдуӊун, Тувадан Красноярск шаарына чейинки аймактарды мекендеген. Енисей кыргыздары деп орхон-енисейдеги түрк эстеликтеринде (к. ''Күлтегин''), кытай династияларынын (Тан, 618–907; Сун, 960–1279) тарыхында ж-а 10–13-кылымдардагы фарси-араб жазмаларындагы (''«Худуд ал-алам», Гардизи'' ж. б.) маалыматтарга байланыштуу айтылып калган. У. к. б. з. ч. 3–1-кылымдардагы кытай булактарында эскерилет. Алардын алгачкы мекени Чыгыш Теӊир-Тоонун түштүк тарабы же Чыгыш Түркстан аймагы болгон деген илимий пикирлер бар (мис., Л. А. Боровкова, Ю. С. Худяков). Бул мезгилдерде (552) Енисей кыргыздары өз алдынча мамлекет түзүүгө жетишип, кээ бир учурларда Кытай империясы же Түрк кагандыгы м-н теӊтайлашып турган (к. ''Кыргыздар''). 682-жылы Чыгыш Түрк кагандыгы экинчи жолу калыбына келгенде аларга каршы кыргыздар башында турган үчтүктөр бирикмеси түзүлгөн (кыргыздар, түргөштөр, Тан династиясы). Түрк каганы ''Капаган'' (кытайча Мочжо) ''Барсбекти'' кыргыздардын каганы деп таанып, ага Кутлуг кагандын кызын алып берүүгө мажбур болгон. Кыргыз кагандыгынын саясий жактан жогорулашы Түрк мамлекети үчүн өтө кооптуу болорун түшүнгөн ''Билге каган'' (Моги-
	~~д-нын~~ куймаларынын өрөөндөрүн, Минуса ойдуӊун, Тувадан Красноярск ~~ш-на~~ чейинки аймактарды мекендеген. ~~Е. к.~~ деп орхон-енисейдеги түрк эстеликтеринде (к. ''Күлтегин''), кытай династияларынын (Тан, 618–907; Сун, 960–1279) тарыхында ж-а 10–13-~~к-дагы~~ фарси-араб жазмаларындагы (''«Худуд ал-алам», Гардизи'' ж. б.) маалыматтарга байланыштуу айтылып калган. У. к. б. з. ч. 3–1-~~к-дагы~~ кытай булактарында эскерилет. Алардын алгачкы мекени Чыгыш ~~Те-~~
	~~ӊир~~-Тоонун ~~түш.~~ тарабы же Чыгыш Түркстан
	аймагы болгон деген ~~ил.~~ пикирлер бар (мис., Л. А. Боровкова, Ю. С. Худяков). Бул мезгилдерде (552) ~~Е. к.~~ өз алдынча мамлекет түзүүгө жетишип, кээ бир учурларда Кытай империясы же Түрк кагандыгы м-н теӊтайлашып турган (к. ''Кыргыздар''). 682-ж. Чыгыш Түрк кагандыгы экинчи жолу калыбына келгенде аларга каршы кыргыздар башында турган үчтүктөр бирикмеси түзүлгөн (кыргыздар, түргөштөр, Тан династиясы). Түрк каганы ''Капаган'' (кытайча Мочжо) ''Барсбекти'' кыргыздардын каганы деп таанып, ага Кутлуг кагандын кызын алып берүүгө мажбур болгон. Кыргыз кагандыгынын саясий жактан жогорулашы Түрк мамлекети үчүн өтө кооптуу болорун түшүнгөн ''Билге каган'' (Моги-

	[[File:ЕНИСЕЙ КЫРГЫЗДАРЫ44.png \| thumb \| Енисейлик кыргыз ак сөөк жоокердин көрүстөнүнөн табылган шарап куюлуучу алтын кумура.]]		[[File:ЕНИСЕЙ КЫРГЫЗДАРЫ44.png \| thumb \| Енисейлик кыргыз ак сөөк жоокердин көрүстөнүнөн табылган шарап куюлуучу алтын кумура.]]
	лян) 709-ж. адегенде кыргыздардын союздашы аз ж-а чик уруктарын кыйратып, 710–11-жылдын кыш айында түрк аскер башчылары Тоӊйукук, Күлтегиндер м-н бирге кыргыздардын		лян) 709-жылы адегенде кыргыздардын союздашы аз ж-а чик уруктарын кыйратып, 710–11-жылдын кыш айында түрк аскер башчылары Тоӊйукук, Күлтегиндер м-н бирге кыргыздардын өзүнө капысынан кол салган. Сунга чер токоюндагы согушта Барсбек өлүп, түрктөрдөн жеӊилгенине карабай, Енисей кыргыздары өз алдынчалыгын сактап калышкан (732-жылы Күлтегин өлгөндө кыргыз каганынын атынан Чур Тардуш Инанчу келген). Бирок, бул согуштан алсыраган кыргыздар Чыгыш Түрк кагандыгы кулаганга чейин (745) Борбордукк Азиядагы саясий иштерге катыша алган эмес. Экинчи Түрк мамлекетинин кулашы м-н Моюн-чур (Байан-чор) башында турган Уйгур кагандыгы күч алып, кошуна элдерге коркунуч келтире баштаган. 751-жылы уйгур каганынын экспанциясына каршы кыргыз, чик, огуз, карлуктар биригишип, катуу каршылык көрсөтүшкөн. 758-жылдан кийин уйгурлар кыргыздарды катуу талкалады деген кабар бар. Бул
	өзүнө капысынан кол салган. Сунга чер токоюндагы согушта Барсбек өлүп, түрктөрдөн ~~же-~~
	~~ӊилгенине~~ карабай, ~~Е. к.~~ өз алдынчалыгын сактап калышкан (732-ж. Күлтегин өлгөндө кыргыз каганынын атынан Чур Тардуш Инанчу келген). Бирок, бул согуштан алсыраган кыргыздар Чыгыш Түрк кагандыгы кулаганга чейин (745) ~~Борб.~~ Азиядагы саясий иштерге катыша алган эмес. Экинчи Түрк мамлекетинин кулашы м-н Моюн-чур (Байан-чор) башында турган Уйгур кагандыгы күч алып, кошуна элдерге коркунуч келтире баштаган. 751-ж. уйгур каганынын экспанциясына каршы кыргыз, чик, огуз, карлуктар биригишип, катуу каршылык көрсөтүшкөн. 758-жылдан кийин уйгурлар кыргыздарды катуу талкалады деген кабар бар. Бул

	[[File:ЕНИСЕЙ КЫРГЫЗДАРЫ45.png \| thumb \| Байыркы кыргыз маданиятына тиешелүү буюмдар. Минусинск музейи. Хакасия.]]		[[File:ЕНИСЕЙ КЫРГЫЗДАРЫ45.png \| thumb \| Байыркы кыргыз маданиятына тиешелүү буюмдар. Минусинск музейи. Хакасия.]]
	ушул жылдан баштап кыргыз элчилеринин Кытайга каттабай калышы м-н түшүндүрүлөт. Ошондой болсо дагы кыргыз каганы уйгурлардан өз алдынча наам алып (кытайча Пицьсйе Тунгйе Гинь), толук көз каранды болушкан эмес. 795-ж. Уйгур кагандыгында бийлик алмашуусуна байланыштуу кыргыздар көтөрүлүшкө		ушул жылдан баштап кыргыз элчилеринин Кытайга каттабай калышы м-н түшүндүрүлөт. Ошондой болсо дагы кыргыз каганы уйгурлардан өз алдынча наам алып (кытайча Пицьсйе Тунгйе Гинь), толук көз каранды болушкан эмес. 795-жылы Уйгур кагандыгында бийлик алмашуусуна байланыштуу кыргыздар көтөрүлүшкө чыгып, бирок жаӊы шайланган уйгур каганы Кутлуг (эдиз уругунан) тарабынан жеӊилүүгө учурашкан. Кыргыз каганы каган наамынан убактылуу ажырап, ''ажо'' аталып калган. Уйгур кагандыгындагы 820-жылдарда башталган тереӊ саясий-экономикалык кризиске байланыштуу кыргыздар м-н уйгурлардын ортосунда 20 жылга созулган согуш жүргөн. 840-жылы уйгурлардын аскер башчысы Гюй-лу Мохэнин кыргыздарга өтүшү м-н 100 миӊ кыргыз аскери уйгурлардын борбору Ордо-Балыкты басып алып, аны кыйраткан. Катуу кыргынга учураган уйгурлар туш тарапка чачырап кетишет. Мындан кийин Борбордук Азиянын көпчүлүк аймактарында «улуу кыргыз мамлекетинин» доору өкүм сүрүп, кыргыз мамлекетинин согуш өнөрүнүн ж-а маданиятынын өнүгүшү м-н коштолгон. Кыргыз мад-тына ти-
	чыгып, бирок жаӊы шайланган уйгур каганы
	Кутлуг (эдиз уругунан) тарабынан жеӊилүүгө учурашкан. Кыргыз каганы каган наамынан убактылуу ажырап, ''ажо'' аталып калган. Уйгур кагандыгындагы 820-жылдарда башталган тереӊ саясий-~~экон.~~ кризиске байланыштуу кыргыздар м-н уйгурлардын ортосунда 20 жылга созулган согуш жүргөн. 840-ж. уйгурлардын аскер башчысы Гюй-лу Мохэнин кыргыздарга
	өтүшү м-н 100 миӊ кыргыз аскери уйгурлардын борбору Ордо-Балыкты басып алып, аны кыйраткан. Катуу кыргынга учураган уйгурлар туш тарапка чачырап кетишет. Мындан кийин ~~Борб.~~ Азиянын көпчүлүк аймактарында «улуу кыргыз мамлекетинин» доору өкүм сүрүп, кыргыз мамлекетинин согуш өнөрүнүн ж-а ~~мад-тынын~~
	өнүгүшү м-н коштолгон. Кыргыз мад-тына ти-



	[[File:ЕНИСЕЙ КЫРГЫЗДАРЫ46.png \| thumb \| Байыркы кыргыз көрүстөнүнүн көрүнүшү (макет). Минусинск музейи. Хакасия.]]		[[File:ЕНИСЕЙ КЫРГЫЗДАРЫ46.png \| thumb \| Байыркы кыргыз көрүстөнүнүн көрүнүшү (макет). Минусинск музейи. Хакасия.]]
	йиштүү эстеликтер Минуса ойдуӊунан тышкары бүткүл ~~Борб.~~ Азиянын талааларына кеӊири таралган. Бирок, бул мезгил анча узакка созулган эмес. 924-ж. кара кытайлардын кысымына байланыштуу кыргыздар Моӊголиядан сүрүлүп, бир бөлүгү Енисейге көчкөн. Буга карабай кыргыздар өздөрүнүн күч-кубатын сактап калышкан. ''Жувейни'' ~~б-ча~~ кара кытайлар 1121–24-ж. кыргыздарды каратууга аракет жасап, бирок катуу сокку жеп, Эмилге чегинүүгө аргасыз болушкан. 13-~~к-дын~~ башында ~~Е. к.~~ моӊголдорго көз каранды абалда болуп, 1218-ж. башка уруулар (тумат, байлук) м-н бирдикте аларга каршы күрөшкө чыккан, бирок күчтөрүнүн алсыздыгына байланыштуу ''Жучуга'' багынып беришкен. 1254-ж. моӊголдордун бийлигин кулатууга аракет жасашканда, Муӊке хан аларга каршы 20 000 киши аскер аттандырган. Хубилайдын тушунда гана моӊголдорго толук баш ийип (1270), алардын үстүнөн кароого Люхаоли деген кытай адамы дайындалган.		йиштүү эстеликтер Минуса ойдуӊунан тышкары бүткүл Борбордук Азиянын талааларына кеӊири таралган. Бирок, бул мезгил анча узакка созулган эмес. 924-жылы кара кытайлардын кысымына байланыштуу кыргыздар Моӊголиядан сүрүлүп, бир бөлүгү Енисейге көчкөн. Буга карабай кыргыздар өздөрүнүн күч-кубатын сактап калышкан. ''Жувейни'' боюнча кара кытайлар 1121–24-жылдарда кыргыздарды каратууга аракет жасап, бирок катуу сокку жеп, Эмилге чегинүүгө аргасыз болушкан. 13-кылымдын башында Енисей кыргыздары моӊголдорго көз каранды абалда болуп, 1218-жылы башка уруулар (тумат, байлук) м-н бирдикте аларга каршы күрөшкө чыккан, бирок күчтөрүнүн алсыздыгына байланыштуу ''Жучуга'' багынып беришкен. 1254-жылы моӊголдордун бийлигин кулатууга аракет жасашканда, Муӊке хан аларга каршы 20 000 киши аскер аттандырган. Хубилайдын тушунда гана моӊголдорго толук баш ийип (1270), алардын үстүнөн кароого Люхаоли деген кытай адамы дайындалган.

	Ад.: ''Абрамзон С. М.'' Кыргыз жана Кыргызстан тарыхы боюнча тандалма эмгектер. Б., 1999; ''Аристов Н. А.'' Усуни и кыргызы или кара-кыргызы. Б., 2001; ''Бартольд В. В.'' Избранные труды по истории кыргызов и Кыргызстана. Б., 1996; ''Бернштам А. Н.'' Избранные труды по археологии и истории кыргызов и Кыргызстана. Б., 1998. Т. 2; Восточные авторы о кыргызах. Б., 1994; ''Караев Ө.'' К вопросу о передвижении киргизов на Тянь-Шань и ассимляции ими местных племён в XIII–XV вв. // Советская этнография. 1966, ¹ 4; ''Худяков Ю. С.'' Кыргызы на просторах Азии. Б., 1995; Материалы по истории кыргызов и Кыргызстана. Т. 1, 2. Б., 2002. ~~''Т. Асанов, Э. Турганбаев''. [[Категория:3-том, 172-214 бб]]~~		Ад.: ''Абрамзон С. М.'' Кыргыз жана Кыргызстан тарыхы боюнча тандалма эмгектер. Б., 1999; ''Аристов Н. А.'' Усуни и кыргызы или кара-кыргызы. Б., 2001; ''Бартольд В. В.'' Избранные труды по истории кыргызов и Кыргызстана. Б., 1996; ''Бернштам А. Н.'' Избранные труды по археологии и истории кыргызов и Кыргызстана. Б., 1998. Т. 2; Восточные авторы о кыргызах. Б., 1994; ''Караев Ө.'' К вопросу о передвижении киргизов на Тянь-Шань и ассимляции ими местных племён в XIII–XV вв. // Советская этнография. 1966, № 4; ''Худяков Ю. С.'' Кыргызы на просторах Азии. Б., 1995; Материалы по истории кыргызов и Кыргызстана. Т. 1, 2. Б., 2002.

			''Т. Асанов, Э. Турганбаев''. [[Категория:3-том, 172-214 бб]]

vol3>KadyrM, 08:44, 19 Апрель (Чын куран) 2025 карата

2025-04-19T08:44:35Z

← Мурунку нускасы	08:44, 19 Апрель (Чын куран) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

Kadyrm: 1 версия

2025-04-19T07:54:39Z

1 версия

← Мурунку нускасы	07:54, 19 Апрель (Чын куран) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

Kadyrm: 1 версия

2025-04-19T07:35:46Z

1 версия

← Мурунку нускасы	07:35, 19 Апрель (Чын куран) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

vol3>KadyrM, 01:50, 19 Апрель (Чын куран) 2025 карата

2025-04-19T01:50:34Z

Жаңы барак

'''ЕНИСЕ́Й КЫРГЫЗДАРЫ''' 6–18-к-да Енисей
д-нын куймаларынын өрөөндөрүн, Минуса ойдуӊун, Тувадан Красноярск ш-на чейинки аймактарды мекендеген. Е. к. деп орхон-енисейдеги түрк эстеликтеринде (к. ''Күлтегин''), кытай династияларынын (Тан, 618–907; Сун, 960–1279) тарыхында ж-а 10–13-к-дагы фарси-араб жазмаларындагы (''«Худуд ал-алам», Гардизи'' ж. б.) маалыматтарга байланыштуу айтылып калган. У. к. б. з. ч. 3–1-к-дагы кытай булактарында эскерилет. Алардын алгачкы мекени Чыгыш Те-
ӊир-Тоонун түш. тарабы же Чыгыш Түркстан
аймагы болгон деген ил. пикирлер бар (мис., Л. А. Боровкова, Ю. С. Худяков). Бул мезгилдерде (552) Е. к. өз алдынча мамлекет түзүүгө жетишип, кээ бир учурларда Кытай империясы же Түрк кагандыгы м-н теӊтайлашып турган (к. ''Кыргыздар''). 682-ж. Чыгыш Түрк кагандыгы экинчи жолу калыбына келгенде аларга каршы кыргыздар башында турган үчтүктөр бирикмеси түзүлгөн (кыргыздар, түргөштөр, Тан династиясы). Түрк каганы ''Капаган'' (кытайча Мочжо) ''Барсбекти'' кыргыздардын каганы деп таанып, ага Кутлуг кагандын кызын алып берүүгө мажбур болгон. Кыргыз кагандыгынын саясий жактан жогорулашы Түрк мамлекети үчүн өтө кооптуу болорун түшүнгөн ''Билге каган'' (Моги-

[[File:ЕНИСЕЙ КЫРГЫЗДАРЫ44.png | thumb | Енисейлик кыргыз ак сөөк жоокердин көрүстөнүнөн табылган шарап куюлуучу алтын кумура.]]
лян) 709-ж. адегенде кыргыздардын союздашы аз ж-а чик уруктарын кыйратып, 710–11-жылдын кыш айында түрк аскер башчылары Тоӊйукук, Күлтегиндер м-н бирге кыргыздардын
өзүнө капысынан кол салган. Сунга чер токоюндагы согушта Барсбек өлүп, түрктөрдөн же-
ӊилгенине карабай, Е. к. өз алдынчалыгын сактап калышкан (732-ж. Күлтегин өлгөндө кыргыз каганынын атынан Чур Тардуш Инанчу келген). Бирок, бул согуштан алсыраган кыргыздар Чыгыш Түрк кагандыгы кулаганга чейин (745) Борб. Азиядагы саясий иштерге катыша алган эмес. Экинчи Түрк мамлекетинин кулашы м-н Моюн-чур (Байан-чор) башында турган Уйгур кагандыгы күч алып, кошуна элдерге коркунуч келтире баштаган. 751-ж. уйгур каганынын экспанциясына каршы кыргыз, чик, огуз, карлуктар биригишип, катуу каршылык көрсөтүшкөн. 758-жылдан кийин уйгурлар кыргыздарды катуу талкалады деген кабар бар. Бул

[[File:ЕНИСЕЙ КЫРГЫЗДАРЫ45.png | thumb | Байыркы кыргыз маданиятына тиешелүү буюмдар. Минусинск музейи. Хакасия.]]
ушул жылдан баштап кыргыз элчилеринин Кытайга каттабай калышы м-н түшүндүрүлөт. Ошондой болсо дагы кыргыз каганы уйгурлардан өз алдынча наам алып (кытайча Пицьсйе Тунгйе Гинь), толук көз каранды болушкан эмес. 795-ж. Уйгур кагандыгында бийлик алмашуусуна байланыштуу кыргыздар көтөрүлүшкө
чыгып, бирок жаӊы шайланган уйгур каганы
Кутлуг (эдиз уругунан) тарабынан жеӊилүүгө учурашкан. Кыргыз каганы каган наамынан убактылуу ажырап, ''ажо'' аталып калган. Уйгур кагандыгындагы 820-жылдарда башталган тереӊ саясий-экон. кризиске байланыштуу кыргыздар м-н уйгурлардын ортосунда 20 жылга созулган согуш жүргөн. 840-ж. уйгурлардын аскер башчысы Гюй-лу Мохэнин кыргыздарга
өтүшү м-н 100 миӊ кыргыз аскери уйгурлардын борбору Ордо-Балыкты басып алып, аны кыйраткан. Катуу кыргынга учураган уйгурлар туш тарапка чачырап кетишет. Мындан кийин Борб. Азиянын көпчүлүк аймактарында «улуу кыргыз мамлекетинин» доору өкүм сүрүп, кыргыз мамлекетинин согуш өнөрүнүн ж-а мад-тынын
өнүгүшү м-н коштолгон. Кыргыз мад-тына ти-

[[File:ЕНИСЕЙ КЫРГЫЗДАРЫ46.png | thumb | Байыркы кыргыз көрүстөнүнүн көрүнүшү (макет). Минусинск музейи. Хакасия.]]
йиштүү эстеликтер Минуса ойдуӊунан тышкары бүткүл Борб. Азиянын талааларына кеӊири таралган. Бирок, бул мезгил анча узакка созулган эмес. 924-ж. кара кытайлардын кысымына байланыштуу кыргыздар Моӊголиядан сүрүлүп, бир бөлүгү Енисейге көчкөн. Буга карабай кыргыздар өздөрүнүн күч-кубатын сактап калышкан. ''Жувейни'' б-ча кара кытайлар 1121–24-ж. кыргыздарды каратууга аракет жасап, бирок катуу сокку жеп, Эмилге чегинүүгө аргасыз болушкан. 13-к-дын башында Е. к. моӊголдорго көз каранды абалда болуп, 1218-ж. башка уруулар (тумат, байлук) м-н бирдикте аларга каршы күрөшкө чыккан, бирок күчтөрүнүн алсыздыгына байланыштуу ''Жучуга'' багынып беришкен. 1254-ж. моӊголдордун бийлигин кулатууга аракет жасашканда, Муӊке хан аларга каршы 20 000 киши аскер аттандырган. Хубилайдын тушунда гана моӊголдорго толук баш ийип (1270), алардын үстүнөн кароого Люхаоли деген кытай адамы дайындалган.

Ад.: ''Абрамзон С. М.'' Кыргыз жана Кыргызстан тарыхы боюнча тандалма эмгектер. Б., 1999; ''Аристов Н. А.'' Усуни и кыргызы или кара-кыргызы. Б., 2001; ''Бартольд В. В.'' Избранные труды по истории кыргызов и Кыргызстана. Б., 1996; ''Бернштам А. Н.'' Избранные труды по археологии и истории кыргызов и Кыргызстана. Б., 1998. Т. 2; Восточные авторы о кыргызах. Б., 1994; ''Караев Ө.'' К вопросу о передвижении киргизов на Тянь-Шань и ассимляции ими местных племён в XIII–XV вв. // Советская этнография. 1966, ¹ 4; ''Худяков Ю. С.'' Кыргызы на просторах Азии. Б., 1995; Материалы по истории кыргызов и Кыргызстана. Т. 1, 2. Б., 2002. ''Т. Асанов, Э. Турганбаев''. [[Категория:3-том, 172-214 бб]]