ЖАДИДИЗМ - Түзөтүүлөр тарыхы

Lera, 11:08, 13 Май (Бугу) 2025 карата

2025-05-13T11:08:13Z

← Мурунку нускасы		11:08, 13 Май (Бугу) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ЖАДИДИ́ЗМ</b> (~~ар.~~ жадид – жаңы) – ~~19-~~кылымдын аягы – ~~20-~~кылымдын башында Россия империясынын түрк тилдүү калкындагы коомдук-саясий ~~ж-а~~ маданий-агартуу кыймылы. Алгач ~~19-~~кылымдын 80-жылдарында Волга боюна, Крым татарларына, кийин Орто Азияга (казак, кыргыз, өзбек ~~ж. б.~~) тараган. Негизинде жадидизм мусулман мектептеринде ~~ж-а~~ медреселерде окутуунун жаңы ыкмаларын, башкача айтканда анын мазмунун өзгөртүп, дин ~~м-н~~ катар математика, география, тарых, биология сыяктуу сабактарды окутууну максат кылган. Жадидизмдин негиздөөчүлөрү катары И. <i>Гаспринский,</i> Ш. Маржани, А. Ибрагимов, М. Абдурашидханов, М. Бехбуди, А. Фитрат ~~ж. б.~~ эсептелет. Анын жактоочулары улуттук искусствонун ~~ж-а~~ адабияттын өнүгүүсүн, аялдардын тең укуктуулугун, мектептерде өз эне тилинде окутууну, падышалык Россиянын баскынчылык саясатына каршы рухий жаңыланууну көздөшкөн. Мусулман дин мектеп, медреселеринде сакталып келаткан эски окуу-тарбия иштерин заман талабына шайкеш өзгөртүүгө аракеттенишкен. Айрым дин кызматкерлери жадидизм кыймылын динге каршы аракет катары баалап, кысым көрсөтүшкөн, ошондой эле падыша өкмөтү, анын өкүлдөрү падышачылыктын Орто Азия ~~ж-а~~ Казакстандагы баскынчы саясатына зыянкеч адамдар катары тоскоолдук кылышкан. <i>Жадид мектептеринин</i> окутуучуларынын көбү Казань, Уфа, Оренбург, айрымдары Стамбул, Багдад шаарларынан билим алышкан. ~~19-~~кылымдын аяк ченинде Россия мусулмандары хадимчилер ~~ж-а~~ жадидчилер болуп, бири бирине каршы эки топко бөлүнгөн. Хадим багытындагылар «Сират ал-Мустаким» («Туура жол») аттуу партия түзүп, И. Гаспринский Бакчысарай шаарында чыгарган «Тержиман» гезитинин (1883-жылдан) көз карашына каршы 1907-жылы Оренбург шаарындагы басмакана ээси Г. Хусаиновдун каражатына «Дин уа магишат» («Дин жана өмүр») деген журнал чыгарышкан. Эки багыттын өз ара карама-каршылыгына, ~~ж. б.~~ кыйынчылыктарга карабастан, жадидизм кыймылы өзгөчө күч алып, мындай мектептерде табият-таанууга, айрыкча түрк калктарынын тарыхы ~~м-н~~ адабиятына көбүрөөк көңүл бурулган. Уфадагы «Галия», Оренбургдагы «Хусеиния», Казандагы «Мухаммедия», Кыргызстандагы «Шабдания», Казакстандагы «Мамания» сыяктуу мектеп-медреселер жадидизмдин ири очокторуна айланган. 1913-жылы Түркстан аймагында жадидизм багытындагы 92 мектеп-медресе болгон.		<b type='title'>ЖАДИДИ́ЗМ</b> (арабча жадид – жаңы) – XIX кылымдын аягы – XX кылымдын башында Россия империясынын түрк тилдүү калкындагы коомдук-саясий жана маданий-агартуу кыймылы. Алгач XIX кылымдын 80-жылдарында Волга боюна, Крым татарларына, кийин Орто Азияга (казак, кыргыз, өзбек жана башкалар) тараган. Негизинде жадидизм мусулман мектептеринде жана медреселерде окутуунун жаңы ыкмаларын, башкача айтканда анын мазмунун өзгөртүп, дин менен катар математика, география, тарых, биология сыяктуу сабактарды окутууну максат кылган. Жадидизмдин негиздөөчүлөрү катары И. <i>Гаспринский,</i> Ш. Маржани, А. Ибрагимов, М. Абдурашидханов, М. Бехбуди, А. Фитрат жана башкалар эсептелет. Анын жактоочулары улуттук искусствонун жана адабияттын өнүгүүсүн, аялдардын тең укуктуулугун, мектептерде өз эне тилинде окутууну, падышалык Россиянын баскынчылык саясатына каршы рухий жаңыланууну көздөшкөн. Мусулман дин мектеп, медреселеринде сакталып келаткан эски окуу-тарбия иштерин заман талабына шайкеш өзгөртүүгө аракеттенишкен. Айрым дин кызматкерлери жадидизм кыймылын динге каршы аракет катары баалап, кысым көрсөтүшкөн, ошондой эле падыша өкмөтү, анын өкүлдөрү падышачылыктын Орто Азия жана Казакстандагы баскынчы саясатына зыянкеч адамдар катары тоскоолдук кылышкан. <i>Жадид мектептеринин</i> окутуучуларынын көбү Казань, Уфа, Оренбург, айрымдары Стамбул, Багдад шаарларынан билим алышкан. XIX кылымдын аяк ченинде Россия мусулмандары хадимчилер жана жадидчилер болуп, бири бирине каршы эки топко бөлүнгөн. Хадим багытындагылар «Сират ал-Мустаким» («Туура жол») аттуу партия түзүп, И. Гаспринский Бакчысарай шаарында чыгарган «Тержиман» гезитинин (1883-жылдан) көз карашына каршы 1907-жылы Оренбург шаарындагы басмакана ээси Г. Хусаиновдун каражатына «Дин уа магишат» («Дин жана өмүр») деген журнал чыгарышкан. Эки багыттын өз ара карама-каршылыгына, жана башка кыйынчылыктарга карабастан, жадидизм кыймылы өзгөчө күч алып, мындай мектептерде табият-таанууга, айрыкча түрк калктарынын тарыхы менен адабиятына көбүрөөк көңүл бурулган. Уфадагы «Галия», Оренбургдагы «Хусеиния», Казандагы «Мухаммедия», Кыргызстандагы «Шабдания», Казакстандагы «Мамания» сыяктуу мектеп-медреселер жадидизмдин ири очокторуна айланган. 1913-жылы Түркстан аймагында жадидизм багытындагы 92 мектеп-медресе болгон.

	Ад.: <i>Бартольд В. В</i>. История культурной жизни Туркестана // Соч., Т. 2, Ч. 1. М., 1963; <i>Худайкулов А. М</i>. Просветительская деятельность джадидов Туркестана. Таш., 1995.		Ад.: <i>Бартольд В. В</i>. История культурной жизни Туркестана // Соч., Т. 2, Ч. 1. М., 1963; <i>Худайкулов А. М</i>. Просветительская деятельность джадидов Туркестана. Таш., 1995.

	<i>А. Кубатова. </i>[[Категория:3-том, 215-326 бб]]		<i>А. Кубатова. </i>[[Категория:3-том, 215-326 бб]]

Temirkan, 03:50, 13 Май (Бугу) 2025 карата

2025-05-13T03:50:35Z

← Мурунку нускасы		03:50, 13 Май (Бугу) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ЖАДИДИ́ЗМ</b> (ар. жадид – жаңы) – 19-~~к-дын~~ аягы – 20-~~к-дын~~ башында Россия империясынын түрк тилдүү калкындагы коомдук-саясий ж-а маданий-агартуу кыймылы. Алгач 19-~~к-дын~~ 80-жылдарында Волга боюна, Крым татарларына, кийин О. Азияга (казак, кыргыз, өзбек ж. б.) тараган. Негизинде Ж. мусулман мектептеринде ж-а медреселерде окутуунун жаңы		<b type='title'>ЖАДИДИ́ЗМ</b> (ар. жадид – жаңы) – 19-кылымдын аягы – 20-кылымдын башында Россия империясынын түрк тилдүү калкындагы коомдук-саясий ж-а маданий-агартуу кыймылы. Алгач 19-кылымдын 80-жылдарында Волга боюна, Крым татарларына, кийин Орто Азияга (казак, кыргыз, өзбек ж. б.) тараган. Негизинде жадидизм мусулман мектептеринде ж-а медреселерде окутуунун жаңы ыкмаларын, башкача айтканда анын мазмунун өзгөртүп, дин м-н катар математика, география, тарых, биология сыяктуу сабактарды окутууну максат кылган. Жадидизмдин негиздөөчүлөрү катары И. <i>Гаспринский,</i> Ш. Маржани, А. Ибрагимов, М. Абдурашидханов, М. Бехбуди, А. Фитрат ж. б. эсептелет. Анын жактоочулары улуттук искусствонун ж-а адабияттын өнүгүүсүн, аялдардын тең укуктуулугун, мектептерде өз эне тилинде окутууну, падышалык Россиянын баскынчылык саясатына каршы рухий жаңыланууну көздөшкөн. Мусулман дин мектеп, медреселеринде сакталып келаткан эски окуу-тарбия иштерин заман талабына шайкеш өзгөртүүгө аракеттенишкен. Айрым дин кызматкерлери жадидизм кыймылын динге каршы аракет катары баалап, кысым көрсөтүшкөн, ошондой эле падыша өкмөтү, анын өкүлдөрү падышачылыктын Орто Азия ж-а Казакстандагы баскынчы саясатына зыянкеч адамдар катары тоскоолдук кылышкан. <i>Жадид мектептеринин</i> окутуучуларынын көбү Казань, Уфа, Оренбург, айрымдары Стамбул, Багдад шаарларынан билим алышкан. 19-кылымдын аяк ченинде Россия мусулмандары хадимчилер ж-а жадидчилер болуп, бири бирине каршы эки топко бөлүнгөн. Хадим багытындагылар «Сират ал-Мустаким» («Туура жол») аттуу партия түзүп, И. Гаспринский Бакчысарай шаарында чыгарган «Тержиман» гезитинин (1883-жылдан) көз карашына каршы 1907-жылы Оренбург шаарындагы басмакана ээси Г. Хусаиновдун каражатына «Дин уа магишат» («Дин жана өмүр») деген журнал чыгарышкан. Эки багыттын өз ара карама-каршылыгына, ж. б. кыйынчылыктарга карабастан, жадидизм кыймылы өзгөчө күч алып, мындай мектептерде табият-таанууга, айрыкча түрк калктарынын тарыхы м-н адабиятына көбүрөөк көңүл бурулган. Уфадагы «Галия», Оренбургдагы «Хусеиния», Казандагы «Мухаммедия», Кыргызстандагы «Шабдания», Казакстандагы «Мамания» сыяктуу мектеп-медреселер жадидизмдин ири очокторуна айланган. 1913-жылы Түркстан аймагында жадидизм багытындагы 92 мектеп-медресе болгон.
	ыкмаларын, ~~б. а.~~ анын мазмунун өзгөртүп, дин м-н катар математика, география, тарых, биология сыяктуу сабактарды окутууну максат кылган. ~~Ж-дин~~ негиздөөчүлөрү катары И. <i>Гаспринский,</i> Ш. Маржани, А. Ибрагимов, М. Абдурашидханов, М. Бехбуди, А. Фитрат ж. б. эсептелет. Анын жактоочулары улуттук ~~иск-вонун~~ ж-а ~~ад-ттын~~ өнүгүүсүн, аялдардын тең укуктуулугун, мектептерде өз эне тилинде окутууну, падышалык Россиянын баскынчылык саясатына каршы рухий жаңыланууну көздөшкөн. Мусулман дин мектеп, медреселеринде сакталып келаткан эски окуу-тарбия иштерин заман талабына шайкеш өзгөртүүгө аракеттенишкен. Айрым дин кызматкерлери Ж. кыймылын динге каршы аракет катары баалап, кысым көрсөтүшкөн, о. эле падыша өкмөтү, анын өкүлдөрү падышачылыктын О. Азия ж-а Казакстандагы баскынчы саясатына зыянкеч адамдар катары тоскоолдук кылышкан. <i>Жадид мектептеринин</i> окутуучуларынын көбү Казань, Уфа, Оренбург, айрымдары Стамбул, Багдад ~~ш-нан~~ билим алышкан. 19-~~к-дын~~ аяк ченинде Россия мусулмандары хадимчилер ж-а жадидчилер болуп, бири бирине каршы эки топко бөлүнгөн. Хадим багытындагылар «Сират ал-Мустаким» («Туура жол») аттуу партия түзүп, И. Гаспринский Бакчысарай ~~ш-нда~~ чыгарган «Тержиман» гезитинин (1883-жылдан) көз карашына каршы 1907-ж. Оренбург ~~ш-ндагы~~ басмакана ээси Г. Хусаиновдун каражатына «Дин уа магишат» («Дин жана
	өмүр») деген журнал чыгарышкан. Эки багыттын өз ара карама-каршылыгына, ж. б. кыйынчылыктарга карабастан, Ж. кыймылы өзгөчө күч алып, мындай мектептерде табият-таанууга, айрыкча түрк калктарынын тарыхы м-н ~~ад-тына~~ көбүрөөк көңүл бурулган. Уфадагы «Галия», Оренбургдагы «Хусеиния», Казандагы
	«Мухаммедия», ~~Кырг-ндагы~~ «Шабдания», Казакстандагы «Мамания» сыяктуу мектеп-медреселер ~~Ж-дин~~ ири очокторуна айланган. 1913-ж. Түркстан аймагында Ж. багытындагы 92 мектеп-медресе болгон.

			Ад.: <i>Бартольд В. В</i>. История культурной жизни Туркестана // Соч., Т. 2, Ч. 1. М., 1963; <i>Худайкулов А. М</i>. Просветительская деятельность джадидов Туркестана. Таш., 1995.

			<i>А. Кубатова. </i>[[Категория:3-том, 215-326 бб]]
	~~Ад.: <i>Бартольд В. В</i>. История культурной жизни~~
	Туркестана // Соч., Т. 2, Ч. 1. М., 1963; <i>Худайкулов А. М</i>. Просветительская деятельность джадидов Туркестана. Таш., 1995. <i>А. Кубатова. </i>[[Категория:3-том, 215-326 бб]]

Kadyrm: 1 версия

2025-04-28T13:25:45Z

1 версия

← Мурунку нускасы	13:25, 28 Апрель (Чын куран) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

vol3>KadyrM, 06:57, 28 Апрель (Чын куран) 2025 карата

2025-04-28T06:57:56Z

Жаңы барак

ЖАДИДИ́ЗМ (ар. жадид – жаңы) – 19-к-дын аягы – 20-к-дын башында Россия империясынын түрк тилдүү калкындагы коомдук-саясий ж-а маданий-агартуу кыймылы. Алгач 19-к-дын 80-жылдарында Волга боюна, Крым татарларына, кийин О. Азияга (казак, кыргыз, өзбек ж. б.) тараган. Негизинде Ж. мусулман мектептеринде ж-а медреселерде окутуунун жаңы
ыкмаларын, б. а. анын мазмунун өзгөртүп, дин м-н катар математика, география, тарых, биология сыяктуу сабактарды окутууну максат кылган. Ж-дин негиздөөчүлөрү катары И. Гаспринский, Ш. Маржани, А. Ибрагимов, М. Абдурашидханов, М. Бехбуди, А. Фитрат ж. б. эсептелет. Анын жактоочулары улуттук иск-вонун ж-а ад-ттын өнүгүүсүн, аялдардын тең укуктуулугун, мектептерде өз эне тилинде окутууну, падышалык Россиянын баскынчылык саясатына каршы рухий жаңыланууну көздөшкөн. Мусулман дин мектеп, медреселеринде сакталып келаткан эски окуу-тарбия иштерин заман талабына шайкеш өзгөртүүгө аракеттенишкен. Айрым дин кызматкерлери Ж. кыймылын динге каршы аракет катары баалап, кысым көрсөтүшкөн, о. эле падыша өкмөтү, анын өкүлдөрү падышачылыктын О. Азия ж-а Казакстандагы баскынчы саясатына зыянкеч адамдар катары тоскоолдук кылышкан. Жадид мектептеринин окутуучуларынын көбү Казань, Уфа, Оренбург, айрымдары Стамбул, Багдад ш-нан билим алышкан. 19-к-дын аяк ченинде Россия мусулмандары хадимчилер ж-а жадидчилер болуп, бири бирине каршы эки топко бөлүнгөн. Хадим багытындагылар «Сират ал-Мустаким» («Туура жол») аттуу партия түзүп, И. Гаспринский Бакчысарай ш-нда чыгарган «Тержиман» гезитинин (1883-жылдан) көз карашына каршы 1907-ж. Оренбург ш-ндагы басмакана ээси Г. Хусаиновдун каражатына «Дин уа магишат» («Дин жана
өмүр») деген журнал чыгарышкан. Эки багыттын өз ара карама-каршылыгына, ж. б. кыйынчылыктарга карабастан, Ж. кыймылы өзгөчө күч алып, мындай мектептерде табият-таанууга, айрыкча түрк калктарынын тарыхы м-н ад-тына көбүрөөк көңүл бурулган. Уфадагы «Галия», Оренбургдагы «Хусеиния», Казандагы
«Мухаммедия», Кырг-ндагы «Шабдания», Казакстандагы «Мамания» сыяктуу мектеп-медреселер Ж-дин ири очокторуна айланган. 1913-ж. Түркстан аймагында Ж. багытындагы 92 мектеп-медресе болгон.

Ад.: Бартольд В. В. История культурной жизни
Туркестана // Соч., Т. 2, Ч. 1. М., 1963; Худайкулов А. М. Просветительская деятельность джадидов Туркестана. Таш., 1995. А. Кубатова. [[Категория:3-том, 215-326 бб]]