ЖАНАРТОО - Түзөтүүлөр тарыхы

Begay, 09:07, 13 Январь (Үчтүн айы) 2026 карата

2026-01-13T09:07:13Z

← Мурунку нускасы		09:07, 13 Январь (Үчтүн айы) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>~~ЖАНАРТОО~~</b> , в у л к а н (~~лат.~~ vulcanos – от, чок, жалын; байыркы римдиктердин мифологиясындагы от кудайы) – терең жаракалар аркылуу жер кыртышынын түпкүрүнөн көтөрүлүп чыккан балкыган ысык магманын кыймыл аракетинен пайда болгон конус сымал дөбө (к. сүрөт). Магманын курамында өтө жогорку температурадагы газ, суу буусу, ыш, түтүн, күл, талкаланган кесек тектер, эриген абалдагы минерал заттар (лава) көп санда кездешет. Мезгил-мезгили ~~м-н~~ жер бетине атылып чыгып турат. Айрымдары тынымсыз аракетте болот. Аракеттеги, өчүп бара жаткан, дымыган, толук өчкөн түрлөргө бөлүнөт. Аракеттеги ~~жанартоо~~ туруктуу же мезгилдүү болот. ~~Жанартоонун~~ сырткы түзүлүшү конус сымал болуп, чокусунда чуңкур (чанак, кратер) кездешет. Ал тереңдиктеги магма очогу ~~м-н~~ өзөк (жерло) аркылуу байланышат. ~~Жанартоо~~ атылуусу токтогондо өзөгү лава же талкаланган тектердин сыныгы ~~м-н~~ бүтөлүп калат.<br>~~Жанартоо~~ б о р б о р д у к ~~ж-а~~ ж а р а к а түрүндө болот. Борбордук ~~жанартоо~~ конус түспөлүнө ээ болуп, өзөгү тереңдиктеги магма очогу ~~м-н~~ байланышат. Күчтүү атылууларды пайда кылат. Атылуу күркүрөгөн үн ~~м-н~~ башталып, жер силкинет. Булактар соолуйт же жаңы булактар келип чыгат. Тоо капталдары терең жарылып, ысык газдар ~~м-н~~ суу буулары көтөрүлөт. Чанак-		<b type='title'>ЖАНАР ТОО</b>, в у л к а н (латынча vulcanos – от, чок, жалын; байыркы римдиктердин мифологиясындагы от кудайы) – терең жаракалар аркылуу жер кыртышынын түпкүрүнөн көтөрүлүп чыккан балкыган ысык магманын кыймыл аракетинен пайда болгон конус сымал дөбө (к. сүрөт). Магманын курамында өтө жогорку температурадагы газ, суу буусу, ыш, түтүн, күл, талкаланган кесек тектер, эриген абалдагы минерал заттар (лава) көп санда кездешет. Мезгил-мезгили менен жер бетине атылып чыгып турат. Айрымдары тынымсыз аракетте болот. Аракеттеги, өчүп бара жаткан, дымыган, толук өчкөн түрлөргө бөлүнөт. Аракеттеги жанар тоо туруктуу же мезгилдүү болот. Жанар тоонун сырткы түзүлүшү конус сымал болуп, чокусунда чуңкур (чанак, кратер) кездешет. Ал тереңдиктеги магма очогу менен өзөк (жерло) аркылуу байланышат. Жанар тоо атылуусу токтогондо өзөгү лава же талкаланган тектердин сыныгы менен бүтөлүп калат.<br>Жанар тоо б о р б о р д у к жана ж а р а к а түрүндө болот. Борбордук жанар тоо конус түспөлүнө ээ болуп, өзөгү тереңдиктеги магма очогу менен байланышат. Күчтүү атылууларды пайда кылат. Атылуу күркүрөгөн үн менен башталып, жер силкинет. Булактар соолуйт же жаңы булактар келип чыгат. Тоо капталдары терең жарылып, ысык газдар менен суу буулары көтөрүлөт. Чанак-

	[[File:ЖАНАРТОО55.png \| thumb \| ~~Жанартоонун~~ түзүлүш схемасы (жара кесилиши): 1 – чокудагы чуңкур (кратер); 2 – магма көтөрүлүп ~~чыгуучуөзөк~~ (жерло); 3 – капталда шлак дөбөчөлөрү; 4 – капталдык өзөк; 5 – дайка, 6-, 7 – жаракалар; 8 – катмар арасындагы интрузия (силл); 9 – лава кабатчалары; 10 – тефр кабатчалары; 11 – лава агымы; 12 – борпоң чөкмө тектер; 13 – жер кыртышын түзүүчү тоо тектер; 14 – үстүнкү магма очогу; 15 – Жердин үстүнкү мантиясынын тектери; 16 – тереңдиктеги магма очогу]]		[[File:ЖАНАРТОО55.png \| thumb \| Жанар тоонун түзүлүш схемасы (жара кесилиши): 1 – чокудагы чуңкур (кратер); 2 – магма көтөрүлүп чыгуучу өзөк (жерло); 3 – капталда шлак дөбөчөлөрү; 4 – капталдык өзөк; 5 – дайка, 6-, 7 – жаракалар; 8 – катмар арасындагы интрузия (силл); 9 – лава кабатчалары; 10 – тефр кабатчалары; 11 – лава агымы; 12 – борпоң чөкмө тектер; 13 – жер кыртышын түзүүчү тоо тектер; 14 – үстүнкү магма очогу; 15 – Жердин үстүнкү мантиясынын тектери; 16 – тереңдиктеги магма очогу]]



	тан чыккан түтүн бир нече <i>км</i> бийиктикке жетет, жер бетин каптайт. Чагылган чартылдап, күн күркүрөйт. Ысык кара нөшөр жамгыр көнөктөп жаайт. Чанактан лава агып чыгып, үйдөй таштар, жанартоо бомбалары асманга атылат.<br>Жер бетин каптаган, ысык күл, чаң, кум калыңдыгы бир нече <i>м</i>ге жетет. Бардыгын куйкалап таштайт. Кээде ондогон <i>км</i> аралыкка жетип, борпоң катмарга айланат. Күл, чаң, түтүн, ыш аралашкан тумандан күндүн бети көрүнбөй калат. Тоолордон таш кулайт, көчкү жүрөт, өрт чыгат. Акырында кратерден чоктой балкыган ысык масса (лава) жогору көтөрүлүп чыгып, дөбөнүн капталдарынан агат. Эгерде борбордук ~~жанартоо~~ океан-деңиз түптөрүнөн орун алса, газ ~~м-н~~ суу буулары бийик көтөрүлүп, шлак ~~м-н~~ пемза, күл суу үстүндө калкыйт. Суунун температурасы көтөрүлөт. Кээде лава көп санда агып чыгып, жаңы аралдарды пайда кылат. ~~Жанартоодон~~ бөлүнүп чыккан заттар катуу, суюк, газ абалында болот. Катуу заттарга талкаланган тектер, лапилла, ~~жанартоо~~ бомбалары, кум, шагыл, күл кирет. Кратердин кырбуусунан агып чыккан лава суюк зат болуп эсептелет. Ал эми суу буулары, аммиак, метан, көмүр кычкыл газы, күкүрттүү суутек ~~ж. б.~~ газ абалындагы зат болуп эсептелет. Жарака ~~жанартоолорунда~~ лава терең жаракалардан чыгып жай агып турат. Күчтүү атылууларды пайда кылбайт. Кээ бир ~~жанартоо~~ лавасы жок эле күчтүү атылууга дуушар болот. Натыйжада жер астынан күчтүү басым ~~м-н~~ көтөрүлүп келе жаткан газдар жолунда кездешкен тектерди талкалайт. Талкаланган кесек бөлүкчөлөр чанакты курчап калат. Ортосунан жайык чуңкур орун алат. Мындай чуңкур маар деп аталат. Маарга суу толуп, чакан көлгө айланат. Эгерде жайык чуңкурдун диаметри ондогон <i>км</i>ге жетсе, аны кальдера дейбиз.		тан чыккан түтүн бир нече <i>км</i> бийиктикке жетет, жер бетин каптайт. Чагылган чартылдап, күн күркүрөйт. Ысык кара нөшөр жамгыр көнөктөп жаайт. Чанактан лава агып чыгып, үйдөй таштар, жанартоо бомбалары асманга атылат.<br>Жер бетин каптаган, ысык күл, чаң, кум калыңдыгы бир нече <i>м</i>ге жетет. Бардыгын куйкалап таштайт. Кээде ондогон <i>км</i> аралыкка жетип, борпоң катмарга айланат. Күл, чаң, түтүн, ыш аралашкан тумандан күндүн бети көрүнбөй калат. Тоолордон таш кулайт, көчкү жүрөт, өрт чыгат. Акырында кратерден чоктой балкыган ысык масса (лава) жогору көтөрүлүп чыгып, дөбөнүн капталдарынан агат. Эгерде борбордук жанар тоо океан-деңиз түптөрүнөн орун алса, газ менен суу буулары бийик көтөрүлүп, шлак менен пемза, күл суу үстүндө калкыйт. Суунун температурасы көтөрүлөт. Кээде лава көп санда агып чыгып, жаңы аралдарды пайда кылат. Жанар тоодон бөлүнүп чыккан заттар катуу, суюк, газ абалында болот. Катуу заттарга талкаланган тектер, лапилла, жанар тоо бомбалары, кум, шагыл, күл кирет. Кратердин кырбуусунан агып чыккан лава суюк зат болуп эсептелет. Ал эми суу буулары, аммиак, метан, көмүр кычкыл газы, күкүрттүү суутек жана башка газ абалындагы зат болуп эсептелет. Жарака жанар тоолорунда лава терең жаракалардан чыгып жай агып турат. Күчтүү атылууларды пайда кылбайт. Кээ бир жанар тоо лавасы жок эле күчтүү атылууга дуушар болот. Натыйжада жер астынан күчтүү басым менен көтөрүлүп келе жаткан газдар жолунда кездешкен тектерди талкалайт. Талкаланган кесек бөлүкчөлөр чанакты курчап калат. Ортосунан жайык чуңкур орун алат. Мындай чуңкур маар деп аталат. Маарга суу толуп, чакан көлгө айланат. Эгерде жайык чуңкурдун диаметри ондогон <i>км</i>ге жетсе, аны кальдера дейбиз.

	Ад.: <i>Влодавец В. И.</i> Вулканы Земли. М., 1973; <i>Апродов В. А.</i> Вулканы М., 1982; Действующие вулканы Камчатки. М., 1991. Т. 1–2.		Ад.: <i>Влодавец В. И.</i> Вулканы Земли. М., 1973; <i>Апродов В. А.</i> Вулканы М., 1982; Действующие вулканы Камчатки. М., 1991. Т. 1–2.

	<i>Ч. Иманалиев. </i>[[Категория:3-том, 215-326 бб]]		<i>Ч. Иманалиев. </i>[[Категория:3-том, 215-326 бб]]

Temirkan, 07:48, 30 Май (Бугу) 2025 карата

2025-05-30T07:48:07Z

← Мурунку нускасы		07:48, 30 Май (Бугу) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ЖАНАРТОО</b> , в у л к а н (лат. vulcanos – от,		<b type='title'>ЖАНАРТОО</b> , в у л к а н (лат. vulcanos – от, чок, жалын; байыркы римдиктердин мифологиясындагы от кудайы) – терең жаракалар аркылуу жер кыртышынын түпкүрүнөн көтөрүлүп чыккан балкыган ысык магманын кыймыл аракетинен пайда болгон конус сымал дөбө (к. сүрөт). Магманын курамында өтө жогорку температурадагы газ, суу буусу, ыш, түтүн, күл, талкаланган кесек тектер, эриген абалдагы минерал заттар (лава) көп санда кездешет. Мезгил-мезгили м-н жер бетине атылып чыгып турат. Айрымдары тынымсыз аракетте болот. Аракеттеги, өчүп бара жаткан, дымыган, толук өчкөн түрлөргө бөлүнөт. Аракеттеги жанартоо туруктуу же мезгилдүү болот. Жанартоонун сырткы түзүлүшү конус сымал болуп, чокусунда чуңкур (чанак, кратер) кездешет. Ал тереңдиктеги магма очогу м-н өзөк (жерло) аркылуу байланышат. Жанартоо атылуусу токтогондо өзөгү лава же талкаланган тектердин сыныгы м-н бүтөлүп калат.<br>Жанартоо б о р б о р д у к ж-а ж а р а к а түрүндө болот. Борбордук жанартоо конус түспөлүнө ээ болуп, өзөгү тереңдиктеги магма очогу м-н байланышат. Күчтүү атылууларды пайда кылат. Атылуу күркүрөгөн үн м-н башталып, жер силкинет. Булактар соолуйт же жаңы булактар келип чыгат. Тоо капталдары терең жарылып, ысык газдар м-н суу буулары көтөрүлөт. Чанак-
	чок, жалын; байыркы римдиктердин мифологиясындагы от кудайы) – терең жаракалар аркылуу жер кыртышынын түпкүрүнөн көтөрүлүп
	чыккан балкыган ысык магманын кыймыларакетинен пайда болгон конус сымал дөбө (к. сүрөт). Магманын курамында өтө жогорку ~~темп-радагы~~ газ, суу буусу, ыш, түтүн, күл, талкаланган кесек тектер, эриген абалдагы минерал заттар (лава) көп санда кездешет. Мезгилмезгили м-н жер бетине атылып чыгып турат. Айрымдары тынымсыз аракетте болот. Аракеттеги, өчүп бара жаткан, дымыган, толук өчкөн түрлөргө бөлүнөт. Аракеттеги Ж. туруктуу же мезгилдүү болот. ~~Ж-нун~~ сырткы түзүлүшү конус сымал болуп, чокусунда чуңкур (чанак, кратер) кездешет. Ал тереңдиктеги магма очогу м-н өзөк (жерло) аркылуу байланышат. Ж. атылуусу токтогондо өзөгү лава же талкаланган тектердин сыныгы м-н бүтөлүп калат.
	<br>Ж. б о р б о р д у к ж-а ж а р а к а түрүндө
	болот. Борбордук Ж. конус түспөлүнө ээ болуп,
	өзөгү тереңдиктеги магма очогу м-н байланышат. Күчтүү атылууларды пайда кылат. Атылуу күркүрөгөн үн м-н башталып, жер силкинет. Булактар соолуйт же жаңы булактар келип чыгат. Тоо капталдары терең жарылып, ысык газдар м-н суу буулары көтөрүлөт. Чанак-

	[[File:ЖАНАРТОО55.png \| thumb \| Жанартоонун түзүлүш схемасы (жара кесилиши): 1 – чокудагы чуңкур (кратер); 2 – магма көтөрүлүп чыгуучуөзөк (жерло); 3 – капталда шлак дөбөчөлөрү; 4 – капталдык өзөк; 5 – дайка, 6-, 7 – ~~жарак ал а р~~ ; 8 – ~~к а тм а р~~ арасындагы интрузия (силл); 9 – лава кабатчалары; 10 – тефр кабатчалары; 11 – лава агымы; 12 – борпоң чөкмө тектер; 13 – жер кыртышын түзүүчү тоо тектер; 14 – үстүнкү магма очогу; 15 – Жердин үстүнкү мантиясынын тектери; 16 – тереңдиктеги магма очогу]]		[[File:ЖАНАРТОО55.png \| thumb \| Жанартоонун түзүлүш схемасы (жара кесилиши): 1 – чокудагы чуңкур (кратер); 2 – магма көтөрүлүп чыгуучуөзөк (жерло); 3 – капталда шлак дөбөчөлөрү; 4 – капталдык өзөк; 5 – дайка, 6-, 7 – жаракалар; 8 – катмар арасындагы интрузия (силл); 9 – лава кабатчалары; 10 – тефр кабатчалары; 11 – лава агымы; 12 – борпоң чөкмө тектер; 13 – жер кыртышын түзүүчү тоо тектер; 14 – үстүнкү магма очогу; 15 – Жердин үстүнкү мантиясынын тектери; 16 – тереңдиктеги магма очогу]]


	тан чыккан түтүн бир нече <i>км</i> бийиктикке жетет, жер бетин каптайт. Чагылган чартылдап, күн күркүрөйт. Ысык кара нөшөр жамгыр көнөктөп жаайт. Чанактан лава агып чыгып,
	~~үйдөй таштар, Ж. бомбалары асманга атылат.~~
	<br>Жер бетин каптаган, ысык күл, чаң, кум калыңдыгы бир нече <i>м</i>ге жетет. Бардыгын куйкалап таштайт. Кээде ондогон <i>км</i> аралыкка жетип, борпоң катмарга айланат. Күл, чаң, түтүн, ыш аралашкан тумандан күндүн бети көрүнбөй калат. Тоолордон таш кулайт, көчкү жүрөт, өрт
	чыгат. Акырында кратерден чоктой балкыган ысык масса (лава) жогору көтөрүлүп чыгып, дөбөнүн капталдарынан агат. Эгерде борбордук Ж. океан-деңиз түптөрүнөн орун алса, газ м-н суу буулары бийик көтөрүлүп, шлак м-н пемза, күл суу үстүндө калкыйт. Суунун темп-расы көтөрүлөт. Кээде лава көп санда агып чыгып, жаңы аралдарды пайда кылат. Ж-дон бөлүнүп
	чыккан заттар катуу, суюк, газ абалында болот. Катуу заттарга талкаланган тектер, лапилла, Ж. бомбалары, кум, шагыл, күл кирет. Кратердин кырбуусунан агып чыккан лава суюк зат болуп эсептелет. Ал эми суу буулары, аммиак, метан, көмүр кычкыл газы, күкүрттүү суутек ж. б. газ абалындагы зат болуп эсептелет. Жарака Ж-лорунда лава терең жаракалардан чыгып жай агып турат. Күчтүү атылууларды пайда кылбайт. Кээ бир Ж. лавасы жок эле күчтүү атылууга дуушар болот. Натыйжада жер астынан күчтүү басым м-н көтөрүлүп келе жаткан газдар жолунда кездешкен тектерди талкалайт. Талкаланган кесек бөлүкчөлөр чанакты курчап калат. Ортосунан жайык чуңкур орун алат. Мындай чуңкур маар деп аталат. Маарга суу толуп, чакан көлгө айланат. Эгерде жайык чуңкурдун диаметри ондогон <i>км</i>ге жетсе, аны кальдера дейбиз.

			тан чыккан түтүн бир нече <i>км</i> бийиктикке жетет, жер бетин каптайт. Чагылган чартылдап, күн күркүрөйт. Ысык кара нөшөр жамгыр көнөктөп жаайт. Чанактан лава агып чыгып, үйдөй таштар, жанартоо бомбалары асманга атылат.<br>Жер бетин каптаган, ысык күл, чаң, кум калыңдыгы бир нече <i>м</i>ге жетет. Бардыгын куйкалап таштайт. Кээде ондогон <i>км</i> аралыкка жетип, борпоң катмарга айланат. Күл, чаң, түтүн, ыш аралашкан тумандан күндүн бети көрүнбөй калат. Тоолордон таш кулайт, көчкү жүрөт, өрт чыгат. Акырында кратерден чоктой балкыган ысык масса (лава) жогору көтөрүлүп чыгып, дөбөнүн капталдарынан агат. Эгерде борбордук жанартоо океан-деңиз түптөрүнөн орун алса, газ м-н суу буулары бийик көтөрүлүп, шлак м-н пемза, күл суу үстүндө калкыйт. Суунун температурасы көтөрүлөт. Кээде лава көп санда агып чыгып, жаңы аралдарды пайда кылат. Жанартоодон бөлүнүп чыккан заттар катуу, суюк, газ абалында болот. Катуу заттарга талкаланган тектер, лапилла, жанартоо бомбалары, кум, шагыл, күл кирет. Кратердин кырбуусунан агып чыккан лава суюк зат болуп эсептелет. Ал эми суу буулары, аммиак, метан, көмүр кычкыл газы, күкүрттүү суутек ж. б. газ абалындагы зат болуп эсептелет. Жарака жанартоолорунда лава терең жаракалардан чыгып жай агып турат. Күчтүү атылууларды пайда кылбайт. Кээ бир жанартоо лавасы жок эле күчтүү атылууга дуушар болот. Натыйжада жер астынан күчтүү басым м-н көтөрүлүп келе жаткан газдар жолунда кездешкен тектерди талкалайт. Талкаланган кесек бөлүкчөлөр чанакты курчап калат. Ортосунан жайык чуңкур орун алат. Мындай чуңкур маар деп аталат. Маарга суу толуп, чакан көлгө айланат. Эгерде жайык чуңкурдун диаметри ондогон <i>км</i>ге жетсе, аны кальдера дейбиз.

			Ад.: <i>Влодавец В. И.</i> Вулканы Земли. М., 1973; <i>Апродов В. А.</i> Вулканы М., 1982; Действующие вулканы Камчатки. М., 1991. Т. 1–2.

	~~Ад.: <i>Влодавец В. И.</i> Вулканы Земли. М., 1973;~~
	~~<i>Апродов В. А.</i> Вулканы М., 1982; Действующие вулканы Камчатки. М., 1991. Т. 1–2.~~
	<i>Ч. Иманалиев. </i>[[Категория:3-том, 215-326 бб]]		<i>Ч. Иманалиев. </i>[[Категория:3-том, 215-326 бб]]

Kadyrm: 1 версия

2025-04-28T13:25:54Z

1 версия

← Мурунку нускасы	13:25, 28 Апрель (Чын куран) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

vol3>KadyrM, 06:57, 28 Апрель (Чын куран) 2025 карата

2025-04-28T06:57:56Z

Жаңы барак

ЖАНАРТОО , в у л к а н (лат. vulcanos – от,
чок, жалын; байыркы римдиктердин мифологиясындагы от кудайы) – терең жаракалар аркылуу жер кыртышынын түпкүрүнөн көтөрүлүп
чыккан балкыган ысык магманын кыймыларакетинен пайда болгон конус сымал дөбө (к. сүрөт). Магманын курамында өтө жогорку темп-радагы газ, суу буусу, ыш, түтүн, күл, талкаланган кесек тектер, эриген абалдагы минерал заттар (лава) көп санда кездешет. Мезгилмезгили м-н жер бетине атылып чыгып турат. Айрымдары тынымсыз аракетте болот. Аракеттеги, өчүп бара жаткан, дымыган, толук өчкөн түрлөргө бөлүнөт. Аракеттеги Ж. туруктуу же мезгилдүү болот. Ж-нун сырткы түзүлүшү конус сымал болуп, чокусунда чуңкур (чанак, кратер) кездешет. Ал тереңдиктеги магма очогу м-н өзөк (жерло) аркылуу байланышат. Ж. атылуусу токтогондо өзөгү лава же талкаланган тектердин сыныгы м-н бүтөлүп калат.
 Ж. б о р б о р д у к ж-а ж а р а к а түрүндө
болот. Борбордук Ж. конус түспөлүнө ээ болуп,
өзөгү тереңдиктеги магма очогу м-н байланышат. Күчтүү атылууларды пайда кылат. Атылуу күркүрөгөн үн м-н башталып, жер силкинет. Булактар соолуйт же жаңы булактар келип чыгат. Тоо капталдары терең жарылып, ысык газдар м-н суу буулары көтөрүлөт. Чанак-

[[File:ЖАНАРТОО55.png | thumb | Жанартоонун түзүлүш схемасы (жара кесилиши): 1 – чокудагы чуңкур (кратер); 2 – магма көтөрүлүп чыгуучуөзөк (жерло); 3 – капталда шлак дөбөчөлөрү; 4 – капталдык өзөк; 5 – дайка, 6-, 7 – жарак ал а р ; 8 – к а тм а р арасындагы интрузия (силл); 9 – лава кабатчалары; 10 – тефр кабатчалары; 11 – лава агымы; 12 – борпоң чөкмө тектер; 13 – жер кыртышын түзүүчү тоо тектер; 14 – үстүнкү магма очогу; 15 – Жердин үстүнкү мантиясынын тектери; 16 – тереңдиктеги магма очогу]]

тан чыккан түтүн бир нече км бийиктикке жетет, жер бетин каптайт. Чагылган чартылдап, күн күркүрөйт. Ысык кара нөшөр жамгыр көнөктөп жаайт. Чанактан лава агып чыгып,
үйдөй таштар, Ж. бомбалары асманга атылат.
 Жер бетин каптаган, ысык күл, чаң, кум калыңдыгы бир нече мге жетет. Бардыгын куйкалап таштайт. Кээде ондогон км аралыкка жетип, борпоң катмарга айланат. Күл, чаң, түтүн, ыш аралашкан тумандан күндүн бети көрүнбөй калат. Тоолордон таш кулайт, көчкү жүрөт, өрт
чыгат. Акырында кратерден чоктой балкыган ысык масса (лава) жогору көтөрүлүп чыгып, дөбөнүн капталдарынан агат. Эгерде борбордук Ж. океан-деңиз түптөрүнөн орун алса, газ м-н суу буулары бийик көтөрүлүп, шлак м-н пемза, күл суу үстүндө калкыйт. Суунун темп-расы көтөрүлөт. Кээде лава көп санда агып чыгып, жаңы аралдарды пайда кылат. Ж-дон бөлүнүп
чыккан заттар катуу, суюк, газ абалында болот. Катуу заттарга талкаланган тектер, лапилла, Ж. бомбалары, кум, шагыл, күл кирет. Кратердин кырбуусунан агып чыккан лава суюк зат болуп эсептелет. Ал эми суу буулары, аммиак, метан, көмүр кычкыл газы, күкүрттүү суутек ж. б. газ абалындагы зат болуп эсептелет. Жарака Ж-лорунда лава терең жаракалардан чыгып жай агып турат. Күчтүү атылууларды пайда кылбайт. Кээ бир Ж. лавасы жок эле күчтүү атылууга дуушар болот. Натыйжада жер астынан күчтүү басым м-н көтөрүлүп келе жаткан газдар жолунда кездешкен тектерди талкалайт. Талкаланган кесек бөлүкчөлөр чанакты курчап калат. Ортосунан жайык чуңкур орун алат. Мындай чуңкур маар деп аталат. Маарга суу толуп, чакан көлгө айланат. Эгерде жайык чуңкурдун диаметри ондогон кмге жетсе, аны кальдера дейбиз.

Ад.: Влодавец В. И. Вулканы Земли. М., 1973;
Апродов В. А. Вулканы М., 1982; Действующие вулканы Камчатки. М., 1991. Т. 1–2.
Ч. Иманалиев. [[Категория:3-том, 215-326 бб]]