ЖАҢЫ ЗЕЛАНДИЯ - Түзөтүүлөр тарыхы

Lera, 05:34, 31 Июль (Теке) 2025 карата

2025-07-31T05:34:23Z

← Мурунку нускасы		05:34, 31 Июль (Теке) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ЖАҢЫ ЗЕЛА́НДИЯ</b> – Тынч океандын түштүк-батышындагы мамлекет. Кук кысыгы аркылуу бөлүнгөн Түндүк (аянты 114,7 миң <i>км</i><sup>2</sup>) ж-а Түштүк (150,6 миң <i>км</i><sup>2</sup>) аралдарын, ошондой эле жамаатташ (Стьюарт, Сиэрс, Грейт-Барриер ж. б.) ж-а обо-		<b type='title'>ЖАҢЫ ЗЕЛА́НДИЯ</b> – Тынч океандын түштүк-батышындагы мамлекет. Кук кысыгы аркылуу бөлүнгөн Түндүк (аянты 114,7 миң <i>км</i><sup>2</sup>) ж-а Түштүк (150,6 миң <i>км</i><sup>2</sup>) аралдарын, ошондой эле жамаатташ (Стьюарт, Сиэрс, Грейт-Барриер ж. б.) ж-а обо-

	[[File:ЖАҢЫ ЗЕЛАНДИЯ78.png \| thumb \| none]]		[[File:ЖАҢЫ ЗЕЛАНДИЯ78.png \| thumb \| none\|437x437px]]

	[[File:ЖАҢЫ ЗЕЛАНДИЯ79.png \| thumb \| none]]		[[File:ЖАҢЫ ЗЕЛАНДИЯ79.png \| thumb \| none]]
36 сап:		36 сап:
	[[File:ЖАҢЫ ЗЕЛАНДИЯ83.png \| thumb \| Жаңы Зеландия акчасы.]]		[[File:ЖАҢЫ ЗЕЛАНДИЯ83.png \| thumb \| Жаңы Зеландия акчасы.]]

	[[File:ЖАҢЫ ЗЕЛАНДИЯ84.png \| thumb \| Уаиракен ~~геотерм~~ станциясы.]]		[[File:ЖАҢЫ ЗЕЛАНДИЯ84.png \| thumb \| Уаиракен геотермикалык станциясы.]]

	[[File:ЖАҢЫ ЗЕЛАНДИЯ85.png \| thumb \| Кой жайыты.]]		[[File:ЖАҢЫ ЗЕЛАНДИЯ85.png \| thumb \| Кой жайыты.]]
	тери: Австралия, Япония, АКШ, Кытай, Улуу Британия, Германия, Корей Республикасы, АСЕАН өлкөлөрү.		тери: Австралия, Япония, АКШ, Кытай, Улуу Британия, Германия, Корей Республикасы, АСЕАН өлкөлөрү.

	'''Маданияты.''' Жаңы Зеландияда 6–15 жаштагы балдар акысыз, милдеттүү түрдө окуйт. Андан ары алар мамлекеттик ж-а жеке менчик колледждерден акы төлөп окуп бүтүп, университеттерге тапшырууга укук алат. Өлкөдө 7 университет бар, алар Веллингтон, Окленд, Гамильтон, Палмерстон-Норт, Крайстчерч, Данидин шаарларында. Өлкөдө 5 борбордук ~~ж-а~~ 23 элеттик, 100гө жакын аз нускалуу гезит, 600дөн ашуун ар түрдүү журнал, ошондой эле мезгилдүү ~~ж-а~~ атайын басылмалар чыгат. Күн сайын чыгуучу гезиттери: «Доминион пост» (80 миң нуска), «Нью Зиленд геральд» (240 миң), «Отаго дейли таймс»		'''Маданияты.''' Жаңы Зеландияда 6–15 жаштагы балдар акысыз, милдеттүү түрдө окуйт. Андан ары алар мамлекеттик ж-а жеке менчик колледждерден акы төлөп окуп бүтүп, университеттерге тапшырууга укук алат. Өлкөдө 7 университет бар, алар Веллингтон, Окленд, Гамильтон, Палмерстон-Норт, Крайстчерч, Данидин шаарларында. Өлкөдө 5 борбордук жана 23 элеттик, 100гө жакын аз нускалуу гезит, 600дөн ашуун ар түрдүү журнал, ошондой эле мезгилдүү жана атайын басылмалар чыгат. Күн сайын чыгуучу гезиттери: «Доминион пост» (80 миң нуска), «Нью Зиленд геральд» (240 миң), «Отаго дейли таймс» (50 миң), «Пресс» (100 миң). Мамлекетке 2 жалпы улуттук радиопрограмма, ошондой эле 30дан ашык коммерциялык радиостанция таандык.

	[[File:ЖАҢЫ ~~ЗЕЛАНДИЯ86~~.png \| thumb \| ~~Англикан собору~~.]]		[[File:ЖАҢЫ ЗЕЛАНДИЯ87.png \| thumb \| none\|<sup>Жергиликтүү маорилер.</sup>]]Жеке менчик сектордо 40тан ашык коммерциялык радиостанция иштейт. Телеберүү 3 программа (2 жалпы улуттук, бир жеке менчик) жана 3 спутниктик телеберүү каналы боюнча жүргүзүлөт.<br>Адабияты XIX кылымдын 70-жылдарынан тартып англис тилинде өнүккөн. Маори элинин фольклору сакталган. Турак жайларды, чакан курулуштарды, үй-тиричиликке колдонулган буюмдарды түрлөнтө оймо-чиймелер менен кооздоо – маори маданиятынын мүнөздүү белгиси. XIX кылымдын 2-жарымынан бери үстөмдүк кылган неоклассизм менен неоготика духундагы үйлөр азыркы имараттар менен алмашылган. Жаңы Зеландиянын жергиликтүү эли – маорилердин музыкалык өнөрү байыркы убакта эле пайда болгон. Профессиялык музыкасы XIX кылымда Европа музыка маданияттынын таасиринде калыптанып, өнүккөн.
	(50 миң), «Пресс» (100 миң). Мамлекетке 2 жалпы улуттук радиопрограмма, ошондой эле 30дан ашык коммерциялык радиостанция таандык. Жеке менчик сектордо 40тан ашык коммерциялык радиостанция иштейт. Телеберүү 3 программа (2 жалпы улуттук, бир жеке менчик) ~~ж-а~~ 3 спутниктик телеберүү каналы ~~б-ча~~ жүргүзүлөт.<br>Адабияты ~~19-~~кылымдын 70-жылдарынан тартып англис тилинде өнүккөн. Маори элинин фольклору сакталган. Турак жайларды, чакан курулуштарды, үй-тиричиликке колдонулган буюмдарды түрлөнтө оймо-чиймелер ~~м-н~~ кооздоо – маори маданиятынын мүнөздүү белгиси. ~~19-~~кылымдын 2-жарымынан бери үстөмдүк кылган неоклассизм ~~м-н~~ неоготика духундагы үйлөр азыркы имараттар ~~м-н~~ алмашылган. Жаңы Зеландиянын жергиликтүү эли – маорилердин музыкалык өнөрү байыркы убакта эле пайда болгон. Профессиялык музыкасы ~~19-~~кылымда Европа музыка маданияттынын таасиринде калыптанып,

	~~[[File:ЖАҢЫ ЗЕЛАНДИЯ87.png \| thumb \| none]]~~		Профессиялык театры XX кылымда пайда болгон. XX кылымдын 30-жылдарында ар түрдүү коомдордун, университеттер менен мектептердин алдында ышкыбоздордун драма жана опера труппалары түзүлгөн. 1898-жылы алгачкы даректүү тасмасы тартылган. 1912-жылы Веллингтондо мамлекеттик алгачкы киностудия негизделген. Оклендде сүрөт галереясы (транспорт жана техника музейлери менен), Парнелла атыр гүлдүү паркы, Веллингтондо улуттук искусство галереясы, Улуттук музей (этнографиялык жана табигый тарыхы жаатындагы экспонаттардын коллекциялары менен кошо) жана башка ажайып жайлары бар.[[File:ЖАҢЫ ЗЕЛАНДИЯ86.png \| thumb \| Англикан собору.]][[File:ЖАҢЫ ЗЕЛАНДИЯ88.png \| thumb \| none\|<sup>Жергиликтүү маорилер.</sup>]]
	~~<sup></sup><sup>Жергиликтүү маорилер.</sup><sup></sup>~~		Ад.: <i>Андреева В. М.</i> Новая Зеландия. Экономикогеографическая характеристика. М., 1963; Страны мира. Справочник. М., 2005.
			[[Категория:3-том, 215-326 бб]]
	~~[[File:ЖАҢЫ ЗЕЛАНДИЯ88.png \| thumb \| none]]~~
	~~<sup></sup><sup>Жергиликтүү маорилер.</sup><sup></sup>~~



	~~өнүккөн.~~ Профессиялык театры ~~20-~~кылымда пайда болгон. ~~20-~~кылымдын 30-жылдарында ар түрдүү коомдордун, университеттер ~~м-н~~ мектептердин алдында ышкыбоздордун драма ~~ж-а~~ опера труппалары түзүлгөн. 1898-жылы алгачкы даректүү ~~фильм~~ тартылган. 1912-жылы Веллингтондо мамлекеттик алгачкы киностудия негизделген. Оклендде сүрөт галереясы (транспорт ~~ж-а~~ техника музейлери ~~м-н~~), Парнелла атыр гүлдүү паркы, Веллингтондо улуттук искусство галереясы, Улуттук музей (этнографиялык жана табигый тарыхы жаатындагы ~~экс-~~

	~~понаттардын~~ коллекциялары ~~м-н~~ кошо) ~~ж. б.~~ ажайып жайлары бар.

	Ад.: <i>Андреева В. М.</i> Новая Зеландия. Экономикогеографическая характеристика. М., 1963; Страны мира. Справочник. М., 2005. [[Категория:3-том, 215-326 бб]]

Temirkan, 05:57, 8 Июль (Теке) 2025 карата

2025-07-08T05:57:55Z

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

Kadyrm: 1 версия

2025-04-28T13:25:57Z

1 версия

← Мурунку нускасы	13:25, 28 Апрель (Чын куран) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

vol3>KadyrM, 06:57, 28 Апрель (Чын куран) 2025 карата

2025-04-28T06:57:56Z

Жаңы барак

ЖАҢЫ ЗЕЛА́НДИЯ – Тынч океандын түш.- батышындагы мамлекет. Кук кысыгы аркылуу бөлүнгөн Түндүк (аянты 114,7 миң км2) ж-а Түштүк (150,6 миң км2) а-н, о. эле жамаатташ (Стьюарт, Сиэрс, Грейт-Барриер ж. б.) ж-а обо-

[[File:ЖАҢЫ ЗЕЛАНДИЯ78.png | thumb | none]]

[[File:ЖАҢЫ ЗЕЛАНДИЯ79.png | thumb | none]]
чо жайгашкан (Чатем, Антипод, Кермадек, Кэмпбелл ж. б.) аралдарды ээлейт. Ж. З-га Тынч океандын борб. бөлүгүндөгү Токелау, Кук, Ниуэ а. да кирет. Шериктештикте. Жалпы аянты 270,5 миң км2. Калкы 4 млн (2004). Борбору – Веллингтон. Акча бирдиги – жаңы зеландия доллары. Расмий тили англис тили. Адм.-айм. жактан 16 районго бөлүнөт.
<table>Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2004)</table>
Ж. З. – БУУнун (1945), Бүткүл дүйнөлүк банктын, ЭВФтин, Экон. кызматташуу жана өнүгүү уюмунун, АНЗЮСтун (1951–86), СЕАТОнун
(1954), АНЗЮКтун (1971) ж. б. уюмдардын мүчөсү.

==Мамлекеттик түзүлүшү. ==
Ж. З. – Шериктештикке кирген конституциялык монархия. Мамл. башчысы – Улуу Британия королу дайындаган генерал-губернатор. Мыйзам чыгаруучу жогорку органы – бир палаталуу парламент (өкүлдөр палатасы). Өкүлдөр палатасы 120 депутаттан турат, анын 62си шайлоо округдарынан, 51и партиялык тизме м-н, 7 депутат маорилерден шайланат. Аткаруу бийлигин премьер-министр башкарган өкмөт жүргүзөт. Өкмөттү парламентте көп орун алган партиянын лидери түзөт.
 Негизги саясий партиялары: Лейбористтик партия, 1916-ж. негизделип, социал. реформа багытында иш жүргүзөт. 1999-жылдан бийликте. Улуттук партия 1936-ж. негизделип, ири ишкерлерге ж-а фермерлерге таянат. Жаңы Зеландия партиясы 1993-ж. уюшулган. Маорилердин мүдөөсүн колдогон «Мана Мотухаке о Аотеароа»(«Биздин мурас») саясий кыймылы 1974-ж. түзүлгөн.
гоого алынган. Ж. З-нын эмблемасы катары канатсыз киви алынган. Гейзерлер ж-а ысык булактар чыккан Вака-Реваревага көптөгөн туристтер келет.

==Калкынын ==
негизин жаңы зеландиялыктар же
англ.-жаңы зеландиялыктар (78%тейи) ж-а маорилер (15%) түзөт, о. эле англистер, шотландыктар, голланддар жашайт. Мамл. тили – англис тили. Көбү христиан динин тутат. Элинин 72%тейи Түндүк а-нда, 28%тейи Түштүк а-нда жашайт. Орт. жыштыгы 1 км2 жерге 12 киши. Шаар

==Табияты. ==
Ж. З-нын аймагынын 3/
бөлүгүнөн

[[File:ЖАҢЫ ЗЕЛАНДИЯ80.png | thumb | Окленд – порт шаар.]]
ашыгыраагын тоолор ж-а дөбө-дөңсөөлөр ээлейт. Эң ири ж-а бийик тоо системасы Түштүк а-ндагы Түш. Альп тоосу (бийикт. 3664 м, Кук чокусу). Тоонун кыр бөлүгү кар, мөңгүлүү (жалпы аянты 1000 км2). Түндүк а-нда тоолор азыраак, борб. бөлүгүнөн Жанартоо платосу орун алган, анда жер титирөө тез-тез болуп турат, аракеттеги жанартоолор, гейзерлер, ысык минералдуу булактар бар. Климаты Түндүк а-нда ж-а Түштүк а-нын түн. бөлүгүндө субтропиктик, деңиздик, калган аймактарында – мелүүн. Айлык орт. темп-расы 5–12°Сден 14–19°Сге чейин. Жылдык жаан-чачыны 400–700 мм, тоолордун айдарым капталдарында – 2000–5000 мм. Дарыялары сууга мол, гидроэнергияга бай. Жанартоолордон пайда болгон көлдөр көп. Тоо токой (23%), бадал ж-а шалбаа ландшафты басымдуу. Өсүмдүктөр түрүнүн 3/ ү эндемиктер. Өлкөдөгү көптөгөн улуттук парктарда ж-а коруктарда флора м-н фаунанын жоголуп бараткан түрлөрү кор-

[[File:ЖАҢЫ ЗЕЛАНДИЯ81.png | thumb | Түндүк аралындагы ысык булактар чыккан жер.]]
калкы 83%. Ири шаарлары: Веллингтон (калкы 344 миң), Окленд (960 миң), Крайстчерч (345 миң),
Гамильтон (160 миң), Данидин (120 миң).

==Тарыхы==
. Ж. З-га 10–14-к-да Полинезиядан келген маорилер отурукташкан. 1642-ж. Ж. З-га европалыктардан алгачкы жолу голланд деңиз саякатчысы А. Тасман барган. 1769-ж. аны англ. саякатчы – Ж. Кук изилдеген. 1839-ж. Британиялыктар отурукташа баштаган. 1840-ж. Ж. З. Улуу Британиянын колониясы деп жарыяланган. 1843-ж. англ. колониячыларга каршы маорилердин куралдуу күрөшү башталып, ал 1872-ж. гана басылган. 1907-ж. Ж. З. доминион статусуна ээ болуп, 1931-ж. сырткы ж-а ички иштерин өзү чечүүгө укук алган. 1945- жылдан БУУнун мүчөсү. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин Улуу Британия м-н саясий байланышы начарлап, АКШ м-н саясий ж-а аскердик ынтымагы күчөгөн. АКШ тарапта Корея согушуна (1950–53), Вьетнам согушуна (1965–70) катышкан. Ж. З. өкмөтү Тынч океандын түш. бөлүгүн ядросуз зонага айландыруу келишимин (Раротонг келишимин) түзүүдө демилгечилердин бири болгон. Айлана-чөйрөнү коргоо, глобалдык ж-а региондук тынчтыкты ж-а коопсуздукту чыңдоо, ядролук куралды таратпоо ж-а аларды сыноого каршы маселелер б-ча туруктуу көз карашта.

==Экономикасы. ==
Ж. З. – а. ч. жогорку деңгээлде өнүккөн индустриялуу-агр. өлкө. ИДП 97 млрд

[[File:ЖАҢЫ ЗЕЛАНДИЯ82.png | thumb | none]]
АКШ долларын түзөт; андагы тейлөө чөйрөсүнүн
үлүшү 65%, ө. ж-ныкы 25,8%, а. ч-ныкы 8,6%. Калктын 10%ке жакыны а. ч-нда, 25% ө. ж-нда, 65% тейлөө чөйрөсүндө иштейт (2004).
 Ө. ж-нын башкы тармактары: тамак-аш, жыгач, целлюлоза-кагаз, машина куруу, химия, текстиль. Тез темп м-н өнүгүп жаткан балык ө. ж-нын продукциясы негизинен экспортко чыгарылат. 1994-ж. 32,4 млрд кВт·с электр энергиясы өндүрүлгөн. Табигый газ, таш көмүр, титан-магнетиттүү кум, алтын, күмүш ж. б. казылып алынат.
 А. ч-нын негизин жайытта асыралчу эт-жүн багытындагы уй ж-а кой чарбалары түзөт. Алдыңкы технология м-н жабдылган а. ч. сектору негизинен экспортко багытталган. Ж. З. – эт-сүт азыктарын (сүт продукциясынын дүйнөлүк рыногунун 25%ин көзөмөлдөйт), жүн (Австралиядан кийинки 2- орунда), кой этин экспорттоочу дүйнөдөгү алдыңкы
өлкө. 48,8 млн кой, 9,3 млн
уй асыралат. Жыл сайын 1 млн тдан ашык эт, 200 миң тдан ашык жүн өндүрүлгөн. Негизинен тоют өсүмдүктөрү, буудай, арпа, сулу өстүрүлөт. Токой чарбалары бар; жыгач даярдалат.
 Ж. З. сырткы сооданын
өлчөмүн киши башына бөлүштүргөндө дүйнөдө алдыңкы орундардын бирин ээлейт; экспорттон түшкөн киреше ИДПнин 30%ке жакынын түзөт.
 Автомобиль жолунун уз. 91,9 миң км, темир жолунуку 3,9 миң км. Башкы порттору: Веллингтон, Окленд, Литтелтон.
 Экспортунун структурасында эт-сүт продукциялары, жүн, мөмө-жемиш, балык, жыгач басымдуулук кылат. Сырттан ө. ж. т ов ар л ар ын – м аши на, жабдуу, транспорт каражаттарын сатып алат. Бул ар жал пы и м пор т т у н 40%ин түзөт. Сырьё, нефтьхимия продукцияларын да сатып алат.
 Негизги соода шериктеш-

[[File:ЖАҢЫ ЗЕЛАНДИЯ83.png | thumb | Жаңы Зеландия акчасы.]]

[[File:ЖАҢЫ ЗЕЛАНДИЯ84.png | thumb | Уаиракен геотерм станциясы.]]

[[File:ЖАҢЫ ЗЕЛАНДИЯ85.png | thumb | Кой жайыты.]]
тери: Австралия, Япония, АКШ, Кытай, Улуу Британия, Германия, Корей Респ., АСЕАН өлкөлөрү.

==Маданияты==
. Ж. З-да 6–15 жаштагы балдар акысыз, милдеттүү түрдө окуйт. Андан ары алар мамл. ж-а жеке менчик колледждерден акы төлөп окуп бүтүп, ун-ттерге тапшырууга укук алат. Өлкөдө 7 ун-т бар, алар Веллингтон, Окленд, Гамильтон, Палмерстон-Норт, Крайстчерч, Данидин ш-нда. Өлкөдө 5 борб. ж-а 23 элеттик, 100гө жакын аз нускалуу гезит, 600дөн ашуун ар түрдүү журнал, о. эле мезгилдүү ж-а атайын басылмалар чыгат. Күн сайын чыгуучу гезиттери: «Доминион пост» (80 миң нуска), «Нью Зиленд геральд» (240 миң), «Отаго дейли таймс»

[[File:ЖАҢЫ ЗЕЛАНДИЯ86.png | thumb | Англикан собору.]]
(50 миң), «Пресс» (100 миң). Мамл. 2 жалпы улуттук радиопрограмма, о. эле 30дан ашык коммерциялык радиостанция таандык. Жеке менчик сектордо 40тан ашык коммерциялык радиостанция иштейт. Телеберүү 3 программа (2 жалпы улуттук, бир жеке менчик) ж-а 3 спутниктик телеберүү каналы б-ча жүргүзүлөт.
 Ад-ты 19-к-дын 70-жылдарынан тартып англис тилинде өнүккөн. Маори элинин фольклору сакталган. Турак жайларды, чакан курулуштарды, үй-тиричиликке колдонулган буюмдарды түрлөнтө оймо-чиймелер м-н кооздоо – маори мад-тынын мүнөздүү белгиси. 19-к-дын 2-жарымынан бери үстөмдүк кылган неоклассизм м-н неоготика духундагы үйлөр азыркы имараттар м-н алмашылган. Ж. З-нын жерг. эли – маорилердин муз. өнөрү байыркы убакта эле пайда болгон. Профессиялык музыкасы 19-к-да Европа музыка мад-тынын таасиринде калыптанып,

[[File:ЖАҢЫ ЗЕЛАНДИЯ87.png | thumb | none]]
Жергиликтүү маорилер.

[[File:ЖАҢЫ ЗЕЛАНДИЯ88.png | thumb | none]]
Жергиликтүү маорилер.

өнүккөн. Профессиялык театры 20-к-да пайда болгон. 20-к-дын 30-жылдарында ар түрдүү коомдордун, ун-ттер м-н мектептердин алдында ышкыбоздордун драма ж-а опера труппалары түзүлгөн. 1898-ж. алгачкы даректүү фильм тартылган. 1912-ж. Веллингтондо мамл. алгачкы киностудия негизделген. Оклендде сүрөт галереясы (транспорт ж-а техника музейлери м-н), Парнелла атыр гүлдүү паркы, Веллингтондо улуттук иск-во галереясы, Улуттук музей (этногр. жана табигый тарыхы жаатындагы экс-

понаттардын коллекциялары м-н кошо) ж. б. ажайып жайлары бар.

Ад.: Андреева В. М. Новая Зеландия. Экономикогеографическая характеристика. М., 1963; Страны мира. Справочник. М., 2005. [[Категория:3-том, 215-326 бб]]