ЖУЖАҢДАР - Түзөтүүлөр тарыхы

Турганбаев Элебай, 04:18, 15 Август (Баш оона) 2025 карата

2025-08-15T04:18:25Z

← Мурунку нускасы		04:18, 15 Август (Баш оона) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''ЖУЖАҢДАР''' (жоужан, жуаң-жуаң, нирун) – байыркы [[династиялар тарыхы]]нда эскерилген дунху (чыгыш жапайылары) тукумунан тараган көчмөн уруулар. Мындай аталыш алгач жужаң урууларынын экинчи жол башчысы Цзюйлухуэй өзүн «Жоужан» деп атагандан кийин пайда болгон. Байыркы кытай тилинде «жуан» деген иероглиф («сойлоо», «ийрелеңдеп сойлоо») деген түшүнүк берген, натыйжада Түндүк Вэй императору (423–452) Ши-цзу аны «жуанжуан» («курт-кумурска сыяктуу сойлоп жүрүүчү») деген маанидеги сөзгө өзгөрткөн. Бул урууларга тиешелүү жазма маалыматтардын жетишсиздигине байланыштуу алардын ата-теги, келип-чыгышы, майда урууларга таралышы тууралуу бирдиктүү тыянак чыгаруу азырынча мүмкүн эмес. Жужаңдар ар кайсы династиялардын тарыхый булактары ар кандай аталышта берилген; «Вэй-шуда» – жуанжуан, Сун-шу» жана «Лян-шуда» – жуйжуй, «Суй-шуда» – жужу түрүндө кезигет. Ал эми жужаңдардын келип чыгышы боюнча 1) жуйжуйлар мурун гунн урууларынан (кара: [[Гунндар]]) болуп, ал учурда датан же тан-тан деп аталышкан 2) Вэй жана Цзин династияларынын тушунда гунндар көптөгөн, ал эмес миңдеген көчмөн ~~урууларынан~~ туруп, ар биринин өзүнчө аты болгон. Алардын бири жуйжуй деп аталган, демек гунндардын бир бутагы. 3) Жуаңжуаңдар – чек аранын арт жагында жашаган ху урууларынын ар кандай аралашмасы. 4) Жуаңжуаңдар – дунху урууларынын тукуму деген көз карашты сунуштап келишкен. «Жоу жан» иероглифи байыркы мезгилде «ниу ниан» болуп окулгандыктан, аны [[моңголдор]]дун ичиндеги «нирун» уруусуна байланыштырылган ~~учур~~ кездешет. «Жоужан» ~~терминин~~ япон окумуштуусу Сиратори моңгол тилиндеги «secen» («чечен, акылман») деген түшүнүк менен байланыштырат. Н. Я. [[Бичурин]] боюнча байыркы кытайлык тарыхчылардын түшүнүгүндө гунндар (Могул хандын тукуму) менен дунхулардын (Татар хандын тукуму) түпкү теги бир болгон. Гунн уруулары азыркы [[Моңголия]]нын батышынан Тарбагатай тоолоруна чейинки аймактарга ээлик кылып, [[шанүй]]үнүн ордосу Хангай тоолорунун этегинде турган. Дунхулар алардын чыгышын мекендеп, ээлиги түндүктөгү Хинган тоо кыркаларына чейин созулган. Бир нече ондогон кылымдар бою алар кээде күч алып, кез-кезде алсырап турушкан ушул эки урууунун (тукум) бири «гунндардан (хунн, сюнн) кийин жужаң, дулга [тукюэ], ойхор [хойху]; ал эми дунхулардан ухуань, сяньби, кидан, муюн жана тобалар» тараган деп эсептелет. В. С. Таскиндин пикиринде жуанжуандар жана ухуан, сяньби, цифу, туфа, шивэй, кумоси, кидан, туюйхундар дунхуларга кирип, булар кийинки моңгол урууларынын байыркы ата-теги болушкан. [[Сыма Цян]]дан баштап династиялык тарыхчылар [[Кытай]]дын түндүгүндөгү байыркы көчмөн элди сюнндар (гунн), дунху жана сушен деген үч чоң этникалык топко бөлүп карай башташкан. Ушул маалыматтардын негизинде кийинки учурда аларды түрк (гунн), монгол (дунху) жана тунгус (сушен) тилдүүлөргө ажыраткан көз караш кабыл алынган. Дунхуларга моңгол тилдүү ухуан, сяньби, цифу, туфа, шивэй, кумоси, кидан (кара: [[Кара кытайлар]]), туйухун жана жуанжуандар кирген. Ушул көз карашка ылайык жужаң урууларынын бир бөлүгү батыш тарапка (Европа) жылып (Паннония), кийин алар аварлар деген аталышка ээ болгон. Батыш Цинь династиясын (385–431) цифулар; Түштүк Лян династиясын (397–414) туфалар; Ляо династиясын (916–1125) кидандар түзгөн деп эсептелет. III кылымдын башында майда ээликтерге бөлүнгөн жужаңдар жалпысынан Түндүк Вей династиясынын кол алдында жүрүп, ал уруунун ичинен Мугулуй деген баатыры чакан кол топтоп, өз алдынча бөлүнүп чыккан. Анын уулу Цзюйлухуэйдин тушунда элинин саны өсүп, жоокерлери көбөйгөн. Жужаңдардын мамлекетин чыныгы түзүүчүсү Шэлун (402-жылдан [[каган]]) болуп саналат, анын тушунда атайын мыйзам түрүндөгү аскер эрежеси кабыл алынган. Ал боюнча жоокерлер жүздүктөр (чуан) жана миңдиктерге (цзюн) бөлүнгөн. Көп өтпөй жужаңдар күч алып, алгач [[Орхон дарыясы]]н мекендеген [[динлиндер]]ди багындырган жана ал жерге Мумочэн деген бекем чеп курушкан. Шэлундун иниси Хулюй (410–414) [[енисейлик кыргыздар]]ды багындырып, азыркы Моңголиядагы түрктөр толук баш ийип, натыйжада батышынан [[Тарим ойдуңу]], чыгышынан Түштүк [[Манжурия]]ны камтыган (Улуу талаа) жужандар кагандыгы түзүлгөн. Жужаңдардын үчүнчү каганы (414–429) Датан башкы душманы Түндүк (Тоба)-Вейди алсыратуу аракетине га киришип, 424-жылы 60 миң аскери менен кол салып, толук жеңе алган эмес. Датан өлгөндөн кийин анын ордуна отурган уулу Ути (429–444) Түндүк Вей менен 435-жылы тынчтык келишимин түзүп, 437-жылы кайра аларга кол салган. 439–443-, 449-, 458-жылдарда жужаңдар түндүк вейликтердин аскеринен орчундуу сокку жеген. 5-кылымдын баш ченинде өлкө бүлгүнгө учурай баштап, экиге бөлүнгөн. Ага карабай динлиндер менен согушун улантып, аларды талкалагандан кийин кайрадан күчтүү өлкөгө айланган. Бирок, ич ара келишпестиктердин натыйжасында жужаңдардын акыркы кагандары ~~Анахуань~~ (Анагуй) менен ~~Поломынь~~ Кытайга кетүүгө аргасыз болгон. 521-жылы ~~Анахуань~~ кайрадан өлкө башы болуп, түндүк вейлик мамлекеттердин вассалы катары алым төлөй баштаган. 534-жылы Түндүк Вей ~~мамлекеттери~~ батыш-чыгыш болуп, экиге бөлүнүшүнө байланыштуу жаңы саясий кырдаал түзүлөт. Натыйжада жужаңдар вассал болуудан баш тартып, Кытайдын чектеш аймактарына кол салган. Чыгыш Вей мамлекети ~~Анахуань~~ менен бирдикте Батыш Вейди талкалоого аракет кылат, бирок батыш вейликтер түрктөргө элчи жиберишет. Түрктөр динлиндер менен биригип, жужаңдарды талкалайт (546), алардын каганы ~~Анахуань~~ өзүн-өзү өлтүргөн (552). Ушул окуялардын натыйжасында Борбордук ~~Азиянын~~ саясий аренасында түрктөрдүн саясий ролу күч алган.		'''ЖУЖАҢДАР''' (жоужан, жуаң-жуаң, нирун) – байыркы [[династиялар тарыхы]]нда эскерилген дунху (чыгыш жапайылары) тукумунан тараган көчмөн уруулар. Мындай аталыш алгач жужаң урууларынын экинчи жол башчысы Цзюйлухуэй өзүн «Жоужан» деп атагандан кийин пайда болгон. Байыркы кытай тилинде «жуан» деген иероглиф («сойлоо», «ийрелеңдеп сойлоо») деген түшүнүк берген, натыйжада Түндүк Вэй императору (423–452) Ши-цзу аны «жуанжуан» («курт-кумурска сыяктуу сойлоп жүрүүчү») деген маанидеги сөзгө өзгөрткөн. Бул урууларга тиешелүү жазма маалыматтардын жетишсиздигине байланыштуу алардын ата-теги, келип-чыгышы, майда урууларга таралышы тууралуу бирдиктүү тыянак чыгаруу азырынча мүмкүн эмес. Жужаңдар ар кайсы династиялардын тарыхый булактары ар кандай аталышта берилген; «Вэй-шуда» – жуанжуан, Сун-шу» жана «Лян-шуда» – жуйжуй, «Суй-шуда» – жужу түрүндө кезигет. Ал эми жужаңдардын келип чыгышы боюнча 1) жуйжуйлар мурун гунн урууларынан (кара: [[Гунндар]]) болуп, ал учурда датан же тан-тан деп аталышкан 2) Вэй жана Цзин династияларынын тушунда гунндар көптөгөн, ал эмес миңдеген көчмөн уруулардан туруп, ар биринин өзүнчө аты болгон. Алардын бири жуйжуй деп аталган, демек гунндардын бир бутагы. 3) Жуаңжуаңдар – чек аранын арт жагында жашаган ху урууларынын ар кандай аралашмасы. 4) Жуаңжуаңдар – дунху урууларынын тукуму деген көз карашты сунуштап келишкен. «Жоу жан» иероглифи байыркы мезгилде «ниу ниан» болуп окулгандыктан, аны [[моңголдор]]дун ичиндеги «нирун» уруусуна байланыштырылган учурлар да кездешет. «Жоужан» терминин япон окумуштуусу К. Сиратори моңгол тилиндеги «secen» («чечен, акылман») деген түшүнүк менен байланыштырат. Н. Я. [[Бичурин]] боюнча байыркы кытайлык тарыхчылардын түшүнүгүндө гунндар (Могул хандын тукуму) менен дунхулардын (Татар хандын тукуму) түпкү теги бир болгон. Гунн уруулары азыркы [[Моңголия]]нын батышынан Тарбагатай тоолоруна чейинки аймактарга ээлик кылып, [[шанүй]]үнүн ордосу Хангай тоолорунун этегинде турган. Дунхулар алардын чыгышын мекендеп, ээлиги түндүктөгү Хинган тоо кыркаларына чейин созулган. Бир нече ондогон кылымдар бою алар кээде күч алып, кез-кезде алсырап турушкан ушул эки урууунун (тукум) бири «гунндардан (хунн, сюнн) кийин жужаң, дулга [тукюэ], ойхор [хойху]; ал эми дунхулардан ухуань, сяньби, кидан, муюн жана тобалар» тараган деп эсептелет. В. С. Таскиндин пикиринде жуанжуандар жана ухуан, сяньби, цифу, туфа, шивэй, кумоси, кидан, туюйхундар дунхуларга кирип, булар кийинки моңгол урууларынын байыркы ата-теги болушкан. [[Сыма Цян]]дан баштап династиялык тарыхчылар [[Кытай]]дын түндүгүндөгү байыркы көчмөн элди сюнндар (гунн), дунху жана сушен деген үч чоң этникалык топко бөлүп карай башташкан. Ушул маалыматтардын негизинде кийинки учурда аларды түрк (гунн), монгол (дунху) жана тунгус (сушен) тилдүүлөргө ажыраткан көз караш кабыл алынган. Дунхуларга моңгол тилдүү ухуан, сяньби, цифу, туфа, шивэй, кумоси, кидан (кара: [[Кара кытайлар]]), туйухун жана жуанжуандар кирген. Ушул көз карашка ылайык жужаң урууларынын бир бөлүгү батыш тарапка (Европа) жылып (Паннония), кийин алар аварлар деген аталышка ээ болгон. Батыш Цинь династиясын (385–431) цифулар; Түштүк Лян династиясын (397–414) туфалар; Ляо династиясын (916–1125) кидандар түзгөн деп эсептелет. III кылымдын башында майда ээликтерге бөлүнгөн жужаңдар жалпысынан Түндүк Вей династиясынын кол алдында жүрүп, ал уруунун ичинен Мугулуй деген баатыры чакан кол топтоп, өз алдынча бөлүнүп чыккан. Анын уулу Цзюйлухуэйдин тушунда элинин саны өсүп, жоокерлери көбөйгөн. Жужаңдардын мамлекетин чыныгы түзүүчүсү Шэлун (402-жылдан [[каган]]) болуп саналат, анын тушунда атайын мыйзам түрүндөгү аскер эрежеси кабыл алынган. Ал боюнча жоокерлер жүздүктөр (чуан) жана миңдиктерге (цзюн) бөлүнгөн. Көп өтпөй жужаңдар күч алып, алгач [[Орхон дарыясы]]н мекендеген [[динлиндер]]ди багындырган жана ал жерге Мумочэн деген бекем чеп курушкан. Шэлундун иниси Хулюй (410–414) [[енисейлик кыргыздар]]ды багындырып, азыркы Моңголиядагы түрктөр толук баш ийип, натыйжада батышынан [[Тарим ойдуңу]], чыгышынан Түштүк [[Манжурия]]ны камтыган (Улуу талаа) жужандар кагандыгы түзүлгөн. Жужаңдардын үчүнчү каганы (414–429) Датан башкы душманы Түндүк (Тоба)-Вейди алсыратуу аракетине га киришип, 424-жылы 60 миң аскери менен кол салып, толук жеңе алган эмес. Датан өлгөндөн кийин анын ордуна отурган уулу Ути (429–444) Түндүк Вей менен 435-жылы тынчтык келишимин түзүп, 437-жылы кайра аларга кол салган. 439–443-, 449-, 458-жылдарда жужаңдар түндүк вейликтердин аскеринен орчундуу сокку жеген. 5-кылымдын баш ченинде өлкө бүлгүнгө учурай баштап, экиге бөлүнгөн. Ага карабай динлиндер менен согушун улантып, аларды талкалагандан кийин кайрадан күчтүү өлкөгө айланган. Бирок, ич ара келишпестиктердин натыйжасында жужаңдардын акыркы кагандары Анахуан (Анагуй) менен Поломын Кытайга кетүүгө аргасыз болгон. 521-жылы Анахуан кайрадан өлкө башы болуп, түндүк вейлик мамлекеттердин вассалы катары алым төлөй баштаган. 534-жылы Түндүк Вей мамлекети батыш-чыгыш болуп, экиге бөлүнүшүнө байланыштуу жаңы саясий кырдаал түзүлөт. Натыйжада жужаңдар вассал болуудан баш тартып, Кытайдын чектеш аймактарына кол салган. Чыгыш Вей мамлекети Анахуан менен бирдикте Батыш Вейди талкалоого аракет кылат, бирок батыш вейликтер түрктөргө элчи жиберишет. Түрктөр динлиндер менен биригип, жужаңдарды талкалайт (546), алардын каганы Анахуан өзүн-өзү өлтүргөн (552). Ушул окуялардын натыйжасында [[Борбордук Азия]]нын саясий аренасында түрктөрдүн саясий ролу күч алган (кара: У[[луу Түрк кагандыгы]]).

	Ад.: Chavannes E. Dokuments sur les Toukiues (Turcs) occidentaux //Сборник трудов Орхонской экспедиции. Т. IV. СПб., 1903; Бичурин Н. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.; Л., 1950; Гумилёв Л. Н. Древние тюрки, М., 1967; Таскин В. С. Материалы по истории древних кочевых народов группы дунху. М., 1984.		Ад.: Chavannes E. Dokuments sur les Toukiues (Turcs) occidentaux //Сборник трудов Орхонской экспедиции. Т. IV. СПб., 1903; Бичурин Н. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.; Л., 1950; Гумилёв Л. Н. Древние тюрки, М., 1967; Таскин В. С. Материалы по истории древних кочевых народов группы дунху. М., 1984.
	[[Категория:3-том, 327-448 бб]]		[[Категория:3-том, 327-448 бб]]

Турганбаев Элебай, 11:08, 14 Август (Баш оона) 2025 карата

2025-08-14T11:08:29Z

← Мурунку нускасы		11:08, 14 Август (Баш оона) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	~~<b type=~~'~~title~~'>ЖУЖАҢДАР~~</b>~~ (жуаң-жуаң) – ~~кытай жазма даректери боюнча~~ дунху (чыгыш жапайылары) ~~тукумунан~~, ~~мугулюй~~ (~~таздар~~) деген ~~ат м-н белгилүү болгон уруулар~~. ~~Моңгол тилдүү~~ урууларга ~~кирип~~, ~~адегенде Вей династиясынын курамында болушкан~~. ~~Гюйлухой аталган башчысынын ту&shy~~;~~шунда жужаңдар бир аймакка бириктирилип~~, ~~жеужаң~~, же ~~жужаң~~ деп аталган. ~~Жужаңдар мамлекетине Иле дарыясынын башы м~~-~~н Тарбагатай аймагынан тыш&shy~~;~~кары Жуңгария~~, ~~Алтаин~~-~~Нур тоо кыркасына жакын талаалардын~~ бир бөлүгү, ~~Хангай, Селен&shy~~;~~га өзөндөрүнүн бассейни~~, ~~Чыгыш Халха~~, ~~Инцзинхэ өзөнүнүн башатындагы Чоң Хингандын эки бети~~, ~~Ляо~~-~~хе өзөндөрүнүн ортоңку ж-а жогорку агымы~~, анын ~~ичинде балким Сунгари м-~~н ~~Ляо-хе өзөндөрүнүн аралыгындагы талаалар да караган~~. ~~420-жылдары жужаңдар күчтүү өлкөгө айланып~~, Улуу ~~талаанын гегемону болуп таанылган~~. Жужаңдардын каганы Датан башкы душманы Тоба- Вейди ~~алсыратууга аракеттенип~~, 424-жылы 60 миң аскери ~~м-н Кытайга~~ кол салып, ~~борборуна чейин жетип, императордун сарайын талкалаган~~. Датан өлгөндөн кийин анын ордуна уулу Ути ~~отуруп,~~ Түндүк Вей ~~мамлекеттери м~~-н тынчтык ~~келишимин~~ түзүп, ~~жыл сайын алым төлөп турууга мажбур болгон.~~ 437-жылы ~~Ути аскери~~ аларга кол салган. 439–443-, 449-, 458-жылдарда жужаңдар түндүк ~~вейликтердин~~ аскеринен орчундуу сокку ~~жешкен~~. 5-кылымдын баш ченинде ~~будда дини тарашына байланыштуу~~ өлкө бүлгүнгө ~~учурагандыктан~~, ~~жужаңдар~~ экиге бөлүнгөн. Ага карабай ~~гаогюйлыктар м-н~~ согушун улантып, аларды ~~талкалап,~~ күчтүү өлкөгө айланган. Бирок, ич ара ~~келишпестиктердин~~ натыйжасында жужаңдардын акыркы ~~кагандары~~ Анахуань (Анагуй) ~~м-н~~ Поломынь Кытайга кетүүгө аргасыз болгон. 521-жылы Анахуань ~~кайрадан~~ өлкө башы болуп, түндүк вейлик ~~мамлекеттердин~~ вассалы катары алым төлөй баштаган. 534-жылы Түндүк Вей мамлекеттери батыш-чыгыш болуп, экиге бөлүнүшүнө байланыштуу жаңы саясий кырдаал түзүлөт. Натыйжада жужаңдар вассал болуудан баш тартып, Кытайдын чектеш ~~аймактарына~~ кол салган. Чыгыш Вей мамлекети Анахуань ~~м-н~~ бирдикте Батыш Вейди ~~талкалоого~~ аракет кылат, бирок батыш вейликтер түрктөргө элчи жиберишет. Түрктөр ~~гаогюйлыктар м-н~~ биригип, ~~Жужаңдарды~~ талкалайт (546), ~~алардын~~ каганы Анахуань өзүн-өзү ~~өлтүрөт~~ (552). Ушул окуялардын натыйжасында Борбордук ~~Азиянын~~ саясий аренасында түрктөрдүн ~~орду жогорулаган~~.		'''ЖУЖАҢДАР''' (жоужан, жуаң-жуаң, нирун) – байыркы [[династиялар тарыхы]]нда эскерилген дунху (чыгыш жапайылары) тукумунан тараган көчмөн уруулар. Мындай аталыш алгач жужаң урууларынын экинчи жол башчысы Цзюйлухуэй өзүн «Жоужан» деп атагандан кийин пайда болгон. Байыркы кытай тилинде «жуан» деген иероглиф («сойлоо», «ийрелеңдеп сойлоо») деген түшүнүк берген, натыйжада Түндүк Вэй императору (423–452) Ши-цзу аны «жуанжуан» («курт-кумурска сыяктуу сойлоп жүрүүчү») деген маанидеги сөзгө өзгөрткөн. Бул урууларга тиешелүү жазма маалыматтардын жетишсиздигине байланыштуу алардын ата-теги, келип-чыгышы, майда урууларга таралышы тууралуу бирдиктүү тыянак чыгаруу азырынча мүмкүн эмес. Жужаңдар ар кайсы династиялардын тарыхый булактары ар кандай аталышта берилген; «Вэй-шуда» – жуанжуан, Сун-шу» жана «Лян-шуда» – жуйжуй, «Суй-шуда» – жужу түрүндө кезигет. Ал эми жужаңдардын келип чыгышы боюнча 1) жуйжуйлар мурун гунн урууларынан (кара: [[Гунндар]]) болуп, ал учурда датан же тан-тан деп аталышкан 2) Вэй жана Цзин династияларынын тушунда гунндар көптөгөн, ал эмес миңдеген көчмөн урууларынан туруп, ар биринин өзүнчө аты болгон. Алардын бири жуйжуй деп аталган, демек гунндардын бир бутагы. 3) Жуаңжуаңдар – чек аранын арт жагында жашаган ху урууларынын ар кандай аралашмасы. 4) Жуаңжуаңдар – дунху урууларынын тукуму деген көз карашты сунуштап келишкен. «Жоу жан» иероглифи байыркы мезгилде «ниу ниан» болуп окулгандыктан, аны [[моңголдор]]дун ичиндеги «нирун» уруусуна байланыштырылган учур кездешет. «Жоужан» терминин япон окумуштуусу Сиратори моңгол тилиндеги «secen» («чечен, акылман») деген түшүнүк менен байланыштырат. Н. Я. [[Бичурин]] боюнча байыркы кытайлык тарыхчылардын түшүнүгүндө гунндар (Могул хандын тукуму) менен дунхулардын (Татар хандын тукуму) түпкү теги бир болгон. Гунн уруулары азыркы [[Моңголия]]нын батышынан Тарбагатай тоолоруна чейинки аймактарга ээлик кылып, [[шанүй]]үнүн ордосу Хангай тоолорунун этегинде турган. Дунхулар алардын чыгышын мекендеп, ээлиги түндүктөгү Хинган тоо кыркаларына чейин созулган. Бир нече ондогон кылымдар бою алар кээде күч алып, кез-кезде алсырап турушкан ушул эки урууунун (тукум) бири «гунндардан (хунн, сюнн) кийин жужаң, дулга [тукюэ], ойхор [хойху]; ал эми дунхулардан ухуань, сяньби, кидан, муюн жана тобалар» тараган деп эсептелет. В. С. Таскиндин пикиринде жуанжуандар жана ухуан, сяньби, цифу, туфа, шивэй, кумоси, кидан, туюйхундар дунхуларга кирип, булар кийинки моңгол урууларынын байыркы ата-теги болушкан. [[Сыма Цян]]дан баштап династиялык тарыхчылар [[Кытай]]дын түндүгүндөгү байыркы көчмөн элди сюнндар (гунн), дунху жана сушен деген үч чоң этникалык топко бөлүп карай башташкан. Ушул маалыматтардын негизинде кийинки учурда аларды түрк (гунн), монгол (дунху) жана тунгус (сушен) тилдүүлөргө ажыраткан көз караш кабыл алынган. Дунхуларга моңгол тилдүү ухуан, сяньби, цифу, туфа, шивэй, кумоси, кидан (кара: [[Кара кытайлар]]), туйухун жана жуанжуандар кирген. Ушул көз карашка ылайык жужаң урууларынын бир бөлүгү батыш тарапка (Европа) жылып (Паннония), кийин алар аварлар деген аталышка ээ болгон. Батыш Цинь династиясын (385–431) цифулар; Түштүк Лян династиясын (397–414) туфалар; Ляо династиясын (916–1125) кидандар түзгөн деп эсептелет. III кылымдын башында майда ээликтерге бөлүнгөн жужаңдар жалпысынан Түндүк Вей династиясынын кол алдында жүрүп, ал уруунун ичинен Мугулуй деген баатыры чакан кол топтоп, өз алдынча бөлүнүп чыккан. Анын уулу Цзюйлухуэйдин тушунда элинин саны өсүп, жоокерлери көбөйгөн. Жужаңдардын мамлекетин чыныгы түзүүчүсү Шэлун (402-жылдан [[каган]]) болуп саналат, анын тушунда атайын мыйзам түрүндөгү аскер эрежеси кабыл алынган. Ал боюнча жоокерлер жүздүктөр (чуан) жана миңдиктерге (цзюн) бөлүнгөн. Көп өтпөй жужаңдар күч алып, алгач [[Орхон дарыясы]]н мекендеген [[динлиндер]]ди багындырган жана ал жерге Мумочэн деген бекем чеп курушкан. Шэлундун иниси Хулюй (410–414) [[енисейлик кыргыздар]]ды багындырып, азыркы Моңголиядагы түрктөр толук баш ийип, натыйжада батышынан [[Тарим ойдуңу]], чыгышынан Түштүк [[Манжурия]]ны камтыган (Улуу талаа) жужандар кагандыгы түзүлгөн. Жужаңдардын үчүнчү каганы (414–429) Датан башкы душманы Түндүк (Тоба)-Вейди алсыратуу аракетине га киришип, 424-жылы 60 миң аскери менен кол салып, толук жеңе алган эмес. Датан өлгөндөн кийин анын ордуна отурган уулу Ути (429–444) Түндүк Вей менен 435-жылы тынчтык келишимин түзүп, 437-жылы кайра аларга кол салган. 439–443-, 449-, 458-жылдарда жужаңдар түндүк вейликтердин аскеринен орчундуу сокку жеген. 5-кылымдын баш ченинде өлкө бүлгүнгө учурай баштап, экиге бөлүнгөн. Ага карабай динлиндер менен согушун улантып, аларды талкалагандан кийин кайрадан күчтүү өлкөгө айланган. Бирок, ич ара келишпестиктердин натыйжасында жужаңдардын акыркы кагандары Анахуань (Анагуй) менен Поломынь Кытайга кетүүгө аргасыз болгон. 521-жылы Анахуань кайрадан өлкө башы болуп, түндүк вейлик мамлекеттердин вассалы катары алым төлөй баштаган. 534-жылы Түндүк Вей мамлекеттери батыш-чыгыш болуп, экиге бөлүнүшүнө байланыштуу жаңы саясий кырдаал түзүлөт. Натыйжада жужаңдар вассал болуудан баш тартып, Кытайдын чектеш аймактарына кол салган. Чыгыш Вей мамлекети Анахуань менен бирдикте Батыш Вейди талкалоого аракет кылат, бирок батыш вейликтер түрктөргө элчи жиберишет. Түрктөр динлиндер менен биригип, жужаңдарды талкалайт (546), алардын каганы Анахуань өзүн-өзү өлтүргөн (552). Ушул окуялардын натыйжасында Борбордук Азиянын саясий аренасында түрктөрдүн саясий ролу күч алган.

	Ад.: ~~<i>~~Бичурин Н. Я~~</i>~~. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.; Л., 1950; ~~<i>~~Гумилёв Л. Н.~~</i>~~ Древние тюрки, М., 1967; ~~<i>Chavannes E</i>. Dokuments sur les Toukiues (Turcs) occidentaux // Сборник трудов Орхонской экспедиции~~. Т. IV. ~~СПб~~., ~~1903~~.		Ад.: Chavannes E. Dokuments sur les Toukiues (Turcs) occidentaux //Сборник трудов Орхонской экспедиции. Т. IV. СПб., 1903; Бичурин Н. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.; Л., 1950; Гумилёв Л. Н. Древние тюрки, М., 1967; Таскин В. С. Материалы по истории древних кочевых народов группы дунху. М., 1984.
			[[Категория:3-том, 327-448 бб]]
	~~<i>Т. Жуманалиев.</i>~~ [[Категория:3-том, 327-448 бб]]

Temirkan, 07:34, 23 Июль (Теке) 2025 карата

2025-07-23T07:34:02Z

← Мурунку нускасы		07:34, 23 Июль (Теке) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ЖУЖАҢДАР</b> (жуаң-жуаң) – кытай жазма даректери ~~б-ча~~ дунху (чыгыш жапайылары) тукумунан, мугулюй (таздар) деген ат м-н белгилүү болгон уруулар. Моңгол тилдүү урууларга кирип, адегенде Вей династиясынын курамында болушкан. Гюйлухой аталган башчысынын тушунда Ж. бир аймакка бириктирилип, ~~Жеужаң~~, же ~~Жужаң~~ деп аталган. Ж. мамлекетине Иле ~~д-нын~~ башы м-н Тарбагатай аймагынан тышкары Жуңгария, Алтаин-Нур тоо кыркасына жакын талаалардын бир бөлүгү, Хангай, Селенга өзөндөрүнүн бассейни, Чыгыш Халха, Инцзинхэ өзөнүнүн башатындагы Чоң Хингандын эки бети, Ляо-хе өзөндөрүнүн ортоңку ж-а жогорку агымы, ~~а. и.~~ балким Сунгари м-н Ляо-хе		<b type='title'>ЖУЖАҢДАР</b> (жуаң-жуаң) – кытай жазма даректери боюнча дунху (чыгыш жапайылары) тукумунан, мугулюй (таздар) деген ат м-н белгилүү болгон уруулар. Моңгол тилдүү урууларга кирип, адегенде Вей династиясынын курамында болушкан. Гюйлухой аталган башчысынын тушунда жужаңдар бир аймакка бириктирилип, жеужаң, же жужаң деп аталган. Жужаңдар мамлекетине Иле дарыясынын башы м-н Тарбагатай аймагынан тышкары Жуңгария, Алтаин-Нур тоо кыркасына жакын талаалардын бир бөлүгү, Хангай, Селенга өзөндөрүнүн бассейни, Чыгыш Халха, Инцзинхэ өзөнүнүн башатындагы Чоң Хингандын эки бети, Ляо-хе өзөндөрүнүн ортоңку ж-а жогорку агымы, анын ичинде балким Сунгари м-н Ляо-хе өзөндөрүнүн аралыгындагы талаалар да караган. 420-жылдары жужаңдар күчтүү өлкөгө айланып, Улуу талаанын гегемону болуп таанылган. Жужаңдардын каганы Датан башкы душманы Тоба- Вейди алсыратууга аракеттенип, 424-жылы 60 миң аскери м-н Кытайга кол салып, борборуна чейин жетип, императордун сарайын талкалаган. Датан өлгөндөн кийин анын ордуна уулу Ути отуруп, Түндүк Вей мамлекеттери м-н тынчтык келишимин түзүп, жыл сайын алым төлөп турууга мажбур болгон. 437-жылы Ути аскери аларга кол салган. 439–443-, 449-, 458-жылдарда жужаңдар түндүк вейликтердин аскеринен орчундуу сокку жешкен. 5-кылымдын баш ченинде будда дини тарашына байланыштуу өлкө бүлгүнгө учурагандыктан, жужаңдар экиге бөлүнгөн. Ага карабай гаогюйлыктар м-н согушун улантып, аларды талкалап, күчтүү өлкөгө айланган. Бирок, ич ара келишпестиктердин натыйжасында жужаңдардын акыркы кагандары Анахуань (Анагуй) м-н Поломынь Кытайга кетүүгө аргасыз болгон. 521-жылы Анахуань кайрадан өлкө башы болуп, түндүк вейлик мамлекеттердин вассалы катары алым төлөй баштаган. 534-жылы Түндүк Вей мамлекеттери батыш-чыгыш болуп, экиге бөлүнүшүнө байланыштуу жаңы саясий кырдаал түзүлөт. Натыйжада жужаңдар вассал болуудан баш тартып, Кытайдын чектеш аймактарына кол салган. Чыгыш Вей мамлекети Анахуань м-н бирдикте Батыш Вейди талкалоого аракет кылат, бирок батыш вейликтер түрктөргө элчи жиберишет. Түрктөр гаогюйлыктар м-н биригип, Жужаңдарды талкалайт (546), алардын каганы Анахуань өзүн-өзү өлтүрөт (552). Ушул окуялардын натыйжасында Борбордук Азиянын саясий аренасында түрктөрдүн орду жогорулаган.
	өзөндөрүнүн аралыгындагы талаалар да караган. 420-жылдары Ж. күчтүү өлкөгө айланып, Улуу талаанын гегемону болуп таанылган. ~~Ж-дын~~ каганы Датан башкы душманы Тоба- Вейди алсыратууга аракеттенип, 424-ж. 60 миң аскери м-н Кытайга кол салып, борборуна чейин жетип, императордун сарайын талкалаган. Датан өлгөндөн кийин анын ордуна уулу Ути отуруп, ~~Түн.~~ Вей мамлекеттери м-н тынчтык келишимин түзүп, жыл сайын алым төлөп турууга мажбур болгон. 437-ж. Ути аскери аларга кол салган. 439–443-, 449-, 458-~~ж. Ж. түн.~~ вейликтердин аскеринен орчундуу сокку жешкен. 5-~~к-дын~~ баш ченинде будда дини тарашына байланыштуу өлкө бүлгүнгө учурагандыктан, Ж. экиге бөлүнгөн. Ага карабай гаогюйлыктар м-н согушун улантып, аларды талкалап, күчтүү
	өлкөгө айланган. Бирок, ич ара келишпестиктердин натыйжасында ~~Ж-дын~~ акыркы кагандары Анахуань (Анагуй) м-н Поломынь Кытайга кетүүгө аргасыз болгон. 521-ж. Анахуань кайрадан өлкө башы болуп, ~~түн.~~ вейлик мамлекеттердин вассалы катары алым төлөй баштаган. 534-~~ж. Түн.~~ Вей мамлекеттери батыш-чыгыш болуп, экиге бөлүнүшүнө байланыштуу жаңы саясий кырдаал түзүлөт. Натыйжада Ж. вассал болуудан баш тартып, Кытайдын чектеш аймактарына кол салган. Чыгыш Вей мамлекети Анахуань м-н бирдикте Батыш Вейди талкалоого аракет кылат, бирок батыш вейликтер түрктөргө элчи жиберишет. Түрктөр гаогюйлыктар м-н биригип, ~~Ж-ды~~ талкалайт (546), алардын каганы Анахуань өзүн-өзү өлтүрөт (552). Ушул окуялардын натыйжасында ~~Борб.~~ Азиянын саясий аренасында түрктөрдүн орду жогорулаган.

			Ад.: <i>Бичурин Н. Я</i>. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.; Л., 1950; <i>Гумилёв Л. Н.</i> Древние тюрки, М., 1967; <i>Chavannes E</i>. Dokuments sur les Toukiues (Turcs) occidentaux // Сборник трудов Орхонской экспедиции. Т. IV. СПб., 1903.

			<i>Т. Жуманалиев.</i> [[Категория:3-том, 327-448 бб]]
	Ад.: <i>Бичурин Н. Я</i>. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.; Л., 1950; <i>Гумилёв Л. Н.</i> Древние тюрки, М., 1967; <i>Chavannes E</i>. Dokuments sur les Toukiues (Turcs) occidentaux // Сборник трудов Орхонской экспедиции. Т. IV. СПб., 1903. <i>Т. Жуманалиев.</i> [[Категория:3-том, 327-448 бб]]

Kadyrm: 1 версия

2025-05-02T13:51:57Z

1 версия

← Мурунку нускасы	13:51, 2 Май (Бугу) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

vol3>KadyrM, 07:34, 2 Май (Бугу) 2025 карата

2025-05-02T07:34:55Z

Жаңы барак

ЖУЖАҢДАР (жуаң-жуаң) – кытай жазма даректери б-ча дунху (чыгыш жапайылары) тукумунан, мугулюй (таздар) деген ат м-н белгилүү болгон уруулар. Моңгол тилдүү урууларга кирип, адегенде Вей династиясынын курамында болушкан. Гюйлухой аталган башчысынын тушунда Ж. бир аймакка бириктирилип, Жеужаң, же Жужаң деп аталган. Ж. мамлекетине Иле д-нын башы м-н Тарбагатай аймагынан тышкары Жуңгария, Алтаин-Нур тоо кыркасына жакын талаалардын бир бөлүгү, Хангай, Селенга өзөндөрүнүн бассейни, Чыгыш Халха, Инцзинхэ өзөнүнүн башатындагы Чоң Хингандын эки бети, Ляо-хе өзөндөрүнүн ортоңку ж-а жогорку агымы, а. и. балким Сунгари м-н Ляо-хе
өзөндөрүнүн аралыгындагы талаалар да караган. 420-жылдары Ж. күчтүү өлкөгө айланып, Улуу талаанын гегемону болуп таанылган. Ж-дын каганы Датан башкы душманы Тоба- Вейди алсыратууга аракеттенип, 424-ж. 60 миң аскери м-н Кытайга кол салып, борборуна чейин жетип, императордун сарайын талкалаган. Датан өлгөндөн кийин анын ордуна уулу Ути отуруп, Түн. Вей мамлекеттери м-н тынчтык келишимин түзүп, жыл сайын алым төлөп турууга мажбур болгон. 437-ж. Ути аскери аларга кол салган. 439–443-, 449-, 458-ж. Ж. түн. вейликтердин аскеринен орчундуу сокку жешкен. 5-к-дын баш ченинде будда дини тарашына байланыштуу өлкө бүлгүнгө учурагандыктан, Ж. экиге бөлүнгөн. Ага карабай гаогюйлыктар м-н согушун улантып, аларды талкалап, күчтүү
өлкөгө айланган. Бирок, ич ара келишпестиктердин натыйжасында Ж-дын акыркы кагандары Анахуань (Анагуй) м-н Поломынь Кытайга кетүүгө аргасыз болгон. 521-ж. Анахуань кайрадан өлкө башы болуп, түн. вейлик мамлекеттердин вассалы катары алым төлөй баштаган. 534-ж. Түн. Вей мамлекеттери батыш-чыгыш болуп, экиге бөлүнүшүнө байланыштуу жаңы саясий кырдаал түзүлөт. Натыйжада Ж. вассал болуудан баш тартып, Кытайдын чектеш аймактарына кол салган. Чыгыш Вей мамлекети Анахуань м-н бирдикте Батыш Вейди талкалоого аракет кылат, бирок батыш вейликтер түрктөргө элчи жиберишет. Түрктөр гаогюйлыктар м-н биригип, Ж-ды талкалайт (546), алардын каганы Анахуань өзүн-өзү өлтүрөт (552). Ушул окуялардын натыйжасында Борб. Азиянын саясий аренасында түрктөрдүн орду жогорулаган.

Ад.: Бичурин Н. Я. Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. Т. 1. М.; Л., 1950; Гумилёв Л. Н. Древние тюрки, М., 1967; Chavannes E. Dokuments sur les Toukiues (Turcs) occidentaux // Сборник трудов Орхонской экспедиции. Т. IV. СПб., 1903. Т. Жуманалиев. [[Категория:3-том, 327-448 бб]]