ЖУҢГАР ХАНДЫГЫ - Түзөтүүлөр тарыхы

Турганбаев Элебай, 02:31, 22 Август (Баш оона) 2025 карата

2025-08-22T02:31:58Z

← Мурунку нускасы		02:31, 22 Август (Баш оона) 2025 -деги абалы
7 сап:		7 сап:
	1609-жылы ойротторго кол салып, бирок Каракулдун колунан жеңилип кайткан. 1614–1615-жылдары Убашы 80 миң жоокер менен Каракул жана Байбагышка каршы аттанып чыгып, бир нече жолу жеңип алган. 1620-жылы ал кайрадан чабуул кылып, бул жолу Кара Иртышты ээлеп алууга жетишкен. 1623-жылы Каракул Байбагыш менен бирге 36 миң кол жыйнап, Убашыга каршы жүрүш уюштурган, бирок бул жолу да ойроттор толук жеңилип калган. Найтыйжада Тарбагатай тоолруна чейинки аймактар Алтан хандын ээлигине өткөн. 1627-жылы Каракул башындагы ойроттор менен согушта Шолой Убашы өлүп, моңголдор жеңилгенден кийин жаңы, күчтүү хандыктын түзүлүшүнө жол салынган. Убашынын ордуна отурган анын уулу Омбо-Эрдене (1627–1657) атасынын кегин кууп, 1628–1629-жылдары ойротторго көптөгөн чабуул уюштурган. Ушундай жүрүштөр жана ойротторду бир бийликке биирктирүүгө жасалган аракеттердин натыйжасында Хо-Өрүлүктүн кол алдындагы тыргооттор менен дөрбөттөрдүн көбү журт которуп, Жайык (азыркы Урал), [[Волга]] даярыяларынын жээгине көчүп кетүүгө мажбур болушкан (кара: [[Калмакстан]]; [[калмактар]]).		1609-жылы ойротторго кол салып, бирок Каракулдун колунан жеңилип кайткан. 1614–1615-жылдары Убашы 80 миң жоокер менен Каракул жана Байбагышка каршы аттанып чыгып, бир нече жолу жеңип алган. 1620-жылы ал кайрадан чабуул кылып, бул жолу Кара Иртышты ээлеп алууга жетишкен. 1623-жылы Каракул Байбагыш менен бирге 36 миң кол жыйнап, Убашыга каршы жүрүш уюштурган, бирок бул жолу да ойроттор толук жеңилип калган. Найтыйжада Тарбагатай тоолруна чейинки аймактар Алтан хандын ээлигине өткөн. 1627-жылы Каракул башындагы ойроттор менен согушта Шолой Убашы өлүп, моңголдор жеңилгенден кийин жаңы, күчтүү хандыктын түзүлүшүнө жол салынган. Убашынын ордуна отурган анын уулу Омбо-Эрдене (1627–1657) атасынын кегин кууп, 1628–1629-жылдары ойротторго көптөгөн чабуул уюштурган. Ушундай жүрүштөр жана ойротторду бир бийликке биирктирүүгө жасалган аракеттердин натыйжасында Хо-Өрүлүктүн кол алдындагы тыргооттор менен дөрбөттөрдүн көбү журт которуп, Жайык (азыркы Урал), [[Волга]] даярыяларынын жээгине көчүп кетүүгө мажбур болушкан (кара: [[Калмакстан]]; [[калмактар]]).

	1634-жылы Каракул өлүп, анын ордун уулу Куту-Көчүн баатыр (калмакча Хуту-Хоцин-Батур) ээлеп (кара: [[Эрдене баатыр коңтаажы]]), жаңы хандык негизделет. Тарыхый маалыматтарга караганда ойроттор 1626–27, 1643-, 1653-, 1658-, 1681–84-, 1711–12-, 1714-, 1717-, 1723-, 1725-, 1739–41-, 1745–48-жылдары кыргыздарга каршы жүрүшкө чыгып турушкан. [[Махмуд ибн Вали]] 1635-жылы 11-декабрдан 1636-жылдын 9-январына чейин 12 000 түтүн кыргыздын Каратегин, Ысарга (Гиссар) сүрүлгөнүн эскерген. В. В. [[Бартольд]]дун пикиринде кыргыз элинде тарыхый уламыштар өтө көп сакталып калганын, бирок булардын негизги бөлүгү алиге чейин өздөрү унута элек жалгыз эл – калмактарга бекем байланышкан. 1637-жылы Куту-Көчүн Тибеттеги 5-[[Далай лама]]нын колунан [[коңтаажы]] (хунтайчжи, контайша, контайчи; калмакча хун тәәҗ) деген титул алып, анын менен кошо Эрдене (асыл же кымбат нерсе) жаңы ысымга ээ болгон. 1643-жылы ал хошут Очирту жана Байбагыштын уулу Аблайлар менен 50 миң кол алып, [[Токмок]]ко чейин келип, бирок кыргыз-казактардан бириккен колунан жеңилип кайра кайткан. 1658-жылы Чечен (Цецен) хандын уулу Галдама (санжыраларда Калдама) Илени кыштап, [[Талас]] суусунун жээгинен ферганалык Абдышүкүрдүн колун жеңип алган. 17-кылымдын орто ченине карай алардын түштүк-батышындагы коңшусу Моголстанда саясий бытырандылык башталып, майда хандыктар менен султандыктардын түзүлүшү, чыгышында жайгашкан Халха хандыгынын алсырашы, түштүк жагындагы күчтүү хандык – Чахар хандыгынын жоюлушу ойроттордун күчтөнүшүнө алып келген. 1640-жылы ойрот конфедерациясына кирген уруулар Тарбагатайда курултай өткөрүп, жаңы мамлекеттин негизин түзгөн «Жалпы моңгол-ойрот мыйзамын» («Цааджин бичиг») кабыл алган. Хандык бийлик чексиз болуп, атадан балага мурас катары калган. Куту-Көчүн өлгөндөн кийин (1653) артында он бала калып, ордуна бешинчи уулу [[Сеңге]] (1653–1671) отурган. Алар эки жаатка бөлүнүп, Байбагыш хандын уулу Аблай-тайшылар «Оң жак хандыкты» («Баруң кар»; калмак тилинде «баруң» – оң, «кар» – кол, каруу) түзүшкөн. Ага жооп кылган Сеңге тарабындагылар же «Сол жак хандык» («Жуңгария»; калмакча зүң һар, зүүн гар, – «зуң» – сол, ошол кездеги орус документтери боюнча «зюнгарлар», «Зюнгария») деген атка ээ болгон. Жуңгар хандыгы күчтөнө баштаганда, Жолой-Уубашы түзгөн Алтан-хан мамлекети жоюлган (1667). Сеңге бир туугандары Баатыр, Чечен тайшылар колдуу болуп өлгөндө, анын ордун башка бир тууганы [[Галдан Бошокту]] (1671–1697) алат. 1680–1683-жылдары Бошокту Алтышаарды каратып, Жаркент хандыгынын тагына [[Аппак кожо]]ну отургузуп, анын уулу Жаханга (Йахийа) Кашкарды берген. Ушул учурдан баштап Чыгыш Түркстан Жуңгар хандыгына көз каранды болуп, жылына 100 000 теңге салык төлөп туруу милдети тагылган. Галдан Бошоктунун тушунда жуңгарлар кыргыздарга, андан ары Сайрамдан Ферганага чейин бир нече жолу чоӊ жүрүш жасаган. Кыргыздардын акыркы жолу Ысар (Гиссар), Гөлөп (Куляб), [[Анжиян]]га сүрүлүшү ушул учурларга туш келет. Араптандын (Цеван-Раптан) мезгилинде (1697–1727) Жуңгар хандыгы аябай өнүккөн. Далай-ламанын колунан ал «Эрдене-Жүрөктүү-Баатыр коңтаажы» (Эрдени-Журюкту-Батыр-контайши) деген наам алган. Андан кийин Жуңгар хандыгына Галдан Цэрен (кара: [[Калдаң Серен]], 1727–1745) ээ болуп, анын аскери [[Кетмен-Төбө]]дөгү кыргыздарга жүрүш жасап (1732), «анжияндык» кыргыздарды убактылуу багындырган жана Ташкент шаарын басып караткан (1734). Улуу уулу Олоң (Лама) Доржу жана Сейтен нойондун колу Наманган, Кайнар, Коконду курчоого алып, Ташкент шаарын кайрадан караткан (1742–45). 1741-жылы Септен нойон жетектеген жуңгарлардын 30-35 миң колу Ишим, Тобол жана Ыргыз сууларынын айланасында казактарды катуу чаап, казактын уруу башчыларын аманатка алган. Алардын ичинде Абулмамбет-хан, [[Барак]] жана Батыр султандардын бала-бакыра, жек-жааттарынан 200 киши, ошондой эле [[Абылай]] султан да болуп, ал 1743-ж. жазга чейин Галдан Церендин өз үйүндө жүргөн. Цеван-Доржи Намжил Ажа-хан (1745–1750), Лама Доржи (1750–1753), [[Дабачы]] (1753–1755) жана Араптандын жээни Амирсан (Амурсан, 1755–1757) башкарган. Галдан Цэрен өлгөндөн кийин негизинен кыргыз, казактардын, өзгөчө [[Цин империясы]]нын кийлигишүүсүнөн улам жана ич ара карама-каршылыктардын күчөшү, саясий-экономикалык кризистер Жуңгар хандыгын алсыроого алып келген. 1758-жылы Жуңгар хандыгы күч менен Цин империясынын курамына киргизилген.		1634-жылы Каракул өлүп, анын ордун уулу Куту-Көчүн баатыр (калмакча Хуту-Хоцин-Батур) ээлеп (кара: [[Эрдене баатыр коңтаажы]]), жаңы хандык негизделет. Тарыхый маалыматтарга караганда ойроттор 1626–27, 1643-, 1653-, 1658-, 1681–84-, 1711–12-, 1714-, 1717-, 1723-, 1725-, 1739–41-, 1745–48-жылдары кыргыздарга каршы жүрүшкө чыгып турушкан. [[Махмуд ибн Вали]] 1635-жылы 11-декабрдан 1636-жылдын 9-январына чейин 12 000 түтүн кыргыздын Каратегин, Ысарга (Гиссар) сүрүлгөнүн эскерген. В. В. [[Бартольд]]дун пикиринде кыргыз элинде тарыхый уламыштар өтө көп сакталып калганын, бирок булардын негизги бөлүгү алиге чейин өздөрү унута элек жалгыз эл – калмактарга бекем байланышкан. 1637-жылы Куту-Көчүн Тибеттеги 5-[[Далай лама]]нын колунан [[коңтаажы]] (хунтайчжи, контайша, контайчи; калмакча хун тәәҗ) деген титул алып, анын менен кошо Эрдене (асыл же кымбат нерсе) жаңы ысымга ээ болгон. 1643-жылы ал хошут Очирту жана Байбагыштын уулу Аблайлар менен 50 миң кол алып, [[Токмок]]ко чейин келип, бирок кыргыз-казактардан бириккен колунан жеңилип кайра кайткан. 1658-жылы Чечен (Цецен) хандын уулу Галдама (санжыраларда Калдама) Илени кыштап, [[Талас]] суусунун жээгинен ферганалык Абдышүкүрдүн колун жеңип алган. 17-кылымдын орто ченине карай алардын түштүк-батышындагы коңшусу Моголстанда саясий бытырандылык башталып, майда хандыктар менен султандыктардын түзүлүшү, чыгышында жайгашкан Халха хандыгынын алсырашы, түштүк жагындагы күчтүү хандык – Чахар хандыгынын жоюлушу ойроттордун күчтөнүшүнө алып келген. 1640-жылы ойрот конфедерациясына кирген уруулар Тарбагатайда курултай өткөрүп, жаңы мамлекеттин негизин түзгөн «Жалпы моңгол-ойрот мыйзамын» («Цааджин бичиг») кабыл алган. Хандык бийлик чексиз болуп, атадан балага мурас катары калган. Куту-Көчүн өлгөндөн кийин (1653) артында он бала калып, ордуна бешинчи уулу [[Сеңге]] (1653–1671) отурган. Алар эки жаатка бөлүнүп, Байбагыш хандын уулу Аблай-тайшылар «Оң жак хандыкты» («Баруң кар»; калмак тилинде «баруң» – оң, «кар» – кол, каруу) түзүшкөн. Ага жооп кылган Сеңге тарабындагылар же «Сол жак хандык» («Жуңгария»; калмакча зүң һар, зүүн гар, – «зуң» – сол, ошол кездеги орус документтери боюнча «зюнгарлар», «Зюнгария») деген атка ээ болгон. Жуңгар хандыгы күчтөнө баштаганда, Жолой-Уубашы түзгөн Алтан-хан мамлекети жоюлган (1667). Сеңге бир туугандары Баатыр, Чечен тайшылар колдуу болуп өлгөндө, анын ордун башка бир тууганы [[Галдан Бошокту]] (1671–1697) алат. 1680–1683-жылдары Бошокту Алтышаарды каратып, Жаркент хандыгынын тагына [[Аппак кожо]]ну отургузуп, анын уулу Жаханга (Йахийа) Кашкарды берген. Ушул учурдан баштап Чыгыш Түркстан Жуңгар хандыгына көз каранды болуп, жылына 100 000 теңге салык төлөп туруу милдети тагылган. Галдан Бошоктунун тушунда жуңгарлар кыргыздарга, андан ары Сайрамдан Ферганага чейин бир нече жолу чоӊ жүрүш жасаган. Кыргыздардын акыркы жолу Ысар (Гиссар), Гөлөп (Куляб), [[Анжиян]]га сүрүлүшү ушул учурларга туш келет. Араптандын ([[Цеван-Раптан]]) мезгилинде (1697–1727) Жуңгар хандыгы аябай өнүккөн. Далай-ламанын колунан ал «Эрдене-Жүрөктүү-Баатыр коңтаажы» (Эрдени-Журюкту-Батыр-контайши) деген наам алган. Андан кийин Жуңгар хандыгына Галдан Цэрен (кара: [[Калдаң Серен]], 1727–1745) ээ болуп, анын аскери [[Кетмен-Төбө]]дөгү кыргыздарга жүрүш жасап (1732), «анжияндык» кыргыздарды убактылуу багындырган жана Ташкент шаарын басып караткан (1734). Улуу уулу Олоң (Лама) Доржу жана Сейтен нойондун колу Наманган, Кайнар, Коконду курчоого алып, Ташкент шаарын кайрадан караткан (1742–45). 1741-жылы Септен нойон жетектеген жуңгарлардын 30-35 миң колу Ишим, Тобол жана Ыргыз сууларынын айланасында казактарды катуу чаап, казактын уруу башчыларын аманатка алган. Алардын ичинде Абулмамбет-хан, [[Барак]] жана Батыр султандардын бала-бакыра, жек-жааттарынан 200 киши, ошондой эле [[Абылай]] султан да болуп, ал 1743-ж. жазга чейин Галдан Церендин өз үйүндө жүргөн. Цеван-Доржи Намжил Ажа-хан (1745–1750), Лама Доржи (1750–1753), [[Дабачы]] (1753–1755) жана Араптандын жээни Амирсан (Амурсан, 1755–1757) башкарган. Галдан Цэрен өлгөндөн кийин негизинен кыргыз, казактардын, өзгөчө [[Цин империясы]]нын кийлигишүүсүнөн улам жана ич ара карама-каршылыктардын күчөшү, саясий-экономикалык кризистер Жуңгар хандыгын алсыроого алып келген. 1758-жылы Жуңгар хандыгы күч менен Цин империясынын курамына киргизилген.

	Ад: Позднеев А. М. К истории зюнгорских калмыков. СПб., 1887; Златкин И. Я. История Джунгарского ханства. М.,1983; Моисеев В. А. Джунгарское ханство и казахи (17-18 вв.). А.-А.,1991; Сапаралиев Д. Взаимоотношения кыргызского народа с русскими и соседними народами в XVIII веке. Б., 1995; Бартольд В. В. Избранные труды по истории кыргызов и Кыргызстана. Б., 1996; Аристов Н. А. Усуни и кыргызы или кара-кыргызы: очерки истории и быта населения Западного Тянь-Шаня и исследования по его исторической географии. Б., 2001.		Ад: Позднеев А. М. К истории зюнгорских калмыков. СПб., 1887; Златкин И. Я. История Джунгарского ханства. М.,1983; Моисеев В. А. Джунгарское ханство и казахи (17-18 вв.). А.-А.,1991; Сапаралиев Д. Взаимоотношения кыргызского народа с русскими и соседними народами в XVIII веке. Б., 1995; Бартольд В. В. Избранные труды по истории кыргызов и Кыргызстана. Б., 1996; Аристов Н. А. Усуни и кыргызы или кара-кыргызы: очерки истории и быта населения Западного Тянь-Шаня и исследования по его исторической географии. Б., 2001.

	<i>Э. Турганбаев.</i> [[Категория:3-том, 327-448 бб]]		<i>Э. Турганбаев.</i> [[Категория:3-том, 327-448 бб]]

Турганбаев Элебай, 02:27, 22 Август (Баш оона) 2025 карата

2025-08-22T02:27:37Z

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

Турганбаев Элебай, 09:39, 21 Август (Баш оона) 2025 карата

2025-08-21T09:39:49Z

← Мурунку нускасы		09:39, 21 Август (Баш оона) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	'''ЖУҢГАР ХАНДЫГЫ''' [(1635–1758) калмакча Зүнһар хаант улс] – XVII кылымдын 1-жарымынан XVIII кылымдын ортосуна чейин өмүр сүргөн Батыш [[Моңголия]]дагы мамлекет. Жазма даректерде «Ойрот хандыгы» деген ~~аталуу~~ дагы ~~көп~~ жолугат. Тарыхый маалыматтарга караганда ал алгач «Төрт ойроттун мамлекети» (калмакча Дөрвн өөрд улс) деген аталыш менен төрт чоң уруу; «чорос» (жорос), «хошут» (хошоут), «тыргоот» (торгоут), «дөрбөт» (дербет) өз алдынча этностук, саясий [[конфедерация]]га бириккенден кийин XV кылымда пайда болгон. «Ойрот» деген сөздүн сөздүн этимологиясы oyir-a (Н. Я. [[Бичурин]] боюнча «өөр» – жакын) жана derben (төрт) деген түшүнүктүн негизинде жаралган деген көз караш бар. Азыркы халха-моңгол тилинде да «токой ичиндеги уруулар» (ойн иргэд) же «токой эли» (ойн ард) деген сөздөр сакталып калган. Кытайлык [[династиялар тарыхы]]нда «өлөт» (олот, элют) деген терминдер менен белгилүү. Алгач [[Чыңгыз хан]]дын империясына баш ийип, анын курамында жүргөн. 1335-жылы Персиядагы (азыркы [[Иран]]) Хулагунун династиясы, 1368-жылы [[Кытай]]дагы Юан империясы кулап, 1346-ж. Казан хан өлтүрүлгөндөн кийин [[Чагатай]] улусу ыдырап, [[Борбордук Азия]]дагы саясий кырдаал кескин өзгөрүүгө туш келген. Мисалы, XV кылымда Халха аймагы (Гоби чөлүнүн түндүк, түндүк-чыгышы) 5 улус (оток) турган өз алдынча майда ээликтерге бөлүнүп, бийлик тайшылардын (князь) колуна өткөн. Ал эми [[Моголстан]]га [[Туглук Тимур]]дун хан (1347–1362) болушу менен Халханын батышында азыркы [[Кыргызстан]] жана [[Казакстан]]дын түштүк-чыгышы; түндүгү Көкчө-Теңиз ([[Балхаш]]), Бум-Лиш жана Каратал; батышы [[Түркстан]], [[Ташкент;]] түштүгү [[Фергана]], [[Кашкар]], Чалыш, Турпанды камтыган жаңы хандык пайда болгон.[[File:ЖУҢГАР ХАНДЫГЫ97.png \| thumb \| XVII кылымдын башындагы Жуңгар хандыгынын картасы. Картаны согуш туткуну И.-Г. Ренатка Жуңгар ханы И. Эрен берген. Азыр Упсала шаарындагы (Швеция) университеттин китепканасында сакталып турат.]]		'''ЖУҢГАР ХАНДЫГЫ''' [(1635–1758) калмакча Зүнһар хаант улс] – XVII кылымдын 1-жарымынан XVIII кылымдын ортосуна чейин өмүр сүргөн Батыш [[Моңголия]]дагы мамлекет. Жазма даректерде «Ойрот хандыгы» деген аталуулар дагы жолугат. Тарыхый маалыматтарга караганда ал алгач «Төрт ойроттун мамлекети» (калмакча Дөрвн өөрд улс) деген аталыш менен төрт чоң уруу; «чорос» (жорос), «хошут» (хошоут), «тыргоот» (торгоут), «дөрбөт» (дербет) өз алдынча этностук, саясий [[конфедерация]]га бириккенден кийин XV кылымда пайда болгон. «Ойрот» деген сөздүн сөздүн этимологиясы oyir-a (Н. Я. [[Бичурин]] боюнча «өөр» – жакын) жана derben (төрт) деген түшүнүктүн негизинде жаралган деген көз караш бар. Азыркы халха-моңгол тилинде да «токой ичиндеги уруулар» (ойн иргэд) же «токой эли» (ойн ард) деген сөздөр сакталып калган. Кытайлык [[династиялар тарыхы]]нда «өлөт» (олот, элют) деген терминдер менен белгилүү. Алгач [[Чыңгыз хан]]дын империясына баш ийип, анын курамында жүргөн. 1335-жылы Персиядагы (азыркы [[Иран]]) Хулагунун династиясы, 1368-жылы [[Кытай]]дагы Юан империясы кулап, 1346-ж. Казан хан өлтүрүлгөндөн кийин [[Чагатай]] улусу ыдырап, [[Борбордук Азия]]дагы саясий кырдаал кескин өзгөрүүгө туш келген. Мисалы, XV кылымда Халха аймагы (Гоби чөлүнүн түндүк, түндүк-чыгышы) 5 улус (оток) турган өз алдынча майда ээликтерге бөлүнүп, бийлик тайшылардын (князь) колуна өткөн. Ал эми [[Моголстан]]га [[Туглук Тимур]]дун хан (1347–1362) болушу менен Халханын батышында азыркы [[Кыргызстан]] жана [[Казакстан]]дын түштүк-чыгышы; түндүгү Көкчө-Теңиз ([[Балхаш]]), Бум-Лиш жана Каратал; батышы [[Түркстан]], [[Ташкент;]] түштүгү [[Фергана]], [[Кашкар]], Чалыш, Турпанды камтыган жаңы хандык пайда болгон.[[File:ЖУҢГАР ХАНДЫГЫ97.png \| thumb \| XVII кылымдын башындагы Жуңгар хандыгынын картасы. Картаны согуш туткуну И.-Г. Ренатка Жуңгар ханы И. Эрен берген. Азыр Упсала шаарындагы (Швеция) университеттин китепканасында сакталып турат.]]
	Натыйжада бири-бирине үстөмдүк кылуу ниетинде саясий жана куралдуу күрөш күчөгөн. Бир жагынан алдуусу алы жогун басып алса, экинчиден күч алып баратканын талкалоо үчүн уруулар аралык союздар түзүлгөн. Ушундай кырдаал ойроттордун бир конфедерацияга биригишине өбөлгө болуп, моңгол хандарынын атынан бийлик кылган ата-бала тайшылар Махаму (1399–1416), Тогон (1417–1439) жана Эсендин тушунда (1439–1454) алар күч ала баштаган. 1449-жылы Эсен тайшы 20 миң кол курап, Кытайга (Мин династиясы) каршы жортуулга чыккан. Чечүүчү салгылашуу Хуайлай тоосунун түштүк-батышындагы (азыркы Хубэй провинциясы) Туму деген жерде өтүп, моңгол-ойроттордон алда канча көп кытай армиясы талкаланып калган. Ойрот аскери Кытай императорун (Чжу Цичжэн) жана анын көптөгөн жоокерлерин туткунга түшүргөн. Ошол эле учурда ойроттор Моголстандын чыгышына коркунуч туудуруп турган, бирок Эсен тайшынын өлүмүнөн кийин алардын күч-кубаты кайта баштаган.		Натыйжада бири-бирине үстөмдүк кылуу ниетинде саясий жана куралдуу күрөш күчөгөн. Бир жагынан алдуусу алы жогун басып алса, экинчиден күч алып баратканын талкалоо үчүн уруулар аралык союздар түзүлгөн. Ушундай кырдаал ойроттордун бир конфедерацияга биригишине өбөлгө болуп, моңгол хандарынын атынан бийлик кылган чорос уруусуна караштуу ата-бала тайшылар Махаму (1399–1416), Тогон (1417–1439) жана Эсендин тушунда (1439–1454) алар күч ала баштаган. 1449-жылы Эсен тайшы 20 миң кол курап, Кытайга (Мин династиясы) каршы жортуулга чыккан. Чечүүчү салгылашуу Хуайлай тоосунун түштүк-батышындагы (азыркы Хубэй провинциясы) Туму деген жерде өтүп, моңгол-ойроттордон алда канча көп кытай армиясы талкаланып калган. Ойрот аскери Кытай императорун (Чжу Цичжэн) жана анын көптөгөн жоокерлерин туткунга түшүргөн. Ошол эле учурда ойроттор Моголстандын чыгышына коркунуч туудуруп турган, бирок Эсен тайшынын өлүмүнөн кийин алардын күч-кубаты кайта баштаган.

	[[File:ЖУҢГАР ХАНДЫГЫ98.png \| thumb \| «Россия менен зюнгарлардын талаш жерин тактоо үчүн» Л. Д. Угримов 1737-жылы тарткан картанын көчүрмөсү. В. А. Моисеевдин өздүк архивинде сакталып турат.]]		[[File:ЖУҢГАР ХАНДЫГЫ98.png \| thumb \| «Россия менен зюнгарлардын талаш жерин тактоо үчүн» Л. Д. Угримов 1737-жылы тарткан картанын көчүрмөсү. В. А. Моисеевдин өздүк архивинде сакталып турат.]]

Турганбаев Элебай, 09:37, 21 Август (Баш оона) 2025 карата

2025-08-21T09:37:49Z

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

Temirkan, 08:12, 30 Июль (Теке) 2025 карата

2025-07-30T08:12:56Z

@@ 1 сап: / 1 сап: @@
-<b type='title'>ЖУҢГАР ХАНДЫГЫ</b> (1635–1758) – 17-к-дын
+<b type='title'>ЖУҢГАР ХАНДЫГЫ</b> (1635–1758) – 17-кылымдын 1-жарымында Батыш Моңголияда түзүлгөн ой&shy;рот мамлекети. Тарыхый маалыматтар боюнча oyir-a (жакын), derben (төрт) деген түшүнүк м-н 15-кылымда ойроттор же «чорос» (жорос), «хошут» (хошоут), «тыргоот» (торгоут), «дөрбөт» (дербет) аталган төрт чоң уруу өз алдынча этностук, сая&shy;сий конфедерация түзүшкөн деп айтылса, экин&shy;чи көз караш боюнча ойрот «токой адамдары» де&shy;генди билдирет. Адегенде моңгол урууларынын ханы – Чыңгыз хандын тукумуна баш ийип, 16–17-кылымдарда чыгышынан моңгол хандары, баты&shy;шынан Моголстан мамлекети м-н тынымсыз күрөш жүргүзүп турган. 16-кылымдын аягында Ир&shy;тыш дарыясынын жогору жагында тайшы (князь) Саин-Сэрден башында турган тыргоот уруусу, ба&shy;тышында Каракулдун (Кара-Кула) кол алдын&shy;дагы чоростор, аларга жакын Саин-Тэбенеге ка&shy;раштуу дөрбөттөр, Нарынколдо (Алтай) Байба&shy;гыш (Байбагас) ханга тиешелүү хошуттар ту&shy;рушкан. 1619–21-жылдарда халхас ханы Жолой-Ууба&shy;шы (Алтан хан) коңтаажы, 1628–29-жылдарда анын баласы Омбо-Эрдене бул урууларга чабуул коюп, аёосуз кырган. Натыйжада тыргооттор м-н дөр&shy;бөттөрдүн көбү Волга жээгине жер которуп ке&shy;тишкен (к. <i>Калмакстан</i>). 17-кылымдын орто ченин&shy;де алардын түштүк-батышындагы коңшусу Могол&shy;станда саясий бытырандылык башталып, майда хандыктар м-н султандыктардын түзүлүшү, чы&shy;гышында жайгашкан Халха хандыгынын ал&shy;сырашы, түштүк жагындагы күчтүү хандык – Ча&shy;хар хандыгынын жоюлушу ойроттордун күчтө&shy;нүшүнө алып келген. 1634-жылы Каракул өлүп, анын ордун уулу Куту-Көчүн баатыр (Хуту-Ко&shy;цин-Батур) ээлеп, жаңы хандык негизделет. 1640-жылы ойрот конфедерациясына кирген уруу-[[File:ЖУҢГАР ХАНДЫГЫ97.png | thumb | XVII кылымдын башындагы Жуңгар хандыгынын картасы. Картаны согуш туткуну И.-Г. Ренатка Жуң&shy;гар ханы И. Эрен берген. Азыр Упсала шаарындагы (Шве&shy;ция) университеттин китепканасында сакталып турат.]]
--жарымында Батыш Моңголияда түзүлгөн ой&shy;рот мамлекети. Тарыхый маалыматтар б-ча
+лар Тарбагатайда курултай өткөрүп, жаңы мам&shy;лекеттин негизин түзгөн «Жалпы моңгол-ойрот мыйзамын» («Цааджин бичиг») кабыл алган. Хандык бийлик чексиз болуп, атадан балага му&shy;рас катары калган. Куту-Көчүн өлгөндөн кийин (1653) артында он бала калып, ордуна ортончу уулу Сеңге отурган. Алар эки жаатка бөлүнүп, Байбагыш хандын уулу Аблай-тайшылар «Оң жак хандыкты» («Баруң кар»; калмак тилинде «баруң» – оң, «кар» – кол, каруу) түзүшкөн.<br>Ага жооп кылган Сеңге тарабындагылар же «Сол
-[[File:ЖУҢГАР ХАНДЫГЫ97.png | thumb | XVII кылымдын башындагы Жуңгар хандыгынын картасы. Картаны согуш туткуну И.-Г. Ренатка Жуң&shy;гар ханы И. Эрен берген. Азыр Упсала ш-ндагы (Шве&shy;ция) ун-ттин китепканасында сакталып турат.]]
+Ад.: <i>Златкин И. Я.</i> История Джунгарского ханства (1635–1758 гг.). 2-е изд. М., 1983;
-[[File:ЖУҢГАР ХАНДЫГЫ98.png | thumb | «Россия менен зюнгарлардын талаш жерин тактоо
+<i>Бичурин Н. Я.</i>Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. М.; Л., 1950, Т. 1; <i>Гол&shy;стунский К. Ф.</i> Монголо-ойратские законы 1640 г. СПБ., 1880; <i>Моисеев В. А.</i> Джунгарское ханство и казахи. А., 1991; <i>Сапаралиев Д.</i> Взаимоотношения кыргызского народа с русскими и соседними народами в XVIII веке. Б., 1995.

Kadyrm: 1 версия

2025-05-02T13:51:59Z

1 версия

← Мурунку нускасы	13:51, 2 Май (Бугу) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

vol3>KadyrM, 07:34, 2 Май (Бугу) 2025 карата

2025-05-02T07:34:55Z

Жаңы барак

ЖУҢГАР ХАНДЫГЫ (1635–1758) – 17-к-дын
1-жарымында Батыш Моңголияда түзүлгөн ойрот мамлекети. Тарыхый маалыматтар б-ча

oyir-a (жакын), derben (төрт) деген түшүнүк м-н 15-к-да ойроттор же «чорос» (жорос), «хошут» (хошоут), «тыргоот» (торгоут), «дөрбөт» (дербет) аталган төрт чоң уруу өз алдынча этностук, саясий конфедерация түзүшкөн деп айтылса, экинчи көз караш б-ча ойрот «токой адамдары» дегенди билдирет. Адегенде моңгол урууларынын ханы – Чыңгыз хандын тукумуна баш ийип, 16–17-к-да чыгышынан моңгол хандары, батышынан Моголстан мамлекети м-н тынымсыз күрөш жүргүзүп турган. 16-к-дын аягында Иртыш д-нын жогору жагында тайшы (князь) Саин-Сэрден башында турган тыргоот уруусу, батышында Каракулдун (Кара-Кула) кол алдындагы чоростор, аларга жакын Саин-Тэбенеге караштуу дөрбөттөр, Нарынколдо (Алтай) Байбагыш (Байбагас) ханга тиешелүү хошуттар турушкан. 1619–21-ж. халхас ханы Жолой-Уубашы (Алтан хан) коңтаажы, 1628–29-ж. анын баласы Омбо-Эрдене бул урууларга чабуул коюп, аёосуз кырган. Натыйжада тыргооттор м-н дөрбөттөрдүн көбү Волга жээгине жер которуп кетишкен (к. Калмакстан). 17-к-дын орто ченинде алардын түш.-батышындагы коңшусу Моголстанда саясий бытырандылык башталып, майда хандыктар м-н султандыктардын түзүлүшү, чыгышында жайгашкан Халха хандыгынын алсырашы, түш. жагындагы күчтүү хандык – Чахар хандыгынын жоюлушу ойроттордун күчтөнүшүнө алып келген. 1634-ж. Каракул өлүп, анын ордун уулу Куту-Көчүн баатыр (Хуту-Коцин-Батур) ээлеп, жаңы хандык негизделет. 1640-ж. ойрот конфедерациясына кирген уруу-

[[File:ЖУҢГАР ХАНДЫГЫ97.png | thumb | XVII кылымдын башындагы Жуңгар хандыгынын картасы. Картаны согуш туткуну И.-Г. Ренатка Жуңгар ханы И. Эрен берген. Азыр Упсала ш-ндагы (Швеция) ун-ттин китепканасында сакталып турат.]]
лар Тарбагатайда курултай өткөрүп, жаңы мамлекеттин негизин түзгөн «Жалпы моңгол-ойрот мыйзамын» («Цааджин бичиг») кабыл алган. Хандык бийлик чексиз болуп, атадан балага мурас катары калган. Куту-Көчүн өлгөндөн кийин (1653) артында он бала калып, ордуна ортончу уулу Сеңге отурган. Алар эки жаатка бөлүнүп, Байбагыш хандын уулу Аблай-тайшылар «Оң жак хандыкты» («Баруң кар»; калмак тилинде
«баруң» – оң, «кар» – кол, каруу) түзүшкөн.
 Ага жооп кылган Сеңге тарабындагылар же «Сол

[[File:ЖУҢГАР ХАНДЫГЫ98.png | thumb | «Россия менен зюнгарлардын талаш жерин тактоо
үчүн» Л. Д. Угримов 1737-ж. тарткан картанын көчүрмөсү. В. А. Моисеевдин өздүк архивинде сакталып турат.]]
жак хандык» («Жуңгария»; «зуң» – сол, ошол кездеги орус документтери б-ча «зюнгарлар»,
«Зюнгария») деген атка ээ болгон. Ж. х. күчтөнө баштаганда, Жолой-Уубашы түзгөн Алтан-хан мамлекети жоюлган (1667). Сеңге бир туугандары Баатыр, Чечен тайшылар колдуу болуп
өлгөндө, анын ордун башка бир тууганы Галдан Бошокту (1671–97) алат. Ж. х. Араптандын (Цеван-Раптан) тушунда (1697–1727) аябай
өнүккөн. Ал Далай-ламанын колунан «Эрдене-
Жүрөктүү-Баатыр коңтаажы» (Эрдени-Журюкту-Батыр-контайши) деген наам алган. Андан кийинки Ж. х-н Галдан Цэрен (1727–45), Цеван-Доржи Намжил Ажа-хан (1745–50), Лама Доржи (1750–53), Дабачы (1753–55), Амирсаналар (1755–57) башкарган. Азыркы Кырг-н,
Өзбекстан, Казакстан жайгашкан жерлер Ж. х. тарабынан 1643-, 1658-, 1681–84-, 1711–12-, 1714-,
1717-, 1723-, 1725-, 1739–41-ж. аёосуз чабуулдарга дуушар болгон. Галдан Цэрен өлгөндөн кийин негизинен кыргыз, казактардын, өзгөчө Цин империясынын кийлигишүүсүнөн улам ж-а ич ара карама-каршылыктардын күчөшү, саясий-экон. кризистер Ж. х-н алсыроого алып келген. 1758-ж. Ж. х. күч м-н Цин империясынын курамына киргизилген.

Ад.: Златкин И. Я. История Джунгарского ханства (1635–1758 гг.). 2-е изд. М., 1983; Бичурин Н. Я.

Собрание сведений о народах, обитавших в Средней Азии в древние времена. М.; Л., 1950, Т. 1; Голстунский К. Ф. Монголо-ойратские законы 1640 г. СПБ., 1880; Моисеев В. А. Джунгарское ханство и казахи. А., 1991; Сапаралиев Д. Взаимоотношения кыргызского народа с русскими и соседними народами в XVIII веке. Б., 1995. Э. Турганбаев. [[Категория:3-том, 327-448 бб]]