ЗАМБИЯ - Түзөтүүлөр тарыхы

Begay, 07:35, 19 Март (Жалган куран) 2026 карата

2026-03-19T07:35:18Z

Temirkan, 07:45, 6 Август (Баш оона) 2025 карата

2025-08-06T07:45:20Z

← Мурунку нускасы		07:45, 6 Август (Баш оона) 2025 -деги абалы
2 сап:		2 сап:

	[[File:ЗАМБИЯ6.png \| thumb \| none]]		[[File:ЗАМБИЯ6.png \| thumb \| none]]
	Түндүгүнөн Танзания ж-а Конго Демократиялык Республикасы, батышынан Ангола, түштүгүнөн Намибия, Ботсвана ж-а Зимбабве, чыгышынан Малави, түштүк-чыгышынан Мозамбик м-н чектешет. Аянты 752,6 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 11,49 млн (~~2007~~). Борбору – Лусака шаары (калкы 2 млндой). Расмий тили – англис тили. Акча бирдиги – квача. Административдик-аймактык жактан 9 провинцияга бөлүнөт.		Түндүгүнөн Танзания ж-а Конго Демократиялык Республикасы, батышынан Ангола, түштүгүнөн Намибия, Ботсвана ж-а Зимбабве, чыгышынан Малави, түштүк-чыгышынан Мозамбик м-н чектешет. Аянты 752,6 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 21,3 млн (2024). Борбору – Лусака шаары (калкы 2 млндой). Расмий тили – англис тили. Акча бирдиги – квача. Административдик-аймактык жактан 9 провинцияга бөлүнөт.

	'''''Администрациялык-аймактык бөлүнүшү'''''		'''''Администрациялык-аймактык бөлүнүшү'''''

Temirkan, 05:38, 6 Август (Баш оона) 2025 карата

2025-08-06T05:38:15Z

← Мурунку нускасы		05:38, 6 Август (Баш оона) 2025 -деги абалы
27 сап:		27 сап:
	'''Тарыхы.''' Азыркы Замбиянын аймагында эл байыртадан эле мекендешип, европалыктар келгенге чейин эле бир катар уруулук бирикмелер болгон. Калкынын этностук курамы Замбези дарыясынын (өлкөнүн азыркы аты ушундан чыккан) жогорку агымында жашап ж-а көчүп келишкен африкалыктардын таасири м-н калыптанган. 13- кылымдындын аяк ченинде аймакты португалиялыктар ээлеп алган, 19-кылымдан англиялыктар аларды акырындык м-н сүрүп чыгара баштаган. 19-кылымдын аяк ченинен 1924-жылга чейин англиялык «Бритиш Саут Африка компани» монополиясынын бийлиги астында болгон. 1924–64-жылдарда Британиянын протектораты, 1953–63-жылдарда Родезия ж-а Ньясаленд колониялык федерациясынын курамына кирген. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин жергиликтүү калк колониялык башкарууга активдүү каршылык көрсөтө баштаган. Алгач боштондук кыймылды Африка улуттук конгресс партиясы, 50- жылдардын аяк ченинен К. Куанда башында турган Улуттук көз каранды эместик үчүн бириккен партиясы жетектеген. 1964-жылы 24-октябрда өлкө боштондукка чыгып, Замбия Республикасы жарыяланган. 1972-жылы башкаруунун бир партиялуу системасы киргизилген. 1973-жылы Конституциясы кабыл алынган. 1990-жылдан Замбияда бир партиялуу системадан көп партиялуу системага өтүү процесси башталган. Ошол эле жылы 17-декабрдан конституцияга бир катар өзгөртүүлөр киргизилип, натыйжада оппозициялык маанайдагы бир нече партия пайда болгон. Алардын ичинен 1991-жылы көп партиялуу демократия үчүн кыймыл партиясы шайлоодо жеңип чыгып, аны жетектеген Ф. Ж. Т. Чилуба Замбия президенти болуп калат. 1996-жылы өлкөнүн жаңы конституциясы кабыл алынган. 1996-жылы президенттик шайлоодо Ф. Ж. Т. Чилуба кайрадан жеңишке жетишкен. 1997-жылы 28-октябрдагы төңкөрүш ийгиликсиз аяктары м-н президент Чилуба өлкөдө өзгөчө абалды жарыялап, оппозиция лидери, экс-президент Каунда камакка алынат. Бирок, ал 1998-жылы дүйнөлүк коомчулуктун (негизинен африкалык мамлекеттердин) кийлигишүүсү м-н бошотулуп, Жогорку сот тарабынан акталган. Ф. Ж. Т. Чилубанын мындай иш-аракеттери эл аралык коомчулук, ЭВФ ж-а Бүткүл дүйнөлүк банк тарабынан айыпталып, көптөгөн жардам көрсөтүү программаларын каржылоону токтотушкан. 2001-жылы өлкөнүн президенти болуп Л. П. Мванаваса (1948-жылы туулган) шайланган. Ал өлкөдөгү татаал кырдаалды бир кыйла турукташтырып, өкмөттүн курамына оппозициядагы партиялардын мүчөлөрүн да киргизген. 2006-жылы өткөн шайлоодо кайрадан президент болгон.		'''Тарыхы.''' Азыркы Замбиянын аймагында эл байыртадан эле мекендешип, европалыктар келгенге чейин эле бир катар уруулук бирикмелер болгон. Калкынын этностук курамы Замбези дарыясынын (өлкөнүн азыркы аты ушундан чыккан) жогорку агымында жашап ж-а көчүп келишкен африкалыктардын таасири м-н калыптанган. 13- кылымдындын аяк ченинде аймакты португалиялыктар ээлеп алган, 19-кылымдан англиялыктар аларды акырындык м-н сүрүп чыгара баштаган. 19-кылымдын аяк ченинен 1924-жылга чейин англиялык «Бритиш Саут Африка компани» монополиясынын бийлиги астында болгон. 1924–64-жылдарда Британиянын протектораты, 1953–63-жылдарда Родезия ж-а Ньясаленд колониялык федерациясынын курамына кирген. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин жергиликтүү калк колониялык башкарууга активдүү каршылык көрсөтө баштаган. Алгач боштондук кыймылды Африка улуттук конгресс партиясы, 50- жылдардын аяк ченинен К. Куанда башында турган Улуттук көз каранды эместик үчүн бириккен партиясы жетектеген. 1964-жылы 24-октябрда өлкө боштондукка чыгып, Замбия Республикасы жарыяланган. 1972-жылы башкаруунун бир партиялуу системасы киргизилген. 1973-жылы Конституциясы кабыл алынган. 1990-жылдан Замбияда бир партиялуу системадан көп партиялуу системага өтүү процесси башталган. Ошол эле жылы 17-декабрдан конституцияга бир катар өзгөртүүлөр киргизилип, натыйжада оппозициялык маанайдагы бир нече партия пайда болгон. Алардын ичинен 1991-жылы көп партиялуу демократия үчүн кыймыл партиясы шайлоодо жеңип чыгып, аны жетектеген Ф. Ж. Т. Чилуба Замбия президенти болуп калат. 1996-жылы өлкөнүн жаңы конституциясы кабыл алынган. 1996-жылы президенттик шайлоодо Ф. Ж. Т. Чилуба кайрадан жеңишке жетишкен. 1997-жылы 28-октябрдагы төңкөрүш ийгиликсиз аяктары м-н президент Чилуба өлкөдө өзгөчө абалды жарыялап, оппозиция лидери, экс-президент Каунда камакка алынат. Бирок, ал 1998-жылы дүйнөлүк коомчулуктун (негизинен африкалык мамлекеттердин) кийлигишүүсү м-н бошотулуп, Жогорку сот тарабынан акталган. Ф. Ж. Т. Чилубанын мындай иш-аракеттери эл аралык коомчулук, ЭВФ ж-а Бүткүл дүйнөлүк банк тарабынан айыпталып, көптөгөн жардам көрсөтүү программаларын каржылоону токтотушкан. 2001-жылы өлкөнүн президенти болуп Л. П. Мванаваса (1948-жылы туулган) шайланган. Ал өлкөдөгү татаал кырдаалды бир кыйла турукташтырып, өкмөттүн курамына оппозициядагы партиялардын мүчөлөрүн да киргизген. 2006-жылы өткөн шайлоодо кайрадан президент болгон.

	'''Экономикасы''' начар өнүккөн өлкө. ИДПнин көлөмү 11,5 млрд долларды (АКШ, 2006) түзөт; аны киши башына бөлүштүргөндө 1000 доллардан туура келет. Андагы айыл чарбасынын үлүшү 19,9%, өнөр жайыныкы 28,9%, тейлөө чөйрөсүнүкү 51,2%. Негизги экспорттук продукциясы – жез; аны казып алуу боюнча дүйнөдө 4-орунда (2006-жылы 600 миң т). Жылына 450 миң тдан ашык жез экспорттолот. Замбия кобальт казып алуу боюнча дүйнөдө 2-орунду ээлейт; ал жез-кобальт кенташынан ажыратып алынат (жылына 7,8 миң т). Ошондой эле пирит, никель, таш көмүр, аметист, турмалин, аквамарин, изумруд, алмаз ж. б. казылып алынат. Электр энергиясына болгон муктаждыгын өз ресурстары м-н толук камсыз кылат. 2004-жылы 9,96 млрд кВт.саат электр энергиясын (негизинен ГЭСтен) өндүргөн. Металлургия (жезди эритүү ж-а тазалоо), жеңил, тамак-аш, токой, нефть ажыратуу, химия өнөр жылы ишканалары, цемент з-ду иштейт. Автомобиль кураштыруу ~~з-ддору~~ бар; трактор, велосипед чыгарат. ~~А. ч.~~ анча өнүккөн эмес, азык-түлүктү негизинен сырттан сатып алат. Аймагынын 7,1%и иштетилет. Жүгөрү, бал камыш, урук үчүн гозо, тамеки, жер жаңгак, буудай, шалы, буурчак, маниок, ак жүгөрү (сорго), күн карама өстүрүлөт. Бакчылык өнүккөн. Бодо мал асыралат.		'''Экономикасы''' начар өнүккөн өлкө. ИДПнин көлөмү 11,5 млрд долларды (АКШ, 2006) түзөт; аны киши башына бөлүштүргөндө 1000 доллардан туура келет. Андагы айыл чарбасынын үлүшү 19,9%, өнөр жайыныкы 28,9%, тейлөө чөйрөсүнүкү 51,2%. Негизги экспорттук продукциясы – жез; аны казып алуу боюнча дүйнөдө 4-орунда (2006-жылы 600 миң т). Жылына 450 миң тдан ашык жез экспорттолот. Замбия кобальт казып алуу боюнча дүйнөдө 2-орунду ээлейт; ал жез-кобальт кенташынан ажыратып алынат (жылына 7,8 миң т). Ошондой эле пирит, никель, таш көмүр, аметист, турмалин, аквамарин, изумруд, алмаз ж. б. казылып алынат. Электр энергиясына болгон муктаждыгын өз ресурстары м-н толук камсыз кылат. 2004-жылы 9,96 млрд кВт.саат электр энергиясын (негизинен ГЭСтен) өндүргөн. Металлургия (жезди эритүү ж-а тазалоо), жеңил, тамак-аш, токой, нефть ажыратуу, химия өнөр жылы ишканалары, цемент з-ду иштейт. Автомобиль кураштыруу заводдору бар; трактор, велосипед чыгарат. Айыл чарба анча өнүккөн эмес, азык-түлүктү негизинен сырттан сатып алат. Аймагынын 7,1%и иштетилет. Жүгөрү, бал камыш, урук үчүн гозо, тамеки, жер жаңгак, буудай, шалы, буурчак, маниок, ак жүгөрү (сорго), күн карама өстүрүлөт. Бакчылык өнүккөн. Бодо мал асыралат.
	<br>~~Т. ж-нун~~ жалпы ~~уз.~~ 2173 <i>км</i>. Негизги ~~т. ж-до~~ру: Ндола – Кабве – Лусака – Ливингстон, андан ары Зимбабвеге; Ндола – Капири-Мпоши – Мпика – Наконде, андан ары Танзанияга. Автомобиль жолунуку 91,4 миң <i>км</i>, ~~а. и.~~ асфальтталганы 20,1 миң <i>км</i>. Лусака, Ливингстон, Ндола, Мориве ~~ш-нда~~ эл аралык аэропорттор бар. Суу жолунун ~~уз.~~ 2250 <i>км</i> (Танганьика көлүн, Замбези, Луапулу ~~д-н~~ кошкондо); негизги[[File:ЗАМБИЯ10.png \| thumb \| Жез кенташын казып алуу. Коппербелт провинциясы.]]		<br>Темир жолунун жалпы узундугу 2173 <i>км</i>. Негизги темир жолдору: Ндола – Кабве – Лусака – Ливингстон, андан ары Зимбабвеге; Ндола – Капири-Мпоши – Мпика – Наконде, андан ары Танзанияга. Автомобиль жолунуку 91,4 миң <i>км</i>, анын ичинде асфальтталганы 20,1 миң <i>км</i>. Лусака, Ливингстон, Ндола, Мориве шаарларында эл аралык аэропорттор бар. Суу жолунун узундугу 2250 <i>км</i> (Танганьика көлүн, Замбези, Луапулу дарыясын кошкондо); негизги[[File:ЗАМБИЯ10.png \| thumb \| Жез кенташын казып алуу. Коппербелт провинциясы.]]



	[[File:ЗАМБИЯ11.png \| thumb \| Замбия акчасы.]]		[[File:ЗАМБИЯ11.png \| thumb \| Замбия акчасы.]]
	порту: Мпулунгу (Танганьиканын ~~түш.~~ жээгинде). Нефть куурунун ~~уз.~~ 771 <i>км</i> (Дар-эс-Салам, Танзания – Ндола, жалпы ~~уз.~~ 1700 <i>км</i>; 2006). Сыртка жез, кобальт, электр энергия чыгарып, сырттан станок, машина ж-а анын тетиктерин, транспорт каражаттарын, жер семирткич, азыктүлүк, кийим, ~~ө. ж.~~ товарларын, химикат, азыктүлүк, мал (тирүүлөй) алат. Негизги соода шериктери: Кытай, ТАР, Япония, Улуу Британия, Германия, ~~Түш.~~-Чыгыш Азия ж-а Ортоңку		порту: Мпулунгу (Танганьиканын түштүк жээгинде). Нефть куурунун узундугу 771 <i>км</i> (Дар-эс-Салам, Танзания – Ндола, жалпы узундугу 1700 <i>км</i>; 2006). Сыртка жез, кобальт, электр энергия чыгарып, сырттан станок, машина ж-а анын тетиктерин, транспорт каражаттарын, жер семирткич, азык-түлүк, кийим, өнөр жай товарларын, химикат, азык-түлүк, мал (тирүүлөй) алат. Негизги соода шериктери: Кытай, ТАР, Япония, Улуу Британия, Германия, Түштүк-Чыгыш Азия ж-а Ортоңку Чыгыш өлкөлөрү, Швейцария, Конго Демократиялык<br>Республикасы, Танзания, Зимбабве, Индия.<br>Өсүмдүк, жаныбарлар дүйнөсү, Виктория шаркыратмасы, климатынын салыштырмалуу ыңгайлуулугу туристтерди кызыктырат, бирок финансынын тартыштыгынан бул тармак өнүккөн эмес.
	Чыгыш өлкөлөрү, Швейцария, Конго ~~Демокр.~~		[[File:ЗАМБИЯ9_1.png \| thumb \| none]]'''Маданияты.''' Замбияда калктын 70%и сабаттуу. 1990-жылдан акы төлөп билим алуу киргизилген (башталгыч билим берүүдөн тышкары). Мамлекеттик жана жеке мектептер, окуу жайлары абдан көп, бирок алар окуу куралдары жана каражаттары менен толук жабдылган эмес. Борбор калаа Лусакада Түштүк Африкадагы эң ири окуу жайларынын бири – Замбия университети (Китва-Нкан шаарындагы филиалы менен) жайгашкан. Лусакада, Ндолада китепканалар, Ливингстондо Улуттук музей бар. 1964-жылдан «Таймс оф Замбия», «Замбия мейл», «Пост» гезиттери англис тилинде, ошондой эле жергиликтүү бемба, тонга жана лози тилдеринде да бир нече гезиттер чыгат. Мамлекеттик телекөрсөтүү (1961- жылдан) жана радиоуктуруу (1939-жылдан) иштейт. Өкмөттүк Замбия Кабар агенттиги (ЗАНА) иш жүргүзөт.<br>Көркөм өнөрү биздин заманга чейинки 4-миң жылдыкта аскага чегилген сүрөттөрдөн жана петроглифтерден башталат. Көбүнчө чөптөн эшилген шоңшогой чатырчалуу, камыш түркүктүү тегерек кепелерде турушкан. Жыгачты оюу-чийүү, карапа идиштерди кооздоо, пальма жалбырактарынан, тростниктерден буюм өрүү, токуу кеңири тараган. XX кылымдын башынан Замбиянын шаарларында (Лусака, Ливингстон, Ндола жана башкалар) кабаттуу үйлөр курула баштаган.<br>Замбиянын музыкасы – байыртадан эле элдин турмуш-тиричилигинин ажырагыс бөлүгү. Уруу аксакалдарынын менчик музыканттары, оркестри, хору жана бийчилери болгон. Калимба (пианино), анын түрлөрү, кылдуу аспаптар жана башкалар таралган. 1939-жылы калале бийчилеринин 1-ансамбли уюшулган. 1950-жылдары бул бий ансамбли бүткүл Африкага таанылган.<br>Азаттыкка чыккандан кийин африка театр жамааты түзүлүп, Гидеон Лумпа, Кеннет Нкхата сыяктуу улуттук драматург-режиссёрлор өсүп чыккан. 1964-жылы көркөм өнөр трести түзүлгөн.<br>Ар жылы борбор калаада драма өнөрүнүн фестивалы өткөрүлүп турат.
	<br>~~Респ.~~, Танзания, Зимбабве, Индия.
	<br>Өсүмдүк, жаныбарлар дүйнөсү, Виктория шаркыратмасы, климатынын салыштырмалуу ыңгайлуулугу туристтерди кызыктырат, бирок финансынын тартыштыгынан бул тармак өнүккөн эмес.
	[[File:ЗАМБИЯ9_1.png \| thumb \| none]]

	~~==Маданияты==~~		Ад.: <i>Чуваева М. А., Ксенофонтова Н. А.</i> Замбия: Справочник. М., 1996; Страны мира. Справочник / Под. общ. ред. С. В. Лаврова. М., 2006; Замбия // Большая Российская энциклопедия. Т. 10. М., 2009.
	Замбияда калктын 70%и сабаттуу. 1990-жылдан акы төлөп билим алуу киргизилген (башталгыч билим берүүдөн тышкары). Мамлекеттик жана жеке мектептер, окуу жайлары абдан көп, бирок алар окуу куралдары жана каражаттары менен толук жабдылган эмес. Борбор калаа Лусакада Түш. Африкадагы эң ири окуу жайларынын бири – Замбия университети (Китва-Нкан шаарындагы филиалы менен) жайгашкан. Лусакада, Ндолада китепканалар, Ливингстондо Улуттук музей бар. 1964-жылдан «Таймс оф Замбия», «Замбия мейл», «Пост» гезиттери англис тилинде, ошондой эле жергиликтүү бемба, тонга жана лози тилдеринде да бир нече гезиттер чыгат. Мамлекеттик телекөрсөтүү (1961- жылдан) жана радиоуктуруу (1939-жылдан) иштейт. Өкмөттүк Замбия Кабар агенттиги (ЗАНА) иш жүргүзөт.<br>Көркөм өнөрү бизидн заманга чейинки 4-миң жылдыкта аскага чегилген сүрөттөрдөн жана петроглифтерден башталат. Көбүнчө чөптөн эшилген шоңшогой чатырчалуу, камыш түркүктүү тегерек кепелерде турушкан. Жыгачты оюу-чийүү, карапа идиштерди кооздоо, пальма жалбырактарынан, тростниктерден буюм өрүү, токуу кеңири тараган. XX кылымдын башынан Замбиянын шаарларында (Лусака, Ливингстон, Ндола жана башкалар) кабаттуу үйлөр курула баштаган.<br>Замбиянын музыкасы – байыртадан эле элдин турмуш-тиричилигинин ажырагыс бөлүгү. Уруу аксакалдарынын менчик музыканттары, оркестри, хору жана бийчилери болгон. Калимба (пианино), анын түрлөрү, кылдуу аспаптар жана башкалар таралган. 1939-жылы калале бийчилеринин 1-ансамбли уюшулган. 1950-жылдары бул бий ансамбли бүткүл Африкага таанылган.<br>Азаттыкка чыккандан кийин африка театр жамааты түзүлүп, Гидеон Лумпа, Кеннет Нкхата сыяктуу улуттук драматург-режиссёрлор өсүп чыккан. 1964-жылы көркөм өнөр трести түзүлгөн.<br>Ар жылы борбор калаада драма өнөрүнүн фестивалы өткөрүлүп турат.

	Ад.: <i>Чуваева М. А., Ксенофонтова Н. А.</i> Замбия:
	Справочник. М., 1996; Страны мира. Справочник / Под. общ. ред. С. В. Лаврова. М., 2006; Замбия // Большая Российская энциклопедия. Т. 10. М., 2009.
	[[Категория:3-том, 449-543 бб]]		[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

Temirkan, 05:23, 6 Август (Баш оона) 2025 карата

2025-08-06T05:23:01Z

← Мурунку нускасы		05:23, 6 Август (Баш оона) 2025 -деги абалы
25 сап:		25 сап:
	шаарлары: Лусака (калкынын саны 1,4 млн), Китве (416 миң), Ндола (402 миң), Кабве (193 миң), Чингола (148 миң). Экономикалык активдүү калктын 85%и айыл чарбасында, 9%и тейлөө чөйрөсүндө, 6%и өнөр жайда эмгектенет.		шаарлары: Лусака (калкынын саны 1,4 млн), Китве (416 миң), Ндола (402 миң), Кабве (193 миң), Чингола (148 миң). Экономикалык активдүү калктын 85%и айыл чарбасында, 9%и тейлөө чөйрөсүндө, 6%и өнөр жайда эмгектенет.

	'''Тарыхы.''' Азыркы Замбиянын аймагында эл байыртадан эле мекендешип, европалыктар келгенге чейин эле бир катар уруулук бирикмелер болгон. Калкынын этностук курамы Замбези дарыясынын (өлкөнүн азыркы аты ушундан чыккан) жогорку агымында жашап ж-а көчүп келишкен африкалыктардын таасири м-н калыптанган. 13- кылымдындын аяк ченинде аймакты португалиялыктар ээлеп алган, 19-кылымдан англиялыктар аларды акырындык м-н сүрүп чыгара баштаган. ~~'''''~~19-~~к-дын'''''~~ аяк ченинен 1924-ж. чейин ~~англ.~~ «Бритиш Саут Африка компани» монополиясынын бийлиги астында болгон. 1924–64-ж. Британиянын протектораты, 1953–63-ж. Родезия ж-а Ньясаленд колониялык федерациясынын курамына кирген. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин ~~жерг.~~ калк колониялык башкарууга активдүү каршылык көрсөтө баштаган. Алгач боштондук кыймылды Африка улуттук конгресс партиясы, 50- жылдардын аяк ченинен К. Куанда башында турган Улуттук көз каранды эместик үчүн бириккен партиясы жетектеген. 1964-ж. 24-октябрда		'''Тарыхы.''' Азыркы Замбиянын аймагында эл байыртадан эле мекендешип, европалыктар келгенге чейин эле бир катар уруулук бирикмелер болгон. Калкынын этностук курамы Замбези дарыясынын (өлкөнүн азыркы аты ушундан чыккан) жогорку агымында жашап ж-а көчүп келишкен африкалыктардын таасири м-н калыптанган. 13- кылымдындын аяк ченинде аймакты португалиялыктар ээлеп алган, 19-кылымдан англиялыктар аларды акырындык м-н сүрүп чыгара баштаган. 19-кылымдын аяк ченинен 1924-жылга чейин англиялык «Бритиш Саут Африка компани» монополиясынын бийлиги астында болгон. 1924–64-жылдарда Британиянын протектораты, 1953–63-жылдарда Родезия ж-а Ньясаленд колониялык федерациясынын курамына кирген. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин жергиликтүү калк колониялык башкарууга активдүү каршылык көрсөтө баштаган. Алгач боштондук кыймылды Африка улуттук конгресс партиясы, 50- жылдардын аяк ченинен К. Куанда башында турган Улуттук көз каранды эместик үчүн бириккен партиясы жетектеген. 1964-жылы 24-октябрда өлкө боштондукка чыгып, Замбия Республикасы жарыяланган. 1972-жылы башкаруунун бир партиялуу системасы киргизилген. 1973-жылы Конституциясы кабыл алынган. 1990-жылдан Замбияда бир партиялуу системадан көп партиялуу системага өтүү процесси башталган. Ошол эле жылы 17-декабрдан конституцияга бир катар өзгөртүүлөр киргизилип, натыйжада оппозициялык маанайдагы бир нече партия пайда болгон. Алардын ичинен 1991-жылы көп партиялуу демократия үчүн кыймыл партиясы шайлоодо жеңип чыгып, аны жетектеген Ф. Ж. Т. Чилуба Замбия президенти болуп калат. 1996-жылы өлкөнүн жаңы конституциясы кабыл алынган. 1996-жылы президенттик шайлоодо Ф. Ж. Т. Чилуба кайрадан жеңишке жетишкен. 1997-жылы 28-октябрдагы төңкөрүш ийгиликсиз аяктары м-н президент Чилуба өлкөдө өзгөчө абалды жарыялап, оппозиция лидери, экс-президент Каунда камакка алынат. Бирок, ал 1998-жылы дүйнөлүк коомчулуктун (негизинен африкалык мамлекеттердин) кийлигишүүсү м-н бошотулуп, Жогорку сот тарабынан акталган. Ф. Ж. Т. Чилубанын мындай иш-аракеттери эл аралык коомчулук, ЭВФ ж-а Бүткүл дүйнөлүк банк тарабынан айыпталып, көптөгөн жардам көрсөтүү программаларын каржылоону токтотушкан. 2001-жылы өлкөнүн президенти болуп Л. П. Мванаваса (1948-жылы туулган) шайланган. Ал өлкөдөгү татаал кырдаалды бир кыйла турукташтырып, өкмөттүн курамына оппозициядагы партиялардын мүчөлөрүн да киргизген. 2006-жылы өткөн шайлоодо кайрадан президент болгон.
	өлкө боштондукка чыгып, З. Республикасы жарыяланган. 1972-ж. башкаруунун бир партиялуу системасы киргизилген. 1973-ж. Конституциясы кабыл алынган.
	1990-жылдан ~~З-да~~ бир партиялуу системадан
	көп партиялуу системага өтүү процесси башталган. Ошол эле жылы 17-декабрдан конституцияга бир катар өзгөртүүлөр киргизилип, натыйжада оппозициялык маанайдагы бир нече партия пайда болгон. Алардын ичинен 1991-~~ж. Көп~~ партиялуу демократия үчүн кыймыл партиясы шайлоодо жеңип чыгып, аны жетектеген Ф. Ж. Т. Чилуба З. президенти болуп калат. 1996-ж. өлкөнүн жаңы конституциясы кабыл алынган. 1996-ж. президенттик шайлоодо Ф. Ж. Т. Чилуба кайрадан жеңишке жетишкен. 1997-ж. 28-октябрдагы төңкөрүш ийгиликсиз аяктары м-н президент Чилуба өлкөдө өзгөчө абалды жарыялап, оппозиция лидери, экс-президент Каунда камакка алынат. Бирок, ал 1998-ж. дүйнөлүк коомчулуктун (негизинен африкалык мамлекеттердин) кийлигишүүсү м-н бошотулуп, Жогорку сот тарабынан акталган. Ф. Ж. Т. Чилубанын мындай иш-аракеттери эл аралык коомчулук, ЭВФ ж-а Бүткүл дүйнөлүк банк тарабынан айыпталып, көптөгөн жардам көрсөтүү программаларын каржылоону токтотушкан.
	2001-ж. өлкөнүн президенти болуп Л. П. Мванаваса (1948-~~ж. т.~~) шайланган. Ал өлкөдөгү татаал кырдаалды бир кыйла турукташтырып,
	өкмөттүн курамына оппозициядагы партиялардын мүчөлөрүн да киргизген. 2006-ж. өткөн шайлоодо кайрадан президент болгон.

	==Экономикасы==		'''Экономикасы''' начар өнүккөн өлкө. ИДПнин көлөмү 11,5 млрд долларды (АКШ, 2006) түзөт; аны киши башына бөлүштүргөндө 1000 доллардан туура келет. Андагы айыл чарбасынын үлүшү 19,9%, өнөр жайыныкы 28,9%, тейлөө чөйрөсүнүкү 51,2%. Негизги экспорттук продукциясы – жез; аны казып алуу боюнча дүйнөдө 4-орунда (2006-жылы 600 миң т). Жылына 450 миң тдан ашык жез экспорттолот. Замбия кобальт казып алуу боюнча дүйнөдө 2-орунду ээлейт; ал жез-кобальт кенташынан ажыратып алынат (жылына 7,8 миң т). Ошондой эле пирит, никель, таш көмүр, аметист, турмалин, аквамарин, изумруд, алмаз ж. б. казылып алынат. Электр энергиясына болгон муктаждыгын өз ресурстары м-н толук камсыз кылат. 2004-жылы 9,96 млрд кВт.саат электр энергиясын (негизинен ГЭСтен) өндүргөн. Металлургия (жезди эритүү ж-а тазалоо), жеңил, тамак-аш, токой, нефть ажыратуу, химия өнөр жылы ишканалары, цемент з-ду иштейт. Автомобиль кураштыруу з-ддору бар; трактор, велосипед чыгарат. А. ч. анча өнүккөн эмес, азык-түлүктү негизинен сырттан сатып алат. Аймагынын 7,1%и иштетилет. Жүгөрү, бал камыш, урук үчүн гозо, тамеки, жер жаңгак, буудай, шалы, буурчак, маниок, ак жүгөрү (сорго), күн карама өстүрүлөт. Бакчылык өнүккөн. Бодо мал асыралат.
	начар өнүккөн өлкө. ИДПнин		<br>Т. ж-нун жалпы уз. 2173 <i>км</i>. Негизги т. ж-дору: Ндола – Кабве – Лусака – Ливингстон, андан ары Зимбабвеге; Ндола – Капири-Мпоши – Мпика – Наконде, андан ары Танзанияга. Автомобиль жолунуку 91,4 миң <i>км</i>, а. и. асфальтталганы 20,1 миң <i>км</i>. Лусака, Ливингстон, Ндола, Мориве ш-нда эл аралык аэропорттор бар. Суу жолунун уз. 2250 <i>км</i> (Танганьика көлүн, Замбези, Луапулу д-н кошкондо); негизги[[File:ЗАМБИЯ10.png \| thumb \| Жез кенташын казып алуу. Коппербелт провинциясы.]]
	көлөмү 11,5 млрд долларды (АКШ, 2006) түзөт; аны киши башына бөлүштүргөндө 1000 доллардан туура келет. Андагы ~~а. ч-нын~~ үлүшү 19,9%,
	~~ө. ж-ныкы~~ 28,9%, тейлөө чөйрөсүнүкү 51,2%.
	Негизги экспорттук продукциясы – жез; аны казып алуу ~~б-ча~~ дүйнөдө 4-орунда (2006-ж. 600

	миң т). Жылына 450 миң тдан ашык жез экспорттолот. З. кобальт казып алуу ~~б-ча~~ дүйнөдө 2-орунду ээлейт; ал жез-кобальт кенташынан ажыратып алынат (жылына 7,8 миң т). О. эле пирит, никель, таш көмүр, аметист, турмалин, аквамарин, изумруд, алмаз ж. б. казылып алынат. Электр энергиясына болгон муктаждыгын өз ресурстары м-н толук камсыз кылат. 2004-ж. 9,96 млрд кВт.саат электр энергиясын (негизинен ГЭСтен) өндүргөн. Металлургия (жезди эритүү ж-а тазалоо), жеңил, тамак-аш, токой, нефть ажыратуу, ~~хим. ө. ж.~~ ишканалары, цемент з-ду иштейт. Автомобиль кураштыруу з-ддору бар; трактор, велосипед чыгарат. А. ч. анча өнүккөн эмес, азык-түлүктү негизинен сырттан сатып алат. Аймагынын 7,1%и иштетилет. Жүгөрү, бал камыш, урук үчүн гозо, тамеки, жер жаңгак, буудай, шалы, буурчак, маниок, ак жүгөрү (сорго), күн карама өстүрүлөт. Бакчылык өнүккөн. Бодо мал асыралат.
	<br>Т. ж-нун жалпы уз. 2173 <i>км</i>. Негизги т. ж-дору: Ндола – Кабве – Лусака – Ливингстон, андан ары Зимбабвеге; Ндола – Капири-Мпоши – Мпика – Наконде, андан ары Танзанияга. Автомобиль жолунуку 91,4 миң <i>км</i>, а. и. асфальтталганы 20,1 миң <i>км</i>. Лусака, Ливингстон, Ндола, Мориве ш-нда эл аралык аэропорттор бар. Суу жолунун уз. 2250 <i>км</i> (Танганьика көлүн, Замбези, Луапулу д-н кошкондо); негизги

	[[File:ЗАМБИЯ10.png \| thumb \| Жез кенташын казып алуу. Коппербелт провинциясы.]]

Temirkan, 04:04, 6 Август (Баш оона) 2025 карата

2025-08-06T04:04:13Z

← Мурунку нускасы		04:04, 6 Август (Баш оона) 2025 -деги абалы
11 сап:		11 сап:
	'''Мамлекеттик түзүлүшү.''' Замбия – унитардык мамлекет. Башкаруу формасы – президенттик республика. Конституциясы 1996-жылы кабыл алынган. Президент (2001-жылдан Л. Мванаваса) өкмөттү (Министрлер кабинетин) башкарат ж-а өлкөнүн куралдуу күчтөрүнүн башкы командачысы да болуп эсептелет. Президент 5 жылдык мөөнөткө шайланат. Мыйзам чыгаруу бийлиги бир палаталуу парламент (Улуттук ассамблея) тарабынан ишке ашырылат. Улуттук ассамблеяга 150 депутат эл тарабынан шайланат, спикер ж-а 8 депутат президент тарабынан дайындалат. Конституцияга ылайык 27 мүчөсү бар Өкүлдөр палатасы да (провинция башчылары) президентке караштуу каада-салт ж-а маданий маселелер б-ча кеңеш берүүчү орган катары эсептелет.<br>Негизги саясий партиялары: Көп партиялуу демократия үчүн кыймыл (1991-жылы негизделген, партиянын президенти – Л. Мванаваса, Улуттук ассамблеяда 81 орунга ээ), Улуттук өнүгүү бириккен партиясы, Улуттук көз карандысыздыктын бириккен партиясы, Демократия ж-а өнүгүү форуму, Мурас партиясы, Патриоттук фронт.		'''Мамлекеттик түзүлүшү.''' Замбия – унитардык мамлекет. Башкаруу формасы – президенттик республика. Конституциясы 1996-жылы кабыл алынган. Президент (2001-жылдан Л. Мванаваса) өкмөттү (Министрлер кабинетин) башкарат ж-а өлкөнүн куралдуу күчтөрүнүн башкы командачысы да болуп эсептелет. Президент 5 жылдык мөөнөткө шайланат. Мыйзам чыгаруу бийлиги бир палаталуу парламент (Улуттук ассамблея) тарабынан ишке ашырылат. Улуттук ассамблеяга 150 депутат эл тарабынан шайланат, спикер ж-а 8 депутат президент тарабынан дайындалат. Конституцияга ылайык 27 мүчөсү бар Өкүлдөр палатасы да (провинция башчылары) президентке караштуу каада-салт ж-а маданий маселелер б-ча кеңеш берүүчү орган катары эсептелет.<br>Негизги саясий партиялары: Көп партиялуу демократия үчүн кыймыл (1991-жылы негизделген, партиянын президенти – Л. Мванаваса, Улуттук ассамблеяда 81 орунга ээ), Улуттук өнүгүү бириккен партиясы, Улуттук көз карандысыздыктын бириккен партиясы, Демократия ж-а өнүгүү форуму, Мурас партиясы, Патриоттук фронт.

	'''Табияты.''' ~~З-нын~~ аймагын жылга-жыбыттуу бөксө тоолор, платолор ээлейт. Бөксө тоолору түштүктөн түндүктү карай бийиктеп, саванна м-н капталган. Басымдуу ~~бийикт.~~ 1000–1350 <i>м</i>. Кафуэ, Замбези ~~д-нын~~ өрөөндөрүндө чуңкурчактар, оёңдор ж-а саздак жерлер бар. Платодон аралча тоолор (копьестер) ж-а токол тоолор (Мучинга тоосунун бийиктиги 1893 <i>м</i>ге чейин) көтөрүлөт. Өлкөнүн ~~түн.~~-чыгыш чет-жакасындагы Ньика платосунун тармактарында ~~З-нин~~ эң бийик жери – Мванда чокусу (2150 <i>м</i>) жайгашкан. З. субэкватордук климаттык алкакта жайгашкан. Майдан августка чейин – салыштырмалуу серүүн ж-а кургакчыл, августтан ноябрга		'''Табияты.''' Замбиянын аймагын жылга-жыбыттуу бөксө тоолор, платолор ээлейт. Бөксө тоолору түштүктөн түндүктү карай бийиктеп, саванна м-н капталган. Басымдуу бийиктиги 1000–1350 <i>м</i>. Кафуэ, Замбези дарыяларынын өрөөндөрүндө чуңкурчактар, оёңдор ж-а саздак жерлер бар. Платодон аралча тоолор (копьестер) ж-а токол тоолор (Мучинга тоосунун бийиктиги 1893 <i>м</i>ге чейин) көтөрүлөт. Өлкөнүн түндүк-чыгыш чет-жакасындагы Ньика платосунун тармактарында Замбиянын эң бийик жери – Мванда чокусу (2150 <i>м</i>) жайгашкан. Замбия субэкватордук климаттык алкакта жайгашкан. Майдан августка чейин – салыштырмалуу серүүн ж-а кургакчыл, августтан ноябрга чейин – ысык ж-а кургак, ноябрдан майга чейин – жылуу ж-а нымдуу климат өкүм сүрөт. Эң жылуу айынын (октябрь) орточо температурасы 27°С, эң салкын мезгилиники (июль) 15°С. Жылдык жаан-чачыны 600–1400 <i>мм</i>. Жаан-чачындын 80–90% январдан апрелге чейин жаайт. Дарыялары дээрлик Замбезинин алабына кирет; ирилери: Кафуэ, Луангва. Түндүк чек арасында Танганьика ж-а Мверу көлдөрү, Зимбабве м-н болгон чек арасында Виктория шаркыратмасы (120 <i>м</i> бийиктиктен агып түшөт; Зам-
	чейин – ысык ж-а кургак, ноябрдан майга чейин – жылуу ж-а нымдуу климат өкүм сүрөт. Эң жылуу айынын (октябрь) ~~орт. темп-расы~~ 27°С, эң салкын мезгилиники (июль) 15°С. Жылдык жаан-чачыны 600–1400 <i>мм</i>. Жаан-чачындын 80–90% январдан апрелге чейин жаайт. Дарыялары дээрлик Замбезинин алабына кирет; ирилери: Кафуэ, Луангва. ~~Түн.~~ чек арасында Танганьика ж-а Мверу көлдөрү, Зимбабве м-н болгон чек арасында Виктория шаркыратмасы (120 <i>м</i> бийиктиктен агып түшөт; Зам-

	[[File:ЗАМБИЯ7.png \| thumb \| Виктория шаркыратмасы.]]		[[File:ЗАМБИЯ7.png \| thumb \| Виктория шаркыратмасы.]]
18 сап:		17 сап:

	[[File:ЗАМБИЯ8.png \| thumb \| Тү шт ү к Л уа нг ва улуттук паркындагы миомбо токою.]]		[[File:ЗАМБИЯ8.png \| thumb \| Тү шт ү к Л уа нг ва улуттук паркындагы миомбо токою.]]
	бези ~~д-нда~~) жайгашкан. Кен байлыктарынан эң маанилүүсү жез ж-а кобальт, о. эле цинк, коргошун, ванадий, кадмий, марганец, таш көмүр казылып алынат. Нымдуу аймактары кызыл латерит, кургакчыл жерлери күрөң-кызгылт, кызгылт-боз топурактуу. ~~З-нын~~ аймагынын <sup>1</sup>/ бөлүгүн кургакчыл тропик токою – миомбо, кургакчыл аймактарын баобаб, акациялуу саванна, көл жээктерин папирус бадалдары ээлейт. Миомбо ж-а саванналарды чөп жечү ири айбанаттардан – африка пили, африка жанышы, керик (2 түрү), антилопа, зебра, жырткычтардан – арстан, кабылан, чөө, гиена мекендейт.		бези дарыясында) жайгашкан. Кен байлыктарынан эң маанилүүсү жез ж-а кобальт, ошондой эле цинк, коргошун, ванадий, кадмий, марганец, таш көмүр казылып алынат. Нымдуу аймактары кызыл латерит, кургакчыл жерлери күрөң-кызгылт, кызгылт-боз топурактуу. Замбиянын аймагынын <sup>1</sup>/2 бөлүгүн кургакчыл тропик токою – миомбо, кургакчыл аймактарын баобаб, акациялуу саванна, көл жээктерин папирус бадалдары ээлейт. Миомбо ж-а саванналарды чөп жечү ири айбанаттардан – африка пили, африка жанышы, керик (2 түрү), антилопа, зебра, жырткычтардан – арстан, кабылан, чөө, гиена мекендейт.

	==Калкынын==		'''Калкынын''' негизин банту тил тобундагы (бемба, тонга, лози, лунда, нгони, луба ж. б.) африкалыктар (98,7%) түзөт, ошондой эле европалыктар да жашайт. Христиан (негизинен англистер), көбү салт болуп калган жергиликтүү динди тутат. Орточо жыштыгы: 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 15,3 киши. Калктын жашынын орточо узактыгы 40 жаш (эркектердики 39,8, аялдардыкы 40,3). Өспүрүмдөр (15 жашка чейинкилер) 46,3%ти, эмгек курагындагылар (16–
	негизин банту тил тобундагы (бемба, тонга, лози, лунда, нгони, луба ж. б.) африкалыктар (98,7%) түзөт, о. эле европалыктар да жашайт. Христиан (негизинен англистер), көбү салт болуп калган ~~жерг.~~ динди тутат. ~~Орт.~~ жыштыгы: 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 15,3 киши. Калктын жашынын ~~орт.~~ узактыгы 40 жаш (эркектердики 39,8, аялдардыкы 40,3). Өспүрүмдөр (15 жашка чейинкилер) 46,3%ти, эмгек курагындагылар (16–
	65 жаштагылар) 51,3%ти, 65тен ашкандар 2,4%ти түзөт (2006). Шаар калкы 50%. Ири		65 жаштагылар) 51,3%ти, 65тен ашкандар 2,4%ти түзөт (2006). Шаар калкы 50%. Ири

	[[File:ЗАМБИЯ9.png \| thumb \| Замбиянын борбору – Лусака шаары.]]		[[File:ЗАМБИЯ9.png \| thumb \| Замбиянын борбору – Лусака шаары.]]
	шаарлары: Лусака (калкынын саны 1,4 млн), Китве (416 миң), Ндола (402 миң), Кабве (193 миң), Чингола (148 миң). ~~Экон.~~ активдүү калктын 85%и ~~а. ч-нда~~, 9%и тейлөө чөйрөсүндө, 6%и		шаарлары: Лусака (калкынын саны 1,4 млн), Китве (416 миң), Ндола (402 миң), Кабве (193 миң), Чингола (148 миң). Экономикалык активдүү калктын 85%и айыл чарбасында, 9%и тейлөө чөйрөсүндө, 6%и өнөр жайда эмгектенет.
	~~ө. ж-да~~ эмгектенет.

	==Тарыхы==		'''Тарыхы.''' Азыркы Замбиянын аймагында эл байыртадан эле мекендешип, европалыктар келгенге чейин эле бир катар уруулук бирикмелер болгон. Калкынын этностук курамы Замбези дарыясынын (өлкөнүн азыркы аты ушундан чыккан) жогорку агымында жашап ж-а көчүп келишкен африкалыктардын таасири м-н калыптанган. 13- кылымдындын аяк ченинде аймакты португалиялыктар ээлеп алган, 19-кылымдан англиялыктар аларды акырындык м-н сүрүп чыгара баштаган. '''''19-к-дын''''' аяк ченинен 1924-ж. чейин англ. «Бритиш Саут Африка компани» монополиясынын бийлиги астында болгон. 1924–64-ж. Британиянын протектораты, 1953–63-ж. Родезия ж-а Ньясаленд колониялык федерациясынын курамына кирген. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин жерг. калк колониялык башкарууга активдүү каршылык көрсөтө баштаган. Алгач боштондук кыймылды Африка улуттук конгресс партиясы, 50- жылдардын аяк ченинен К. Куанда башында турган Улуттук көз каранды эместик үчүн бириккен партиясы жетектеген. 1964-ж. 24-октябрда
	. Азыркы З. аймагында эл байыртадан эле мекендешип, европалыктар келгенге чейин эле бир катар уруулук бирикмелер болгон. Калкынын этностук курамы Замбези ~~д-нын~~
	(өлкөнүн азыркы аты ушундан чыккан) жогорку агымында жашап ж-а көчүп келишкен африкалыктардын таасири м-н калыптанган. 13- ~~к-дын~~ аяк ченинде аймакты португалиялыктар ээлеп алган, 19-~~к-дан~~ англиялыктар аларды акырындык м-н сүрүп чыгара баштаган. 19-к-дын аяк ченинен 1924-ж. чейин англ. «Бритиш Саут Африка компани» монополиясынын бийлиги астында болгон. 1924–64-ж. Британиянын протектораты, 1953–63-ж. Родезия ж-а Ньясаленд колониялык федерациясынын курамына кирген. Экинчи дүйнөлүк согуштан кийин жерг. калк колониялык башкарууга активдүү каршылык көрсөтө баштаган. Алгач боштондук кыймылды Африка улуттук конгресс партиясы, 50- жылдардын аяк ченинен К. Куанда башында турган Улуттук көз каранды эместик үчүн бириккен партиясы жетектеген. 1964-ж. 24-октябрда
	өлкө боштондукка чыгып, З. Республикасы жарыяланган. 1972-ж. башкаруунун бир партиялуу системасы киргизилген. 1973-ж. Конституциясы кабыл алынган.		өлкө боштондукка чыгып, З. Республикасы жарыяланган. 1972-ж. башкаруунун бир партиялуу системасы киргизилген. 1973-ж. Конституциясы кабыл алынган.
	1990-жылдан З-да бир партиялуу системадан		1990-жылдан З-да бир партиялуу системадан

Temirkan, 03:50, 6 Август (Баш оона) 2025 карата

2025-08-06T03:50:26Z

← Мурунку нускасы		03:50, 6 Август (Баш оона) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ЗА́МБИЯ</b> , З а м б и я Р е с п у б л и к а с ы – Африканын ~~түш.~~-чыгыш бөлүгүндөгү мамлекет.		<b type='title'>ЗА́МБИЯ</b> , З а м б и я Р е с п у б л и к а с ы – Африканын түштүк-чыгыш бөлүгүндөгү мамлекет.

	[[File:ЗАМБИЯ6.png \| thumb \| none]]		[[File:ЗАМБИЯ6.png \| thumb \| none]]
	Түндүгүнөн Танзания ж-а Конго ~~Демокр. Респ.~~, батышынан Ангола, түштүгүнөн Намибия, Ботсвана ж-а Зимбабве, чыгышынан Малави, ~~түш.~~-		Түндүгүнөн Танзания ж-а Конго Демократиялык Республикасы, батышынан Ангола, түштүгүнөн Намибия, Ботсвана ж-а Зимбабве, чыгышынан Малави, түштүк-чыгышынан Мозамбик м-н чектешет. Аянты 752,6 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 11,49 млн (2007). Борбору – Лусака шаары (калкы 2 млндой). Расмий тили – англис тили. Акча бирдиги – квача. Административдик-аймактык жактан 9 провинцияга бөлүнөт.
	чыгышынан Мозамбик м-н чектешет. Аянты
	752,6 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 11,49 млн (2007). Борбору – Лусака ш. (калкы 2 млндой). Расмий тили – англис тили. Акча бирдиги – квача. ~~Адм.~~-~~айм.~~ жактан 9 провинцияга бөлүнөт.		'''''Администрациялык-аймактык бөлүнүшү'''''
	<table>Администрациялык-аймактык бөлүнүшү</table>
			'''(Таблица кетет)'''<table>Администрациялык-аймактык бөлүнүшү</table>
	БУУнун (1964), Ынтымакташтыктын (1964), Африка биримдиги союзунун (1964), Африка союзунун (2002), Бейтараптык кыймылынын (1964), Эл аралык реконструкция ж-а өнүгүү банкынын (1965), ЭВФтин (1965), Түштүк Африка өнүгүү жамаатташтыгынын (САДК; 1980); Чыгыш ж-а Түштүк Африка жалпы рыногунун (КОМЕСА; 1994), Бүткүл дүйнөлүк соода (1995), Эл аралык олимпия, Эл аралык саламаттык сактоо ж. б. уюмдардын мүчөсү.		БУУнун (1964), Ынтымакташтыктын (1964), Африка биримдиги союзунун (1964), Африка союзунун (2002), Бейтараптык кыймылынын (1964), Эл аралык реконструкция ж-а өнүгүү банкынын (1965), ЭВФтин (1965), Түштүк Африка өнүгүү жамаатташтыгынын (САДК; 1980); Чыгыш ж-а Түштүк Африка жалпы рыногунун (КОМЕСА; 1994), Бүткүл дүйнөлүк соода (1995), Эл аралык олимпия, Эл аралык саламаттык сактоо ж. б. уюмдардын мүчөсү.

	==Мамлекеттик түзүлүшү==		'''Мамлекеттик түзүлүшү.''' Замбия – унитардык мамлекет. Башкаруу формасы – президенттик республика. Конституциясы 1996-жылы кабыл алынган. Президент (2001-жылдан Л. Мванаваса) өкмөттү (Министрлер кабинетин) башкарат ж-а өлкөнүн куралдуу күчтөрүнүн башкы командачысы да болуп эсептелет. Президент 5 жылдык мөөнөткө шайланат. Мыйзам чыгаруу бийлиги бир палаталуу парламент (Улуттук ассамблея) тарабынан ишке ашырылат. Улуттук ассамблеяга 150 депутат эл тарабынан шайланат, спикер ж-а 8 депутат президент тарабынан дайындалат. Конституцияга ылайык 27 мүчөсү бар Өкүлдөр палатасы да (провинция башчылары) президентке караштуу каада-салт ж-а маданий маселелер б-ча кеңеш берүүчү орган катары эсептелет.<br>Негизги саясий партиялары: Көп партиялуу демократия үчүн кыймыл (1991-жылы негизделген, партиянын президенти – Л. Мванаваса, Улуттук ассамблеяда 81 орунга ээ), Улуттук өнүгүү бириккен партиясы, Улуттук көз карандысыздыктын бириккен партиясы, Демократия ж-а өнүгүү форуму, Мурас партиясы, Патриоттук фронт.
	~~. З~~. – унитардык мамлекет. Башкаруу формасы – президенттик республика. Конституциясы 1996-ж. кабыл алынган. Президент (2001-жылдан Л. Мванаваса) өкмөттү (Министрлер кабинетин) башкарат ж-а
	өлкөнүн куралдуу күчтөрүнүн башкы командачысы да болуп эсептелет. Президент 5 жылдык мөөнөткө шайланат. Мыйзам чыгаруу бийлиги бир палаталуу парламент (Улуттук ассамблея) тарабынан ишке ашырылат. Улуттук ассамблеяга 150 депутат эл тарабынан шайланат, спикер ж-а 8 депутат президент тарабынан дайындалат. Конституцияга ылайык 27 мүчөсү бар
	Өкүлдөр палатасы да (провинция башчылары) президентке караштуу каада-салт ж-а маданий маселелер б-ча кеңеш берүүчү орган катары эсептелет.
	<br>Негизги саясий партиялары: Көп партиялуу демократия үчүн кыймыл (1991-ж. негизделген, партиянын президенти – Л. Мванаваса, Улуттук ассамблеяда 81 орунга ээ), Улуттук өнүгүү бириккен партиясы, Улуттук көз карандысыздыктын бириккен партиясы, Демократия ж-а
	өнүгүү форуму, Мурас партиясы, Патриоттук фронт.

	==Табияты==		'''Табияты.''' З-нын аймагын жылга-жыбыттуу бөксө тоолор, платолор ээлейт. Бөксө тоолору түштүктөн түндүктү карай бийиктеп, саванна м-н капталган. Басымдуу бийикт. 1000–1350 <i>м</i>. Кафуэ, Замбези д-нын өрөөндөрүндө чуңкурчактар, оёңдор ж-а саздак жерлер бар. Платодон аралча тоолор (копьестер) ж-а токол тоолор (Мучинга тоосунун бийиктиги 1893 <i>м</i>ге чейин) көтөрүлөт. Өлкөнүн түн.-чыгыш чет-жакасындагы Ньика платосунун тармактарында З-нин эң бийик жери – Мванда чокусу (2150 <i>м</i>) жайгашкан. З. субэкватордук климаттык алкакта жайгашкан. Майдан августка чейин – салыштырмалуу серүүн ж-а кургакчыл, августтан ноябрга
	. З-нын аймагын жылга-жыбыттуу бөксө тоолор, платолор ээлейт. Бөксө тоолору түштүктөн түндүктү карай бийиктеп, саванна м-н капталган. Басымдуу бийикт. 1000–1350 <i>м</i>. Кафуэ, Замбези д-нын өрөөндөрүндө чуңкурчактар, оёңдор ж-а саздак жерлер бар. Платодон аралча тоолор (копьестер) ж-а токол тоолор (Мучинга тоосунун бийиктиги 1893 <i>м</i>ге чейин) көтөрүлөт. Өлкөнүн түн.-чыгыш чет-жакасындагы Ньика платосунун тармактарында З-нин эң бийик жери – Мванда чокусу (2150 <i>м</i>) жайгашкан. З. субэкватордук климаттык алкакта жайгашкан. Майдан августка чейин – салыштырмалуу серүүн ж-а кургакчыл, августтан ноябрга
	чейин – ысык ж-а кургак, ноябрдан майга чейин – жылуу ж-а нымдуу климат өкүм сүрөт. Эң жылуу айынын (октябрь) орт. темп-расы 27°С, эң салкын мезгилиники (июль) 15°С. Жылдык жаан-чачыны 600–1400 <i>мм</i>. Жаан-чачындын 80–90% январдан апрелге чейин жаайт. Дарыялары дээрлик Замбезинин алабына кирет; ирилери: Кафуэ, Луангва. Түн. чек арасында Танганьика ж-а Мверу көлдөрү, Зимбабве м-н болгон чек арасында Виктория шаркыратмасы (120 <i>м</i> бийиктиктен агып түшөт; Зам-		чейин – ысык ж-а кургак, ноябрдан майга чейин – жылуу ж-а нымдуу климат өкүм сүрөт. Эң жылуу айынын (октябрь) орт. темп-расы 27°С, эң салкын мезгилиники (июль) 15°С. Жылдык жаан-чачыны 600–1400 <i>мм</i>. Жаан-чачындын 80–90% январдан апрелге чейин жаайт. Дарыялары дээрлик Замбезинин алабына кирет; ирилери: Кафуэ, Луангва. Түн. чек арасында Танганьика ж-а Мверу көлдөрү, Зимбабве м-н болгон чек арасында Виктория шаркыратмасы (120 <i>м</i> бийиктиктен агып түшөт; Зам-

Lera, 06:09, 31 Июль (Теке) 2025 карата

2025-07-31T06:09:36Z

← Мурунку нускасы		06:09, 31 Июль (Теке) 2025 -деги абалы
63 сап:		63 сап:

	==Маданияты==		==Маданияты==
	~~З-да~~ калктын 70%и сабаттуу. 1990-жылдан акы төлөп билим алуу киргизилген (башталгыч билим берүүдөн тышкары). ~~Мамл. ж-а~~ жеке мектептер, окуу жайлары абдан көп, бирок алар окуу куралдары ~~ж-а~~ каражаттары ~~м-н~~ толук жабдылган эмес. Борбор калаа Лусакада Түш. Африкадагы эң ири окуу жайларынын бири – ~~З. ун-ти~~ (Китва-Нкан ~~ш-ндагы~~ филиалы ~~м-н~~) жайгашкан. Лусакада, Ндолада китепканалар, Ливингстондо Улуттук музей бар. 1964-жылдан «Таймс оф Замбия», «Замбия мейл», «Пост» гезиттери англис тилинде, о. эле ~~жерг.~~ бемба, тонга ~~ж-а~~ лози тилдеринде да бир нече гезиттер чыгат. ~~Мамл.~~ телекөрсөтүү (1961- жылдан) ~~ж-а~~ радиоуктуруу (1939-жылдан) иштейт. Өкмөттүк З. Кабар агенттиги (ЗАНА) иш		Замбияда калктын 70%и сабаттуу. 1990-жылдан акы төлөп билим алуу киргизилген (башталгыч билим берүүдөн тышкары). Мамлекеттик жана жеке мектептер, окуу жайлары абдан көп, бирок алар окуу куралдары жана каражаттары менен толук жабдылган эмес. Борбор калаа Лусакада Түш. Африкадагы эң ири окуу жайларынын бири – Замбия университети (Китва-Нкан шаарындагы филиалы менен) жайгашкан. Лусакада, Ндолада китепканалар, Ливингстондо Улуттук музей бар. 1964-жылдан «Таймс оф Замбия», «Замбия мейл», «Пост» гезиттери англис тилинде, ошондой эле жергиликтүү бемба, тонга жана лози тилдеринде да бир нече гезиттер чыгат. Мамлекеттик телекөрсөтүү (1961- жылдан) жана радиоуктуруу (1939-жылдан) иштейт. Өкмөттүк Замбия Кабар агенттиги (ЗАНА) иш жүргүзөт.<br>Көркөм өнөрү бизидн заманга чейинки 4-миң жылдыкта аскага чегилген сүрөттөрдөн жана петроглифтерден башталат. Көбүнчө чөптөн эшилген шоңшогой чатырчалуу, камыш түркүктүү тегерек кепелерде турушкан. Жыгачты оюу-чийүү, карапа идиштерди кооздоо, пальма жалбырактарынан, тростниктерден буюм өрүү, токуу кеңири тараган. XX кылымдын башынан Замбиянын шаарларында (Лусака, Ливингстон, Ндола жана башкалар) кабаттуу үйлөр курула баштаган.<br>Замбиянын музыкасы – байыртадан эле элдин турмуш-тиричилигинин ажырагыс бөлүгү. Уруу аксакалдарынын менчик музыканттары, оркестри, хору жана бийчилери болгон. Калимба (пианино), анын түрлөрү, кылдуу аспаптар жана башкалар таралган. 1939-жылы калале бийчилеринин 1-ансамбли уюшулган. 1950-жылдары бул бий ансамбли бүткүл Африкага таанылган.<br>Азаттыкка чыккандан кийин африка театр жамааты түзүлүп, Гидеон Лумпа, Кеннет Нкхата сыяктуу улуттук драматург-режиссёрлор өсүп чыккан. 1964-жылы көркөм өнөр трести түзүлгөн.<br>Ар жылы борбор калаада драма өнөрүнүн фестивалы өткөрүлүп турат.
	жүргүзөт.
	<br>Көркөм өнөрү ~~б. з. ч.~~ 4-миң жылдыкта аскага
	чегилген сүрөттөрдөн ~~ж-а~~ петроглифтерден башталат. Көбүнчө чөптөн эшилген шоңшогой чатырчалуу, камыш түркүктүү тегерек кепелерде турушкан. Жыгачты оюу-чийүү, карапа идиштерди кооздоо, пальма жалбырактарынан, тростниктерден буюм өрүү, токуу кеңири тараган. ~~20-к-дын~~ башынан ~~З-нын~~ шаарларында (Лусака, Ливингстон, Ндола ~~ж. б.~~) кабаттуу үйлөр курула баштаган.
	<br>~~З-нын~~ музыкасы – байыртадан эле элдин турмуш-тиричилигинин ажырагыс бөлүгү. Уруу аксакалдарынын менчик музыканттары, оркестри, хору ~~ж-а~~ бийчилери болгон. Калимба (пианино), анын түрлөрү, кылдуу аспаптар ~~ж. б.~~ таралган. 1939-ж. калале бийчилеринин 1-ансамбли уюшулган. 50-жылдары бул бий ансамбли бүткүл Африкага таанылган.
	<br>Азаттыкка чыккандан кийин африка театр жамааты түзүлүп, Гидеон Лумпа, Кеннет Нкхата сыяктуу улуттук драматург-режиссёрлор өсүп
	чыккан. 1964-ж. көркөм өнөр трести түзүлгөн.
	<br>Ар жылы борбор калаада драма өнөрүнүн фестивалы өткөрүлүп турат.


	Ад.: <i>Чуваева М. А., Ксенофонтова Н. А.</i> Замбия:		Ад.: <i>Чуваева М. А., Ксенофонтова Н. А.</i> Замбия:
	Справочник. М., 1996; Страны мира. Справочник / Под. общ. ред. С. В. Лаврова. М., 2006; Замбия // Большая Российская энциклопедия. Т. 10. М., 2009.		Справочник. М., 1996; Страны мира. Справочник / Под. общ. ред. С. В. Лаврова. М., 2006; Замбия // Большая Российская энциклопедия. Т. 10. М., 2009.
	[[Категория:3-том, 449-543 бб]]		[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

Kadyrm: /* Маданияты */

2025-05-06T17:36:04Z

Маданияты

← Мурунку нускасы		17:36, 6 Май (Бугу) 2025 -деги абалы
63 сап:		63 сап:

	==Маданияты==		==Маданияты==
	. З-да калктын 70%и сабаттуу. 1990-жылдан акы төлөп билим алуу киргизилген (башталгыч билим берүүдөн тышкары). Мамл. ж-а жеке мектептер, окуу жайлары абдан көп, бирок алар окуу куралдары ж-а каражаттары м-н толук жабдылган эмес. Борбор калаа Лусакада Түш. Африкадагы эң ири окуу жайларынын бири – З. ун-ти (Китва-Нкан ш-ндагы филиалы м-н) жайгашкан. Лусакада, Ндолада китепканалар, Ливингстондо Улуттук музей бар. 1964-жылдан «Таймс оф Замбия», «Замбия мейл», «Пост» гезиттери англис тилинде, о. эле жерг. бемба, тонга ж-а лози тилдеринде да бир нече гезиттер чыгат. Мамл. телекөрсөтүү (1961- жылдан) ж-а радиоуктуруу (1939-жылдан) иштейт. Өкмөттүк З. Кабар агенттиги (ЗАНА) иш		З-да калктын 70%и сабаттуу. 1990-жылдан акы төлөп билим алуу киргизилген (башталгыч билим берүүдөн тышкары). Мамл. ж-а жеке мектептер, окуу жайлары абдан көп, бирок алар окуу куралдары ж-а каражаттары м-н толук жабдылган эмес. Борбор калаа Лусакада Түш. Африкадагы эң ири окуу жайларынын бири – З. ун-ти (Китва-Нкан ш-ндагы филиалы м-н) жайгашкан. Лусакада, Ндолада китепканалар, Ливингстондо Улуттук музей бар. 1964-жылдан «Таймс оф Замбия», «Замбия мейл», «Пост» гезиттери англис тилинде, о. эле жерг. бемба, тонга ж-а лози тилдеринде да бир нече гезиттер чыгат. Мамл. телекөрсөтүү (1961- жылдан) ж-а радиоуктуруу (1939-жылдан) иштейт. Өкмөттүк З. Кабар агенттиги (ЗАНА) иш
	жүргүзөт.		жүргүзөт.
	<br>Көркөм өнөрү б. з. ч. 4-миң жылдыкта аскага		<br>Көркөм өнөрү б. з. ч. 4-миң жылдыкта аскага

Kadyrm: /* Экономикасы */

2025-05-06T17:32:09Z

Экономикасы

← Мурунку нускасы		17:32, 6 Май (Бугу) 2025 -деги абалы
60 сап:		60 сап:
	<br>Респ., Танзания, Зимбабве, Индия.		<br>Респ., Танзания, Зимбабве, Индия.
	<br>Өсүмдүк, жаныбарлар дүйнөсү, Виктория шаркыратмасы, климатынын салыштырмалуу ыңгайлуулугу туристтерди кызыктырат, бирок финансынын тартыштыгынан бул тармак өнүккөн эмес.		<br>Өсүмдүк, жаныбарлар дүйнөсү, Виктория шаркыратмасы, климатынын салыштырмалуу ыңгайлуулугу туристтерди кызыктырат, бирок финансынын тартыштыгынан бул тармак өнүккөн эмес.
			[[File:ЗАМБИЯ9_1.png \| thumb \| none]]

	==Маданияты==		==Маданияты==
75 сап:		76 сап:
	Справочник. М., 1996; Страны мира. Справочник / Под. общ. ред. С. В. Лаврова. М., 2006; Замбия // Большая Российская энциклопедия. Т. 10. М., 2009.		Справочник. М., 1996; Страны мира. Справочник / Под. общ. ред. С. В. Лаврова. М., 2006; Замбия // Большая Российская энциклопедия. Т. 10. М., 2009.
	[[Категория:3-том, 449-543 бб]]		[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

Kadyrm: 1 версия

2025-05-06T16:48:19Z

1 версия

← Мурунку нускасы	16:48, 6 Май (Бугу) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)