ЗИМБАБВЕ - Түзөтүүлөр тарыхы

Begay, 06:12, 26 Март (Жалган куран) 2026 карата

2026-03-26T06:12:57Z

Temirkan, 04:05, 8 Август (Баш оона) 2025 карата

2025-08-08T04:05:15Z

← Мурунку нускасы		04:05, 8 Август (Баш оона) 2025 -деги абалы
2 сап:		2 сап:

	[[File:ЗИМБАБВЕ26.png \| thumb \| none]]		[[File:ЗИМБАБВЕ26.png \| thumb \| none]]
	Түндүк-чыгышынан ж-а чыгышынан Мозамбик, түндүк-батышынан Замбия, түштүгүнөн ТАР, батышынан Ботсвана м-н чектешет. Аянты 390, миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 12,4 млн (~~2007~~). Борбору – Хараре шаары (1982-жылга чейин – Солсбери). Расмий тилдери – анлис, шона ж-а ндебеле тилдери. Акча бирдиги – Зимбабве доллары. Административдик-аймактык жактан 8 провинцияга бөлүнөт; ошондой эле Хараре, Булавайо шаарлары да провинциялык статуска ээ. Провинциялар 59 округга, округдар 1200 муниципалитетке бөлүнөт.<br>БУУнун (1980), Африка союзунун (2002), ЭВФтин (1980), Бүткүл дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун, Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун		Түндүк-чыгышынан ж-а чыгышынан Мозамбик, түндүк-батышынан Замбия, түштүгүнөн ТАР, батышынан Ботсвана м-н чектешет. Аянты 390, миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 16,6 млн (2024). Борбору – Хараре шаары (1982-жылга чейин – Солсбери). Расмий тилдери – анлис, шона ж-а ндебеле тилдери. Акча бирдиги – Зимбабве доллары. Административдик-аймактык жактан 8 провинцияга бөлүнөт; ошондой эле Хараре, Булавайо шаарлары да провинциялык статуска ээ. Провинциялар 59 округга, округдар 1200 муниципалитетке бөлүнөт.<br>БУУнун (1980), Африка союзунун (2002), ЭВФтин (1980), Бүткүл дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун, Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун

	'''''Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2007)'''''		'''''Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2007)'''''

Temirkan, 04:01, 8 Август (Баш оона) 2025 карата

2025-08-08T04:01:48Z

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

Lera, 07:48, 31 Июль (Теке) 2025 карата

2025-07-31T07:48:56Z

← Мурунку нускасы		07:48, 31 Июль (Теке) 2025 -деги абалы
65 сап:		65 сап:

	==Маданияты==		==Маданияты==
	. 1980-ж. чейин билим берүү иши расалык дискриминация принцибинде болгон. ~~Жерг.~~ калктын ~~ж-а~~ европалыктардын балдары бөлөк окутулган. ~~ЖОЖдору~~: Хараредеги Родезия ~~ун-ти~~ (1955-ж. негизделген) ~~ж-а~~ Хараре ~~по-~~		. 1980-жылга чейин билим берүү иши расалык дискриминация принцибинде болгон. Жергиликтүү калктын жана европалыктардын балдары бөлөк окутулган. Жогорку окуу жайлары: Хараредеги Родезия университети (1955-жылы негизделген) жана Хараре политехникалык институту (1927). Ири музейлери: Булавайодогу улуттук Зимбабве музейи, Хараредеги Улуттук галерея жана башкалар. Ири китепканалары: Парламенттик китепкана, Калк китепканасы, Университеттик китепкана жана башка англис тилинде «Геральд», «Кроникл», «Санди мейл», «Санди ньюс» жана башка гезиттер чыгат. Массалык маалымат каражаттары трести (акционердик коом; негизги капиталы мамлекетке таандык) Зимбабве Африка өлкөлөр аралык маалымат агентчилигине (ЗИАНА) карайт. Мамлекеттик радио уктуруу жвна телекөрсөтүү кызматы иштейт.

	[[File:ЗИМБАБВЕ32.png \| thumb \| Харареге жакын алачык.]]		[[File:ЗИМБАБВЕ32.png \| thumb \| Харареге жакын алачык.]]
	литех. ин-ту (1927). Ири музейлери: Булавайодогу улуттук З. музейи, Хараредеги Улуттук галерея ж. б. Ири китепканалары: Парламенттик китепкана, Калк китепканасы, Университеттик китепкана ж. б. англис тилинде «Геральд», «Кроникл», «Санди мейл», «Санди ньюс» ж. б. гезиттер чыгат. ММК трести (АО; негизги капиталы мамлекетке таандык) З. Африка өлкөлөр аралык маалымат агентчилигине (ЗИАНА) карайт. Мамл. радио уктуруу ж-а телекөрсөтүү кызматы иштейт.


	Ад.: Железный век Африки. М., 1982; <i>Краснопевцева Т. И.</i> Зимбабве М., 1988; Республика Зимбабве: Справочник. М. 1985; Зимбабве // Большая Российская энциклопедия. Т. 10. М., 2008.		Ад.: Железный век Африки. М., 1982; <i>Краснопевцева Т. И.</i> Зимбабве М., 1988; Республика Зимбабве: Справочник. М. 1985; Зимбабве // Большая Российская энциклопедия. Т. 10. М., 2008.
	[[Категория:3-том, 449-543 бб]]		[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

Kadyrm: /* Табияты */

2025-05-06T17:47:31Z

Табияты

← Мурунку нускасы		17:47, 6 Май (Бугу) 2025 -деги абалы
19 сап:		19 сап:
	. Аймагын дээрлик Матабеле ж-а Машона платолору ээлейт; алардын деңиз деңг. орт. бийикт. 800–1500 <i>м,</i> эң бийик жери 2596 <i>м</i> (Иньянга тоосундагы чоку). Платолор түндүктө Замбези, түштүктө Лимпопо д-нын өрөөндөрүн карай тепкичтенип жапыздайт. З. хром рудаларынын ж-а платина тобундагы металлдардын запасы б-ча дүйнөдө 3-орунда; о. эле алтын, темир кендеринин мааниси зор. Климаты түн.		. Аймагын дээрлик Матабеле ж-а Машона платолору ээлейт; алардын деңиз деңг. орт. бийикт. 800–1500 <i>м,</i> эң бийик жери 2596 <i>м</i> (Иньянга тоосундагы чоку). Платолор түндүктө Замбези, түштүктө Лимпопо д-нын өрөөндөрүн карай тепкичтенип жапыздайт. З. хром рудаларынын ж-а платина тобундагы металлдардын запасы б-ча дүйнөдө 3-орунда; о. эле алтын, темир кендеринин мааниси зор. Климаты түн.

	[[File:~~ЗИМБАБВЕ~~.png \| thumb \| Иньянга тоосу.]]		[[File:ЗИМБАБВЕ27.png \| thumb \| Иньянга тоосу.]]


73 сап:		73 сап:
	Ад.: Железный век Африки. М., 1982; <i>Краснопевцева Т. И.</i> Зимбабве М., 1988; Республика Зимбабве: Справочник. М. 1985; Зимбабве // Большая Российская энциклопедия. Т. 10. М., 2008.		Ад.: Железный век Африки. М., 1982; <i>Краснопевцева Т. И.</i> Зимбабве М., 1988; Республика Зимбабве: Справочник. М. 1985; Зимбабве // Большая Российская энциклопедия. Т. 10. М., 2008.
	[[Категория:3-том, 449-543 бб]]		[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

Kadyrm: 1 версия

2025-05-06T16:48:22Z

1 версия

← Мурунку нускасы	16:48, 6 Май (Бугу) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

vol3>KadyrM, 10:36, 6 Май (Бугу) 2025 карата

2025-05-06T10:36:46Z

Жаңы барак

ЗИМБА́БВЕ , З и м б а б в е Р е с п у б л и к ас ы – Африканын түш. бөлүгүндө жайгашкан
өлкө.

[[File:ЗИМБАБВЕ26.png | thumb | none]]
Түн.-чыгышынан ж-а чыгышынан Мозамбик, түн.-батышынан Замбия, түштүгүнөн ТАР, батышынан Ботсвана м-н чектешет. Аянты 390, миң км2. Калкы 12,4 млн (2007). Борбору – Хараре ш. (1982-ж. чейин – Солсбери). Расмий тилдери – анлис, шона ж-а ндебеле тилдери. Акча бирдиги – З. доллары. Адм.-айм. жактан 8 провинцияга бөлүнөт; о. эле Хараре, Булавайо ш. да провинциялык статуска ээ. Провинциялар
59 округга, округдар 1200 муниципалитетке
бөлүнөт.
 БУУнун (1980), Африка союзунун (2002), ЭВФ-тин (1980), Бүткүл дүйнөлүк саламаттыкты сактоо уюмунун, Бүткүл дүйнөлүк соода уюмунун
<table name ='TABLE1'>Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2007)</table>
(1995), Африка биримдиги уюмунун (1980), Чыгыш ж-а Түш. Африка жалпы рыногунун (1994), Түш. Африка өнүгүү коомдоштугунун (1992), Эл аралык реконструкция ж-а өнүгүү банкынын (1980), ЭВФтин (1980) ж. б. уюмдардын мүчөсү.

==Мамлекеттик түзүлүшү==
. З. – унитардык мамлекет. Башкаруу формасы – президенттик республика. Мамлекет башчысы – президент (Р. Г. Мугабе; 1980-жылдан премьер-министр, 1987-ж. премьер-министрлик кызмат жоюлган соң, республиканын президенти, 2002-ж. кайрадан шайланган). Президент 5 жылдык мөөнөткө жалпы добуш берүү жолу м-н шайланат. Ал
өкмөттү да жетектейт. Жогорку мыйзам чыгаруу
органы – эки палаталуу парламент. Парламент Сенаттан ж-а Улуттук ассамблеядан түзүлөт.
 Негизги саясий партиялары: Зимбабве Африка улуттук союзу – Патриоттук фронту (1963-ж. уюшулган; партиянын биринчи катчысы – Р. Мугабе), Демокр. өзгөртүүлөр үчүн кыймыл (2000-ж. түзүлгөн оппозициялык партия; төрагасы – М. Цвангираи).

==Табияты==
. Аймагын дээрлик Матабеле ж-а Машона платолору ээлейт; алардын деңиз деңг. орт. бийикт. 800–1500 м, эң бийик жери 2596 м (Иньянга тоосундагы чоку). Платолор түндүктө Замбези, түштүктө Лимпопо д-нын өрөөндөрүн карай тепкичтенип жапыздайт. З. хром рудаларынын ж-а платина тобундагы металлдардын запасы б-ча дүйнөдө 3-орунда; о. эле алтын, темир кендеринин мааниси зор. Климаты түн.

[[File:ЗИМБАБВЕ.png | thumb | Иньянга тоосу.]]

[[File:ЗИМБАБВЕ28.png | thumb | Матусадена улуттук паркы.]]
бөлүгүндө субэкватордук, түштүгүндө тропиктик. Эң жылуу айынын (январь) орт. темп-расы 21°– 27°С, эң серүүн айыныкы (июль) 10°–17°С. Жылдык жаан-чачыны түш.-батышында 300– 750 ммден, чыгышында 1250 ммге чейин. Дарыялары Замбезинин ж-а Лимпопонун алаптарына кирет. Замбези д-нын ортоңку агымында Кариба суу сактагычы курулган. Саванналуу сейрек токой басымдуу; түш.-батышына чөлдөшкөн саванна мүнөздүү. Иньянга тоосунун чыгыш капталын дайыма жашыл нымдуу токой ж-а тоо шалбаасы ээлейт. Виктория-Фолс улуттук паркы уюштурулган. Бир нече резерват жана заказник бар.

==Калкынын==
басымдуу бөлүгү (97,9%) африкалыктар – бантулар (шона, матабеле, ндебеле, лоза, тонга ж. б.), о. эле европалыктар (100 миңге жакын), мулаттар да бар. Христиан (30%) ж-а салт болуп калган жерг. динди (60%) тутат.

[[File:ЗИМБАБВЕ29.png | thumb | Зимбабвенин борбору – Хараре шаары.]]
Калктын табигый өсүүсү ИЖОС (СПИД) эпидемиясына байланыштуу (15–54 жаштагылардын 20%ке жакыны ВИЧке чалдыккан) төмөн (0,6%; 2007). Бала төрөлүү (1000 кишиден 27,7) өлүм-житимден бир аз гана (21,8) жогору. Курактык структурада эмгек жашындагылар (15–64) басымдуу, 59,3%; өспүрүмдөр (15 жашка чейинкилер) 37,2%; 65тен ашкандар 3,5%. Орт. жыштыгы: 1 км2 жерге 32,2 киши. Калкынын жашынын күтүлгөн орт. узактыгы –
39,5 жаш (эркектериники – 40,6, аялдарыныкы – 38,4). Шаар калкы 32%. Ири шаарлары: Хараре (1607 миң), Булавайо (713,3 миң), Гверу (148,9), Читунгвиза (352,2), Мутаре, (193,6). Экон. активдүү калктын (4 млн) 66%и а. ч-нда, 24%и тейлөө чөйрөсүндө, 10%и ө. ж-нда эмгектенет.

==Тарыхы==
. З. аймагын адамдар таш доорунан
мекендеген. Темир дооруна таандык Гокомере, Леопардс-Копье, Зива эстеликтери белгилүү. 12- к-да З. аймагында Мономотапа мамлекети пайда болгон. 19-к-дын аяк ченинде өлкөнү Улуу Британия басып алган соң, англиялыктар З-ни Түш. Родезия деп атаган. 1953-ж. Түш. Родезия Родезия ж-а Ньясаленд Федерациясынын курамына кирген. Антиколониялык кыймылдын күч алышынын натыйжасында Улуу Британия
өкмөтү Федерацияны таркатып, 1964-ж. Түш.
 Родезия (Замбия) м-н Ньясаленддин (Малави) көз карандысыздыгын таанууга аргасыз болот. Бийлик ак расанын аз сандуу өкүлдөрүнүн колунда болгондуктан, Түш. Родезиянын башында турган Я. Д. Смит бир тараптуу түрдө көз карандысыз өз өкмөтүн жарыялаган (11. 11. 1965). Бирок эл аралык уюмдар аны тааныган эмес. 1978-ж. Я. Д. Смит ички кырдаалды жөнгө салуу үчүн жерг. элдик кыймылдын өкүлдөрү А. Т. Музорева ж-а Н. Ситоле м-н келишүүгө аргасыз болуп, 1979-ж. парламенттик шайлоо
өткөргөн. Африка элинин Патриоттук Фронту
шайлоого бойкот жарыялагандыктан, шайлоонун негизинде Музорева – Смиттин коалициялык өкмөтү түзүлүп, Зимбабве – Родезия респсы жарыяланган. Бирок аймакта куралдуу күрөш муну м-н эле токтоп калган эмес. 1980-ж. 18-апрелде көз карандысыз З. Республикасы жарыяланган ж-а шайлоодо З. Африка улуттук союзу партиясы жеңишке жетип, өкмөттү Р. Мугабе жетектеп, 1987-ж. өлкөнүн президенти болуп (1996-ж. экинчи мөөнөткө) шайланган. 90- жылдары өлкөнүн экономикасын модернизациялоо б-ча бир катар реформалар жүзөгө ашырылса да, 1997- ж-а 1998-ж. Мугабенин бийлигине каршы кыймылдар башталганына карабастан, 2000-ж. парламенттик шайлоодо З. Африка улуттук союзу – Патриоттук фронту жеңишке жетишкен. 2002-ж. Р. Мугабе өлкө башчысы болуп калган.

==Экономикасы==
. З. 1990-жылдардын аягына чейин Африкадагы өнүккөн өлкөлөрдүн бири болгон; экономикасынын негизин а. ч., кен казып алуу ж-а туризм түзгөн. 2000-жылдардын башында терең кризиске учураган. 1999–2005-ж. бүт чарба тармактарында өндүрүштүн көлөмү 2 эсеге төмөндөгөн. 2006-ж. ИДПнин көлөмү 25,1 млрд долларды түзгөн; аны киши башына бөлүштүргөндө 2000 доллардан туура келген. ИДП-деги тейлөө чөйрөсүнүн үлүшү 59,4%, ө. ж-ныкы 22,9%, а. ч-ныкы 17,7%. З-де 40тан ашык кен казып алынып, ИДПнин 4,5%ин, экспорт-

[[File:ЗИМБАБВЕ30.png | thumb | none]]тун 1/
бөлүгүн түзөт. Кен байлыгынын ичинен
экономикасында платина тобундагы металлдар, алтын, хромит, алмаз маанилүү орунду ээлейт. З. платина тобундагы металлдардын запасы бча дүйнөдө 3-орунда (ТАР, РФтен кийинки);
жылына 12 миң т (5 миң тдан ашыгы платина, 4 тдан ашыгы палладий) казып алынат. Негизги кендери: Мимоса, Нгези. Алтын негизинен Квекве, Хараре, Шуругви, Булавайо аймактарынан казылып алынат (2006-ж. 14 тдан ашык). Хромиттин запасы б-ча дүйнөдө 3 орунда (ТАР, Казакстандан кийинки). 2005-ж. 600 миң тдан ашык хромит казып алынган (ТАР, Казакстан ж-а Индиядан кийин 4-орунда турат). О. эле алмаз (Мурова, Чолочо; 251 миң кар), темир (Квекве; 377 миң т), литий (Масвинго; 37,5 миң т), көмүр (Хванге) 2,9 млн т) ж. б. казылып алынат. 2004-ж. 9,4 млрд кВт · саат электр энергиясы өндүрүлгөн; эң ири ГЭСи – Замбези д-ндагы Кариба ГЭСи; о. эле ЖЭСтер да иштейт. Негизги ө. ж. ишканалары: металлургия ж-а металл
иштетүү, автомобиль химия, нефть ажыратуу,
тамеки, тамак-аш, текстиль, кийим тигүү,
булгаары-бут кийим, эмерек ж. б.
Айдоо жер өлкөнүн аймагынын 8,2%ин ээлейт; 1,7 миң км2 жери сугарылат. Экспорттук негизги өсүмдүгү – тамеки; ал 2000-ж. 227,8 миң т жыйналса, 2005-ж. 65 миң тга чейин (кирешеси 75%ке) кыскарган. Башка экспорттук маанилүү
өсүмдүктөрү: пахта, бал камыш; маанилүү азыктүлүк өсүмдүктөрү: жүгөрү, о. эле маниок, жер жаңгак, буудай, соя, жашылча ж-а жемиш, негизинен апельсин, банан), чай, кофе, күн карама, арпа ж. б. Келечекте экспорт үчүн гүл (негизинен чеге гүл, атыргүл) өстүрүүгө багыт алды. Эт ж-а сүт багытындагы мал чарбасы өнүккөн. 2004-ж. 5,4 млн бодо мал, 3 млн эчки, 0,6 млн кой болгон. Кургакчылык ж-а цеце чымынын көптүгү а. ч-на көп зыян келтирет.
 Темир жолунун жалпы уз. 3,1 миң км, анын 313 кми электрлештирилген (2005). Автомобиль жолунуку 97,4 миң км. Хараре, Булавайо ш-нда

[[File:ЗИМБАБВЕ31.png | thumb | Зимбабве акчасы.]]
эл аралык аэропорт бар. Замбези д. (негизинен Мозамбикке хромит ташылат) ж-а Кариба суу сактагычы аркылуу кеме каттайт; порттору: Бинга, Кариба. Нефть куурунун уз. 212 км (Бейра, Мозамбик – Мутаре).
Товардык экспортунун наркы 1,8 млрд доллар, импорттуку 2,1 млрд доллар (2006). Экспортко алтын, платина, феррокуйма, а. ч. продуктуларын (негизинен тамеки, пахта, кант), текстиль, гүл чыгарып, сырттан машина ж-а анын тетиктерин, нефть ж-а нефть продуктусун, химикат, азык-түлүк сатып алат. Негизги соода шериктери: ТАР, Кытай, Япония, Замбия, Нидерланд, Германия, Ботсвана.

==Маданияты==
. 1980-ж. чейин билим берүү иши расалык дискриминация принцибинде болгон. Жерг. калктын ж-а европалыктардын балдары бөлөк окутулган. ЖОЖдору: Хараредеги Родезия ун-ти (1955-ж. негизделген) ж-а Хараре по-

[[File:ЗИМБАБВЕ32.png | thumb | Харареге жакын алачык.]]
литех. ин-ту (1927). Ири музейлери: Булавайодогу улуттук З. музейи, Хараредеги Улуттук галерея ж. б. Ири китепканалары: Парламенттик китепкана, Калк китепканасы, Университеттик китепкана ж. б. англис тилинде «Геральд», «Кроникл», «Санди мейл», «Санди ньюс» ж. б. гезиттер чыгат. ММК трести (АО; негизги капиталы мамлекетке таандык) З. Африка өлкөлөр аралык маалымат агентчилигине (ЗИАНА) карайт. Мамл. радио уктуруу ж-а телекөрсөтүү кызматы иштейт.

Ад.: Железный век Африки. М., 1982; Краснопевцева Т. И. Зимбабве М., 1988; Республика Зимбабве: Справочник. М. 1985; Зимбабве // Большая Российская энциклопедия. Т. 10. М., 2008.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]