ЗОНАЛУУЛУК - Түзөтүүлөр тарыхы

Begay, 03:33, 30 Март (Жалган куран) 2026 карата

2026-03-30T03:33:17Z

← Мурунку нускасы		03:33, 30 Март (Жалган куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ЗОНАЛУУЛУК</b> г е о г р а ф и я д а – жаратылыш кубулуштарынын, компоненттеринин, ландшафттарынын кеңдик багытта (экватордон уюлдарга карай) закон ченемдүү (ырааттуулук ~~м-н~~) өзгөрүшү. Зоналуулукту дүйнөлүк закон катары (жер бетинин бардык бөлүктөрүнө ~~ж-а~~ жаратылыштын бардык компоненттерине мүнөздүү) биринчи жолу В. В. Докучаев (1898) сунуш кылган. Жердин шар сымал формасы, ошого байланыштуу күн нурларынын жер бетине экватордон уюлдарды карай улам азайган бурч ~~м-н~~ келип түшүшү зоналуулукту пайда кылат. Анткени экватордон уюлдарды карай жер бетин күн нуру улам азыраак жылытат. Бирок планеталык-астрономиялык факторлор жер бетинде зоналуулуктун пайда болушуна шарт түзсө, зоналуулук жер бетинин түрүнө (кургактык же океан), деңиз ~~ж-а~~ аба агымдарынын таасирине, аймактын абсолюттук бийиктигине, рельефине жараша болот, башкача айтканда зоналуулуктун даана көрүнүшү географиялык катмардын өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу. Анын үстүнө жаратылыш компоненттери ар түрдүү болгондуктан, алардын өнүгүү закондору да ар башка мүнөздө. Климаттык, гидрологиялык, рельефтик, топурактык, өсүмдүктүк ж. б. зоналардын чектери бири-бирине дал келбейт. Айрым компоненттерде (өсүмдүк-топурактарда) зоналуулук айкын билинсе, бөлөк компоненттерде (мисалы, рельефте, борпоң ~~тоотек~~ катмарларында ж. б.) анчалык даана байкалбайт. Бирок, жаратылыш компоненттери өз ара аракетте болгондуктан, алар бири-бирине таасир тийгизет – ылайыкташат. Ошондуктан жер бетинде бирдиктүү табигый же ландшафттык зоналар калыптанат. Бир зонада ландшафттардын айрым бир түрү басымдуулук кылат. Ландшафттык зоналар жер бетинде өтө татаал, мозаикалык көрүнүштү пайда кылат: айрым зоналар (чөлдөр, талаалар) материктердин ичкери бөлүгүндө калыптанса, башкалары (мисалы, токойлор) океанга жакыныраак тилкени түзөт. Зоналар кеңдик багытта эле созулбастан, айрым учурларда меридиан багытында да (Түндүк Америкада ) жатат. Кээ бир зоналар кеңири (тайга, саванна сыяктуу), айрымдары куушураак тилкени түзөт. Тоолуу аймактарда кеңдик зоналуулук <i>бийиктик алкактуулук</i> ~~м-н~~ алмашат. Зоналуулук күн радиациясы сиңген жер бетинде ~~ж-а~~ ага жанаша жаткан абада, сууда, жука жер кыртышында гана даана байкалат. Атмосферада ал абанын жер бетиндеги катмары деген төмөнкү бөлүгүндө (орточо калыңдыгы 1,5–2,5 <i>км</i>, максимуму 4 <i>км</i>), сууда күн нуру сиңген 200 <i>м</i> тереңдикке чейин, кургактыкта жер астындагы сууларга чейинки үбөлөнүү катмарында (2–3 <i>м</i>ден 100–120 <i>м</i>ге чейин) ачык байкалып, алардан жогору же төмөн карай бүдөмүктөнүп кетет. Бирок, зоналуулуктун кыйыр белгилери географиялык катмардын эң четки чектеринде да кездешет.		<b type='title'>ЗОНАЛУУЛУК</b> г е о г р а ф и я д а – жаратылыш кубулуштарынын, компоненттеринин, ландшафттарынын кеңдик багытта (экватордон уюлдарга карай) закон ченемдүү (ырааттуулук менен) өзгөрүшү. Зоналуулукту дүйнөлүк закон катары (жер бетинин бардык бөлүктөрүнө жана жаратылыштын бардык компоненттерине мүнөздүү) биринчи жолу В. В. Докучаев (1898) сунуш кылган. Жердин шар сымал формасы, ошого байланыштуу күн нурларынын жер бетине экватордон уюлдарды карай улам азайган бурч менен келип түшүшү зоналуулукту пайда кылат. Анткени экватордон уюлдарды карай жер бетин күн нуру улам азыраак жылытат. Бирок планеталык-астрономиялык факторлор жер бетинде зоналуулуктун пайда болушуна шарт түзсө, зоналуулук жер бетинин түрүнө (кургактык же океан), деңиз жана аба агымдарынын таасирине, аймактын абсолюттук бийиктигине, рельефине жараша болот, башкача айтканда зоналуулуктун даана көрүнүшү географиялык катмардын өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу. Анын үстүнө жаратылыш компоненттери ар түрдүү болгондуктан, алардын өнүгүү закондору да ар башка мүнөздө. Климаттык, гидрологиялык, рельефтик, топурактык, өсүмдүктүк ж. б. зоналардын чектери бири-бирине дал келбейт. Айрым компоненттерде (өсүмдүк-топурактарда) зоналуулук айкын билинсе, бөлөк компоненттерде (мисалы, рельефте, борпоң тоо тек катмарларында ж. б.) анчалык даана байкалбайт. Бирок, жаратылыш компоненттери өз ара аракетте болгондуктан, алар бири-бирине таасир тийгизет – ылайыкташат. Ошондуктан жер бетинде бирдиктүү табигый же ландшафттык зоналар калыптанат. Бир зонада ландшафттардын айрым бир түрү басымдуулук кылат. Ландшафттык зоналар жер бетинде өтө татаал, мозаикалык көрүнүштү пайда кылат: айрым зоналар (чөлдөр, талаалар) материктердин ичкери бөлүгүндө калыптанса, башкалары (мисалы, токойлор) океанга жакыныраак тилкени түзөт. Зоналар кеңдик багытта эле созулбастан, айрым учурларда меридиан багытында да (Түндүк Америкада ) жатат. Кээ бир зоналар кеңири (тайга, саванна сыяктуу), айрымдары куушураак тилкени түзөт. Тоолуу аймактарда кеңдик зоналуулук <i>бийиктик алкактуулук</i> менен алмашат. Зоналуулук күн радиациясы сиңген жер бетинде жана ага жанаша жаткан абада, сууда, жука жер кыртышында гана даана байкалат. Атмосферада ал абанын жер бетиндеги катмары деген төмөнкү бөлүгүндө (орточо калыңдыгы 1,5–2,5 <i>км</i>, максимуму 4 <i>км</i>), сууда күн нуру сиңген 200 <i>м</i> тереңдикке чейин, кургактыкта жер астындагы сууларга чейинки үбөлөнүү катмарында (2–3 <i>м</i>ден 100–120 <i>м</i>ге чейин) ачык байкалып, алардан жогору же төмөн карай бүдөмүктөнүп кетет. Бирок, зоналуулуктун кыйыр белгилери географиялык катмардын эң четки чектеринде да кездешет.

			Ад.: <i>Колесник С. В</i>. Общие географические закономерности Земли. М., 1970; <i>Григорьев А. А.</i> Закономерности строения и развития географической среды. М., 1966; <i>Мильков Ф. Н.</i> Физическая география. Учение о ландшафте и географическая зональность. М., 1986.



	Ад.: <i>Колесник С. В</i>. Общие географические закономерности Земли. М., 1970; <i>Григорьев А. А.</i> Закономерности строения и развития географической среды. М., 1966; <i>Мильков Ф. Н.</i> Физическая география. Учение о ландшафте и географическая зональность. М., 1986.


	<p align='right'><i type='author'>Т. Кулматов.</i></p>		<p align='right'><i type='author'>Т. Кулматов.</i></p>
	[[Категория:3-том, 449-543 бб]]		[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

Temirkan, 05:40, 8 Август (Баш оона) 2025 карата

2025-08-08T05:40:09Z

← Мурунку нускасы		05:40, 8 Август (Баш оона) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ЗОНАЛУУЛУК</b> г е о г р а ф и я д а – жаратылыш кубулуштарынын, компоненттеринин, ландшафттарынын кеңдик багытта (экватордон уюлдарга карай) закон ченемдүү (ырааттуулук м-н) өзгөрүшү. ~~З-ту~~ дүйнөлүк закон катары (жер бетинин бардык бөлүктөрүнө ж-а жаратылыштын бардык компоненттерине мүнөздүү) биринчи жолу В. В. Докучаев (1898) сунуш кылган. Жердин шар сымал формасы, ошого байланыштуу күн нурларынын жер бетине экватордон уюлдарды карай улам азайган бурч м-н келип түшүшү ~~З-ту~~ пайда кылат. Анткени экватордон уюлдарды карай жер бетин күн нуру улам азыраак жылытат. Бирок планеталык-~~астр.~~ факторлор жер бетинде ~~З-тун~~ пайда болушуна шарт түзсө, З. жер бетинин түрүнө (кургактык же океан), деңиз ж-а аба агымдарынын таасирине, аймактын ~~абс.~~ бийиктигине, рельефине жараша болот, ~~б. а. З-тун~~ даана көрүнүшү ~~геогр.~~ катмардын өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу. Анын		<b type='title'>ЗОНАЛУУЛУК</b> г е о г р а ф и я д а – жаратылыш кубулуштарынын, компоненттеринин, ландшафттарынын кеңдик багытта (экватордон уюлдарга карай) закон ченемдүү (ырааттуулук м-н) өзгөрүшү. Зоналуулукту дүйнөлүк закон катары (жер бетинин бардык бөлүктөрүнө ж-а жаратылыштын бардык компоненттерине мүнөздүү) биринчи жолу В. В. Докучаев (1898) сунуш кылган. Жердин шар сымал формасы, ошого байланыштуу күн нурларынын жер бетине экватордон уюлдарды карай улам азайган бурч м-н келип түшүшү зоналуулукту пайда кылат. Анткени экватордон уюлдарды карай жер бетин күн нуру улам азыраак жылытат. Бирок планеталык-астрономиялык факторлор жер бетинде зоналуулуктун пайда болушуна шарт түзсө, зоналуулук жер бетинин түрүнө (кургактык же океан), деңиз ж-а аба агымдарынын таасирине, аймактын абсолюттук бийиктигине, рельефине жараша болот, башкача айтканда зоналуулуктун даана көрүнүшү географиялык катмардын өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу. Анын үстүнө жаратылыш компоненттери ар түрдүү болгондуктан, алардын өнүгүү закондору да ар башка мүнөздө. Климаттык, гидрологиялык, рельефтик, топурактык, өсүмдүктүк ж. б. зоналардын чектери бири-бирине дал келбейт. Айрым компоненттерде (өсүмдүк-топурактарда) зоналуулук айкын билинсе, бөлөк компоненттерде (мисалы, рельефте, борпоң тоотек катмарларында ж. б.) анчалык даана байкалбайт. Бирок, жаратылыш компоненттери өз ара аракетте болгондуктан, алар бири-бирине таасир тийгизет – ылайыкташат. Ошондуктан жер бетинде бирдиктүү табигый же ландшафттык зоналар калыптанат. Бир зонада ландшафттардын айрым бир түрү басымдуулук кылат. Ландшафттык зоналар жер бетинде өтө татаал, мозаикалык көрүнүштү пайда кылат: айрым зоналар (чөлдөр, талаалар) материктердин ичкери бөлүгүндө калыптанса, башкалары (мисалы, токойлор) океанга жакыныраак тилкени түзөт. Зоналар кеңдик багытта эле созулбастан, айрым учурларда меридиан багытында да (Түндүк Америкада ) жатат. Кээ бир зоналар кеңири (тайга, саванна сыяктуу), айрымдары куушураак тилкени түзөт. Тоолуу аймактарда кеңдик зоналуулук <i>бийиктик алкактуулук</i> м-н алмашат. Зоналуулук күн радиациясы сиңген жер бетинде ж-а ага жанаша жаткан абада, сууда, жука жер кыртышында гана даана байкалат. Атмосферада ал абанын жер бетиндеги катмары деген төмөнкү бөлүгүндө (орточо калыңдыгы 1,5–2,5 <i>км</i>, максимуму 4 <i>км</i>), сууда күн нуру сиңген 200 <i>м</i> тереңдикке чейин, кургактыкта жер астындагы сууларга чейинки үбөлөнүү катмарында (2–3 <i>м</i>ден 100–120 <i>м</i>ге чейин) ачык байкалып, алардан жогору же төмөн карай бүдөмүктөнүп кетет. Бирок, зоналуулуктун кыйыр белгилери географиялык катмардын эң четки чектеринде да кездешет.
	үстүнө жаратылыш компоненттери ар түрдүү болгондуктан, алардын өнүгүү закондору да ар башка мүнөздө. Климаттык, ~~гидрол.~~, рельефтик, топурактык, өсүмдүктүк ж. б. зоналардын чектери бири-бирине дал келбейт. Айрым компоненттерде (өсүмдүк-топурактарда) З. айкын билинсе, бөлөк компоненттерде (~~мис.~~, рельефте, борпоң тоотек катмарларында ж. б.) анчалык даана байкалбайт. Бирок, жаратылыш компоненттери өз ара аракетте болгондуктан, алар бири-бирине таасир тийгизет – ылайыкташат. Ошондуктан жер бетинде бирдиктүү табигый же ландшафттык зоналар калыптанат. Бир зонада ландшафттардын айрым бир түрү басымдуулук кылат. Ландшафттык зоналар жер бетинде
	өтө татаал, мозаикалык көрүнүштү пайда кылат: айрым зоналар (чөлдөр, талаалар) материктердин ичкери бөлүгүндө калыптанса, башкалары (~~мис.~~, токойлор) океанга жакыныраак тилкени түзөт. Зоналар кеңдик багытта эле созулбастан, айрым учурларда меридиан багытында да (~~Түн.~~ Америкада ) жатат. Кээ бир зоналар кеңири (тайга, саванна сыяктуу), айрымдары куушураак тилкени түзөт. Тоолуу аймактарда кеңдик З. <i>бийиктик алкактуулук</i> м-н алмашат. З. күн радиациясы сиңген жер бетинде ж-а ага жанаша жаткан абада, сууда, жука жер кыртышында гана даана байкалат. ~~Атм-да~~ ал абанын жер бетиндеги катмары деген төмөнкү бөлүгүндө (~~орт.~~ калыңдыгы 1,5–2,5 <i>км</i>, максимуму 4 <i>км</i>), сууда күн нуру сиңген 200 <i>м</i> тереңдикке чейин, кургактыкта жер астындагы сууларга чейинки үбөлөнүү катмарында (2–3 <i>м</i>ден 100–120 <i>м</i>ге чейин) ачык байкалып, алардан жогору же төмөн карай бүдөмүктөнүп кетет. Бирок, ~~З-тун~~ кыйыр белгилери ~~геогр.~~ катмардын эң четки чектеринде да кездешет.


9 сап:		9 сап:
	<p align='right'><i type='author'>Т. Кулматов.</i></p>		<p align='right'><i type='author'>Т. Кулматов.</i></p>
	[[Категория:3-том, 449-543 бб]]		[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

Kadyrm: 1 версия

2025-05-06T16:48:22Z

1 версия

← Мурунку нускасы	16:48, 6 Май (Бугу) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

vol3>KadyrM, 10:36, 6 Май (Бугу) 2025 карата

2025-05-06T10:36:46Z

Жаңы барак

ЗОНАЛУУЛУК г е о г р а ф и я д а – жаратылыш кубулуштарынын, компоненттеринин, ландшафттарынын кеңдик багытта (экватордон уюлдарга карай) закон ченемдүү (ырааттуулук м-н) өзгөрүшү. З-ту дүйнөлүк закон катары (жер бетинин бардык бөлүктөрүнө ж-а жаратылыштын бардык компоненттерине мүнөздүү) биринчи жолу В. В. Докучаев (1898) сунуш кылган. Жердин шар сымал формасы, ошого байланыштуу күн нурларынын жер бетине экватордон уюлдарды карай улам азайган бурч м-н келип түшүшү З-ту пайда кылат. Анткени экватордон уюлдарды карай жер бетин күн нуру улам азыраак жылытат. Бирок планеталык-астр. факторлор жер бетинде З-тун пайда болушуна шарт түзсө, З. жер бетинин түрүнө (кургактык же океан), деңиз ж-а аба агымдарынын таасирине, аймактын абс. бийиктигине, рельефине жараша болот, б. а. З-тун даана көрүнүшү геогр. катмардын өзгөчөлүктөрүнө байланыштуу. Анын
үстүнө жаратылыш компоненттери ар түрдүү болгондуктан, алардын өнүгүү закондору да ар башка мүнөздө. Климаттык, гидрол., рельефтик, топурактык, өсүмдүктүк ж. б. зоналардын чектери бири-бирине дал келбейт. Айрым компоненттерде (өсүмдүк-топурактарда) З. айкын билинсе, бөлөк компоненттерде (мис., рельефте, борпоң тоотек катмарларында ж. б.) анчалык даана байкалбайт. Бирок, жаратылыш компоненттери өз ара аракетте болгондуктан, алар бири-бирине таасир тийгизет – ылайыкташат. Ошондуктан жер бетинде бирдиктүү табигый же ландшафттык зоналар калыптанат. Бир зонада ландшафттардын айрым бир түрү басымдуулук кылат. Ландшафттык зоналар жер бетинде
өтө татаал, мозаикалык көрүнүштү пайда кылат: айрым зоналар (чөлдөр, талаалар) материктердин ичкери бөлүгүндө калыптанса, башкалары (мис., токойлор) океанга жакыныраак тилкени түзөт. Зоналар кеңдик багытта эле созулбастан, айрым учурларда меридиан багытында да (Түн. Америкада ) жатат. Кээ бир зоналар кеңири (тайга, саванна сыяктуу), айрымдары куушураак тилкени түзөт. Тоолуу аймактарда кеңдик З. бийиктик алкактуулук м-н алмашат. З. күн радиациясы сиңген жер бетинде ж-а ага жанаша жаткан абада, сууда, жука жер кыртышында гана даана байкалат. Атм-да ал абанын жер бетиндеги катмары деген төмөнкү бөлүгүндө (орт. калыңдыгы 1,5–2,5 км, максимуму 4 км), сууда күн нуру сиңген 200 м тереңдикке чейин, кургактыкта жер астындагы сууларга чейинки үбөлөнүү катмарында (2–3 мден 100–120 мге чейин) ачык байкалып, алардан жогору же төмөн карай бүдөмүктөнүп кетет. Бирок, З-тун кыйыр белгилери геогр. катмардын эң четки чектеринде да кездешет.

Ад.: Колесник С. В. Общие географические закономерности Земли. М., 1970; Григорьев А. А. Закономерности строения и развития географической среды. М., 1966; Мильков Ф. Н. Физическая география. Учение о ландшафте и географическая зональность. М., 1986.

Т. Кулматов.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]