ИНГУШСТАН - Түзөтүүлөр тарыхы

Begay, 09:51, 30 Март (Жалган куран) 2026 карата

2026-03-30T09:51:40Z

← Мурунку нускасы		09:51, 30 Март (Жалган куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИНГУШСТАН</b> , И н г у ш е т и я Р е с п у б л ик а с ы Россиянын европа бөлүгүнүн түштүгүндө, Чоң Кавказдын түндүк капталында жайгашкан. Грузия менен чектешет. Түштүк федерация округуна кирет. Аянты 3,6 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 534,5 миң (2025); негизинен ингуштар басымдуу (93%; 2020), ошондой эле чечендер (2,4%), орустар (0,6), бир аз санда түрктөр, грузиндер жашайт. Ингушстанда жашаган калктын көпчүлүгү ислам (мусулмандар) динин тутат. Калкынын орточо жыштыгы 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 171,15 киши. Борбору – Магас (2000-жылдан); ~~Администрациялык~~-аймактык жактан 4 районго жана 4 шаарга бөлүнөт. Шаар калкы 55%. Шаарлары: Назрань (1999-жылга чейин убактылуу администрациялык борбор), Малгобек, Кара-Булак. Түштүк федерация округуна кирет. Мамлекеттик бийлигинин органдар системасы Ингуш Республикасынын 1994-жылы кабыл алынган конституциясы тарабынан аныкталат. Мамлекет башчысы – президент (4 жылга шайланат). Табияты калктын жашоо тиричилигинде ыңгайлуу; топурак эрозиясынан жана булгануусунан экологиялык проблема пайда болууда. Январдын орточо температурасы –3...–10°С, июлдуку 21–23°С. Жылдык жаан-чачыны 1200 <i>мм.</i> Башкы дарыясы – Сунжа. Түздүктөрүнө кара, тоолоруна тоо токой жана тоо шалба топурактары мүнөздүү. Жазы жалбырактуу (бук, эмен, чынар) токой басымдуу; андан жогору субальп жана альп өсүмдүктөрү өсөт. Нефть, газ, курулуш материалдары жана өндүрүш үчүн сырьё (мармарлуу акиташ, кыш даярдалчу чопо, доломит, үлүл ташы), минералдуу суулар бар.		<b type='title'>ИНГУШСТАН</b> , И н г у ш е т и я Р е с п у б л и к а с ы Россиянын европа бөлүгүнүн түштүгүндө, Чоң Кавказдын түндүк капталында жайгашкан. Грузия менен чектешет. Түштүк федерация округуна кирет. Аянты 3,6 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 534,5 миң (2025); негизинен ингуштар басымдуу (93%; 2020), ошондой эле чечендер (2,4%), орустар (0,6), бир аз санда түрктөр, грузиндер жашайт. Ингушстанда жашаган калктын көпчүлүгү ислам (мусулмандар) динин тутат. Калкынын орточо жыштыгы 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 171,15 киши. Борбору – Магас (2000-жылдан) шаары; администрациялык-аймактык жактан 4 районго жана 4 шаарга бөлүнөт. Шаар калкы 55%. Шаарлары: Назрань (1999-жылга чейин убактылуу администрациялык борбор), Малгобек, Кара-Булак. Түштүк федерация округуна кирет. Мамлекеттик бийлигинин органдар системасы Ингуш Республикасынын 1994-жылы кабыл алынган конституциясы тарабынан аныкталат. Мамлекет башчысы – президент (4 жылга шайланат). Табияты калктын жашоо тиричилигинде ыңгайлуу; топурак эрозиясынан жана булгануусунан экологиялык проблема пайда болууда. Январдын орточо температурасы –3...–10°С, июлдуку 21–23°С. Жылдык жаан-чачыны 1200 <i>мм.</i> Башкы дарыясы – Сунжа. Түздүктөрүнө кара, тоолоруна тоо токой жана тоо шалба топурактары мүнөздүү. Жазы жалбырактуу (бук, эмен, чынар) токой басымдуу; андан жогору субальп жана альп өсүмдүктөрү өсөт. Нефть, газ, курулуш материалдары жана өндүрүш үчүн сырьё (мармарлуу акиташ, кыш даярдалчу чопо, доломит, үлүл ташы), минералдуу суулар бар.

	[[File:ИНГУШСТАН115.png \| thumb \| Тоо-шалбаа орто тоо ландшафты.]]		[[File:ИНГУШСТАН115.png \| thumb \| Тоо-шалбаа орто тоо ландшафты.]]
	Ингуштар жөнүндө VII кылымдан эскерилет. IX кылымдын аягы XIII кылымдын башында Ингушстандын аймагы аландар мамлекетине кирген. 1810-жылы өз ыктыярлары менен Россия империясынын, 1921-жылдан Гори Автономиялык Советтик Социалисттик Республикасынын курамында болгон. 1924-жылы Ингуш автономиялык облус (РСФСРдин курамында) уюшулган. 1934-жылы Чечен автономиялык облусу менен кошулуп, Чечен-Ингуш автономиялык облусу түзүлгөн (1936-жылдан АССР). 1944-жылы Чечен-Ингуш АССРи жоюлуп, чечендер күч менен чыгарылган. 1958-жылы автономия республикасы статусу калыбына келтирилген. 1991-жылы Ингушстан Чечен-Ингуш Республикасынын курамында болуп, 1992-жылы Ингуш Республикасы түзүлгөн. Региондук дүң продукциясынын көлөмү 4967,4 млн рублди түзөт; андагы өнөр жайдын үлүшү 16,1% (2001), айыл чарбаныкы 4,3%. Өнөр жайдын негизги тармактары: отун (ири өндүрүшү «Ингушнефтгазпром»), электр-энергетика, тамак-аш (алкоголдуу ичимдиктер, суу май, кондитер азыктары, ун), машина куруу жана металл иштетүү (аспаптар, жол курулуш техникалары жана башкалар). Айыл чарбага жарактуу жери 168,0 миң <i>га</i> (жер фондусунун 46,7%), анын ичинен айдоо аянты 70,5 миң <i>га</i> (57,1%), анын 73,1%ын дан эгиндери, 13,7%ын тоют өсүмдүктөрү ээлейт. Ошондой эле жүгөрү, буудай, арпа, сулу, кант кызылчасы, күн карама, картөшкө айдалат. Жүзүмчүлүк, бакчылык өнүккөн. Бодо мал, кой (уяң жүндүү), чочко асыралат. Темир жолунун узундугу 39 <i>км</i>, автомобилдики 955,2 <i>км</i> (анын ичинен асфальтталганы 418,5 <i>км</i>). Республиканын аймагы аркылуу Түндүк-Кавказ темир жолунун бир тармагы жана Ростов – Баку автомобиль жолу өтөт. Магас жана Ингушетия аэропорттору бар.<br>Республикада 109 жалпы билим берүүчү (анын ичинен 7 башталгыч) жана атайын орто окуу жайлары, 3 жогорку окуу жайы (анын ичинен 2 мамлекеттик университет филиалдары менен), 4 театр, филармония, 5 музей (анын ичинен мамлекеттик көркөм сүрөт Кара-Булакта; край таануу Назранда), китепканалар бар.		Ингуштар жөнүндө VII кылымдан эскерилет. IX кылымдын аягы XIII кылымдын башында Ингушстандын аймагы аландар мамлекетине кирген. 1810-жылы өз ыктыярлары менен Россия империясынын, 1921-жылдан Гори Автономиялык Советтик Социалисттик Республикасынын курамында болгон. 1924-жылы Ингуш автономиялык облус (РСФСРдин курамында) уюшулган. 1934-жылы Чечен автономиялык облусу менен кошулуп, Чечен-Ингуш автономиялык облусу түзүлгөн (1936-жылдан АССР). 1944-жылы Чечен-Ингуш АССРи жоюлуп, чечендер күч менен чыгарылган. 1958-жылы автономия республикасы статусу калыбына келтирилген. 1991-жылы Ингушстан Чечен-Ингуш Республикасынын курамында болуп, 1992-жылы Ингуш Республикасы түзүлгөн. Региондук дүң продукциясынын көлөмү 4967,4 млн рублди түзөт; андагы өнөр жайдын үлүшү 16,1% (2001), айыл чарбаныкы 4,3%. Өнөр жайдын негизги тармактары: отун (ири өндүрүшү «Ингушнефтгазпром»), электр-энергетика, тамак-аш (алкоголдуу ичимдиктер, суу май, кондитер азыктары, ун), машина куруу жана металл иштетүү (аспаптар, жол курулуш техникалары жана башкалар). Айыл чарбага жарактуу жери 168,0 миң <i>га</i> (жер фондусунун 46,7%), анын ичинен айдоо аянты 70,5 миң <i>га</i> (57,1%), анын 73,1%ын дан эгиндери, 13,7%ын тоют өсүмдүктөрү ээлейт. Ошондой эле жүгөрү, буудай, арпа, сулу, кант кызылчасы, күн карама, картөшкө айдалат. Жүзүмчүлүк, бакчылык өнүккөн. Бодо мал, кой (уяң жүндүү), чочко асыралат. Темир жолунун узундугу 39 <i>км</i>, автомобилдики 955,2 <i>км</i> (анын ичинен асфальтталганы 418,5 <i>км</i>). Республиканын аймагы аркылуу Түндүк-Кавказ темир жолунун бир тармагы жана Ростов – Баку автомобиль жолу өтөт. Магас жана Ингушетия аэропорттору бар.<br>Республикада 109 жалпы билим берүүчү (анын ичинен 7 башталгыч) жана атайын орто окуу жайлары, 3 жогорку окуу жайы (анын ичинен 2 мамлекеттик университет филиалдары менен), 4 театр, филармония, 5 музей (анын ичинен мамлекеттик көркөм сүрөт Кара-Булакта; край таануу Назранда), китепканалар бар.

			Ад.: Ингушетия // Большая Российская Энциклопедия. Т. 11. М., 2004.

			<i type="author">К. Аттокурова.</i>
	~~Ад.: Ингушетия // Большая Российская Энциклопедия. Т. 11. М., 2004.~~


	~~<p align='right'>~~<i type='author'>К. Аттокурова.</i~~></p~~>
	[[Категория:3-том, 449-543 бб]]		[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

Begay, 09:46, 30 Март (Жалган куран) 2026 карата

2026-03-30T09:46:50Z

← Мурунку нускасы		09:46, 30 Март (Жалган куран) 2026 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИНГУШСТАН</b> , И н г у ш е т и я Р е с п у б л ик а с ы Россиянын европа бөлүгүнүн түштүгүндө, Чоң Кавказдын түндүк капталында жайгашкан. Грузия менен чектешет. Түштүк федерация округуна кирет. Аянты 3,6 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы ~~492~~,7 миң (~~2007~~); негизинен ингуштар басымдуу (~~77,3~~%; ~~2002~~), ошондой эле чечендер (20%), орустар (1,2), бир аз санда түрктөр, грузиндер жашайт. Ингушстанда жашаган калктын көпчүлүгү ислам (мусулмандар) динин тутат. Калкынын орточо жыштыгы 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге ~~131~~,3 киши. Борбору – Магас (2000-жылдан); Администрациялык-аймактык жактан 4 районго жана 4 шаарга бөлүнөт. Шаар калкы ~~42,9~~%. Шаарлары: Назрань (1999-жылга чейин убактылуу администрациялык борбор), Малгобек, Кара-Булак. Түштүк федерация округуна кирет. Мамлекеттик бийлигинин органдар системасы Ингуш Республикасынын 1994-жылы кабыл алынган конституциясы тарабынан аныкталат. Мамлекет башчысы – президент (4 жылга шайланат). Табияты калктын жашоо тиричилигинде ыңгайлуу; топурак эрозиясынан жана булгануусунан экологиялык проблема пайда болууда. Январдын орточо температурасы –3...–10°С, июлдуку 21–23°С. Жылдык жаан-чачыны 1200 <i>мм.</i> Башкы дарыясы – Сунжа. Түздүктөрүнө кара, тоолоруна тоо токой жана тоо шалба топурактары мүнөздүү. Жазы жалбырактуу (бук, эмен, чынар) токой басымдуу; андан жогору субальп жана альп өсүмдүктөрү өсөт. Нефть, газ, курулуш материалдары жана өндүрүш үчүн сырьё (мармарлуу акиташ, кыш даярдалчу чопо, доломит, үлүл ташы), минералдуу суулар бар.		<b type='title'>ИНГУШСТАН</b> , И н г у ш е т и я Р е с п у б л ик а с ы Россиянын европа бөлүгүнүн түштүгүндө, Чоң Кавказдын түндүк капталында жайгашкан. Грузия менен чектешет. Түштүк федерация округуна кирет. Аянты 3,6 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 534,5 миң (2025); негизинен ингуштар басымдуу (93%; 2020), ошондой эле чечендер (2,4%), орустар (0,6), бир аз санда түрктөр, грузиндер жашайт. Ингушстанда жашаган калктын көпчүлүгү ислам (мусулмандар) динин тутат. Калкынын орточо жыштыгы 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 171,15 киши. Борбору – Магас (2000-жылдан); Администрациялык-аймактык жактан 4 районго жана 4 шаарга бөлүнөт. Шаар калкы 55%. Шаарлары: Назрань (1999-жылга чейин убактылуу администрациялык борбор), Малгобек, Кара-Булак. Түштүк федерация округуна кирет. Мамлекеттик бийлигинин органдар системасы Ингуш Республикасынын 1994-жылы кабыл алынган конституциясы тарабынан аныкталат. Мамлекет башчысы – президент (4 жылга шайланат). Табияты калктын жашоо тиричилигинде ыңгайлуу; топурак эрозиясынан жана булгануусунан экологиялык проблема пайда болууда. Январдын орточо температурасы –3...–10°С, июлдуку 21–23°С. Жылдык жаан-чачыны 1200 <i>мм.</i> Башкы дарыясы – Сунжа. Түздүктөрүнө кара, тоолоруна тоо токой жана тоо шалба топурактары мүнөздүү. Жазы жалбырактуу (бук, эмен, чынар) токой басымдуу; андан жогору субальп жана альп өсүмдүктөрү өсөт. Нефть, газ, курулуш материалдары жана өндүрүш үчүн сырьё (мармарлуу акиташ, кыш даярдалчу чопо, доломит, үлүл ташы), минералдуу суулар бар.

	[[File:ИНГУШСТАН115.png \| thumb \| Тоо-шалбаа орто тоо ландшафты.]]		[[File:ИНГУШСТАН115.png \| thumb \| Тоо-шалбаа орто тоо ландшафты.]]

Temirkan, 04:54, 21 Август (Баш оона) 2025 карата

2025-08-21T04:54:31Z

← Мурунку нускасы		04:54, 21 Август (Баш оона) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИНГУШСТАН</b> , И н г у ш е т и я Р е с п у б л ик а с ы Россиянын европа бөлүгүнүн түштүгүндө, Чоң Кавказдын түндүк капталында жайгашкан. Грузия менен чектешет. Түштүк федерация округуна кирет. Аянты 3,6 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 492,7 миң (2007); негизинен ингуштар басымдуу (77,3%; 2002), ошондой эле чечендер (20%), орустар (1,2), бир аз санда түрктөр, грузиндер жашайт. Ингушстанда жашаган калктын көпчүлүгү ислам (мусулмандар) динин тутат. Калкынын орточо жыштыгы 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 131,3 киши. Борбору – Магас (2000-жылдан); Администрациялык-аймактык жактан 4 районго жана 4 шаарга бөлүнөт. Шаар калкы 42,9%. Шаарлары: Назрань (1999-жылга чейин убактылуу администрациялык борбор), Малгобек, Кара-Булак. Түштүк федерация округуна кирет. Мамлекеттик бийлигинин органдар системасы Ингуш Республикасынын 1994-жылы кабыл алынган конституциясы тарабынан аныкталат. Мамлекет башчысы – президент (4 жылга шайланат). Табияты калктын жашоо тиричилигинде ыңгайлуу; топурак эрозиясынан жана булгануусунан экологиялык проблема пайда болууда. Январдын орточо температурасы –3...–10°С, июлдуку 21–23°С. Жылдык жаан-чачыны 1200 <i>мм.</i> Башкы дарыясы – Сунжа. Түздүктөрүнө кара, тоолоруна тоотокой жана тоо шалба топурактары мүнөздүү. Жазы жалбырактуу (бук, эмен, чынар) токой басымдуу; андан жогору субальп жана альп өсүмдүктөрү өсөт. Нефть, газ, курулуш материалдары жана өндүрүш үчүн сырьё (мармарлуу акиташ, кыш даярдалчу чопо, доломит, үлүл ташы), минералдуу суулар бар.		<b type='title'>ИНГУШСТАН</b> , И н г у ш е т и я Р е с п у б л ик а с ы Россиянын европа бөлүгүнүн түштүгүндө, Чоң Кавказдын түндүк капталында жайгашкан. Грузия менен чектешет. Түштүк федерация округуна кирет. Аянты 3,6 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 492,7 миң (2007); негизинен ингуштар басымдуу (77,3%; 2002), ошондой эле чечендер (20%), орустар (1,2), бир аз санда түрктөр, грузиндер жашайт. Ингушстанда жашаган калктын көпчүлүгү ислам (мусулмандар) динин тутат. Калкынын орточо жыштыгы 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 131,3 киши. Борбору – Магас (2000-жылдан); Администрациялык-аймактык жактан 4 районго жана 4 шаарга бөлүнөт. Шаар калкы 42,9%. Шаарлары: Назрань (1999-жылга чейин убактылуу администрациялык борбор), Малгобек, Кара-Булак. Түштүк федерация округуна кирет. Мамлекеттик бийлигинин органдар системасы Ингуш Республикасынын 1994-жылы кабыл алынган конституциясы тарабынан аныкталат. Мамлекет башчысы – президент (4 жылга шайланат). Табияты калктын жашоо тиричилигинде ыңгайлуу; топурак эрозиясынан жана булгануусунан экологиялык проблема пайда болууда. Январдын орточо температурасы –3...–10°С, июлдуку 21–23°С. Жылдык жаан-чачыны 1200 <i>мм.</i> Башкы дарыясы – Сунжа. Түздүктөрүнө кара, тоолоруна тоо токой жана тоо шалба топурактары мүнөздүү. Жазы жалбырактуу (бук, эмен, чынар) токой басымдуу; андан жогору субальп жана альп өсүмдүктөрү өсөт. Нефть, газ, курулуш материалдары жана өндүрүш үчүн сырьё (мармарлуу акиташ, кыш даярдалчу чопо, доломит, үлүл ташы), минералдуу суулар бар.

	[[File:ИНГУШСТАН115.png \| thumb \| Тоо-шалбаа орто тоо ландшафты.]]		[[File:ИНГУШСТАН115.png \| thumb \| Тоо-шалбаа орто тоо ландшафты.]]
	Ингуштар жөнүндө VII кылымдан эскерилет. IX кылымдын аягы XIII кылымдын башында Ингушстандын аймагы аландар мамлекетине кирген. 1810-жылы өз ыктыярлары менен Россия империясынын, 1921-жылдан Гори Автономиялык Советтик Социалисттик Республикасынын курамында болгон. 1924-жылы Ингуш автономиялык облус (РСФСРдин курамында) уюшулган. 1934-жылы Чечен автономиялык облусу менен кошулуп, Чечен-Ингуш автономиялык облусу түзүлгөн (1936-жылдан АССР). 1944-жылы Чечен-Ингуш АССРи жоюлуп, чечендер күч менен чыгарылган. 1958-жылы автономия республикасы статусу калыбына келтирилген. 1991-жылы Ингушстан Чечен-Ингуш Республикасынын курамында болуп, 1992-жылы Ингуш Республикасы түзүлгөн. Региондук дүң продукциясынын көлөмү 4967,4 млн рублди түзөт; андагы өнөр жайдын үлүшү 16,1% (2001), ~~аыйл~~ чарбаныкы 4,3%. Өнөр жайдын негизги тармактары: отун (ири өндүрүшү «Ингушнефтгазпром»), электр-энергетика, тамак-аш (алкоголдуу ичимдиктер, суу май, кондитер азыктары, ун), машина куруу жана металл иштетүү (аспаптар, жол курулуш техникалары жана башкалар). Айыл чарбага жарактуу жери 168,0 миң <i>га</i> (жер фондусунун 46,7%), анын ичинен айдоо аянты 70,5 миң <i>га</i> (57,1%), анын 73,1%ын дан эгиндери, 13,7%ын тоют өсүмдүктөрү ээлейт. Ошондой эле жүгөрү, буудай, арпа, сулу, кант кызылчасы, күн карама, картөшкө айдалат. Жүзүмчүлүк, бакчылык өнүккөн. Бодо мал, кой (уяң жүндүү), чочко асыралат. Темир жолунун узундугу 39 <i>км</i>, автомобилдики 955,2 <i>км</i> (анын ичинен асфальтталганы 418,5 <i>км</i>). Республиканын аймагы аркылуу Түндүк-Кавказ темир жолунун бир тармагы жана Ростов – Баку автомобиль жолу өтөт. Магас жана Ингушетия аэропорттору бар.<br>Республикада 109 жалпы билим берүүчү (анын ичинен 7 башталгыч) жана атайын орто окуу жайлары, 3 жогорку окуу жайы (анын ичинен 2 мамлекеттик университет филиалдары менен), 4 театр, филармония, 5 музей (анын ичинен ~~Мамлекеттик~~ көркөм сүрөт Кара-Булакта; край таануу Назранда), китепканалар бар.		Ингуштар жөнүндө VII кылымдан эскерилет. IX кылымдын аягы XIII кылымдын башында Ингушстандын аймагы аландар мамлекетине кирген. 1810-жылы өз ыктыярлары менен Россия империясынын, 1921-жылдан Гори Автономиялык Советтик Социалисттик Республикасынын курамында болгон. 1924-жылы Ингуш автономиялык облус (РСФСРдин курамында) уюшулган. 1934-жылы Чечен автономиялык облусу менен кошулуп, Чечен-Ингуш автономиялык облусу түзүлгөн (1936-жылдан АССР). 1944-жылы Чечен-Ингуш АССРи жоюлуп, чечендер күч менен чыгарылган. 1958-жылы автономия республикасы статусу калыбына келтирилген. 1991-жылы Ингушстан Чечен-Ингуш Республикасынын курамында болуп, 1992-жылы Ингуш Республикасы түзүлгөн. Региондук дүң продукциясынын көлөмү 4967,4 млн рублди түзөт; андагы өнөр жайдын үлүшү 16,1% (2001), айыл чарбаныкы 4,3%. Өнөр жайдын негизги тармактары: отун (ири өндүрүшү «Ингушнефтгазпром»), электр-энергетика, тамак-аш (алкоголдуу ичимдиктер, суу май, кондитер азыктары, ун), машина куруу жана металл иштетүү (аспаптар, жол курулуш техникалары жана башкалар). Айыл чарбага жарактуу жери 168,0 миң <i>га</i> (жер фондусунун 46,7%), анын ичинен айдоо аянты 70,5 миң <i>га</i> (57,1%), анын 73,1%ын дан эгиндери, 13,7%ын тоют өсүмдүктөрү ээлейт. Ошондой эле жүгөрү, буудай, арпа, сулу, кант кызылчасы, күн карама, картөшкө айдалат. Жүзүмчүлүк, бакчылык өнүккөн. Бодо мал, кой (уяң жүндүү), чочко асыралат. Темир жолунун узундугу 39 <i>км</i>, автомобилдики 955,2 <i>км</i> (анын ичинен асфальтталганы 418,5 <i>км</i>). Республиканын аймагы аркылуу Түндүк-Кавказ темир жолунун бир тармагы жана Ростов – Баку автомобиль жолу өтөт. Магас жана Ингушетия аэропорттору бар.<br>Республикада 109 жалпы билим берүүчү (анын ичинен 7 башталгыч) жана атайын орто окуу жайлары, 3 жогорку окуу жайы (анын ичинен 2 мамлекеттик университет филиалдары менен), 4 театр, филармония, 5 музей (анын ичинен мамлекеттик көркөм сүрөт Кара-Булакта; край таануу Назранда), китепканалар бар.

Lera, 08:49, 31 Июль (Теке) 2025 карата

2025-07-31T08:49:02Z

← Мурунку нускасы		08:49, 31 Июль (Теке) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИНГУШСТАН</b> , И н г у ш е т и я Р е с п у б л ик а с ы Россиянын ~~европ.~~ бөлүгүнүн түштүгүндө,		<b type='title'>ИНГУШСТАН</b> , И н г у ш е т и я Р е с п у б л ик а с ы Россиянын европа бөлүгүнүн түштүгүндө, Чоң Кавказдын түндүк капталында жайгашкан. Грузия менен чектешет. Түштүк федерация округуна кирет. Аянты 3,6 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 492,7 миң (2007); негизинен ингуштар басымдуу (77,3%; 2002), ошондой эле чечендер (20%), орустар (1,2), бир аз санда түрктөр, грузиндер жашайт. Ингушстанда жашаган калктын көпчүлүгү ислам (мусулмандар) динин тутат. Калкынын орточо жыштыгы 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 131,3 киши. Борбору – Магас (2000-жылдан); Администрациялык-аймактык жактан 4 районго жана 4 шаарга бөлүнөт. Шаар калкы 42,9%. Шаарлары: Назрань (1999-жылга чейин убактылуу администрациялык борбор), Малгобек, Кара-Булак. Түштүк федерация округуна кирет. Мамлекеттик бийлигинин органдар системасы Ингуш Республикасынын 1994-жылы кабыл алынган конституциясы тарабынан аныкталат. Мамлекет башчысы – президент (4 жылга шайланат). Табияты калктын жашоо тиричилигинде ыңгайлуу; топурак эрозиясынан жана булгануусунан экологиялык проблема пайда болууда. Январдын орточо температурасы –3...–10°С, июлдуку 21–23°С. Жылдык жаан-чачыны 1200 <i>мм.</i> Башкы дарыясы – Сунжа. Түздүктөрүнө кара, тоолоруна тоотокой жана тоо шалба топурактары мүнөздүү. Жазы жалбырактуу (бук, эмен, чынар) токой басымдуу; андан жогору субальп жана альп өсүмдүктөрү өсөт. Нефть, газ, курулуш материалдары жана өндүрүш үчүн сырьё (мармарлуу акиташ, кыш даярдалчу чопо, доломит, үлүл ташы), минералдуу суулар бар.
	Чоң Кавказдын ~~түн.~~ капталында жайгашкан. Грузия ~~м-н~~ чектешет. ~~Түш.~~ федерация округуна кирет. Аянты 3,6 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 492,7 миң (2007); негизинен ингуштар басымдуу (77,3%;
	2002), о. эле чечендер (20%), орустар (1,2), бир
	аз санда түрктөр, грузиндер жашайт. ~~И-да~~ жашаган калктын көпчүлүгү ислам (мусулмандар) динин тутат. Калкынын ~~орт.~~ жыштыгы 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 131,3 киши. Борбору – Магас (2000-жылдан); ~~Адм.~~-~~айм.~~ жактан 4 районго ~~ж-а~~ 4 шаарга бөлүнөт. Шаар калкы 42,9%. Шаарлары: Назрань (1999-ж. чейин убактылуу ~~адм.~~ борбор), Малгобек, Кара-Булак. ~~Түш. Федерация~~ округуна кирет. ~~Мамл.~~ бийлигинин органдар системасы Ингуш ~~Респ-нын~~ 1994-ж. кабыл алынган конституциясы тарабынан аныкталат. Мамлекет башчысы – президент (4 жылга шайланат). Табияты калктын жашоо тиричилигинде ыңгайлуу; топурак эрозиясынан ~~ж-а~~ булгануусунан ~~экол.~~ проблема пайда болууда. Январдын ~~орт. темп-расы~~ –3...–10°С, июлдуку 21–23°С. Жылдык жаан-чачыны 1200 <i>мм.</i> Башкы дарыясы – Сунжа. Түздүктөрүнө кара, тоолоруна тоотокой ~~ж-а~~ тоо шалба топурактары мүнөздүү. Жазы жалбырактуу (бук, эмен, чынар) токой басымдуу; андан жогору субальп ~~ж-а~~ альп
	өсүмдүктөрү өсөт. Нефть, газ, курулуш материалдары ~~ж-а~~ өндүрүш үчүн сырьё (~~мраморлуу~~ акиташ, кыш даярдалчу чопо, доломит, үлүл ташы), минералдуу суулар бар.

	[[File:ИНГУШСТАН115.png \| thumb \| Тоо-шалбаа орто тоо ландшафты.]]		[[File:ИНГУШСТАН115.png \| thumb \| Тоо-шалбаа орто тоо ландшафты.]]
	Ингуштар ~~ж-дө 7-к-дан~~ эскерилет. ~~9-к-дын~~ аягы ~~13-к-дын~~ башында ~~И-дын~~ аймагы аландар мамлекетине кирген. 1810-ж. өз ыктыярлары ~~м-н~~ Россия империясынын, 1921-жылдан Гори ~~АССРинин~~ курамында болгон. 1924-ж. Ингуш АО (РСФСРдин курамында) уюшулган. 1934-ж. Чечен ~~АО м-н~~ кошулуп, Чечен-Ингуш АО түзүлгөн (1936-жылдан АССР). 1944-ж. Чечен-Ингуш АССРи жоюлуп, чечендер күч ~~м-н~~ чыгарылган. 1958-ж. автономия ~~респ.~~ статусу калыбына келтирилген. 1991-~~ж. И.~~ Чечен-Ингуш ~~Респ-нын~~ курамында болуп, 1992-ж. Ингуш ~~Респ.~~ түзүлгөн. Региондук дүң продукциясынын көлөмү 4967,4 млн рублди түзөт; андагы ~~ө. ж-дын~~ үлүшү 16,1% (2001), ~~а. ч-ныкы~~ 4,3%. ~~Ө. ж-дын~~ негизги тармактары: отун (ири өндүрүшү «Ингушнефтгазпром»), электр-энергетика, тамак-аш (алкоголдуу ичимдиктер, суу май, кондитер азыктары, ун), машина куруу ~~ж-а~~ металл иштетүү (аспаптар, жол курулуш техникалары ~~ж. б.~~).		Ингуштар жөнүндө VII кылымдан эскерилет. IX кылымдын аягы XIII кылымдын башында Ингушстандын аймагы аландар мамлекетине кирген. 1810-жылы өз ыктыярлары менен Россия империясынын, 1921-жылдан Гори Автономиялык Советтик Социалисттик Республикасынын курамында болгон. 1924-жылы Ингуш автономиялык облус (РСФСРдин курамында) уюшулган. 1934-жылы Чечен автономиялык облусу менен кошулуп, Чечен-Ингуш автономиялык облусу түзүлгөн (1936-жылдан АССР). 1944-жылы Чечен-Ингуш АССРи жоюлуп, чечендер күч менен чыгарылган. 1958-жылы автономия республикасы статусу калыбына келтирилген. 1991-жылы Ингушстан Чечен-Ингуш Республикасынын курамында болуп, 1992-жылы Ингуш Республикасы түзүлгөн. Региондук дүң продукциясынын көлөмү 4967,4 млн рублди түзөт; андагы өнөр жайдын үлүшү 16,1% (2001), аыйл чарбаныкы 4,3%. Өнөр жайдын негизги тармактары: отун (ири өндүрүшү «Ингушнефтгазпром»), электр-энергетика, тамак-аш (алкоголдуу ичимдиктер, суу май, кондитер азыктары, ун), машина куруу жана металл иштетүү (аспаптар, жол курулуш техникалары жана башкалар). Айыл чарбага жарактуу жери 168,0 миң <i>га</i> (жер фондусунун 46,7%), анын ичинен айдоо аянты 70,5 миң <i>га</i> (57,1%), анын 73,1%ын дан эгиндери, 13,7%ын тоют өсүмдүктөрү ээлейт. Ошондой эле жүгөрү, буудай, арпа, сулу, кант кызылчасы, күн карама, картөшкө айдалат. Жүзүмчүлүк, бакчылык өнүккөн. Бодо мал, кой (уяң жүндүү), чочко асыралат. Темир жолунун узундугу 39 <i>км</i>, автомобилдики 955,2 <i>км</i> (анын ичинен асфальтталганы 418,5 <i>км</i>). Республиканын аймагы аркылуу Түндүк-Кавказ темир жолунун бир тармагы жана Ростов – Баку автомобиль жолу өтөт. Магас жана Ингушетия аэропорттору бар.<br>Республикада 109 жалпы билим берүүчү (анын ичинен 7 башталгыч) жана атайын орто окуу жайлары, 3 жогорку окуу жайы (анын ичинен 2 мамлекеттик университет филиалдары менен), 4 театр, филармония, 5 музей (анын ичинен Мамлекеттик көркөм сүрөт Кара-Булакта; край таануу Назранда), китепканалар бар.
	~~А. ч-га~~ жарактуу жери 168,0 миң <i>га</i> (жер фондусунун 46,7%), ~~а. и.~~ айдоо аянты 70,5 миң <i>га</i> (57,1%), анын 73,1%ин дан эгиндери, 13,7%ин тоют өсүмдүктөрү ээлейт. О. эле жүгөрү, буудай, арпа, сулу, кант кызылчасы, күн карама, картөшкө айдалат. Жүзүмчүлүк, бакчылык өнүккөн. Бодо мал, кой (уяң жүндүү), чочко асыралат. ~~Т. ж-нун уз.~~ 39 <i>км</i>, автомобилдики 955,2 <i>км</i> (~~а. и.~~ асфальтталганы 418,5 <i>км</i>). Респ~~нын~~ аймагы аркылуу ~~Түн.~~-Кавказ ~~т. ж-нун~~ бир тармагы ~~ж-а~~ Ростов – Баку автомобиль жолу
	өтөт. Магас ~~ж-а~~ Ингушетия аэропорттору бар.
	<br>~~Респ-да~~ 109 жалпы билим берүүчү (~~а. и.~~ 7 башталгыч) ~~ж-а~~ атайын орто окуу жайлары, 3 ~~ЖОЖ~~ (~~а. и.~~ 2 ~~мамл. ун-т~~ филиалдары ~~м-н~~), 4 театр, филармония, 5 музей (~~а. и. Мамл.~~ көркөм сүрөт Кара-Булакта; край таануу Назранда), китепканалар бар.


17 сап:		11 сап:
	<p align='right'><i type='author'>К. Аттокурова.</i></p>		<p align='right'><i type='author'>К. Аттокурова.</i></p>
	[[Категория:3-том, 449-543 бб]]		[[Категория:3-том, 449-543 бб]]

Kadyrm: 1 версия

2025-05-06T16:48:35Z

1 версия

← Мурунку нускасы	16:48, 6 Май (Бугу) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

vol3>KadyrM, 10:36, 6 Май (Бугу) 2025 карата

2025-05-06T10:36:46Z

Жаңы барак

ИНГУШСТАН , И н г у ш е т и я Р е с п у б л ик а с ы Россиянын европ. бөлүгүнүн түштүгүндө,
Чоң Кавказдын түн. капталында жайгашкан. Грузия м-н чектешет. Түш. федерация округуна кирет. Аянты 3,6 миң км2. Калкы 492,7 миң (2007); негизинен ингуштар басымдуу (77,3%;
2002), о. эле чечендер (20%), орустар (1,2), бир
аз санда түрктөр, грузиндер жашайт. И-да жашаган калктын көпчүлүгү ислам (мусулмандар) динин тутат. Калкынын орт. жыштыгы 1 км2 жерге 131,3 киши. Борбору – Магас (2000-жылдан); Адм.-айм. жактан 4 районго ж-а 4 шаарга бөлүнөт. Шаар калкы 42,9%. Шаарлары: Назрань (1999-ж. чейин убактылуу адм. борбор), Малгобек, Кара-Булак. Түш. Федерация округуна кирет. Мамл. бийлигинин органдар системасы Ингуш Респ-нын 1994-ж. кабыл алынган конституциясы тарабынан аныкталат. Мамлекет башчысы – президент (4 жылга шайланат). Табияты калктын жашоо тиричилигинде ыңгайлуу; топурак эрозиясынан ж-а булгануусунан экол. проблема пайда болууда. Январдын орт. темп-расы –3...–10°С, июлдуку 21–23°С. Жылдык жаан-чачыны 1200 мм. Башкы дарыясы – Сунжа. Түздүктөрүнө кара, тоолоруна тоотокой ж-а тоо шалба топурактары мүнөздүү. Жазы жалбырактуу (бук, эмен, чынар) токой басымдуу; андан жогору субальп ж-а альп
өсүмдүктөрү өсөт. Нефть, газ, курулуш материалдары ж-а өндүрүш үчүн сырьё (мраморлуу акиташ, кыш даярдалчу чопо, доломит, үлүл ташы), минералдуу суулар бар.

[[File:ИНГУШСТАН115.png | thumb | Тоо-шалбаа орто тоо ландшафты.]]
Ингуштар ж-дө 7-к-дан эскерилет. 9-к-дын аягы 13-к-дын башында И-дын аймагы аландар мамлекетине кирген. 1810-ж. өз ыктыярлары м-н Россия империясынын, 1921-жылдан Гори АССРинин курамында болгон. 1924-ж. Ингуш АО (РСФСРдин курамында) уюшулган. 1934-ж. Чечен АО м-н кошулуп, Чечен-Ингуш АО түзүлгөн (1936-жылдан АССР). 1944-ж. Чечен-Ингуш АССРи жоюлуп, чечендер күч м-н чыгарылган. 1958-ж. автономия респ. статусу калыбына келтирилген. 1991-ж. И. Чечен-Ингуш Респ-нын курамында болуп, 1992-ж. Ингуш Респ. түзүлгөн. Региондук дүң продукциясынын көлөмү 4967,4 млн рублди түзөт; андагы ө. ж-дын үлүшү 16,1% (2001), а. ч-ныкы 4,3%. Ө. ж-дын негизги тармактары: отун (ири өндүрүшү «Ингушнефтгазпром»), электр-энергетика, тамак-аш (алкоголдуу ичимдиктер, суу май, кондитер азыктары, ун), машина куруу ж-а металл иштетүү (аспаптар, жол курулуш техникалары ж. б.).
А. ч-га жарактуу жери 168,0 миң га (жер фондусунун 46,7%), а. и. айдоо аянты 70,5 миң га (57,1%), анын 73,1%ин дан эгиндери, 13,7%ин тоют өсүмдүктөрү ээлейт. О. эле жүгөрү, буудай, арпа, сулу, кант кызылчасы, күн карама, картөшкө айдалат. Жүзүмчүлүк, бакчылык өнүккөн. Бодо мал, кой (уяң жүндүү), чочко асыралат. Т. ж-нун уз. 39 км, автомобилдики 955,2 км (а. и. асфальтталганы 418,5 км). Респнын аймагы аркылуу Түн.-Кавказ т. ж-нун бир тармагы ж-а Ростов – Баку автомобиль жолу
өтөт. Магас ж-а Ингушетия аэропорттору бар.
 Респ-да 109 жалпы билим берүүчү (а. и. 7 башталгыч) ж-а атайын орто окуу жайлары, 3 ЖОЖ (а. и. 2 мамл. ун-т филиалдары м-н), 4 театр, филармония, 5 музей (а. и. Мамл. көркөм сүрөт Кара-Булакта; край таануу Назранда), китепканалар бар.

Ад.: Ингушетия // Большая Российская Энциклопедия. Т. 11. М., 2004.

К. Аттокурова.
[[Категория:3-том, 449-543 бб]]