ИРАН - Түзөтүүлөр тарыхы

Temirkan, 09:14, 11 Сентябрь (Аяк оона) 2025 карата

2025-09-11T09:14:33Z

← Мурунку нускасы		09:14, 11 Сентябрь (Аяк оона) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИРА́Н</b> , И р а н И с л а м Р е с п у б л и к а с ы (Жомхурийе Исламийе Иран) (1935-жылга чейинки расмий аталышы – Персия) – Түштүк-Батыш Азиядагы мамлекет. Түндүк-батышынан Армения, Азербайжан, түндүк-чыгышынан Түркмөнстан, чыгышынан Афганстан, Пакистан, батышынан Ирак, Түркия м-н чектешип, түндүгүнөн		<b type='title'>ИРА́Н</b> , И р а н И с л а м Р е с п у б л и к а с ы (Жомхурийе Исламийе Иран) (1935-жылга чейинки расмий аталышы – Персия) – Түштүк-Батыш Азиядагы мамлекет. Түндүк-батышынан Армения, Азербайжан, түндүк-чыгышынан Түркмөнстан, чыгышынан Афганстан, Пакистан, батышынан Ирак, Түркия м-н чектешип, түндүгүнөн

	[[File:ИРАН4.png \| thumb \| none]]Каспий деңизи, түштүгүнөн Оман ж-а Перс булуңдары (андагы Кешм, Харк ж. б. аралдар Иранга карайт) м-н чулганат. Аянты 1648 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 70,5 млн (2006). Борбору – Тегеран ш. Расмий тили – фарсы тили. Акча бирдиги – риал. Административдик-аймактык жактан 30 останга (провинцияга), остан өз ичинен 324 шахрстанга (облуска), шахрстан 740тан ашык бахшка (районго) бөлүнөт; Тегеран м-н Кум шаарлары да остан статусуна ээ.		[[File:ИРАН4.png \| thumb \| none]]Каспий деңизи, түштүгүнөн Оман ж-а Перс булуңдары (андагы Кешм, Харк ж. б. аралдар Иранга карайт) м-н чулганат. Аянты 1648 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 92,4 млн (2006). Борбору – Тегеран ш. Расмий тили – фарсы тили. Акча бирдиги – риал. Административдик-аймактык жактан 30 останга (провинцияга), остан өз ичинен 324 шахрстанга (облуска), шахрстан 740тан ашык бахшка (районго) бөлүнөт; Тегеран м-н Кум шаарлары да остан статусуна ээ.

	[[File:ИРАН5.png \| thumb \| Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2006)]]		[[File:ИРАН5.png \| thumb \| Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2006)]]

Temirkan, 10:53, 10 Сентябрь (Аяк оона) 2025 карата

2025-09-10T10:53:24Z

← Мурунку нускасы		10:53, 10 Сентябрь (Аяк оона) 2025 -деги абалы
18 сап:		18 сап:
	[[File:ИРАН8.png \| thumb \| Армян тайпак тоосу.]]		[[File:ИРАН8.png \| thumb \| Армян тайпак тоосу.]]

	~~Загрос тоолору. Самолёттон көрүнүшү.~~		[[File:ИРАН9.png \| thumb \| none\|Загрос тоолору. Самолёттон көрүнүшү.]]

	[[File:ИРАН9.png \| thumb \| none]]
	тар тармагына 9 объект киргизилген: Арасбаран, Эржан, Гено, Гүлстан, Хара, Кевир, Урмия көлү, Мианкале жарым аралы, Туран. Эл аралык маанидеги 21 суу-саздуу жер (жалпы аянты 1,5 млн <i>га</i>), коргоого алынган 6 деңиз объектиси бар.		тар тармагына 9 объект киргизилген: Арасбаран, Эржан, Гено, Гүлстан, Хара, Кевир, Урмия көлү, Мианкале жарым аралы, Туран. Эл аралык маанидеги 21 суу-саздуу жер (жалпы аянты 1,5 млн <i>га</i>), коргоого алынган 6 деңиз объектиси бар.

46 сап:		44 сап:
	ж-а питомниктер. Чарбасынын 70%тен ашыгын 5 <i>га</i>га чейин жери бар (22%) майда чарбалар түзөт; 5–10 <i>га</i> жери барлар 21,5%, 10–50 <i>га</i> жердүүлөр 44%, 50 <i>га</i>дан ашык жери барлар 12,5% жерди ээлейт. Дыйкан чарбалары 7000ден ашык түрдүү кооперативдерге биригип, айыл чарбасында иштегендердин 80%ин камтыйт. Кооперативдер дыйкандарды жеңилдетилген банк кредиттери, өсүмдүк уруктары, айыл чарба техникасы, отун, керектелүүчү товарлар м-н камсыз кылып, ошондой эле продукцияны сатууну уюштуруп берет. Өлкөнүн айыл чарбасынын негизги тармагы – өсүмдүк өстүрүүчүлүк. Негизги азык-түлүк өсүмдүктөрү – дан эгиндери: буудай (2006–07-жылдарда 12 млн тдан ашык түшүм жыйналган; экспортко да чыгарат), шалы (1,6 млн т; Каспий боюнда), арпа (жылына 3 млн т);		ж-а питомниктер. Чарбасынын 70%тен ашыгын 5 <i>га</i>га чейин жери бар (22%) майда чарбалар түзөт; 5–10 <i>га</i> жери барлар 21,5%, 10–50 <i>га</i> жердүүлөр 44%, 50 <i>га</i>дан ашык жери барлар 12,5% жерди ээлейт. Дыйкан чарбалары 7000ден ашык түрдүү кооперативдерге биригип, айыл чарбасында иштегендердин 80%ин камтыйт. Кооперативдер дыйкандарды жеңилдетилген банк кредиттери, өсүмдүк уруктары, айыл чарба техникасы, отун, керектелүүчү товарлар м-н камсыз кылып, ошондой эле продукцияны сатууну уюштуруп берет. Өлкөнүн айыл чарбасынын негизги тармагы – өсүмдүк өстүрүүчүлүк. Негизги азык-түлүк өсүмдүктөрү – дан эгиндери: буудай (2006–07-жылдарда 12 млн тдан ашык түшүм жыйналган; экспортко да чыгарат), шалы (1,6 млн т; Каспий боюнда), арпа (жылына 3 млн т);

	[[File:ИРАН15.png \| thumb \| Сефид-Руд ~~д-нын~~ өрөөнүндөгү күрүч палдары.]]		[[File:ИРАН15.png \| thumb \| Сефид-Руд дарыясынын өрөөнүндөгү күрүч палдары.]]
	техникалык өсүмдүктөрү: кант кызылча (5 млн т) ж-а балкамыш (5,9 млн; негизги плантациялары Хузстан останында), тамеки (22 миң т), чай (көк чай; 134 миң т; негизинен Каспий бою), пахта аянты кескин кыскарууда, аны негизинен сырттан сатып алат. Бакчылык (анар, өрүк, алма, алмурут, цитрус өсүмдүктөрү, шабдаалы, кайналы, анжир, курма) ж-а жүзүмчүлүк (айрыкча Ширазда) өнүккөн. Картөшкө, жашылча (пияз, баклажан, томат, бадыраң, капуста, сарымсак, калемпир ж. б.), бакча (коон, дарбыз) өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Маанилүү экспорттук айыл чарба товарлары: анар, курма, мейиз, кактар, мисте, шафран ж. б. Куш чарбалары тез темп м-н өнүгүүдө. Мал чарбасы негизинен эт багытында; 2002-жылы 54 млн кой, 26 млн эчки, 9 млн бодо мал, 0,4 млн төө, 0,55 млн буйвол, 0,3 млн жылкы болгон. Каспий боюнда жибекчилик өнүккөн. Каспий деңизинен ж-а Ормуз булуңунан балык кармалат.<br>Тейлөө чөйрөсүнүн негизги тармагы – банк финансы системасы; Иран борбордук банкы, 6 коммерциялык, 4 адистешкен банк иштейт; алар негизинен мамлекетке карайт. Майда соодагерлер ж-а кол өнөрчүлөр синфке (гильдияга) бириккен. Чекене ж-а дүң сооданын негизги борборлору – үстү жабык базарлар. Тарыхый эстеликтеринин көптүгүнө карабай чет өлкөлүк туризм анча өнүккөн эмес. Эс алуу туризминин өнүгүүсүнө исламдык чектөөлөр кыйла тоскоолдук кылат. Жыл сайын Иранга 1,7 млн чет элдик турист келет (алардын 40%и Орто Азия ж-а Закавказье өлкөлөрүнөн келгендер). Туризмдин негизги түрлөрү: диний-зыяратчылык (борборлору: Мешхед, Кум), маданий-таанып билүү (Исфахан, Шираз, Йезд, Тебриз, Тегеран ж. б.). Эң белгилүү деңиздик ден соолук чыңдоо, эс алуу борбору – Киш аралы. Транспорттун негизги түрү – автомобиль жолу, анын жалпы узундугу 179,4 миң <i>км</i> (анын ичинде 120,8 миң <i>км</i>и асфальтталган); негизги автомагистралдары: Түркия м-н чек арасы /Базерган – Тебриз – Тегеран – Мешхед – Догхарон/Афганстан м-н чек арасы; Пакистан м-н чек арасы /Захедан – Керман – Йезд – Кум – Хамадан – Хосрови/ Ирак м-н чек арасы; Тегеран – Кум – Исфахан – Шираз. Кийин жогорку ылдамдыкта жүрүүгө ыңгайлуу көптөгөн магистралдар салынган. Темир жолунун узундугу 8,4 миң <i>км</i> (анын 146 <i>км</i>и электрлештирилген). Ирандын негизги темир жол магистралдары: Каспий деңизинин жээгин Перс булуңу м-н туташтырган Трансиран (Бендер-Торкемен – Тегеран – Бендер-Имам-Хомейни) магистралы: Тегеран – Тебриз – Жульфа, Тегеран – Мешхед – Кум – Бад – Исфахан, Бад – Йезд – Бафк – Керман – Бам, Бафк – Бендер-Аббас, Мешхед – Серахс/Түркия м-н чек ара. 2005-жылы Бафк – Мешхед темир жолу курулгандан баштап Борбордук Азия өлкөлөрүнө Перс булуңунун жээгиндеги Бендер-Аббас порту м-н түз байланышууга шарт түзүлдү. Ошондой эле көптөгөн темир жол линиялары курулууда. Сыртка кетчү жүктүн 80%и (негизинен нефть ж-а нефть продуктулары, кенташ, металл) деңиз транспорту аркылуу ташылат. Ирандын желеги м-н башка өлкөлөрдүн 130 соода кемеси, ал эми Мальта, Панама, Кипр, Боливия ж. б. өлкөлөрдүн желеги м-н Ирандын 33 соода кемеси жүрөт (2007). Негизги порттору: Перс булуңунда – Бендер-Аббас, Бендер-Имам-Хомейни, Харк; Каспий деңизинде – Бендер-Энзели, Амир-Абад. Урмия көлүндө кеме жүрөт. Карун дарыясы м-н кеме каттап, Шатт-эль-Араб аркылуу Перс булуңуна чыгат. 321 коммерциялык аэропорту бар. Эл аралык аэропорттору Тегеран, Исфахан, Мешхед, Абадан, Бендер-Аббас, Шираз, Тебриз ш-нда жайгашкан. Мамлекеттик ири авиакомпаниясы – «Iran Air». Жер бети ж-а суу асты м-н өткөн куурларынын жалпы узундугу 34,4 миң <i>км</i>; анын 17,1 миң <i>км</i>и газ кууру, 8,5 миң <i>км</i>и нефть кууру. Негизги нефть куурлары: Ахваз – Эрак – Тегеран, Гечсаран – Шираз, Агажари – Исфахан – Тегеран, Саркан – Керманшах, Нефт-Шехр – Керманшах, Тегеран – Тебриз, Тегеран – Мешхед, Нека – Тегеран. Перс булуңунун шельфиндеги кендерден нефтини порт терминалдарына жеткирүүчү куурлар иштейт. Түркияга кеткен экспорттук газ кууру (Тебриз – Базерган – Анкара) бар; Арменияга газ кууру (Тебриз – Мегри – Хажаран – Арарат) курулууда (2008). Тегеранда метрополитен иштейт; Шираз, Исфахан шаарларында курулууда (2008).<br>Сырткы сооданын көлөмү 108,7 млрд долларды түзөт; анын 63,2 млрды экспортко, 45,5 млрды импортко таандык. Экспорттун негизин (80%тейин) чийки нефть түзөт; ошондой эле сыртка – нефть-химия, химия, автомобиль өнөр жай продуктулары, газ, килем, жыгач мисте, кара икра ж. б. сатат. Сырттан сырьё ж-а материалдарды, өнөр жайы үчүн чала фабрикат, машина, жабдуу, керектөө товарларын, азык-түлүк, дары-дармек сатып алат. Негизги соода шериктери: Япония, Кытай, Түркия, Германия, Италия, Түштүк Корея, Бириккен Араб Эмираттары, Франция, Нидерланд, Россия.		техникалык өсүмдүктөрү: кант кызылча (5 млн т) ж-а балкамыш (5,9 млн; негизги плантациялары Хузстан останында), тамеки (22 миң т), чай (көк чай; 134 миң т; негизинен Каспий бою), пахта аянты кескин кыскарууда, аны негизинен сырттан сатып алат. Бакчылык (анар, өрүк, алма, алмурут, цитрус өсүмдүктөрү, шабдаалы, кайналы, анжир, курма) ж-а жүзүмчүлүк (айрыкча Ширазда) өнүккөн. Картөшкө, жашылча (пияз, баклажан, томат, бадыраң, капуста, сарымсак, калемпир ж. б.), бакча (коон, дарбыз) өсүмдүктөрү өстүрүлөт. Маанилүү экспорттук айыл чарба товарлары: анар, курма, мейиз, кактар, мисте, шафран ж. б. Куш чарбалары тез темп м-н өнүгүүдө. Мал чарбасы негизинен эт багытында; 2002-жылы 54 млн кой, 26 млн эчки, 9 млн бодо мал, 0,4 млн төө, 0,55 млн буйвол, 0,3 млн жылкы болгон. Каспий боюнда жибекчилик өнүккөн. Каспий деңизинен ж-а Ормуз булуңунан балык кармалат.<br>Тейлөө чөйрөсүнүн негизги тармагы – банк финансы системасы; Иран борбордук банкы, 6 коммерциялык, 4 адистешкен банк иштейт; алар негизинен мамлекетке карайт. Майда соодагерлер ж-а кол өнөрчүлөр синфке (гильдияга) бириккен. Чекене ж-а дүң сооданын негизги борборлору – үстү жабык базарлар. Тарыхый эстеликтеринин көптүгүнө карабай чет өлкөлүк туризм анча өнүккөн эмес. Эс алуу туризминин өнүгүүсүнө исламдык чектөөлөр кыйла тоскоолдук кылат. Жыл сайын Иранга 1,7 млн чет элдик турист келет (алардын 40%и Орто Азия ж-а Закавказье өлкөлөрүнөн келгендер). Туризмдин негизги түрлөрү: диний-зыяратчылык (борборлору: Мешхед, Кум), маданий-таанып билүү (Исфахан, Шираз, Йезд, Тебриз, Тегеран ж. б.). Эң белгилүү деңиздик ден соолук чыңдоо, эс алуу борбору – Киш аралы. Транспорттун негизги түрү – автомобиль жолу, анын жалпы узундугу 179,4 миң <i>км</i> (анын ичинде 120,8 миң <i>км</i>и асфальтталган); негизги автомагистралдары: Түркия м-н чек арасы /Базерган – Тебриз – Тегеран – Мешхед – Догхарон/Афганстан м-н чек арасы; Пакистан м-н чек арасы /Захедан – Керман – Йезд – Кум – Хамадан – Хосрови/ Ирак м-н чек арасы; Тегеран – Кум – Исфахан – Шираз. Кийин жогорку ылдамдыкта жүрүүгө ыңгайлуу көптөгөн магистралдар салынган. Темир жолунун узундугу 8,4 миң <i>км</i> (анын 146 <i>км</i>и электрлештирилген). Ирандын негизги темир жол магистралдары: Каспий деңизинин жээгин Перс булуңу м-н туташтырган Трансиран (Бендер-Торкемен – Тегеран – Бендер-Имам-Хомейни) магистралы: Тегеран – Тебриз – Жульфа, Тегеран – Мешхед – Кум – Бад – Исфахан, Бад – Йезд – Бафк – Керман – Бам, Бафк – Бендер-Аббас, Мешхед – Серахс/Түркия м-н чек ара. 2005-жылы Бафк – Мешхед темир жолу курулгандан баштап Борбордук Азия өлкөлөрүнө Перс булуңунун жээгиндеги Бендер-Аббас порту м-н түз байланышууга шарт түзүлдү. Ошондой эле көптөгөн темир жол линиялары курулууда. Сыртка кетчү жүктүн 80%и (негизинен нефть ж-а нефть продуктулары, кенташ, металл) деңиз транспорту аркылуу ташылат. Ирандын желеги м-н башка өлкөлөрдүн 130 соода кемеси, ал эми Мальта, Панама, Кипр, Боливия ж. б. өлкөлөрдүн желеги м-н Ирандын 33 соода кемеси жүрөт (2007). Негизги порттору: Перс булуңунда – Бендер-Аббас, Бендер-Имам-Хомейни, Харк; Каспий деңизинде – Бендер-Энзели, Амир-Абад. Урмия көлүндө кеме жүрөт. Карун дарыясы м-н кеме каттап, Шатт-эль-Араб аркылуу Перс булуңуна чыгат. 321 коммерциялык аэропорту бар. Эл аралык аэропорттору Тегеран, Исфахан, Мешхед, Абадан, Бендер-Аббас, Шираз, Тебриз ш-нда жайгашкан. Мамлекеттик ири авиакомпаниясы – «Iran Air». Жер бети ж-а суу асты м-н өткөн куурларынын жалпы узундугу 34,4 миң <i>км</i>; анын 17,1 миң <i>км</i>и газ кууру, 8,5 миң <i>км</i>и нефть кууру. Негизги нефть куурлары: Ахваз – Эрак – Тегеран, Гечсаран – Шираз, Агажари – Исфахан – Тегеран, Саркан – Керманшах, Нефт-Шехр – Керманшах, Тегеран – Тебриз, Тегеран – Мешхед, Нека – Тегеран. Перс булуңунун шельфиндеги кендерден нефтини порт терминалдарына жеткирүүчү куурлар иштейт. Түркияга кеткен экспорттук газ кууру (Тебриз – Базерган – Анкара) бар; Арменияга газ кууру (Тебриз – Мегри – Хажаран – Арарат) курулууда (2008). Тегеранда метрополитен иштейт; Шираз, Исфахан шаарларында курулууда (2008).<br>Сырткы сооданын көлөмү 108,7 млрд долларды түзөт; анын 63,2 млрды экспортко, 45,5 млрды импортко таандык. Экспорттун негизин (80%тейин) чийки нефть түзөт; ошондой эле сыртка – нефть-химия, химия, автомобиль өнөр жай продуктулары, газ, килем, жыгач мисте, кара икра ж. б. сатат. Сырттан сырьё ж-а материалдарды, өнөр жайы үчүн чала фабрикат, машина, жабдуу, керектөө товарларын, азык-түлүк, дары-дармек сатып алат. Негизги соода шериктери: Япония, Кытай, Түркия, Германия, Италия, Түштүк Корея, Бириккен Араб Эмираттары, Франция, Нидерланд, Россия.

Temirkan, 10:49, 10 Сентябрь (Аяк оона) 2025 карата

2025-09-10T10:49:15Z

← Мурунку нускасы		10:49, 10 Сентябрь (Аяк оона) 2025 -деги абалы
61 сап:		61 сап:
	VIII–XIII кылымдарда аңчылык жана ак сарай кызматчыларынын турмушун чагылдырган дубал оймо-чиймелеринен фрагменттер, ошондой эле миниатюралар сакталган. XV–XVI кылымдарда көркөм сүрөт өнөрүндө миниатюра негизги орун ээлейт (Султан Мухаммед), кийинчерээк европалык сүрөт тартуу ыкмаларынын таасири байкалат. Севефиддер доорунда (XVI–XVIII кылымдар) ири шаар ансамблдери курулат (Исфахан, Мешхед, Тебриз). XVII кылымдын 2-жарымында Тебриз, Кашан, Исфахан жана башка эски кол өнөрчүлүк борборлорунда түр түшүрүлгөн кездеме (жибек, баркыт, парча, атлас) токуу, килем согуу, металлды көркөм иштөө улантылган; көркөм сүрөт өнөрүндө акварель менен май боёк живописи пайда болгон. XX кылымда архитектура жана сүрөт өнөрүндө бир кыйла илгерилөө башталган: жаңы типтеги мекемелер, турак жай жана колдонмо өнөрүнүн салттуу түрлөрү ары өнүгө баштады.<br>Ирандын профессионалдык (классикалык) жана элдик музыкасынын эзелтен келаткан салты бар. Элдик музыканын тесниф (баллада), теране (жергиликтүү ыр), касыйда (ода),казал (лирикалык ыр) сыяктуу түрлөрү кеңири тараган. Элдик музыкалык аспаптары – саз, тар (чертме кыл аспап), кеманча (жаалуу кыл аспап), карнай, зурна (үйлөмө), зарб (урма). Иран музыкасында XV кылымдан нота жөнүндө маалымат кездешет. XIX кылымдын 2-жарымынан европалык музыканын таасири тие баштап, Тегеранда Империя коллежинде музыкалык мектеп негизделген. XX кылымдын 20-жылдары композитор, тарыхчы, Тегеран университетинин профессору Али Наги Вазири улуттук музыканы окутууга жол ачып, музыкалык теория жөнүндө китеп жазып, Тегеранда улуттук туңгуч музыканттарды даярдоочу мектеп негиздеген. 1930-жылдардын башында Тегеранда музыкалык жогорку мектеп (1940-жылдын акырынан консерватория) жана музыкалык мектептер иштейт. XX кылымдын белгилүү музыканттары, дирижёрлор – Фархат Мешкат, Хешмат Сенжера; пианисттер – Г. Эмир Хосрови, Э. Мелик- Эсланян; скрипачтар – Али Форуг, А. Авакян; опера ырчылары – Хосейн Саршар, Менир Вакили жана башкалар. Иранда Рудаки атындагы опера-балет театры (1967), телекөрсөтүү менен филармониянын балет труппасы (1953), симфониялык оркестрлер жана камералык консерватория бар. XX кылымдын 20-жылдарына чейин жер кыдырып оюн көрсөтүүчү актёр-маскарапоздор болгон. 1883-жылы Тегеранда европалык үлгүдөгү театр ачылган. 1920-жылдан кийин тазийе аталган жанрды аткаруучуларга тыюу салынып, театрлар жабылгандан кийин театр топтору жана союздары пайда болгон. Эң белгилүү топ Иран комедия (1921) Тегеранда биринчи театр мектебин ачкан (1939). 1940-жылдарда Тегеранда бир нече театр ачылып, 1960–1970-жылдар Иран театрынын гүлдөгөн мезгили болду. 1979-жылкы Иран революциясынан кийин Тегерандагы варьете театры жабылган, театрда ролдорду аткарууга эркектер гана катышса жана спектаклдердин мазмуну исламдын шарттарына туура келсе гана коюуга уруксат берилген. XX–XXI кылымдардын чегинде салттык театрды жандандыруу менен катар европалык заманбап тажрыйбаларга да көңүл бурулуп, улуттук салттарды заманбап көйгөйлөр менен айкалыштырууга аракеттер болууда.		VIII–XIII кылымдарда аңчылык жана ак сарай кызматчыларынын турмушун чагылдырган дубал оймо-чиймелеринен фрагменттер, ошондой эле миниатюралар сакталган. XV–XVI кылымдарда көркөм сүрөт өнөрүндө миниатюра негизги орун ээлейт (Султан Мухаммед), кийинчерээк европалык сүрөт тартуу ыкмаларынын таасири байкалат. Севефиддер доорунда (XVI–XVIII кылымдар) ири шаар ансамблдери курулат (Исфахан, Мешхед, Тебриз). XVII кылымдын 2-жарымында Тебриз, Кашан, Исфахан жана башка эски кол өнөрчүлүк борборлорунда түр түшүрүлгөн кездеме (жибек, баркыт, парча, атлас) токуу, килем согуу, металлды көркөм иштөө улантылган; көркөм сүрөт өнөрүндө акварель менен май боёк живописи пайда болгон. XX кылымда архитектура жана сүрөт өнөрүндө бир кыйла илгерилөө башталган: жаңы типтеги мекемелер, турак жай жана колдонмо өнөрүнүн салттуу түрлөрү ары өнүгө баштады.<br>Ирандын профессионалдык (классикалык) жана элдик музыкасынын эзелтен келаткан салты бар. Элдик музыканын тесниф (баллада), теране (жергиликтүү ыр), касыйда (ода),казал (лирикалык ыр) сыяктуу түрлөрү кеңири тараган. Элдик музыкалык аспаптары – саз, тар (чертме кыл аспап), кеманча (жаалуу кыл аспап), карнай, зурна (үйлөмө), зарб (урма). Иран музыкасында XV кылымдан нота жөнүндө маалымат кездешет. XIX кылымдын 2-жарымынан европалык музыканын таасири тие баштап, Тегеранда Империя коллежинде музыкалык мектеп негизделген. XX кылымдын 20-жылдары композитор, тарыхчы, Тегеран университетинин профессору Али Наги Вазири улуттук музыканы окутууга жол ачып, музыкалык теория жөнүндө китеп жазып, Тегеранда улуттук туңгуч музыканттарды даярдоочу мектеп негиздеген. 1930-жылдардын башында Тегеранда музыкалык жогорку мектеп (1940-жылдын акырынан консерватория) жана музыкалык мектептер иштейт. XX кылымдын белгилүү музыканттары, дирижёрлор – Фархат Мешкат, Хешмат Сенжера; пианисттер – Г. Эмир Хосрови, Э. Мелик- Эсланян; скрипачтар – Али Форуг, А. Авакян; опера ырчылары – Хосейн Саршар, Менир Вакили жана башкалар. Иранда Рудаки атындагы опера-балет театры (1967), телекөрсөтүү менен филармониянын балет труппасы (1953), симфониялык оркестрлер жана камералык консерватория бар. XX кылымдын 20-жылдарына чейин жер кыдырып оюн көрсөтүүчү актёр-маскарапоздор болгон. 1883-жылы Тегеранда европалык үлгүдөгү театр ачылган. 1920-жылдан кийин тазийе аталган жанрды аткаруучуларга тыюу салынып, театрлар жабылгандан кийин театр топтору жана союздары пайда болгон. Эң белгилүү топ Иран комедия (1921) Тегеранда биринчи театр мектебин ачкан (1939). 1940-жылдарда Тегеранда бир нече театр ачылып, 1960–1970-жылдар Иран театрынын гүлдөгөн мезгили болду. 1979-жылкы Иран революциясынан кийин Тегерандагы варьете театры жабылган, театрда ролдорду аткарууга эркектер гана катышса жана спектаклдердин мазмуну исламдын шарттарына туура келсе гана коюуга уруксат берилген. XX–XXI кылымдардын чегинде салттык театрды жандандыруу менен катар европалык заманбап тажрыйбаларга да көңүл бурулуп, улуттук салттарды заманбап көйгөйлөр менен айкалыштырууга аракеттер болууда.

	Иранда биринчи көркөм тасма «Аби Раби» (режиссёру А. Эханиан) 1929-жылы коюлган. 1954-жылы Ирандын мыкты тасмаларынын бири «Порт уурусу» (режиссёру А. Ширази) тасмасы экранга чыккан. 1970-жылдарда кинематографка келген Д. Мехржуи («Уй», 1870; Венеция эл аралык кинофестивалдын сыйлыгы), Б. Бейзан («Чоочун жана туман» 1974), А. Надери («Тангсир», 1973) тасмалары дүйнөгө таанылган. Революцияга чейин кино өнөрү бир топ ийгиликтерге жетишсе, 1979-жылдан кийин шариаттын жоболоруна шайкеш келбеген фильмдерди коюуга тыюу салынган. Кинофильмдердин импорту кыскартылып, жергиликтүү киностудиялардын продукциялары цензурадан өткөрүлө баштаган. 1980-жылдардан кино өндүрүшү жанданып, Ирандын тасмалары ар кандай эл аралык кинофестивалдарда көптөгөн сыйлыктарга ээ болууда: А. Кияростами, «Алчанын даамы», 1997, Канныда эл аралык кинофестивалдын башкы байгеси; Р. Баниэтимад, «Көгүш жоолук», 1995, Локарнодогу эл аралык кинофестивалдын сыйлыгы; С. Макмалбаф, «Мектеп доскасы», 2002, Канныдагы эл аралык кинофестивалдын сыйлыгы жана башка көркөм тасмалары эл аралык кинофестивалда башкы байгелерге татыган.<br>Иранда биринчи гезит 1835-жылы басылган. 2006-жылы Иранда 500дөн ашык гезит-журнал чыккан. Негизгилери фарсы тилинде («Кейхан», 1942; «Эттелаат», 1925; «Жомхурийе ислами», 1979; «Абрар», 1985), бир катар гезиттер англис тилинде («Техран таймс», 1979) жарык көрөт. Радиоуктуруу 1940-жылы башталган. 2005-жылы 90го жакын радиостанция болгон. Телекөрсөтүү 1950-жылдардан иштейт, берүүнү өкмөттүк ~~Радио жанаа~~ теле – «Иран Ислам Республикасынын үнү» уюму көзөмөлдөйт. Мамлекеттик Ислам Республикасынын маалымат агенттиги жана башка маалымат борборлору иштейт.		Иранда биринчи көркөм тасма «Аби Раби» (режиссёру А. Эханиан) 1929-жылы коюлган. 1954-жылы Ирандын мыкты тасмаларынын бири «Порт уурусу» (режиссёру А. Ширази) тасмасы экранга чыккан. 1970-жылдарда кинематографка келген Д. Мехржуи («Уй», 1870; Венеция эл аралык кинофестивалдын сыйлыгы), Б. Бейзан («Чоочун жана туман» 1974), А. Надери («Тангсир», 1973) тасмалары дүйнөгө таанылган. Революцияга чейин кино өнөрү бир топ ийгиликтерге жетишсе, 1979-жылдан кийин шариаттын жоболоруна шайкеш келбеген фильмдерди коюуга тыюу салынган. Кинофильмдердин импорту кыскартылып, жергиликтүү киностудиялардын продукциялары цензурадан өткөрүлө баштаган. 1980-жылдардан кино өндүрүшү жанданып, Ирандын тасмалары ар кандай эл аралык кинофестивалдарда көптөгөн сыйлыктарга ээ болууда: А. Кияростами, «Алчанын даамы», 1997, Канныда эл аралык кинофестивалдын башкы байгеси; Р. Баниэтимад, «Көгүш жоолук», 1995, Локарнодогу эл аралык кинофестивалдын сыйлыгы; С. Макмалбаф, «Мектеп доскасы», 2002, Канныдагы эл аралык кинофестивалдын сыйлыгы жана башка көркөм тасмалары эл аралык кинофестивалда башкы байгелерге татыган.<br>Иранда биринчи гезит 1835-жылы басылган. 2006-жылы Иранда 500дөн ашык гезит-журнал чыккан. Негизгилери фарсы тилинде («Кейхан», 1942; «Эттелаат», 1925; «Жомхурийе ислами», 1979; «Абрар», 1985), бир катар гезиттер англис тилинде («Техран таймс», 1979) жарык көрөт. Радиоуктуруу 1940-жылы башталган. 2005-жылы 90го жакын радиостанция болгон. Телекөрсөтүү 1950-жылдардан иштейт, берүүнү өкмөттүк радио жана теле – «Иран Ислам Республикасынын үнү» уюму көзөмөлдөйт. Мамлекеттик Ислам Республикасынын маалымат агенттиги жана башка маалымат борборлору иштейт.


	Ад.: Страны и народы. Зарубежная Азия. Общий обзор. Юго-Западная Азия. М., 1979; Пустыня. М., 1986; <i>Агеев С. Л.</i> Иран между прошлым и будущим. События. Люди. Идеи. М., 1987; <i>Алексеева Н. Н.</i> Современные ландшафты зарубежной Азии. М., 2000; <i>Арабаджян А. З.</i> Исламская Республика Иран. Экономический потенциал. М., 2002; Деловой Иран в 1999–2002 гг. М., 2002–2004. Т. 1–3; <i>Алиев С. М.</i>
	История Ирана. ХХ в. М., 2004; <i>Луконин В. Г.</i> Искусство Древнего Ирана. М., 1977; <i>Стародуб Т. Х.</i> Сокровища исламской архитектуры. М., 2004; <i>Виноградов В. С.</i> Классические традиции иранской музыки М., 1982; <i>Сагаян Магди Хамед</i>. Современный театр Ирана. М., 2005; <i>Шахов А.</i> Иранской киноренесанс. Киносенсации: фильмы, люди, события. М., 1996; Иран //Большая Российская энциклопедия. Т. 11. М., 2008.		Ад.: Страны и народы. Зарубежная Азия. Общий обзор. Юго-Западная Азия. М., 1979; Пустыня. М., 1986; <i>Агеев С. Л.</i> Иран между прошлым и будущим. События. Люди. Идеи. М., 1987; <i>Алексеева Н. Н.</i> Современные ландшафты зарубежной Азии. М., 2000; <i>Арабаджян А. З.</i> Исламская Республика Иран. Экономический потенциал. М., 2002; Деловой Иран в 1999–2002 гг. М., 2002–2004. Т. 1–3; <i>Алиев С. М.</i> История Ирана. ХХ в. М., 2004; <i>Луконин В. Г.</i> Искусство Древнего Ирана. М., 1977; <i>Стародуб Т. Х.</i> Сокровища исламской архитектуры. М., 2004; <i>Виноградов В. С.</i> Классические традиции иранской музыки М., 1982; <i>Сагаян Магди Хамед</i>. Современный театр Ирана. М., 2005; <i>Шахов А.</i> Иранской киноренесанс. Киносенсации: фильмы, люди, события. М., 1996; Иран //Большая Российская энциклопедия. Т. 11. М., 2008.

	<i>Ө. Бараталиев, А. Кубатова</i>.		<i>Ө. Бараталиев, А. Кубатова</i>.
	[[Категория:3-том, 607-672 бб]]		[[Категория:3-том, 607-672 бб]]

Temirkan, 10:38, 10 Сентябрь (Аяк оона) 2025 карата

2025-09-10T10:38:49Z

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

Temirkan: /* Чарбасы */

2025-09-09T08:09:51Z

Чарбасы

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

Temirkan: /* Калкы */

2025-09-09T05:27:10Z

Калкы

← Мурунку нускасы		05:27, 9 Сентябрь (Аяк оона) 2025 -деги абалы
21 сап:		21 сап:

	[[File:ИРАН9.png \| thumb \| none]]		[[File:ИРАН9.png \| thumb \| none]]
	тар тармагына 9 объект киргизилген: Арасбаран, Эржан, Гено, Гүлстан, Хара, Кевир, Урмия көлү, Мианкале жарым аралы, Туран. Эл аралык маанидеги 21 суу-саздуу жер (жалпы аянты 1,5 млн <i>га</i>), коргоого алынган 6 деңиз объектиси бар.		тар тармагына 9 объект киргизилген: Арасбаран, Эржан, Гено, Гүлстан, Хара, Кевир, Урмия көлү, Мианкале жарым аралы, Туран. Эл аралык маанидеги 21 суу-саздуу жер (жалпы аянты 1,5 млн <i>га</i>), коргоого алынган 6 деңиз объектиси бар.

	=='''Калкы'''==		'''Калкы.''' Ирандын калкынын көбү иран тилдеринде сүйлөгөндөр: 38,5%и перстер, 6,9%и күрддөр, 5,6%и мазендерандыктар, 5,6%и гиляндар, 3,7%и лурлар ж. б. Ал эми 30%ке жакыны түрк элдери (азербайжандар 20,3%, түркмөндөр 3,2%, кашкайлар 2,4 ж. б.). Ошондой эле арабдар (2,2%), цыгандар, армяндар, ассириялыктар ж. б. да жашайт. Калкынын жылдык орточо табигый
	~~. И-дын~~ калкынын көбү иран тилдеринде сүйлөгөндөр: 38,5%и перстер, 6,9%и күрддөр, 5,6%и мазендерандыктар, 5,6%и гиляндар, 3,7%и лурлар ж. б. Ал эми 30%ке жакыны түрк элдери (азербайжандар 20,3%, түркмөндөр 3,2%, кашкайлар 2,4 ж. б.). О. эле арабдар (2,2%), цыгандар, армяндар, ассириялыктар ж. б. да жашайт. Калкынын жылдык ~~орт.~~ табигый

	[[File:ИРАН10.png \| thumb \| Тегеран шаары.]]		[[File:ИРАН10.png \| thumb \| Тегеран шаары.]]
	өсүшү 1,55%. Төрөлүү 1000 адамга 16,6 бала,		өсүшү 1,55%. Төрөлүү 1000 адамга 16,6 бала, өлүм-житим 5,7 киши. 15 жашка чейинки балдар 23,2%ти, эмгекке жарамдуу курактагылар (15–64 жаштагылар) 71,4%ти, 65тен ашкандар 5,4%ти түзөт. Орточо жыштыгы: 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 43 киши; эң жыш жайгашкан жерлери: Тегеран останы (12 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 713 адам туура келет), Кум (90), ошондой эле Каспийдин жээгин бойлой (Гильян останында –172 адам, Мазендаранда – 123, Голстанда – 80). Өлкөнүн калкынын <sup>1</sup>/4 и 7 шаарда отурукташкан: Тегеран (калкы 7186 миң, агломерациясы м-н 13 000 млндон ашык), Мешхед (2,5 млн), Исфахан (1,6 млн, агломерациясы м-н 2,9 млндон ашык), Кереж (1,6 млн, Тегерандын агломерациясына кирет), Тебриз (1,5 млндой), Шираз (1,3 млн), Кум (1,1 млн). Ирандын калкынын 98%тейи мусулмандар; анын ичинде шииттер 89%, сунниттер 9%.
	өлүм-житим 5,7 киши. 15 жашка чейинки балдар 23,2%ти, эмгекке жарамдуу курактагылар (15–64 жаштагылар) 71,4%ти, 65тен ашкандар 5,4%ти түзөт. ~~Орт.~~ жыштыгы: 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 43 киши; эң жыш жайгашкан жерлери: Тегеран останы (12 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 713 адам туура келет), Кум (90), о. эле Каспийдин жээгин бойлой (Гильян останында –172 адам, Мазендаранда – 123, Голстанда – 80). Өлкөнүн калкынын <sup>1</sup>/ и 7 шаарда отурукташкан: Тегеран (калкы 7186 миң, агломерациясы м-н 13 000 млндон ашык), Мешхед (2,5 млн), Исфахан (1,6 млн, агломерациясы м-н 2,9 млндон ашык), Кереж (1,6 млн, Тегерандын агломерациясына кирет), Тебриз (1,5 млндой), Шираз (1,3 млн), Кум (1,1 млн). ~~И-дын~~ калкынын 98%тейи мусулмандар; ~~а. и.~~ шииттер 89%, сунниттер 9%.
			'''Тарыхы.''' Ирандын аймагында адам төмөнкү палеолиттин аягында эле жашай баштаган.<br>Б. з. ч. 4–3-кылымдардын башында шаар-мамлекеттер пайда боло баштаган. Б. з. ч. 2-миң жылдыкта Иран жергесине иран тобундагы (диалектилерде сүйлөгөн) көчмөн инди-европалык уруулар келген. Кийин алар жергиликтүү калкты өзүнө сиңирип алган. Б. з. ч. 670-жылдарда Мидия падышалыгы келип чыккан. 550-жылы Мидия Ахемениддер династиясына кирип калган. Б. з. ч. 550–330-жылдарда Ирандын аймагын Ахемениддер династиясы бийлеп турган. Ахемениддер мамлекетин б. з. ч. 330-жылы Александр Македонский басып алган. Ал өлгөндөн кийин Иран аймагы Селевкиддер мамлекетинин курамына кирген. Б. з. ч. 3-кылымдын ортосунда аймакта Парфия падышалыгы түзүлүп, ал б. з. ч. 2-кылымда бүткүл Иранды, Месопотамияны, Арменияны баш ийдирген. Б. з. 3-кылымында бүлүнгөн Парфиянын негизинде Сасаниддер мамлекети түзүлгөн. Ал мезгилде (3–7-кылымдар) кул ээлөөчүлүк түзүлүш начарлап, алгачкы феодалдык мамлекет пайда болгон. 651-жылы Сасаниддер мамлекетин арабдар басып алып, Араб халифатына кошкон. Өлкөдө ислам дини тарай баштап, 10- кылымда калктын көпчүлүгү ислам динин кабыл алган. 7-кылымдын аягынан араб үстөмдүгүнө каршы көтөрүлүштөр (Абу Муслим, Сумбад Маг, Бабек ж. б.) чыккан. 11-кылымда сельжуктар каратып алып, бүткүл Иран ж-а ага чектеш өлкөлөрдүн аймагында Селжуктар мамлекетин түзгөн. 1220-жылы моңголдор басып кирген. 13-кылымдын ортосунан – 14-кылымда Хулагулар мамлекетине, 1380–93-жылдарда Тимурдун империясына караган. Кичи Азиядан чыккан көчмөн түрк уруулары (кызыл баштар) 1501–10-жылдарда Иранды каратып, Сефевилер мамлекетинин түзүлүшүнө негиз салган. Алардын шахы Аббас Iнин реформалары борбордук бийликти чыңдап, Ирандын абалын жакшырткан. 17-кылымдын аягынан Севефиддер мамлекетинин саясий-экономикалык жактан начарлашы афгандардын 1722-жылы өлкөнүн борбор калаасы Исфаханды басып алышына алып келген. 1723-жылы Ирандын түндүк-батыш ж-а борбордук аймактарына түрктөр басып кирген. Баскынчыларга каршы согушту жетектеп, 20-жылдардын аягы – 30-жылдардын башында афгандар м-н түрктөрдү өлкөдөн кууп чыккан кол башчы Надир-хан (Надир шах Афшар; 1736–47) такка көтөрүлөт. Ал өлтүрүлгөндөн кийин ал түзгөн держава хандыктарга бөлүнүп кеткен. 19-кылымда орус-иран согуштарынын жыйынтыгында, Закавказье Россиянын курамына кошулган. 19-кылымдын аягынан – 20-кылымдын башында Иран Улуу Британия м-н Россиянын колониялык экспансиясынын негизги объектисине айланып, көп узабай эле жарым колонияга айланган. Элдин нааразылыгы күч алып, Иран революциясынын (1905–11) башталышына өбөлгө түзүлгөн. Анын жүрүшүндө конституция жарыяланып, межлис (парламент) чакырылган. Бирок россиялык, англиялык бириккен күчтөр аркылуу революция басылган. 1921-жылы РСФСР м-н Ирандын

	~~==Тарыхы==~~
	~~. И-дын аймагында адам төмөнкү палеолиттин аягында эле жашай баштаган.<br>~~
	Б. з. ч. 4–3-к-дын башында шаар-мамлекеттер пайда боло баштаган. Б. з. ч. 2-миң жылдыкта И. жергесине иран тобундагы (диалектилерде сүйлөгөн) көчмөн инди-европ. уруулар келген. Кийин алар жерг. калкты өзүнө сиңирип алган. Б. з. ч. 670-жылдарда Мидия падышалыгы келип чыккан. 550-ж. Мидия Ахемениддер династиясына кирип калган. Б. з. ч. 550–330-ж. И-дын аймагын Ахемениддер династиясы бийлеп турган. Ахемениддер мамлекетин б. з. ч. 330-ж. Александр Македонский басып алган. Ал
	өлгөндөн кийин И. аймагы Селевкиддер мамлекетинин курамына кирген. Б. з. ч. 3-к-дын ортосунда аймакта Парфия падышалыгы түзүлүп, ал б. з. ч. 2-к-да бүткүл И-ды, Месопотамияны, Арменияны баш ийдирген. Б. з. 3-к-да бүлүнгөн Парфиянын негизинде Сасаниддер мамлекети түзүлгөн. Ал мезгилде (3–7-к.) кул ээлөөчүлүк түзүлүш начарлап, алгачкы феодалдык мамлекет пайда болгон. 651-ж. Сасаниддер мамлекетин арабдар басып алып, Араб халифатына кошкон. Өлкөдө ислам дини тарай баштап, 10- к-да калктын көпчүлүгү ислам динин кабыл алган. 7-к-дын аягынан араб үстөмдүгүнө каршы көтөрүлүштөр (Абу Муслим, Сумбад Маг, Бабек ж. б.) чыккан. 11-к-да сельжуктар каратып алып, бүткүл И. ж-а ага чектеш өлкөлөрдүн аймагында Селжуктар мамлекетин түзгөн. 1220-ж. моңголдор басып кирген. 13-к-дын ортосунан – 14-к-да Хулагулар мамлекетине, 1380–93-ж. Тимурдун империясына караган. Кичи Азиядан чыккан көчмөн түрк уруулары (кызыл баштар) 1501–10-ж. И-ды каратып, Сефевилер мамлекетинин түзүлүшүнө негиз салган. Алардын шахы Аббас Iнин реформалары борб. бийликти чыңдап, И-дын абалын жакшырткан. 17-к-дын аягынан Севефиддер мамлекетинин саясий-экон. жактан начарлашы афгандардын 1722-ж. өлкөнүн борбор калаасы Исфаханды басып алышына алып келген. 1723-ж. И-дын, түн.-батыш ж-а борб. аймактарына түрктөр басып кирген. Баскынчыларга каршы согушту жетектеп, 20-жылдардын аягы – 30-жылдардын башында афгандар м-н түрктөрдү өлкөдөн кууп
	чыккан кол башчы Надир-хан (Надир шах Афшар; 1736–47) такка көтөрүлөт. Ал өлтүрүлгөндөн кийин ал түзгөн держава хандыктарга бөлүнүп кеткен. 19-к-да орус-иран согуштарынын жыйынтыгында, Закавказье Россиянын курамына кошулган. 19-к-дын аягынан – 20-к-дын башында И. Улуу Британия м-н Россиянын колониялык экспансиясынын негизги объектисине айланып, көп узабай эле жарым колонияга айланган. Элдин нааразылыгы күч алып, И. рев-ясынын (1905–11) башталышына өбөлгө түзүлгөн. Анын жүрүшүндө конституция жарыяланып, межлис (парламент) чакырылган. Бирок россиялык, англ. бириккен күчтөр аркылуу рев-я басылган. 1921-ж. РСФСР м-н И-дын


	[[File:ИРАН11.png \| thumb \| none]]		[[File:ИРАН11.png \| thumb \| none]]
	ортосунда ~~дипл.~~ мамилелер түзүлөт.2-дүйнөлүк согушта ~~ермания И-дын~~ аймагына кирип, СССРге каршы аракеттерди жүргүзө баштаган. Буга каршы ~~англ.~~ ж-а ~~сов.~~ аскерлер ~~И-га~~ киргизилген (1945–46-ж. чыгарылган). Согуштан кийин Мохаммед Реза-шах Пехлевинин (1941- жылдан шах) жүргүзгөн батышка багытталган саясаты калк ичинде нааразылык туудуруп, ~~И-да~~ Ислам ~~рев-ясы~~ башталган (1979). Реза-шах Пехлеви өлкөнү таштап кетүүгө аргасыз болгон. 1979-~~ж. Референдум~~ өткөрүлүп, И. Ислам ~~Респ.~~ жарыяланган. Аятолла Хомейни ~~И-дын~~ башкы жетекчиси болуп калган. Жылдын аяк		ортосунда дипломатиялык мамилелер түзүлөт. 2-дүйнөлүк согушта Германия Ирандын аймагына кирип, СССРге каршы аракеттерди жүргүзө баштаган. Буга каршы англиялык ж-а советтик аскерлер Иранга киргизилген (1945–46-жылдарда чыгарылган). Согуштан кийин Мохаммед Реза-шах Пехлевинин (1941- жылдан шах) жүргүзгөн батышка багытталган саясаты калк ичинде нааразылык туудуруп, Иранда Ислам революциясы башталган (1979). Реза-шах Пехлеви өлкөнү таштап кетүүгө аргасыз болгон. 1979-жылы референдум өткөрүлүп, Иран Ислам Республикасы жарыяланган. Аятолла Хомейни Ирандын башкы жетекчиси болуп калган. Жылдын аяк ченинде Ирак м-н мамилелер курчуп, 1980-жылы Перс булуңундагы үстөмдүк үчүн согуштук конфликттер жаралат. 1989-жылы тынчтык макулдашууларга кол коюлат. Ошол эле жылы, Хомейни өлгөндөн кийин өлкөнүн башына аятолла Сейед Али Хаменеи, президент А. А. Хашема-Рафсанжани келген. 1997-, 2001-жылдардагы президенттик шайлоодо Сейед Мохаммед Хатами жеңген. 2005-жылы М. Ахмадинежад президенттикке келип, 2009-жылы 2-мөөнөткө шайланган.<br>Ирандын тышкы саясатындагы негизги көйгөйлүү маселелердин бири – Иран ядролук программасы боюнча талаш-тартыштарды жөнгө салуу.<br>Өлкөдө уран кендеринин ачылышы тынчтык максатта атом энергетикасын өнүктүрүү, ошондой эле ядролук куралданууга да мүмкүнчүлүк түзгөн. АКШ ж-а анын союздаштары БУУнун Коопсуздук кеңешинин резолюциясына таянып, Ирандан атом энергетика ж-а уранды иштетүүчү объектилердин курулушун токтотууну талап кылууда. Бирок, Иран ядролук программанын тынчтык мүнөздө экенин көрсөтүп, бул талаптарды аткаруудан баш тартууда.
	ченинде Ирак м-н мамилелер курчуп, 1980-ж. Перс булуңундагы үстөмдүк үчүн согуштук конфликттер жаралат. 1989-ж. тынчтык макулдашууларга кол коюлат. Ошол эле жылы, Хомейни өлгөндөн кийин өлкөнүн башына аятолла Сейед Али Хаменеи, президент А. А. Хашема-
	~~Рафсанжаникке~~ 1997-, 2001-жылдардагы президенттик шайлоодо Сейед Мохаммед Хатами жеңген. 2005-ж. М. ~~Ахмдинежад~~ президенттикке келип, 2009-ж. 2-мөөнөткө шайланган.<br>
	~~И-дын~~ тышкы саясатындагы негизги көйгөйлүү маселелердин бири – И. ядролук программасы ~~б-ча~~ талаш-тартыштарды жөнгө салуу.<br>
	Өлкөдө уран кендеринин ачылышы тынчтык максатта атом энергетикасын өнүктүрүү, о. эле ядролук куралданууга да мүмкүнчүлүк түзгөн. АКШ ж-а анын союздаштары БУУнун Коопсуздук кеңешинин резолюциясына таянып, ~~И-дан~~ атом энергетика ж-а уранды иштетүүчү объектилердин курулушун токтотууну талап кылууда. Бирок, И. ядролук программанын тынчтык мүнөздө экенин көрсөтүп, бул талаптарды аткаруудан баш тартууда.

	==Чарбасы==		=='''Чарбасы'''==
	. И. – экономикасы тез өнүгүп жаткан өлкө. Нефть казып алуу б-ча дүйнөдөгү ал-		. И. – экономикасы тез өнүгүп жаткан өлкө. Нефть казып алуу б-ча дүйнөдөгү ал-

Temirkan, 04:00, 9 Сентябрь (Аяк оона) 2025 карата

2025-09-09T04:00:08Z

← Мурунку нускасы		04:00, 9 Сентябрь (Аяк оона) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>ИРА́Н</b> , И р а н И с л а м Р е с п у б л и к ас ы (Жомхурийе Исламийе Иран) (1935-ж. чейинки расмий аталышы – Персия) – ~~Түш.~~-Батыш Азиядагы мамлекет. ~~Түн.~~-батышынан Армения, Азербайжан, ~~түн.~~-чыгышынан Түркмөнстан, чыгышынан Афганстан, Пакистан, батышынан Ирак, Түркия м-н чектешип, түндүгүнөн		<b type='title'>ИРА́Н</b> , И р а н И с л а м Р е с п у б л и к а с ы (Жомхурийе Исламийе Иран) (1935-жылга чейинки расмий аталышы – Персия) – Түштүк-Батыш Азиядагы мамлекет. Түндүк-батышынан Армения, Азербайжан, түндүк-чыгышынан Түркмөнстан, чыгышынан Афганстан, Пакистан, батышынан Ирак, Түркия м-н чектешип, түндүгүнөн

	[[File:ИРАН4.png \| thumb \| none]]Каспий деңизи, түштүгүнөн Оман ж-а Перс булуңдары (андагы Кешм, Харк ж. б. аралдар ~~И-га~~ карайт) м-н чулганат. Аянты 1648 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 70,5 млн (2006). Борбору – Тегеран ш. Расмий тили – фарсы тили. Акча бирдиги – риал. ~~Адм.~~-~~айм.~~ жактан 30 останга (провинцияга), остан өз ичинен 324 шахрстанга (облуска), шахрстан 740тан ашык бахшка (районго) бөлүнөт; Тегеран м-н Кум ш. да остан статусуна ээ.		[[File:ИРАН4.png \| thumb \| none]]Каспий деңизи, түштүгүнөн Оман ж-а Перс булуңдары (андагы Кешм, Харк ж. б. аралдар Иранга карайт) м-н чулганат. Аянты 1648 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Калкы 70,5 млн (2006). Борбору – Тегеран ш. Расмий тили – фарсы тили. Акча бирдиги – риал. Административдик-аймактык жактан 30 останга (провинцияга), остан өз ичинен 324 шахрстанга (облуска), шахрстан 740тан ашык бахшка (районго) бөлүнөт; Тегеран м-н Кум шаарлары да остан статусуна ээ.

	[[File:ИРАН5.png \| thumb \| Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2006)]]		[[File:ИРАН5.png \| thumb \| Администрациялык-аймактык бөлүнүшү (2006)]]
	И. – БУУнун (1945), ЭВФтин (1945), Эл аралык реконструкция ж-а өнүгүү банкынын (1945), Нефть экспорттоочу өлкөлөр уюмунун (1960), Ислам ~~конф-ясы~~ уюмунун (1969) мүчөсү;		Иран – БУУнун (1945), ЭВФтин (1945), Эл аралык реконструкция ж-а өнүгүү банкынын (1945), Нефть экспорттоочу өлкөлөр уюмунун (1960), Ислам конференциясы уюмунун (1969) мүчөсү; СААРКта ж-а Шанхай кызматташтык уюмунда байкоочу статусуна ээ.
	СААРКта ж-а Шанхай кызматташтык уюмунда байкоочу статусуна ээ.

	==Мамлекеттик түзүлүшү==		'''Мамлекеттик түзүлүшү.''' Иран – унитардык мамлекет. Конституциясы 1979-жылы кабыл алынган. Башкаруу формасы – Ислам республикасы. 1979-жылдагы Ислам революциясынан кийин мамлекеттик бийлик бири-бирине көз карандысыз мыйзам чыгаруу, аткаруу ж-а сот бийлиги аркылуу жүргүзүлөт. Бийликтин бул үч бутагын өлкө башчысы – Ислам революциясынын башкы жетекчиси көзөмөлдөйт. Ал Аксакалдар кеңеши (дин кызматкерлери) тарабынан өмүрүнүн акырына чейин шайланат. Аткаруу бийлигинин башында президент турат, ал министрлер кабинетин жетектейт. Жогорку мыйзам чыгаруу органы – Ислам кеңешинин жыйыны (межлис). Иранда европалык типтеги расмий саясий партиялар жок, партия деп атаган саясий кыймылдар бар, алар дээрлик ислам идеологиясына таянат. Негизгилери: «Абадгарян» («Жаратмандар»), «Күрөшчүл динаятчылар коому», «Күрөшчүл молдолор жыйыны».
	~~. И~~. – унитардык
	мамлекет. Конституциясы 1979-ж. кабыл алынган. Башкаруу формасы – Ислам республикасы. 1979-жылдагы Ислам ~~рев-ясынан~~ кийин ~~мамл.~~ бийлик бири-бирине көз карандысыз мыйзам чыгаруу, аткаруу ж-а сот бийлиги аркылуу жүргүзүлөт. Бийликтин бул үч бутагын
	өлкө башчысы – Ислам ~~рев-ясынын~~ башкы жетекчиси көзөмөлдөйт. ~~Аны~~ Аксакалдар кеңеши (дин кызматкерлери) тарабынан өмүрүнүн акырына чейин шайланат. Аткаруу бийлигинин башында президент турат, ал министрлер кабинетин жетектейт. Жогорку мыйзам чыгаруу органы – Ислам кеңешинин жыйыны (межлис). ~~И-да европ.~~ типтеги расмий саясий партиялар жок, партия деп атаган саясий кыймылдар бар, алар дээрлик ислам идеологиясына таянат. Негизгилери: «Абадгарян» («Жаратмандар»), «Күрөшчүл динаятчылар коому», «Күрөшчүл молдолор жыйыны».

	==Табияты==		'''Табияты.''' Ирандын көп бөлүгү <i>Иран тайпак тоосунун</i> аймагында жайгашкан; анын ички бөлүгүн – бөксө тоолор ж-а <i>Деште-Кевир, Деште- Лут</i> ж. б. чөлдөр жайгашкан бийик түздүктөр ээлейт. Түндүгүндө Каспий деңизинен ойдуңдуу кууш тилке аркылуу бөлүнгөн Эльбурс кырка
	. ~~И-дын~~ көп бөлүгү <i>Иран тайпак тоосунун</i> аймагында жайгашкан; анын ички бөлүгүн – бөксө тоолор ж-а <i>Деште-Кевир, Деште- Лут</i> ж. б. чөлдөр жайгашкан бийик түздүктөр ээлейт. Түндүгүндө Каспий деңизинен ойдуңдуу кууш тилке аркылуу бөлүнгөн Эльбурс кырка

	[[File:ИРАН6.png \| thumb \| Деште-Лут чөлү.]]		[[File:ИРАН6.png \| thumb \| Деште-Лут чөлү.]]
	тоосу (~~бийикт.~~ 5671 <i>м</i>ге чейин, Демавенд жанартоосу – ~~И-дын~~ эң бийик жери), ~~түн.~~-батышында Армян тайпак ~~т оосунун~~ чыгыш бөлүгү, түш.-батышы м-н түштүгүндө ~~И-дын~~ ички аймактарын Месопотамия ойдуңунан ж-а Араб деңизинен бөлүп турган Загрос тоо системасы (~~бийикт.~~ 4548 <i>м</i>ге чейин, Зерд-Кух чокусу) ж-а ~~Түш.~~ Иран тоолору, Перс ж-а Оман булуңдарын бойлой Гермсир чөлү жайгашкан.<br>		тоосу (бийиктиги 5671 <i>м</i>ге чейин, Демавенд жанартоосу – Ирандын эң бийик жери), түндүк-батышында Армян тайпак тоосунун чыгыш бөлүгү, түш.-батышы м-н түштүгүндө Ирандын ички аймактарын Месопотамия ойдуңунан ж-а Араб деңизинен бөлүп турган Загрос тоо системасы (бийиктиги 4548 <i>м</i>ге чейин, Зерд-Кух чокусу) ж-а Түштүк Иран тоолору, Перс ж-а Оман булуңдарын бойлой Гермсир чөлү жайгашкан.<br>Өлкөнүн түндүгү м-н чыгышын Түркмөн-Хорасан ж-а Чыгыш Иран тоолору ээлейт. Ирандын аймагы Альп-Гималай геосинклиналь (кыймылдуу) алкагында жайгашкан. Борбордук бөлүгүндө кембрийге чейин пайда болгон айрым тоо массивдери (Борбордук Иран, Борбордук Чыгыш Иран, Лут) биригип, Борбордук Иран плитасын түзөт. Өлкөнүн басымдуу бөлүгүнүн климаты субтропиктик кон-
	Өлкөнүн түндүгү м-н чыгышын Түркмөн-Хорасан ж-а Чыгыш Иран тоолору ээлейт. ~~И-дын~~ аймагы Альп-Гималай геосинклиналь (кыймылдуу) алкагында жайгашкан. ~~Борб.~~ бөлүгүндө кембрийге чейин пайда болгон айрым тоо массивдери (~~Борб.~~ Иран, ~~Борб.~~ Чыгыш Иран, Лут) биригип, ~~Борб. И.~~ плитасын түзөт. Өлкөнүн басымдуу бөлүгүнүн климаты субтропиктик кон-

	[[File:ИРАН7.png \| thumb \| Ирандын түндүгүндөгү Эльбурс тоолору.]]		[[File:ИРАН7.png \| thumb \| Ирандын түндүгүндөгү Эльбурс тоолору.]]
	тиненттик; Перс ж-а Оман булуңдарын жээктей ысык тропиктик. Кышы түндүгүндө ж-а ички аймактарында серүүн (январдын ~~орт. темп-расы~~ түндүгүндө 0°Сден төмөн, Тегеранда 2°Сге чейин), түштүгүндө жылуу (Перс булуңунун жээгинде январдын ~~орт. темп-расы~~ 22–25°С). Кышында ~~И-дын~~ түндүгүнө О. Азия ж-а Сибирден соккон муздак аба абанын ~~темп-расын~~ –25°Сге		тиненттик; Перс ж-а Оман булуңдарын жээктей ысык тропиктик. Кышы түндүгүндө ж-а ички аймактарында серүүн (январдын орточо температурасы түндүгүндө 0°Сден төмөн, Тегеранда 2°Сге чейин), түштүгүндө жылуу (Перс булуңунун жээгинде январдын орточо температурасы 22–25°С). Кышында Ирандын түндүгүнө Орто Азия ж-а Сибирден соккон муздак аба абанын температурасын –25°Сге чейин төмөндөтөт. Жайында бардык жеринде ысык; июлдун орточо температурасы 29– 32°С. Өлкөнүн ички аймактарында ж-а түштүгүндө аба 40– 50°Сге чейин ысыйт; абсолюттук максимум (54°С) Хузстан өрөөнүндө катталган. Жылдык жаан-чачындын өлчөмү өлкөнүн көп бөлүгүндө 500 <i>мм</i>ге, Эльбурстун түндүк капталында 2000 <i>мм</i>ге чейин, Систан чөлүндө 50 <i>мм</i>ден аз жаайт. Дарыяларынын көбү суудан өксү. Карун, Шатт-эль-Араб дарыяларында кеме жүрөт; ири дарыясы – Сефидруд (Каспий деңизине куят). Ири көлдөрү – Урмия ж-а Хамун. Чөлдүн боз топурагы басымдуу; ошондой эле коңур ж-а күрөң тоо топурактары кездешет. Тайпак тоо ксерофиттери, чөл ж-а жарым чөл өсүмдүктөрү басымдуу; Эльбурстун нымдуу түндүк капталында нымдуу жазы жалбырактуу токой өсөт. Өлкөнүн аймагынын 4%ин токой ээлейт.<br>Иранда 130дан ашык улуттук парк, улуттук табият эстеликтери, заказник режиминдеги резерваттар ую шулган; алардын жалпы аянты өлкөнүн аймагынын 6,5%ин ээлейт. Ири улуттук парктары: Баму, Кевир, Урмия, Борб. Эльбурс ж. б. ЮНЕСКОнун биосфералык резерват-
	чейин төмөндөтөт. Жайында бардык жеринде
	ысык; июлдун ~~орт. темп-расы~~ 29– 32°С. Өлкөнүн ички аймактарында ж-а түштүгүндө аба 40– 50°Сге чейин ысыйт; ~~абс. макс.~~ (54°С) Хузстан
	өрөөнүндө катталган. Жылдык жаан-чачындын
	өлчөмү өлкөнүн көп бөлүгүндө 500 <i>мм</i>ге, Эльбурстун ~~түн.~~ капталында 2000 <i>мм</i>ге чейин, Систан чөлүндө 50 <i>мм</i>ден аз жаайт. Дарыяларынын көбү суудан өксү. Карун, Шатт-эль-Араб ~~д-нда~~ кеме жүрөт; ири дарыясы – Сефидруд (Каспий деңизине куят). Ири көлдөрү – Урмия ж-а Хамун. Чөлдүн боз топурагы басымдуу; о. эле коңур ж-а күрөң тоо топурактары кездешет. Тайпак тоо ксерофиттери, чөл ж-а жарым чөл
	өсүмдүктөрү басымдуу; Эльбурстун нымдуу ~~түн.~~ капталында нымдуу жазы жалбырактуу токой
	өсөт. Өлкөнүн аймагынын 4%ин токой ээлейт.<br>
	~~И-нда~~ 130дан ашык улуттук парк, улуттук табият эстеликтери, заказник режиминдеги резер~~ватт ар~~ ую ~~шул ган~~; ~~ал ардын~~ жалпы аянты
	өлкөнүн аймагынын 6,5%ин ээлейт. Ири улуттук парктары: Баму, Кевир, Урмия, Борб. Эльбурс ж. б. ЮНЕСКОнун биосфералык резерват-

	[[File:ИРАН8.png \| thumb \| Армян тайпак тоосу.]]		[[File:ИРАН8.png \| thumb \| Армян тайпак тоосу.]]
35 сап:		21 сап:

	[[File:ИРАН9.png \| thumb \| none]]		[[File:ИРАН9.png \| thumb \| none]]
	тар тармагына 9 объект киргизилген: Арасбаран, Эржан, Гено, Гүлстан, Хара, Кевир, Урмия көлү, Мианкале ~~ж. а.~~, Туран. Эл аралык маанидеги 21 суу-саздуу жер (жалпы аянты 1,5 млн <i>га</i>), коргоого алынган 6 деңиз объектиси бар.		тар тармагына 9 объект киргизилген: Арасбаран, Эржан, Гено, Гүлстан, Хара, Кевир, Урмия көлү, Мианкале жарым аралы, Туран. Эл аралык маанидеги 21 суу-саздуу жер (жалпы аянты 1,5 млн <i>га</i>), коргоого алынган 6 деңиз объектиси бар.

	==Калкы==		=='''Калкы'''==
	. И-дын калкынын көбү иран тилдеринде сүйлөгөндөр: 38,5%и перстер, 6,9%и күрддөр, 5,6%и мазендерандыктар, 5,6%и гиляндар, 3,7%и лурлар ж. б. Ал эми 30%ке жакыны түрк элдери (азербайжандар 20,3%, түркмөндөр 3,2%, кашкайлар 2,4 ж. б.). О. эле арабдар (2,2%), цыгандар, армяндар, ассириялыктар ж. б. да жашайт. Калкынын жылдык орт. табигый		. И-дын калкынын көбү иран тилдеринде сүйлөгөндөр: 38,5%и перстер, 6,9%и күрддөр, 5,6%и мазендерандыктар, 5,6%и гиляндар, 3,7%и лурлар ж. б. Ал эми 30%ке жакыны түрк элдери (азербайжандар 20,3%, түркмөндөр 3,2%, кашкайлар 2,4 ж. б.). О. эле арабдар (2,2%), цыгандар, армяндар, ассириялыктар ж. б. да жашайт. Калкынын жылдык орт. табигый

Lera, 05:05, 1 Август (Баш оона) 2025 карата

2025-08-01T05:05:46Z

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

Lera, 11:03, 31 Июль (Теке) 2025 карата

2025-07-31T11:03:01Z

Өзгөрүүлөрдү көрсөтүү

Kadyrm, 03:04, 30 Июнь (Кулжа) 2025 карата

2025-06-30T03:04:06Z

← Мурунку нускасы		03:04, 30 Июнь (Кулжа) 2025 -деги абалы
131 сап:		131 сап:
	<i>Ө. Бараталиев, А. Кубатова</i>.		<i>Ө. Бараталиев, А. Кубатова</i>.
	[[Категория:3-том, 607-672 бб]]		[[Категория:3-том, 607-672 бб]]