http://212.24.105.57:9989/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%98%D0%A0%D0%A2%D0%AB%D0%A8ИРТЫШ - Түзөтүүлөр тарыхы2026-04-23T02:14:18ZУикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхыMediaWiki 1.40.0http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%98%D0%A0%D0%A2%D0%AB%D0%A8&diff=31974&oldid=prevTemirkan, 09:15, 12 Сентябрь (Аяк оона) 2025 карата2025-09-12T09:15:09Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">09:15, 12 Сентябрь (Аяк оона) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><b type='title'>ИРТЫ&#769;Ш</b> , Э р т и ш – Казакстан м-н Россиянын аймактары аркылуу аккан дарыя, Обь <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">д-нын </del>сол куймасы Башаты Кытайдагы Моңгол Ат&shy;лай тоолорунан (Кара <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">И. </del>деген ат м-н) башта&shy;лат. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Уз. </del>4248 <i>км</i>, алабынын аянты 1643 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Жогорку агымы тоо дарыясы, Зайсаң көлүнөн Усть-Каменогорск <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ш-на </del>чейин Буктурма суу сак&shy;тагычы ж-а Усть-Каменогорск ГЭСи аркылуу агымы жөнгө салынат. Семей <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ш-нан </del>төмөн, ча&shy;тына чейин Батыш Сибирь түздүгү аркылуу агат. Төмөнкү бөлүгүндө өрөөнү 35 <i>км</i>ге чейин кеңийт. Башкы куймалары: Ишим, Вагай, Тобол, Кон&shy;да (сол), Омь, Тара, Демьянка (оң). <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Орт. </del>чыгы&shy;мы Тобольск <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ш. </del>тушта 2150 <i>м</i><sup>3</sup>/<i>сек</i> (чатында 2830 <i>м</i><sup>3</sup>/<i>сек</i>), эң чоң чыгымы – 12 100 <i>м</i><sup>3</sup>/<i>сек</i>, эң азы – 297 <i>м</i><sup>3</sup>/<i>сек</i>. Төмөнкү агымы майдан сен&shy;тябрга, жогорку агымы апрелден октябрга че&shy;йин кирет. Ноябрдан апрелдин аягына чейин тоңот. Чатынан жогору карай 3784 <i>км</i>ге чейин кеме жүрөт. Эл чарбасын суу м-н камсыз кы&shy;лып, сугатка пайдаланылат. Иртыш – Караган&shy;ды каналы сууну <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">И-тан </del>алат. Боюндагы негиз&shy;ги шаарлар ж-а порттор: Усть-Каменогорск, Се&shy;мей, Павлодар, Омск, Тобольск, Ханты-Ман&shy;сийск. Тарыхый даректер <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </del>алгачкы жолу</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><b type='title'>ИРТЫ&#769;Ш</b> , Э р т и ш – Казакстан м-н Россиянын аймактары аркылуу аккан дарыя, Обь <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дарыясынын </ins>сол куймасы Башаты Кытайдагы Моңгол Ат&shy;лай тоолорунан (Кара <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Иртыш </ins>деген ат м-н) башта&shy;лат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Узундугу </ins>4248 <i>км</i>, алабынын аянты 1643 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Жогорку агымы тоо дарыясы, Зайсаң көлүнөн Усть-Каменогорск <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">шаарына </ins>чейин Буктурма суу сак&shy;тагычы ж-а Усть-Каменогорск ГЭСи аркылуу агымы жөнгө салынат. Семей <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">шаарынан </ins>төмөн, ча&shy;тына чейин Батыш Сибирь түздүгү аркылуу агат. Төмөнкү бөлүгүндө өрөөнү 35 <i>км</i>ге чейин кеңийт. Башкы куймалары: Ишим, Вагай, Тобол, Кон&shy;да (сол), Омь, Тара, Демьянка (оң). <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Орточо </ins>чыгы&shy;мы Тобольск <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">шаары </ins>тушта 2150 <i>м</i><sup>3</sup>/<i>сек</i> (чатында 2830 <i>м</i><sup>3</sup>/<i>сек</i>), эң чоң чыгымы – 12 100 <i>м</i><sup>3</sup>/<i>сек</i>, эң азы – 297 <i>м</i><sup>3</sup>/<i>сек</i>. Төмөнкү агымы майдан сен&shy;тябрга, жогорку агымы апрелден октябрга че&shy;йин кирет. Ноябрдан апрелдин аягына чейин тоңот. Чатынан жогору карай 3784 <i>км</i>ге чейин кеме жүрөт. Эл чарбасын суу м-н камсыз кы&shy;лып, сугатка пайдаланылат. Иртыш – Караган&shy;ды каналы сууну <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> Иртыштан </ins>алат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>Боюндагы негиз&shy;ги шаарлар ж-а порттор: Усть-Каменогорск, Се&shy;мей, Павлодар, Омск, Тобольск, Ханты-Ман&shy;сийск. Тарыхый даректер <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </ins>алгачкы жолу «Худуд ал-аламда» Итиль м-н Артуш <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дарыяларынын </ins>ор&shy;толорунда кимактар, ал эми кимактардын чы&shy;гышында кыргыз уруулары турары айтылган. М. Кашгариде да (11-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылым</ins>) <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Иртышта </ins>огуз тилдүү уруу&shy;лар жашаары эскерилген. 8-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдын </ins>ортосунда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Иртыштын </ins>жогорку агымын ээлеген карлуктар ба&shy;тыш тарапка ооп, ал жерде кимактар калыш&shy;кан. 9-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдын </ins>2-жарымы – 10-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдын </ins>башында <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Борбордук </ins>Азияда кыргыздардын саясий таасиринин күчөшүнөн улам кимак-кыпчактар дагы батыш&shy;ка жыла баштаган. 10–12-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдарда Иртышты </ins>кыргыз&shy;дардын айрым бөлүктөрү ж-а түрк уруулары ме&shy;кендеп турган. 13-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымда </ins>бул аймак моңголдордун карамагына өтүп, Жучу хандын байтактысы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Иртышта </ins>жайгашып, 14-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдын </ins>2-жарымынан Могол&shy;стан мамлекетинин карамагына кирген ж-а <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Иртыш </ins>анын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түндүк </ins>чек арасы катары эсептелген. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>14-к&shy;<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ылымдын </ins>2-жарымынан <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> Иртыш </ins>ойрот урууларынын ка&shy;рамагында калган ж-а калмактардын биригүү процессине байланыштуу 17-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдын </ins>1-жарымын&shy;да Жуңгар хандыгы негизделген. Кулагандан кийин <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Иртышты </ins>казак уруулары мекендеген. Орус&shy;тардын Сибирди өздөштүрүшү м-н <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Иртыш </ins>аймагы Россия империясынын карамагына өткөн. Жо&shy;горку Иртыш өрөөнү Енисей ж-а Теңир-Тоо кыр&shy;гыздарынын этностук байланышын изилдөөдөгү маанилүү тарыхый аймактардан болуп эсептелет.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>«Худуд ал-аламда» Итиль м-н Артуш <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">д-нын </del>ор&shy;толорунда кимактар, ал эми кимактардын чы&shy;гышында кыргыз уруулары турары айтылган. М. Кашгариде да (11-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к.</del>) <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">И-та </del>огуз тилдүү уруу&shy;лар жашаары эскерилген. 8-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-дын </del>ортосунда <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">И-тын </del>жогорку агымын ээлеген карлуктар ба&shy;тыш тарапка ооп, ал жерде кимактар калыш&shy;кан. 9-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-дын </del>2-жарымы – 10-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-дын </del>башында <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Борб. </del>Азияда кыргыздардын саясий таасиринин күчөшүнөн улам кимак-кыпчактар дагы батыш&shy;ка жыла баштаган. 10–12-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-да И-ты </del>кыргыз&shy;дардын айрым бөлүктөрү ж-а түрк уруулары ме&shy;кендеп турган. 13-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-да </del>бул аймак моңголдордун карамагына өтүп, Жучу хандын байтактысы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">И-та </del>жайгашып, 14-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-дын </del>2-жарымынан Могол&shy;стан мамлекетинин карамагына кирген ж-а <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">И. </del>анын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түн. </del>чек арасы катары эсептелген. 14-к&shy;<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дын </del>2-жарымынан <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">И. </del>ойрот урууларынын ка&shy;рамагында калган ж-а калмактардын биригүү процессине байланыштуу 17-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-дын </del>1-жарымын&shy;да Жуңгар хандыгы негизделген. Кулагандан кийин <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">И-ты </del>казак уруулары мекендеген. Орус&shy;тардын Сибирди өздөштүрүшү м-н <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">И. </del>аймагы Россия империясынын карамагына өткөн. Жо&shy;горку Иртыш өрөөнү Енисей ж-а Теңир-Тоо кыр&shy;гыздарынын этностук байланышын изилдөөдөгү маанилүү тарыхый аймактардан болуп эсептелет.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><p align='right'><i type='author'>К. Жумашев, Т. Асанов.</i></p></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><p align='right'><i type='author'>К. Жумашев, Т. Асанов.</i></p></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:3-том, 607-672 бб]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:3-том, 607-672 бб]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
</table>Temirkanhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%98%D0%A0%D0%A2%D0%AB%D0%A8&diff=25915&oldid=prevKadyrm: 1 версия2025-06-25T18:42:10Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">18:42, 25 Июнь (Кулжа) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%98%D0%A0%D0%A2%D0%AB%D0%A8&diff=25914&oldid=prevvol3>KadyrM, 08:43, 23 Июнь (Кулжа) 2025 карата2025-06-23T08:43:25Z<p></p>
<p><b>Жаңы барак</b></p><div><b type='title'>ИРТЫ&#769;Ш</b> , Э р т и ш – Казакстан м-н Россиянын аймактары аркылуу аккан дарыя, Обь д-нын сол куймасы Башаты Кытайдагы Моңгол Ат&shy;лай тоолорунан (Кара И. деген ат м-н) башта&shy;лат. Уз. 4248 <i>км</i>, алабынын аянты 1643 миң <i>км</i><sup>2</sup>. Жогорку агымы тоо дарыясы, Зайсаң көлүнөн Усть-Каменогорск ш-на чейин Буктурма суу сак&shy;тагычы ж-а Усть-Каменогорск ГЭСи аркылуу агымы жөнгө салынат. Семей ш-нан төмөн, ча&shy;тына чейин Батыш Сибирь түздүгү аркылуу агат. Төмөнкү бөлүгүндө өрөөнү 35 <i>км</i>ге чейин кеңийт. Башкы куймалары: Ишим, Вагай, Тобол, Кон&shy;да (сол), Омь, Тара, Демьянка (оң). Орт. чыгы&shy;мы Тобольск ш. тушта 2150 <i>м</i><sup>3</sup>/<i>сек</i> (чатында 2830 <i>м</i><sup>3</sup>/<i>сек</i>), эң чоң чыгымы – 12 100 <i>м</i><sup>3</sup>/<i>сек</i>, эң азы – 297 <i>м</i><sup>3</sup>/<i>сек</i>. Төмөнкү агымы майдан сен&shy;тябрга, жогорку агымы апрелден октябрга че&shy;йин кирет. Ноябрдан апрелдин аягына чейин тоңот. Чатынан жогору карай 3784 <i>км</i>ге чейин кеме жүрөт. Эл чарбасын суу м-н камсыз кы&shy;лып, сугатка пайдаланылат. Иртыш – Караган&shy;ды каналы сууну И-тан алат. Боюндагы негиз&shy;ги шаарлар ж-а порттор: Усть-Каменогорск, Се&shy;мей, Павлодар, Омск, Тобольск, Ханты-Ман&shy;сийск. Тарыхый даректер б-ча алгачкы жолу<br />
«Худуд ал-аламда» Итиль м-н Артуш д-нын ор&shy;толорунда кимактар, ал эми кимактардын чы&shy;гышында кыргыз уруулары турары айтылган. М. Кашгариде да (11-к.) И-та огуз тилдүү уруу&shy;лар жашаары эскерилген. 8-к-дын ортосунда И-тын жогорку агымын ээлеген карлуктар ба&shy;тыш тарапка ооп, ал жерде кимактар калыш&shy;кан. 9-к-дын 2-жарымы – 10-к-дын башында Борб. Азияда кыргыздардын саясий таасиринин күчөшүнөн улам кимак-кыпчактар дагы батыш&shy;ка жыла баштаган. 10–12-к-да И-ты кыргыз&shy;дардын айрым бөлүктөрү ж-а түрк уруулары ме&shy;кендеп турган. 13-к-да бул аймак моңголдордун карамагына өтүп, Жучу хандын байтактысы И-та жайгашып, 14-к-дын 2-жарымынан Могол&shy;стан мамлекетинин карамагына кирген ж-а И. анын түн. чек арасы катары эсептелген. 14-к&shy;дын 2-жарымынан И. ойрот урууларынын ка&shy;рамагында калган ж-а калмактардын биригүү процессине байланыштуу 17-к-дын 1-жарымын&shy;да Жуңгар хандыгы негизделген. Кулагандан кийин И-ты казак уруулары мекендеген. Орус&shy;тардын Сибирди өздөштүрүшү м-н И. аймагы Россия империясынын карамагына өткөн. Жо&shy;горку Иртыш өрөөнү Енисей ж-а Теңир-Тоо кыр&shy;гыздарынын этностук байланышын изилдөөдөгү маанилүү тарыхый аймактардан болуп эсептелет.<br />
<br />
<p align='right'><i type='author'>К. Жумашев, Т. Асанов.</i></p><br />
[[Категория:3-том, 607-672 бб]]<br />
</div>vol3>KadyrM