http://212.24.105.57:9989/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9A%D0%90%D0%91%D0%90%D0%A0%D0%94%D0%90-%D0%91%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%98%D0%AFКАБАРДА-БАЛКАРИЯ - Түзөтүүлөр тарыхы2026-04-23T12:15:53ZУикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхыMediaWiki 1.40.0http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%9A%D0%90%D0%91%D0%90%D0%A0%D0%94%D0%90-%D0%91%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%98%D0%AF&diff=33182&oldid=prevTemirkan, 04:04, 1 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 карата2025-10-01T04:04:29Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">04:04, 1 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><b type='title'>КАБАРДА-БАЛКАРИЯ</b> , К а б а р д а-Б а л к а р Р е с п у б л и к а с ы Россия Федарациясынын субъектиси. Россиянын Европа жак бөлүгүнүн түштүгүндө жайгашкан. Түштүгүнөн Грузия м-н чектешет. Аянты 12,5 миң <i>км</i><sup>2.</sup>. Калкы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">891</del>,<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">3 </del>миң (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2008</del>); негизинен кабарда (48,2%), балкар (9,4%), орус (32%), украин (1,7%) ж. б. улут өкүлдөрү да жашайт. Орточо жыштыгы 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 62,4 киши. Ислам (мусулман), ошондой эле правосла&shy;вие ж-а протестант диндерин тутат. Административдик-аймактык жактан 9 районго, 8 шаарга, 2 шаарчага бөлүнөт. Борбору – Нальчик шаары. Шаар калкы 56,6%. Ири шаарлары: Прохладный, Тырныауз.<br>Түштүк Федерация округуна кирет. Мамлекеттик бий&shy;ликтин органдар системасы 1997-жылы кабыл алын&shy;ган Кабарда-Балкариянын конституциясы та&shy;рабынан аныкталат. Мамлекет башчысы – прези&shy;дент. Парламенти 2 палатадан (өкүлдөр ж-а мый&shy;зам чыгаруу) турат.<br>Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. Экологиялык абалы канааттандырарлык. Республика Чоң Кавказдын түндүк капталында, Кабарда түздү&shy;гүндө жайгашкан. Ошондой эле республиканын аймагынан Чоң Кавказдын эң бийик жери Эльбрус чокусу (бийиктиги 5642 <i>м</i>; Россиянын да эң бийик жери) орун алган. Республиканын аймагынын 33%ин түз&shy;дүк ээлейт. Январдын орточо температурасы түздүктө&shy;рүндө –2...–5°С (кээде –32°Сге чейинки суук бо&shy;лот), тоолуу аймагында –11°С, июлдуку 21– 24°С. Жылдык жаан-чачыны түздүктөрүндө 300– 400 <i>мм</i>ден 500–600 <i>мм</i>ге, тоо этектеринде 900– 1100 <i>мм</i>, бийик тоолорунда 2400–3000 <i>мм</i>ге че-</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><b type='title'>КАБАРДА-БАЛКАРИЯ</b> , К а б а р д а-Б а л к а р Р е с п у б л и к а с ы Россия Федарациясынын субъектиси. Россиянын Европа жак бөлүгүнүн түштүгүндө жайгашкан. Түштүгүнөн Грузия м-н чектешет. Аянты 12,5 миң <i>км</i><sup>2.</sup>. Калкы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">908</ins>,<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2 </ins>миң (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">2025</ins>); негизинен кабарда (48,2%), балкар (9,4%), орус (32%), украин (1,7%) ж. б. улут өкүлдөрү да жашайт. Орточо жыштыгы 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 62,4 киши. Ислам (мусулман), ошондой эле правосла&shy;вие ж-а протестант диндерин тутат. Административдик-аймактык жактан 9 районго, 8 шаарга, 2 шаарчага бөлүнөт. Борбору – Нальчик шаары. Шаар калкы 56,6%. Ири шаарлары: Прохладный, Тырныауз.<br>Түштүк Федерация округуна кирет. Мамлекеттик бий&shy;ликтин органдар системасы 1997-жылы кабыл алын&shy;ган Кабарда-Балкариянын конституциясы та&shy;рабынан аныкталат. Мамлекет башчысы – прези&shy;дент. Парламенти 2 палатадан (өкүлдөр ж-а мый&shy;зам чыгаруу) турат.<br>Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. Экологиялык абалы канааттандырарлык. Республика Чоң Кавказдын түндүк капталында, Кабарда түздү&shy;гүндө жайгашкан. Ошондой эле республиканын аймагынан Чоң Кавказдын эң бийик жери Эльбрус чокусу (бийиктиги 5642 <i>м</i>; Россиянын да эң бийик жери) орун алган. Республиканын аймагынын 33%ин түз&shy;дүк ээлейт. Январдын орточо температурасы түздүктө&shy;рүндө –2...–5°С (кээде –32°Сге чейинки суук бо&shy;лот), тоолуу аймагында –11°С, июлдуку 21– 24°С. Жылдык жаан-чачыны түздүктөрүндө 300– 400 <i>мм</i>ден 500–600 <i>мм</i>ге, тоо этектеринде 900– 1100 <i>мм</i>, бийик тоолорунда 2400–3000 <i>мм</i>ге че-</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:КАБАРДА-БАЛКАРИЯ49.png | thumb | Чоң Кавказдагы эң узун мөңгү – Безенги.]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:КАБАРДА-БАЛКАРИЯ49.png | thumb | Чоң Кавказдагы эң узун мөңгү – Безенги.]]</div></td></tr>
</table>Temirkanhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%9A%D0%90%D0%91%D0%90%D0%A0%D0%94%D0%90-%D0%91%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%98%D0%AF&diff=33179&oldid=prevTemirkan, 03:50, 1 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 карата2025-10-01T03:50:27Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">03:50, 1 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><b type='title'>КАБАРДА-БАЛКАРИЯ</b> , К а б а р д а-Б а л к а р Р е с п у б л и к а с ы Россия Федарациясынын субъектиси. Россиянын Европа жак бөлүгүнүн түштүгүндө жайгашкан. Түштүгүнөн Грузия м-н чектешет. Аянты 12,5 миң <i>км</i><sup>2.</sup>. Калкы 891,3 миң (2008); негизинен кабарда (48,2%), балкар</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><b type='title'>КАБАРДА-БАЛКАРИЯ</b> , К а б а р д а-Б а л к а р Р е с п у б л и к а с ы Россия Федарациясынын субъектиси. Россиянын Европа жак бөлүгүнүн түштүгүндө жайгашкан. Түштүгүнөн Грузия м-н чектешет. Аянты 12,5 миң <i>км</i><sup>2.</sup>. Калкы 891,3 миң (2008); негизинен кабарда (48,2%), балкар (9,4%), орус (32%), украин (1,7%) ж. б. улут өкүлдөрү да жашайт. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Орточо </ins>жыштыгы 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 62,4 киши. Ислам (мусулман), <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ошондой </ins>эле правосла&shy;вие ж-а протестант диндерин тутат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Административдик</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">аймактык </ins>жактан 9 районго, 8 шаарга, 2 шаарчага бөлүнөт. Борбору – Нальчик <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">шаары</ins>. Шаар калкы 56,6%. Ири шаарлары: Прохладный, Тырныауз.<br><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Түштүк </ins>Федерация округуна кирет. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Мамлекеттик </ins>бий&shy;ликтин органдар системасы 1997-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>кабыл алын&shy;ган Кабарда-Балкариянын конституциясы та&shy;рабынан аныкталат. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Мамлекет </ins>башчысы – прези&shy;дент. Парламенти 2 палатадан (өкүлдөр ж-а мый&shy;зам чыгаруу) турат.<br>Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Экологиялык </ins>абалы канааттандырарлык. Республика Чоң Кавказдын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түндүк </ins>капталында, Кабарда түздү&shy;гүндө жайгашкан. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ошондой </ins>эле <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">республиканын </ins>аймагынан Чоң Кавказдын эң бийик жери Эльбрус чокусу (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бийиктиги </ins>5642 <i>м</i>; Россиянын да эң бийик жери) орун алган. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Республиканын </ins>аймагынын 33%ин түз&shy;дүк ээлейт. Январдын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">орточо температурасы </ins>түздүктө&shy;рүндө –2...–5°С (кээде –32°Сге чейинки суук бо&shy;лот), тоолуу аймагында –11°С, июлдуку 21– 24°С. Жылдык жаан-чачыны түздүктөрүндө 300– 400 <i>мм</i>ден 500–600 <i>мм</i>ге, тоо этектеринде 900– 1100 <i>мм</i>, бийик тоолорунда 2400–3000 <i>мм</i>ге че-</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>(9,4%), орус (32%), украин (1,7%) ж. б. улут</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>өкүлдөрү да жашайт. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Орт. </del>жыштыгы 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 62,4 киши. Ислам (мусулман), <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">о. </del>эле правосла&shy;вие ж-а протестант диндерин тутат. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Адм.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">айм. </del>жактан 9 районго, 8 шаарга, 2 шаарчага бөлүнөт. Борбору – Нальчик <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ш</del>. Шаар калкы 56,6%. Ири шаарлары: Прохладный, Тырныауз.<br></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Түш. </del>Федерация округуна кирет. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Мамл. </del>бий&shy;ликтин органдар системасы 1997-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>кабыл алын&shy;ган Кабарда-Балкариянын конституциясы та&shy;рабынан аныкталат. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Мамл. </del>башчысы – прези&shy;дент. Парламенти 2 палатадан (өкүлдөр ж-а мый&shy;зам чыгаруу) турат.<br></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Экол. </del>абалы канааттандырарлык. Республика</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Чоң Кавказдын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">түн. </del>капталында, Кабарда түздү&shy;гүндө жайгашкан. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">О. </del>эле <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">респ-нын </del>аймагынан</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Чоң Кавказдын эң бийик жери Эльбрус чокусу (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">бийикт. </del>5642 <i>м</i>; Россиянын да эң бийик жери) орун алган. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Респ-нын </del>аймагынын 33%ин түз&shy;дүк ээлейт. Январдын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">орт. темп-расы </del>түздүктө&shy;рүндө –2...–5°С (кээде –32°Сге чейинки суук бо&shy;лот), тоолуу аймагында –11°С, июлдуку 21– 24°С. Жылдык жаан-чачыны түздүктөрүндө 300– 400 <i>мм</i>ден 500–600 <i>мм</i>ге, тоо этектеринде 900– 1100 <i>мм</i>, бийик тоолорунда 2400–3000 <i>мм</i>ге че-</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:КАБАРДА-БАЛКАРИЯ49.png | thumb | Чоң Кавказдагы эң узун мөңгү – Безенги.]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[File:КАБАРДА-БАЛКАРИЯ49.png | thumb | Чоң Кавказдагы эң узун мөңгү – Безенги.]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>йин. Көптөгөн минералдуу булактары ж-а 2172ге жакын агын суулары (жалпы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">уз. </del>5470 <i>км</i>; Зол&shy;ка <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">д-нан </del>башка) бар. Дарыялары: Терек, Мал&shy;ка, Баксан. Түздүктөрүндө негизинен кара, тоо&shy;лорунда күрөң тоо-токой ж-а тоо-шалбаа топу&shy;рагы басымдуу. Талаа ландшафты өрдөгөн са&shy;йын жазы жалбырактуу токой (бук, эмен, граб), субальп ж-а альп шалбаасына өтөт. Мөңгүлөрү бар. Кен байлыктарынан нефть, вольфрам, мо&shy;либден, коргошун, цинк, алтын, калай, бенто&shy;нит чопосу, курулуш материалдар сырьёсу, таш көмүр казылып алынат.<br></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>йин. Көптөгөн минералдуу булактары ж-а 2172ге жакын агын суулары (жалпы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">узундугу </ins>5470 <i>км</i>; Зол&shy;ка <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">дарыясынан </ins>башка) бар. Дарыялары: Терек, Мал&shy;ка, Баксан. Түздүктөрүндө негизинен кара, тоо&shy;лорунда күрөң тоо-токой ж-а тоо-шалбаа топу&shy;рагы басымдуу. Талаа ландшафты өрдөгөн са&shy;йын жазы жалбырактуу токой (бук, эмен, граб), субальп ж-а альп шалбаасына өтөт. Мөңгүлөрү бар. Кен байлыктарынан нефть, вольфрам, мо&shy;либден, коргошун, цинк, алтын, калай, бенто&shy;нит чопосу, курулуш материалдар сырьёсу, таш көмүр казылып алынат.<br>Бул аймакка кабардалар ж-а балкарлар 13– 15-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кылымдарда </ins>эле отурукташа баштаган. 1557-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>Ка&shy;барда, 1827-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>Балкария Россиянын курамына кирген. 1921-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>Кабарда АОсу, 1922-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>Кабар&shy;да-Балкар АОсу түзүлүп, 1936-жылдан Кабар&shy;да-Балкар АССРи болгон. 1944-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>Балкария ав&shy;тономиясы жоюлуп, балкарлар <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">республиканын </ins>айма&shy;гынан күч м-н чыгарылган. 1957-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>Кабарда-Балкар АССРи калыбына келтирилген. 1992-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>5-январда <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">республиканын </ins>алгачкы президенти шай&shy;ланып, 1992-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>10-мартта учурдагы аталышы кабыл алынган.<br>Республика Россияда өнүккөн тамак-аш ж-а тоо-кен казуу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">өнөр жай </ins>ишканалары м-н өзгөчөлө&shy;нөт. РФте жемиш мөмөлөрүн жыйноо <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </ins>8- орунда (жалпы РФте жыйналгандын 3,2%и), жүн өндүрүү <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </ins>11-орунда (2,2%). <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Кабарда</ins>-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Балкар </ins>– тоо&shy;лыжа спорту, бийик тоо туризми ж-а альпи&shy;низм <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </ins>негизги аймактардын бири. Регион&shy;дун дүң продукциясынын көлөмү 21389,9 млн рубль. Андагы <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">айыл чарбасынын </ins>үлүшү 32,9%, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">өнөр жайдыкы </ins>17% (2001). Чарбасы дан эгиндерин ж-а тех. өсүмдүктөрдү өстүрүүгө, сүт, сүт-эт багытында&shy;гы мал асыроого багытталган. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Айыл чарбага </ins>жарак&shy;туу жери 665,0 миң <i>га</i> (жалпы жер фондусунун 53,2%и), <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">анын ичинде </ins>айдоо аянты 310,8 миң <i>га</i> (47,7%). Дан эгиндери (66,2%, буудай, жүгөрү, арпа), тоют өсүмдүктөрү (20,7%) өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк, же&shy;миш өстүрүү ж-а асыл-тукум жылкы (кабарда тукуму) асыроо, аарычылык өнүккөн. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Өнөр жайынын </ins>негизги багыттары: тамак-аш (40,4%, жашыл&shy;ча-жемиш, ликёр-арак, кондитер, спирт, мине&shy;ралдуу суулар ж-а алкоголсуз ичимдиктер), ма&shy;шина куруу ж-а металл иштетүү (26,8%; ири ишканалары – «Машина куруу з-ду» ААК, «Кав&shy;казкабель» ЖАК, «Терекалмаз» ААК), түстүү ме&shy;таллургия (5,8%; «Гидрометаллург» ААК), ку&shy;рулуш материалдары (3,7%). <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Темир жолунун узундугу </ins>133,3 <i>км</i>, автомобилдики 3101,6 <i>км</i> (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">анын ичинде </ins>1968,5 <i>км</i>и асфальтталган). <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Республиканын </ins>аймагы аркылуу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Түндүк</ins>-Кавказ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">темир жол </ins>тармагы, «Кавказ» федерациялык автомагистралы өтөт. Эл аралык аэропорту бар. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Республикада </ins>301 жалпы билим берүүчү, 28 башталгыч ж-а орто окуу жайы, <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>7 ЖОЖ <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"> </ins>(<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">анын ичинде университет</ins>; филиалдар м-н), 5 театр (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">анын ичинде музыкалык</ins>, куурчак), филармония, 2 бий ж-а ыр-бий ансамбли, 11 музей (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">анын ичинде </ins>Кайсын Кулиевдин үй-музейи ж. б.), 3 китепкана (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">анын ичинде </ins>азиздер үчүн) бар.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Бул аймакка кабардалар ж-а балкарлар 13– 15-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">к-да </del>эле отурукташа баштаган. 1557-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Ка&shy;барда, 1827-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Балкария Россиянын курамына кирген. 1921-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Кабарда АОсу, 1922-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Кабар&shy;да-Балкар АОсу түзүлүп, 1936-жылдан Кабар&shy;да-Балкар АССРи болгон. 1944-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Балкария ав&shy;тономиясы жоюлуп, балкарлар <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">респ-нын </del>айма&shy;гынан күч м-н чыгарылган. 1957-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Кабарда-</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Балкар АССРи калыбына келтирилген. 1992-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>5-январда <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">респ-канын </del>алгачкы президенти шай&shy;ланып, 1992-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>10-мартта учурдагы аталышы кабыл алынган.<br></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Республика Россияда өнүккөн тамак-аш ж-а</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>тоо-кен казуу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ө. ж. </del>ишканалары м-н өзгөчөлө&shy;нөт. РФте жемиш мөмөлөрүн жыйноо <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </del>8- орунда (жалпы РФте жыйналгандын 3,2%и), жүн өндүрүү <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </del>11-орунда (2,2%). <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К.</del>-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Б. </del>– тоо&shy;лыжа спорту, бийик тоо туризми ж-а альпи&shy;низм <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </del>негизги аймактардын бири. Регион&shy;дун дүң продукциясынын көлөмү 21389,9 млн рубль. Андагы <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">а. ч-нын </del>үлүшү 32,9%, <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ө. ж-дыкы </del>17% (2001). Чарбасы дан эгиндерин ж-а тех.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>өсүмдүктөрдү өстүрүүгө, сүт, сүт-эт багытында&shy;гы мал асыроого багытталган. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">А. ч-га </del>жарак&shy;туу жери 665,0 миң <i>га</i> (жалпы жер фондусунун 53,2%и), <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">а. и. </del>айдоо аянты 310,8 миң <i>га</i> (47,7%). Дан эгиндери (66,2%, буудай, жүгөрү, арпа), тоют</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>өсүмдүктөрү (20,7%) өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк, же&shy;миш өстүрүү ж-а асыл-тукум жылкы (кабарда тукуму) асыроо, аарычылык өнүккөн. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Ө. ж-нын </del>негизги багыттары: тамак-аш (40,4%, жашыл&shy;ча-жемиш, ликёр-арак, кондитер, спирт, мине&shy;ралдуу суулар ж-а алкоголсуз ичимдиктер), ма&shy;шина куруу ж-а металл иштетүү (26,8%; ири ишканалары – «Машина куруу з-ду» ААК, «Кав&shy;казкабель» ЖАК, «Терекалмаз» ААК), түстүү ме&shy;таллургия (5,8%; «Гидрометаллург» ААК), ку&shy;рулуш материалдары (3,7%).</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Т. ж-нун уз. </del>133,3 <i>км</i>, автомобилдики 3101,6</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><i>км</i> (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">а. и. </del>1968,5 <i>км</i>и асфальтталган). <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Респ-нын </del>аймагы аркылуу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Түн.</del>-Кавказ <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">т. ж. </del>тармагы,</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>«Кавказ» федерациялык автомагистралы өтөт. Эл аралык аэропорту бар. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Респ-да </del>301 жалпы билим берүүчү, 28 башталгыч ж-а орто окуу жайы, 7 ЖОЖ (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">а. и. ун-т</del>; филиалдар м-н), 5 театр (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">а. и. муз.</del>, куурчак), филармония, 2 бий ж-а ыр-бий ансамбли, 11 музей (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">а. и. </del>Кайсын Кулиевдин үй-музейи ж. б.), 3 китепкана (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">а. и. </del>азиздер үчүн) бар.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br/></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l26">26 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">9 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><p align='right'><i type='author'>Р. Карачалова.</i></p></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><p align='right'><i type='author'>Р. Карачалова.</i></p></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:3-том, 673-784 бб]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:3-том, 673-784 бб]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
</table>Temirkanhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%9A%D0%90%D0%91%D0%90%D0%A0%D0%94%D0%90-%D0%91%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%98%D0%AF&diff=26617&oldid=prevvol3>KadyrM, 09:49, 4 Июль (Теке) 2025 карата2025-07-04T09:49:39Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">09:49, 4 Июль (Теке) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>vol3>KadyrMhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%9A%D0%90%D0%91%D0%90%D0%A0%D0%94%D0%90-%D0%91%D0%90%D0%9B%D0%9A%D0%90%D0%A0%D0%98%D0%AF&diff=26618&oldid=prevKadyrm: 1 версия2025-07-04T04:06:31Z<p>1 версия</p>
<p><b>Жаңы барак</b></p><div><b type='title'>КАБАРДА-БАЛКАРИЯ</b> , К а б а р д а-Б а л к а р Р е с п у б л и к а с ы Россия Федарациясынын субъектиси. Россиянын Европа жак бөлүгүнүн түштүгүндө жайгашкан. Түштүгүнөн Грузия м-н чектешет. Аянты 12,5 миң <i>км</i><sup>2.</sup>. Калкы 891,3 миң (2008); негизинен кабарда (48,2%), балкар<br />
(9,4%), орус (32%), украин (1,7%) ж. б. улут<br />
өкүлдөрү да жашайт. Орт. жыштыгы 1 <i>км</i><sup>2 </sup>жерге 62,4 киши. Ислам (мусулман), о. эле правосла&shy;вие ж-а протестант диндерин тутат. Адм.-айм. жактан 9 районго, 8 шаарга, 2 шаарчага бөлүнөт. Борбору – Нальчик ш. Шаар калкы 56,6%. Ири шаарлары: Прохладный, Тырныауз.<br><br />
Түш. Федерация округуна кирет. Мамл. бий&shy;ликтин органдар системасы 1997-ж. кабыл алын&shy;ган Кабарда-Балкариянын конституциясы та&shy;рабынан аныкталат. Мамл. башчысы – прези&shy;дент. Парламенти 2 палатадан (өкүлдөр ж-а мый&shy;зам чыгаруу) турат.<br><br />
Табияты калктын жашоосуна ыңгайлуу. Экол. абалы канааттандырарлык. Республика<br />
Чоң Кавказдын түн. капталында, Кабарда түздү&shy;гүндө жайгашкан. О. эле респ-нын аймагынан<br />
Чоң Кавказдын эң бийик жери Эльбрус чокусу (бийикт. 5642 <i>м</i>; Россиянын да эң бийик жери) орун алган. Респ-нын аймагынын 33%ин түз&shy;дүк ээлейт. Январдын орт. темп-расы түздүктө&shy;рүндө –2...–5°С (кээде –32°Сге чейинки суук бо&shy;лот), тоолуу аймагында –11°С, июлдуку 21– 24°С. Жылдык жаан-чачыны түздүктөрүндө 300– 400 <i>мм</i>ден 500–600 <i>мм</i>ге, тоо этектеринде 900– 1100 <i>мм</i>, бийик тоолорунда 2400–3000 <i>мм</i>ге че-<br />
<br />
[[File:КАБАРДА-БАЛКАРИЯ49.png | thumb | Чоң Кавказдагы эң узун мөңгү – Безенги.]]<br />
йин. Көптөгөн минералдуу булактары ж-а 2172ге жакын агын суулары (жалпы уз. 5470 <i>км</i>; Зол&shy;ка д-нан башка) бар. Дарыялары: Терек, Мал&shy;ка, Баксан. Түздүктөрүндө негизинен кара, тоо&shy;лорунда күрөң тоо-токой ж-а тоо-шалбаа топу&shy;рагы басымдуу. Талаа ландшафты өрдөгөн са&shy;йын жазы жалбырактуу токой (бук, эмен, граб), субальп ж-а альп шалбаасына өтөт. Мөңгүлөрү бар. Кен байлыктарынан нефть, вольфрам, мо&shy;либден, коргошун, цинк, алтын, калай, бенто&shy;нит чопосу, курулуш материалдар сырьёсу, таш көмүр казылып алынат.<br><br />
Бул аймакка кабардалар ж-а балкарлар 13– 15-к-да эле отурукташа баштаган. 1557-ж. Ка&shy;барда, 1827-ж. Балкария Россиянын курамына кирген. 1921-ж. Кабарда АОсу, 1922-ж. Кабар&shy;да-Балкар АОсу түзүлүп, 1936-жылдан Кабар&shy;да-Балкар АССРи болгон. 1944-ж. Балкария ав&shy;тономиясы жоюлуп, балкарлар респ-нын айма&shy;гынан күч м-н чыгарылган. 1957-ж. Кабарда-<br />
<br />
<br />
Балкар АССРи калыбына келтирилген. 1992-ж. 5-январда респ-канын алгачкы президенти шай&shy;ланып, 1992-ж. 10-мартта учурдагы аталышы кабыл алынган.<br><br />
Республика Россияда өнүккөн тамак-аш ж-а<br />
тоо-кен казуу ө. ж. ишканалары м-н өзгөчөлө&shy;нөт. РФте жемиш мөмөлөрүн жыйноо б-ча 8- орунда (жалпы РФте жыйналгандын 3,2%и), жүн өндүрүү б-ча 11-орунда (2,2%). К.-Б. – тоо&shy;лыжа спорту, бийик тоо туризми ж-а альпи&shy;низм б-ча негизги аймактардын бири. Регион&shy;дун дүң продукциясынын көлөмү 21389,9 млн рубль. Андагы а. ч-нын үлүшү 32,9%, ө. ж-дыкы 17% (2001). Чарбасы дан эгиндерин ж-а тех.<br />
өсүмдүктөрдү өстүрүүгө, сүт, сүт-эт багытында&shy;гы мал асыроого багытталган. А. ч-га жарак&shy;туу жери 665,0 миң <i>га</i> (жалпы жер фондусунун 53,2%и), а. и. айдоо аянты 310,8 миң <i>га</i> (47,7%). Дан эгиндери (66,2%, буудай, жүгөрү, арпа), тоют<br />
өсүмдүктөрү (20,7%) өстүрүлөт. Жүзүмчүлүк, же&shy;миш өстүрүү ж-а асыл-тукум жылкы (кабарда тукуму) асыроо, аарычылык өнүккөн. Ө. ж-нын негизги багыттары: тамак-аш (40,4%, жашыл&shy;ча-жемиш, ликёр-арак, кондитер, спирт, мине&shy;ралдуу суулар ж-а алкоголсуз ичимдиктер), ма&shy;шина куруу ж-а металл иштетүү (26,8%; ири ишканалары – «Машина куруу з-ду» ААК, «Кав&shy;казкабель» ЖАК, «Терекалмаз» ААК), түстүү ме&shy;таллургия (5,8%; «Гидрометаллург» ААК), ку&shy;рулуш материалдары (3,7%).<br />
Т. ж-нун уз. 133,3 <i>км</i>, автомобилдики 3101,6<br />
<i>км</i> (а. и. 1968,5 <i>км</i>и асфальтталган). Респ-нын аймагы аркылуу Түн.-Кавказ т. ж. тармагы,<br />
«Кавказ» федерациялык автомагистралы өтөт. Эл аралык аэропорту бар. Респ-да 301 жалпы билим берүүчү, 28 башталгыч ж-а орто окуу жайы, 7 ЖОЖ (а. и. ун-т; филиалдар м-н), 5 театр (а. и. муз., куурчак), филармония, 2 бий ж-а ыр-бий ансамбли, 11 музей (а. и. Кайсын Кулиевдин үй-музейи ж. б.), 3 китепкана (а. и. азиздер үчүн) бар.<br />
<br />
<br />
Ад.: Кабардино-Балкария//Большая Российская энциклопедия. Т. 12. М., 2008.<br />
<br />
<p align='right'><i type='author'>Р. Карачалова.</i></p><br />
[[Категория:3-том, 673-784 бб]]<br />
</div>Kadyrm