КАВКАЗ - Түзөтүүлөр тарыхы

Temirkan, 10:31, 1 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 карата

2025-10-01T10:31:19Z

← Мурунку нускасы		10:31, 1 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 -деги абалы
1 сап:		1 сап:
	<b type='title'>КАВКА́З</b> – Кара, Азов ж-а Каспий деңиздеринин аралыгында жайгашкан табигый аймак. Россия, Грузия, Армения ж-а Азербайжандын		<b type='title'>КАВКА́З</b> – Кара, Азов ж-а Каспий деңиздеринин аралыгында жайгашкан табигый аймак. Россия, Грузия, Армения ж-а Азербайжандын чегинде. Түндүктө Кума-Маныч ойдуңунан түштүктө Армениянын Түркия ж-а Иран м-н чек арасына чейин созулат (түштүк табигый чек арасы шарттуу алынган). Түндүк Кавказды, Кавказ өңдүрүн, Чоң Кавказ тоо тармагын ж-а <i>Закавказьени</i> өзүнө камтыйт. Аянты 440,440 миң <i>км</i><sup>2</sup>ден ашык. Тоолуу рельеф басымдуу. Борбордук абалды ээлеген <i>Чоң Кавказ</i> тоо тармагы – Россиянын гана эмес, жалпы Европанын да эң бийик жери; анын кыр бөлүгүн Башкы же Суу бөлгүч ж-а <i>Каптал кырка тоолору</i> түзөт. Анын бийик чокулары: Эльбрус (5642 <i>м</i>), Дыхсу (5203 <i>м</i>), Шхара (5068 <i>м</i>), Казбек (5033 <i>м</i>). Чоң Кавказдын кырка тоолору альп тибиндеги рельефи м-н өзгөчөлөнүп турат; көбү куэста тибинде, карст процесстери өрчүгөн (Воронцов, Жаңы Афон үңкүрлөрү, Сатаплиа ж. б.). Чоң Кавказдын түндүк капталынан Кума- Маныч ойдуңуна чейин <i>Кавказ өндүрү</i> ээлейт; андагы Ставрополь дөңсөөсү Кубань-Азов бою ж-а Терек-Кума ойдуңдарынан бөлүп турат. Чоң Кавказ түштүгүндөгү Колхида (батышында) ж-а Кура- Аракс (чыгышында) аккумуляциялык ойдуңдары аркылуу Закавказье тайпак тоолорунан бөлүнөт. Закавказье бүктөлүүдөн пайда болгон Кичи Кавказ кырка тоосунан (Гямыш чокусу, бийиктиги 3724 <i>м</i>) ж-а жанартоодон пайда болгон <i>Армян тайпак тоосунан</i> (5165 <i>м</i>, Чоң Арарат чокусу) турат. Түштүк-чыгышында бүктөлүүдөн жаралган <i>Талыш тоосу</i> (2477 м) ж-а <i>Ленкоран ойдуңу</i> жайгашкан. Кавказ – Жер ортолук деңиз кырчоосундагы альп бүктөлүү аймагына кирген эпигеосинклиналь, бир аз бөлүгү эпиплатформа абалындагы тоолор. Орто бөлүгү өчкөн жанартоо конустары бар Кавказ мегантиклинориясына туура келет. Кен байлыктарга бай: мунай (Баку, Грозный, Майкоп), газ (Краснодар, Ставрополь крайлары), темир (Дашкесан), таш көмүр, марганец, жез, молибден (Тырныауз), коргошун ж-а цинк кенташтары (Садон), минералдуу булактар.<br>Кавказ мелүүн ж-а субтропиктик климат алкактарынын чет жакаларында жайгашкан. Түндүк Кавказ мелүүн, Закавказье субтропиктик алкактарга кирет. Январдын орточо температурасы Кавказ өндүрүндө –2°Сден –5°Сге чейин, Закавказьеде 1– 6°С. Жайында Кавказдын батышы м-н чыгышынын температуралык айырмасы көбүрөөк байкалат. Июлдун орточо температурасы батышында 23–24°С, чыгышында 25–29°С. Тоолордо 2000 <i>м</i> бийикте январдын орточо температурасы –8°С, августтуку (эң жылуу ай) 13°С. Бийиктеген сайын бийик тоонун суук климаты кыр зонасында ниваль климаты м-н алмашат. Жылдык жаан-чачыны түздүктөргө 200 <i>мм</i>ден (Кура-Аракс ойдуңу) 1800 <i>мм</i>ге чейин (Колхида ойдуңу), тоолордо 2600 <i>мм</i>, айдарым батыш ж-а түштүк-батыш капталдарында 4000 <i>мм</i>ге чейин жетет. Жалпы аянты 1428 <i>км</i><sup>2</sup>ге жеткен 2000дей мөңгү бар; ири-
	чегинде. Түндүктө Кума-Маныч ойдуңунан түштүктө Армениянын Түркия ж-а Иран м-н чек арасына чейин созулат (~~түш.~~ табигый чек арасы шарттуу алынган). ~~Түн. К-ды~~, Кавказ өңдүрүн,
	Чоң К. тоо тармагын ж-а <i>Закавказьени</i> өзүнө камтыйт. Аянты 440,440 миң <i>км</i><sup>2</sup>ден ашык. Тоолуу рельеф басымдуу. ~~Борб.~~ абалды ээлеген <i>Чоң Кавказ</i> тоо тармагы – Россиянын гана эмес, жалпы Европанын да эң бийик жери; анын кыр бөлүгүн Башкы же Суу бөлгүч ж-а <i>Каптал кырка тоолору</i> түзөт. Анын бийик чокулары: Эльбрус (5642 <i>м</i>), Дыхсу (5203 <i>м</i>), Шхара
	(5068 <i>м</i>), Казбек (5033 <i>м</i>). Чоң ~~К-дын~~ кырка тоолору альп тибиндеги рельефи м-н өзгөчөлөнүп турат; көбү куэста тибинде, карст процесстери
	өрчүгөн (Воронцов, Жаңы Афон үңкүрлөрү, Сатаплиа ж. б.). Чоң ~~К-дын түн.~~ капталынан Кума- Маныч ойдуңуна чейин <i>Кавказ өндүрү</i> ээлейт; андагы Ставрополь дөңсөөсү Кубань-Азов бою ж-а Терек-Кума ойдуңдарынан бөлүп турат. Чоң К. түштүгүндөгү Колхида (батышында) ж-а Кура- Аракс (чыгышында) аккумуляциялык ойдуңдары аркылуу Закавказье тайпак тоолорунан бөлүнөт. Закавказье бүктөлүүдөн пайда болгон Кичи К. кырка тоосунан (Гямыш чокусу, би~~йикт.~~ 3724 <i>м</i>) ж-а жанартоодон пайда болгон <i>Армян тайпак тоосунан</i> (5165 <i>м</i>, Чоң Арарат
	чокусу) турат. ~~Түш.~~-чыгышында бүктөлүүдөн жаралган <i>Талыш тоосу</i> (2477 м) ж-а <i>Ленкоран ойдуңу</i> жайгашкан. К. – Жер ортолук деңиз кырчоосундагы альп бүктөлүү аймагына кирген эпигеосинклиналь, бир аз бөлүгү эпиплатформа абалындагы тоолор. Орто бөлүгү өчкөн жанартоо конустары бар К. мегантиклинориясына туура келет. Кен байлыктарга бай: мунай (Баку, Грозный, Майкоп), газ (Краснодар, Ставрополь крайлары), темир (Дашкесан), таш көмүр, марганец, жез, молибден (Тырныауз), коргошун ж-а цинк кенташтары (Садон), минералдуу булактар.<br>
	К. мелүүн ж-а субтропиктик климат алкактарынын чет жакаларында жайгашкан. ~~Түн. К.~~ мелүүн, Закавказье субтропиктик алкактарга кирет. Январдын ~~орт. темп-расы~~ Кавказ өндүрүндө –2°Сден –5°Сге чейин, Закавказьеде 1– 6°С. Жайында ~~К-дын~~ батышы м-н чыгышынын ~~темп-ралык~~ айырмасы көбүрөөк байкалат. Июлдун ~~орт. темп-расы~~ батышында 23–24°С, чыгышында 25–29°С. Тоолордо 2000 <i>м</i> бийикте январдын ~~орт. темп-расы~~ –8°С, августтуку (эң жылуу ай) 13°С. Бийиктеген сайын бийик тоонун суук климаты кыр зонасында ниваль климаты м-н алмашат. Жылдык жаан-чачыны түздүктөргө 200 <i>мм</i>ден (Кура-Аракс ойдуңу) 1800 <i>мм</i>ге чейин (Колхида ойдуңу), тоолордо 2600 <i>мм</i>, айдарым батыш ж-а ~~түш.~~-батыш капталдарында 4000 <i>мм</i>ге чейин жетет. Жалпы аянты 1428 <i>км</i><sup>2</sup>ге жеткен 2000дей мөңгү бар; ири-

	[[File:КАВКАЗ60.png \| thumb \| Белалакан тоосу.]]		[[File:КАВКАЗ60.png \| thumb \| Белалакан тоосу.]]

			лери: Дыхсу, Безенги, Караугом, Цаннер ж. б. Дарыялары Каспий (Кура Аракс м-н, Сулак, Терек, Кума), Кара (Риони, Ингури) ж-а Азов (Кубань) деңиздеринин алаптарына кирет. Эң ири көлү – <i>Севан</i>. Ландшафты бийиктик алкактуулукка жараша ар түрдүү. Чоң Кавказдын түштүк, и Кичи Кавказдын ж-а Талыш тоосунун түндүк капталдарында жазы ж-а ийне жалбырактуу токойлордон турган субтропиктик токой ландшафты басымдуу. Чоң ж-а Кичи Кавказдын, ошондой эле Армян тайпак тоосунун бийик бөлүктөрүн жапыз өскөн альп шалбаасы, өтө континенттүү аймактарын шалбаалуу талаа ээлейт. Бийик кырларына гляциалдык-нивалдык ландшафт мүнөздүү. Кавказ өндүрүндө талаа, Закавказьеде жарым чөл ландшафттары басымдуу.<br>Кавказдын ландшафты, айрыкча түздүктөрүндөгү ж-а тоо этектериндеги талаа ж-а субтропик алкактары адамдардын аракетинен кыйла өзгөрүп кеткен. Айрыкча Чыгыш Кавказдын, Закавказье ойдуңдарынын, Жавахети – Армян тайпак тоосунун чуңкурчактарынын ландшафты өтө өзгөрүүгө дуушарланган. Кавказ өндүрүндө (аймагынын 60%тен ашыгы) ж-а Кура-Аракс ойдуңунда (75%) агроландшафт басымдуулук кылат. Эрозия, жер астындагы суулардын деңгээлинин көтөрүлүшү, кыртышты шор басуу, суу каптоо ж. б. процесстер күчөөдө. Колхида ойдуңунун 40%ке жакын аянты кургатылган, токоюнун
	лери: Дыхсу, Безенги, Караугом, Цаннер ж. б. Дарыялары Каспий (Кура Аракс м-н, Сулак, Терек, Кума), Кара (Риони, Ингури) ж-а Азов (Кубань) деңиздеринин алаптарына кирет. Эң ири көлү – <i>Севан</i>.
	Ландшафты бийиктик алкактуулукка жараша ар түрдүү. Чоң ~~К-дын түш.~~, Кичи ~~К-дын~~ ж-а Талыш тоосунун ~~түн.~~ капталдарында жазы ж-а ийне жалбырактуу токойлордон турган субтропиктик токой ландшафты басымдуу. Чоң ж-а Кичи ~~К-дын~~, о. эле Армян тайпак тоосунун бийик бөлүктөрүн жапыз өскөн альп шалбаасы, өтө континенттүү аймактарын шалбаалуу талаа ээлейт. Бийик кырларына гляциалдыкнивалдык ландшафт мүнөздүү. Кавказ өндүрүндө талаа, Закавказьеде жарым чөл ландшафттары басымдуу.<br>
	~~К-дын~~ ландшафты, айрыкча түздүктөрүндөгү ж-а тоо этектериндеги талаа ж-а субтропик алкактары адамдардын аракетинен кыйла өзгөрүп кеткен. Айрыкча Чыгыш ~~К-дын~~, Закавказье ойдуңдарынын, Жавахети – Армян тайпак тоосунун чуңкурчактарынын ландшафты өтө өзгөрүүгө дуушарланган. Кавказ өндүрүндө (аймагынын 60%тен ашыгы) ж-а Кура-Аракс ойдуңунда (75%) агроландшафт басымдуулук кылат. Эрозия, жер астындагы суулардын деңгээлинин көтөрүлүшү, кыртышты шор басуу, суу каптоо ж. б. процесстер күчөөдө. Колхида ойдуңунун 40%ке жакын аянты кургатылган, токоюнун

	[[File:КАВКАЗ61.png \| thumb \| Алазани-Авторан ландшафты.]]		[[File:КАВКАЗ61.png \| thumb \| Алазани-Авторан ландшафты.]]
	50%тен ашык аянты кыйылып, анын ордуна субтропиктик мөмө-жемиш өсүмдүктөрү отургузулган. Саз кургатуучу каналдардын ~~уз.~~ 2100 <i>км</i>ден ашат. ~~К-дын~~ ландшафтын коргоо максатында коруктар уюшулган, алардын эң белгилүүлөрү: Кавказ, Теберда, Кабарда-Балкар, ~~Түн.~~ Осетин (Россия); Ажамети, Рица, Вашловани, Лагодехи (Грузия); Гиркан (Азербайжан); Хосров, Эренбуни (Армения) ж. б. Улуттук парктары: Сочи (Россия), Севан (Армения) ж. б. Заказниктер, табият эстеликтери да көп. «Батыш Кавказ» (Россияда; Кавказ коругунун бир бөлүгүн, Чоң Тхач табият паркын, 3 табият эстелигин камтыйт) Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. К. – курорттуу ири аймактардын бири; мында <i>Кавказ Минералдуу суулары,</i> о. эле Кара деңиздин жээгинде Анападан Батумиге чейин курорттор жайгашкан. Туризм м-н альпинизмдин борбору.<br>		50%тен ашык аянты кыйылып, анын ордуна субтропиктик мөмө-жемиш өсүмдүктөрү отургузулган. Саз кургатуучу каналдардын узундугу 2100 <i>км</i>ден ашат. Кавказдын ландшафтын коргоо максатында коруктар уюшулган, алардын эң белгилүүлөрү: Кавказ, Теберда, Кабарда-Балкар, Түндүк Осетин (Россия); Ажамети, Рица, Вашловани, Лагодехи (Грузия); Гиркан (Азербайжан); Хосров, Эренбуни (Армения) ж. б. Улуттук парктары: Сочи (Россия), Севан (Армения) ж. б. Заказниктер, табият эстеликтери да көп. «Батыш Кавказ» (Россияда; Кавказ коругунун бир бөлүгүн, Чоң Тхач табият паркын, 3 табият эстелигин камтыйт) Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. Кавказ – курорттуу ири аймактардын бири; мында <i>Кавказ Минералдуу суулары,</i> ошондой эле Кара деңиздин жээгинде Анападан Батумиге чейин курорттор жайгашкан. Туризм м-н альпинизмдин борбору.<br>Кавказда Азербайжан, Армения, Грузия, Краснодар
	~~К-да~~ Азербайжан, Армения, Грузия, Краснодар

	[[File:КАВКАЗ62.png \| thumb \| none]]		[[File:КАВКАЗ62.png \| thumb \| none]]
24 сап:		14 сап:
	<i>крайы, Ставрополь крайы, Дагстан, Ингушстан, Кабарда-Балкария, Түндүк Осетия, Чеченстан</i> жайгашкан.		<i>крайы, Ставрополь крайы, Дагстан, Ингушстан, Кабарда-Балкария, Түндүк Осетия, Чеченстан</i> жайгашкан.

			Ад.: Кавказ. М., 1966; <i>Мильков Ф. Н., Гвоздецкий Н. А.</i> Физическая география СССР. Общий обзор. Европейская часть СССР. Кавказ. М., 1986; Заповедники Кавказа. М., 1990; <i>Беручашвили Н. Л.</i> Кавказ: ландшафты, модели, эксперименты. Тб., 1995.
	Ад.: Кавказ. М., 1966; <i>Мильков Ф. Н., Гвоздецкий
	Н. А.</i> Физическая география СССР. Общий обзор. Европейская часть СССР. Кавказ. М., 1986; Заповедники Кавказа. М., 1990; <i>Беручашвили Н. Л.</i> Кавказ: ландшафты, модели, эксперименты. Тб., 1995.

	<p align='right'><i type='author'>Э. Н. Султаналиев.</i></p>		<p align='right'><i type='author'>Э. Н. Султаналиев.</i></p>
	[[Категория:3-том, 673-784 бб]]		[[Категория:3-том, 673-784 бб]]

vol3>KadyrM, 09:49, 4 Июль (Теке) 2025 карата

2025-07-04T09:49:39Z

← Мурунку нускасы	09:49, 4 Июль (Теке) 2025 -деги абалы
(Айырма жок)

Kadyrm: 1 версия

2025-07-04T04:06:32Z

1 версия

Жаңы барак

КАВКА́З – Кара, Азов ж-а Каспий деңиздеринин аралыгында жайгашкан табигый аймак. Россия, Грузия, Армения ж-а Азербайжандын
чегинде. Түндүктө Кума-Маныч ойдуңунан түштүктө Армениянын Түркия ж-а Иран м-н чек арасына чейин созулат (түш. табигый чек арасы шарттуу алынган). Түн. К-ды, Кавказ өңдүрүн,
Чоң К. тоо тармагын ж-а Закавказьени өзүнө камтыйт. Аянты 440,440 миң км2ден ашык. Тоолуу рельеф басымдуу. Борб. абалды ээлеген Чоң Кавказ тоо тармагы – Россиянын гана эмес, жалпы Европанын да эң бийик жери; анын кыр бөлүгүн Башкы же Суу бөлгүч ж-а Каптал кырка тоолору түзөт. Анын бийик чокулары: Эльбрус (5642 м), Дыхсу (5203 м), Шхара
(5068 м), Казбек (5033 м). Чоң К-дын кырка тоолору альп тибиндеги рельефи м-н өзгөчөлөнүп турат; көбү куэста тибинде, карст процесстери
өрчүгөн (Воронцов, Жаңы Афон үңкүрлөрү, Сатаплиа ж. б.). Чоң К-дын түн. капталынан Кума- Маныч ойдуңуна чейин Кавказ өндүрү ээлейт; андагы Ставрополь дөңсөөсү Кубань-Азов бою ж-а Терек-Кума ойдуңдарынан бөлүп турат. Чоң К. түштүгүндөгү Колхида (батышында) ж-а Кура- Аракс (чыгышында) аккумуляциялык ойдуңдары аркылуу Закавказье тайпак тоолорунан бөлүнөт. Закавказье бүктөлүүдөн пайда болгон Кичи К. кырка тоосунан (Гямыш чокусу, бийикт. 3724 м) ж-а жанартоодон пайда болгон Армян тайпак тоосунан (5165 м, Чоң Арарат
чокусу) турат. Түш.-чыгышында бүктөлүүдөн жаралган Талыш тоосу (2477 м) ж-а Ленкоран ойдуңу жайгашкан. К. – Жер ортолук деңиз кырчоосундагы альп бүктөлүү аймагына кирген эпигеосинклиналь, бир аз бөлүгү эпиплатформа абалындагы тоолор. Орто бөлүгү өчкөн жанартоо конустары бар К. мегантиклинориясына туура келет. Кен байлыктарга бай: мунай (Баку, Грозный, Майкоп), газ (Краснодар, Ставрополь крайлары), темир (Дашкесан), таш көмүр, марганец, жез, молибден (Тырныауз), коргошун ж-а цинк кенташтары (Садон), минералдуу булактар. 
К. мелүүн ж-а субтропиктик климат алкактарынын чет жакаларында жайгашкан. Түн. К. мелүүн, Закавказье субтропиктик алкактарга кирет. Январдын орт. темп-расы Кавказ өндүрүндө –2°Сден –5°Сге чейин, Закавказьеде 1– 6°С. Жайында К-дын батышы м-н чыгышынын темп-ралык айырмасы көбүрөөк байкалат. Июлдун орт. темп-расы батышында 23–24°С, чыгышында 25–29°С. Тоолордо 2000 м бийикте январдын орт. темп-расы –8°С, августтуку (эң жылуу ай) 13°С. Бийиктеген сайын бийик тоонун суук климаты кыр зонасында ниваль климаты м-н алмашат. Жылдык жаан-чачыны түздүктөргө 200 ммден (Кура-Аракс ойдуңу) 1800 ммге чейин (Колхида ойдуңу), тоолордо 2600 мм, айдарым батыш ж-а түш.-батыш капталдарында 4000 ммге чейин жетет. Жалпы аянты 1428 км2ге жеткен 2000дей мөңгү бар; ири-

[[File:КАВКАЗ60.png | thumb | Белалакан тоосу.]]

лери: Дыхсу, Безенги, Караугом, Цаннер ж. б. Дарыялары Каспий (Кура Аракс м-н, Сулак, Терек, Кума), Кара (Риони, Ингури) ж-а Азов (Кубань) деңиздеринин алаптарына кирет. Эң ири көлү – Севан.
Ландшафты бийиктик алкактуулукка жараша ар түрдүү. Чоң К-дын түш., Кичи К-дын ж-а Талыш тоосунун түн. капталдарында жазы ж-а ийне жалбырактуу токойлордон турган субтропиктик токой ландшафты басымдуу. Чоң ж-а Кичи К-дын, о. эле Армян тайпак тоосунун бийик бөлүктөрүн жапыз өскөн альп шалбаасы, өтө континенттүү аймактарын шалбаалуу талаа ээлейт. Бийик кырларына гляциалдыкнивалдык ландшафт мүнөздүү. Кавказ өндүрүндө талаа, Закавказьеде жарым чөл ландшафттары басымдуу. 
К-дын ландшафты, айрыкча түздүктөрүндөгү ж-а тоо этектериндеги талаа ж-а субтропик алкактары адамдардын аракетинен кыйла өзгөрүп кеткен. Айрыкча Чыгыш К-дын, Закавказье ойдуңдарынын, Жавахети – Армян тайпак тоосунун чуңкурчактарынын ландшафты өтө өзгөрүүгө дуушарланган. Кавказ өндүрүндө (аймагынын 60%тен ашыгы) ж-а Кура-Аракс ойдуңунда (75%) агроландшафт басымдуулук кылат. Эрозия, жер астындагы суулардын деңгээлинин көтөрүлүшү, кыртышты шор басуу, суу каптоо ж. б. процесстер күчөөдө. Колхида ойдуңунун 40%ке жакын аянты кургатылган, токоюнун

[[File:КАВКАЗ61.png | thumb | Алазани-Авторан ландшафты.]]
50%тен ашык аянты кыйылып, анын ордуна субтропиктик мөмө-жемиш өсүмдүктөрү отургузулган. Саз кургатуучу каналдардын уз. 2100 кмден ашат. К-дын ландшафтын коргоо максатында коруктар уюшулган, алардын эң белгилүүлөрү: Кавказ, Теберда, Кабарда-Балкар, Түн. Осетин (Россия); Ажамети, Рица, Вашловани, Лагодехи (Грузия); Гиркан (Азербайжан); Хосров, Эренбуни (Армения) ж. б. Улуттук парктары: Сочи (Россия), Севан (Армения) ж. б. Заказниктер, табият эстеликтери да көп. «Батыш Кавказ» (Россияда; Кавказ коругунун бир бөлүгүн, Чоң Тхач табият паркын, 3 табият эстелигин камтыйт) Бүткүл дүйнөлүк мурастын тизмесине кирген. К. – курорттуу ири аймактардын бири; мында Кавказ Минералдуу суулары, о. эле Кара деңиздин жээгинде Анападан Батумиге чейин курорттор жайгашкан. Туризм м-н альпинизмдин борбору. 
К-да Азербайжан, Армения, Грузия, Краснодар

[[File:КАВКАЗ62.png | thumb | none]]

крайы, Ставрополь крайы, Дагстан, Ингушстан, Кабарда-Балкария, Түндүк Осетия, Чеченстан жайгашкан.

Ад.: Кавказ. М., 1966; Мильков Ф. Н., Гвоздецкий
Н. А. Физическая география СССР. Общий обзор. Европейская часть СССР. Кавказ. М., 1986; Заповедники Кавказа. М., 1990; Беручашвили Н. Л. Кавказ: ландшафты, модели, эксперименты. Тб., 1995.

Э. Н. Султаналиев.
[[Категория:3-том, 673-784 бб]]