http://212.24.105.57:9989/index.php?action=history&feed=atom&title=%D0%9A%D0%90%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AC_%28%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D1%8B%D1%82%C2%AD%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B3%D1%8B%D0%BD_%D1%8D%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D3%A9%D3%A9_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B%29КАЛЕНДАРЬ (убакыттын аралыгын эсептөө системасы) - Түзөтүүлөр тарыхы2026-04-22T20:42:01ZУикидеги бул барактын өзгөртүү тарыхыMediaWiki 1.40.0http://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%9A%D0%90%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AC_(%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D1%8B%D1%82%C2%AD%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B3%D1%8B%D0%BD_%D1%8D%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D3%A9%D3%A9_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B)&diff=34163&oldid=prevTemirkan: Temirkan moved page КАЛЕНДАРЬ 1 to КАЛЕНДАРЬ (убакыттын аралыгын эсептөө системасы)2025-10-10T10:02:46Z<p>Temirkan moved page <a href="/index.php?title=%D0%9A%D0%90%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AC_1&action=edit&redlink=1" class="new" title="КАЛЕНДАРЬ 1 (мындай барак жок)">КАЛЕНДАРЬ 1</a> to <a href="/index.php/%D0%9A%D0%90%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AC_(%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D1%8B%D1%82%C2%AD%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B3%D1%8B%D0%BD_%D1%8D%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D3%A9%D3%A9_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B)" title="КАЛЕНДАРЬ (убакыттын аралыгын эсептөө системасы)">КАЛЕНДАРЬ (убакыттын аралыгын эсептөө системасы)</a></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">10:02, 10 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Temirkanhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%9A%D0%90%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AC_(%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D1%8B%D1%82%C2%AD%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B3%D1%8B%D0%BD_%D1%8D%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D3%A9%D3%A9_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B)&diff=34162&oldid=prevTemirkan, 10:01, 10 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 карата2025-10-10T10:01:08Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">10:01, 10 Октябрь (Тогуздун айы) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">1 сап:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">1 сап:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><b type='title'>КАЛЕНДА&#769;РЬ</b> (лат. calendarium – айдын бирин&shy;чи күнү) – асман телолорунун көрүнгөн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кыймы-</del></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><b type='title'>КАЛЕНДА&#769;РЬ</b> (лат. calendarium – айдын бирин&shy;чи күнү) – асман телолорунун көрүнгөн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">кыймылынын </ins>мезгилдүүлүгүнүн негизинде убакыт&shy;тын узак аралыгын эсептөө системасы. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Календарь </ins>түзүүдө күн м-н түндүн, жыл мезгилдеринин алмашуу&shy;су, Ай фазаларынын өзгөрүшү пайдаланылат. Убакыт ченинин бирдиги күн м-н түндүн алма&shy;шуусу – <i>сутка,</i> Айдын Жерди айлануусу – ай, Жердин Күндү толук айлануусу <i>жыл</i> деп кабыл алынган. Натыйжада Ай, Ай-Күн ж-а Күн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">календары </ins>пайда болгон. Ай <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">календарында </ins>жыл 12 айдан, ар бир ай 29–30 суткадан туруп, бир жылда 354–355 сутка болгон. Ай <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">календары </ins>мусулман өлкөлөрүндө та&shy;ралган. Бул <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">календарь боюнча </ins>жыл эсептөө Мухаммед пайгамбар Мекеден кеткен күн – 622-жылдын 16-июлунан башталат. Мында айдын жаңы&shy;рышы м-н башталып, узактыгы 29 <i>сутка</i> 12 <i>с</i> 44 <i>мин</i> 2,9 <i>сек</i>га барабар. Ай – Күн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">календары боюнча </ins>19 жыл 235 айга барабар. Ар бир 19 жылдын ичинде 12 айлуу (29–30 күндүү) 12 жыл ж-а 13 айлуу 7 жыл бар. Бул <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">календарь </ins>байыркы мезгилде Вавилон, Кытай, Грекия ж-а Римде кеңири та&shy;рап, азыр Кытай, Израиль, Корея, Моңголия, Япония ж. б. өлкөлөрдө колдонулат. Күн <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">календары </ins>б. з. ч. 4-миң жылдыкта Египетте түзүлгөн. Бул <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">календарда </ins>жыл 365 күндөн туруп, ар бир айында 30 күн болгон 12 айга бөлүнөт; жыл аягына эч бир айга киргизилбеген 5 майрам күн кошул&shy;ган. Буга Юлий, Григорий ж. б. <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">календарлар </ins>кирет. Ю л и й <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">Календары </ins>б. з. ч. 46-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>Рим диктатору Юлий Цезардын чечими м-н кабыл алынган. Ал <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </ins>жыл 365 суткадан, 7 ай 31, 4 ай 30, февраль 28 күндөн турган. Мында ар бир жыл 6 саатка кемип отуруп, 4 жылда 1 суткага жеткен, ошон&shy;дуктан ал сутканы ар бир 4-жылга кошууну чечишкен. Мындай жыл (<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мисалы</ins>, 1972, 1976, 1980 ж. б.) «узак жыл» (високосный) деп аталып 366 күндөн турат. Бул <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">календарь боюнча </ins>жылдын <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">орточо </ins>узак&shy;тыгы анын табигый убактысынан жылына 11 <i>мин</i> 14 <i>сек</i> ашып отуруп, 128 жылда 1 сутка&shy;га жетип, ыңгайсыздыкты жараткан. Рим па&shy;пасы Григорий XIII, Юлий <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">календарындагы </ins>мүчүлүштү жоюу максатында Г р и г о р и й <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">календарын </ins>түзгөн. Аны түзүүдө белгилүү астроном ж-а математик&shy;тер Игнацио Данти, Луижи Лилио, Христофор Шлюсель катышкан. Жазгы күн м-н түндүн теңелүүсүн 21-мартка тууралап, андан ары анын бул күндөн кечикпешин камсыз кылуу үчүн, 1582-жылдын 4-октябры – бейшембиден ки&shy;йинки он күндү кыскартып, кийинки жума күндү 15-октябрь деп эсептөөгө буйрук кылган. Бул <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">календарда </ins>аягы 00 (мис., 1700, 1800, 1900, 2100) м-н бүткөн, бирок 400гө так бөлүнбөгөн ж-а 4кө калдыксыз бөлүнгөн жылдарды узак жылдар эмес деп атоо сунушталган. Бул <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">календарь </ins>ар кайсы убакта Европа өлкөлөрүндө колдонула баш&shy;таган. СССРде 1918-<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">жылы </ins>В. И. Лениндин сунушу <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">боюнча </ins>14-февралдан баштап киргизилген.<br>Кыргыз элинде Ай <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">календары </ins>колдонулган. Алгач бул Хижра деп аталган. Анда жылдар 12 жаны&shy;бардын аты м-н аталат (к. <i>Жыл сүрүү</i>). Он эки жылдан кийин кайра башынан башталат. Бир жыл 12 айга бөлүнүп, айлар: жалган куран (март), чын куран (апрель), бугу (май), кулжа (июнь), теке (июль), баш оона (август), аяк оона (сентябрь), тогуздун айы (октябрь), жетинин айы (ноябрь), бештин айы (декабрь), үчтүн айы (январь), бирдин айы (февраль) деп аталат. Ай <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">календары боюнча </ins>жаңы жыл 18–20-мартка туура кел&shy;ген. Айдын 7 күнүнө дүйшөмбү, шейшемби, шар&shy;шемби, бейшемби, жума, ишемби, жекшемби деп ат коюлуп, алар жалпысынан жума же апта деп аталат.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div> </div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">лынын </del>мезгилдүүлүгүнүн негизинде убакыт&shy;тын узак аралыгын эсептөө системасы. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К. </del>түзүүдө күн м-н түндүн, жыл мезгилдеринин алмашуу&shy;су, Ай фазаларынын өзгөрүшү пайдаланылат. Убакыт ченинин бирдиги күн м-н түндүн алма&shy;шуусу – <i>сутка,</i> Айдын Жерди айлануусу – ай,</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Жердин Күндү толук айлануусу <i>жыл</i> деп кабыл алынган. Натыйжада Ай, Ай-Күн ж-а Күн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К-ы </del>пайда болгон. Ай <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К-ында </del>жыл 12 айдан, ар бир</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>ай 29–30 суткадан туруп, бир жылда 354–355</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>сутка болгон. Ай <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К-ы </del>мусулман өлкөлөрүндө та&shy;ралган. Бул <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К. б-ча </del>жыл эсептөө Мухаммед</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>пайгамбар Мекеден кеткен күн – 622-жылдын</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>16-июлунан башталат. Мында айдын жаңы&shy;рышы м-н башталып, узактыгы 29 <i>сутка</i> 12 <i>с</i></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>44 <i>мин</i> 2,9 <i>сек</i>га барабар. Ай – Күн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К-ы б-ча</del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>19 жыл 235 айга барабар. Ар бир 19 жылдын ичинде 12 айлуу (29–30 күндүү) 12 жыл ж-а</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>13 айлуу 7 жыл бар. Бул <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К. </del>байыркы мезгилде Вавилон, Кытай, Грекия ж-а Римде кеңири та&shy;рап, азыр Кытай, Израиль, Корея, Моңголия, Япония ж. б. өлкөлөрдө колдонулат. Күн <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К-ы </del>б. з. ч. 4-миң жылдыкта Египетте түзүлгөн. Бул <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К-да </del>жыл 365 күндөн туруп, ар бир айында 30 күн болгон 12 айга бөлүнөт; жыл аягына эч бир айга киргизилбеген 5 майрам күн кошул&shy;ган. Буга Юлий, Григорий ж. б. <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К-лар </del>кирет. Ю л и й <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К-ы </del>б. з. ч. 46-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>Рим диктатору Юлий Цезардын чечими м-н кабыл алынган. Ал <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </del>жыл 365 суткадан, 7 ай 31, 4 ай 30, февраль 28 күндөн турган. Мында ар бир жыл 6 саатка кемип отуруп, 4 жылда 1 суткага жеткен, ошон&shy;дуктан ал сутканы ар бир 4-жылга кошууну</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>чечишкен. Мындай жыл (<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">мис.</del>, 1972, 1976, 1980 ж. б.) «узак жыл» (високосный) деп аталып 366 күндөн турат. Бул <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К. б-ча </del>жылдын <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">орт. </del>узак&shy;тыгы анын табигый убактысынан жылына 11 <i>мин</i> 14 <i>сек</i> ашып отуруп, 128 жылда 1 сутка&shy;га жетип, ыңгайсыздыкты жараткан. Рим па&shy;пасы Григорий XIII, Юлий <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К-ындагы </del>мүчүлүштү жоюу максатында Г р и г о р и й <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К-ын </del>түзгөн. Аны түзүүдө белгилүү астроном ж-а математик&shy;тер Игнацио Данти, Луижи Лилио, Христофор Шлюсель катышкан. Жазгы күн м-н түндүн теңелүүсүн 21-мартка тууралап, андан ары анын бул күндөн кечикпешин камсыз кылуу үчүн,</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>1582-жылдын 4-октябры – бейшембиден ки&shy;йинки он күндү кыскартып, кийинки жума күндү 15-октябрь деп эсептөөгө буйрук кылган. Бул <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К-да </del>аягы 00 (мис., 1700, 1800, 1900, 2100) м-н</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>бүткөн, бирок 400гө так бөлүнбөгөн ж-а 4кө калдыксыз бөлүнгөн жылдарды узак жылдар эмес деп атоо сунушталган. Бул <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К. </del>ар кайсы убакта Европа өлкөлөрүндө колдонула баш&shy;таган. СССРде 1918-<del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ж. </del>В. И. Лениндин сунушу <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">б-ча </del>14-февралдан баштап киргизилген.<br></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>Кыргыз элинде Ай <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К. </del>колдонулган. Алгач бул Хижра деп аталган. Анда жылдар 12 жаны&shy;бардын аты м-н аталат (к. <i>Жыл сүрүү</i>). Он эки</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>жылдан кийин кайра башынан башталат. Бир жыл 12 айга бөлүнүп, айлар: жалган куран (март), чын куран (апрель), бугу (май), кулжа (июнь), теке (июль), баш оона (август), аяк оона (сентябрь), тогуздун айы (октябрь), жетинин айы (ноябрь), бештин айы (декабрь), үчтүн айы (январь), бирдин айы (февраль) деп аталат. Ай</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">К-ы б-ча </del>жаңы жыл 18–20-мартка туура кел&shy;ген. Айдын 7 күнүнө дүйшөмбү, шейшемби, шар&shy;шемби, бейшемби, жума, ишемби, жекшемби деп ат коюлуп, алар жалпысынан жума же апта деп аталат.</div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:4-том, 1-50 бб]]</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>[[Категория:4-том, 1-50 бб]]</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><del style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></del></div></td><td colspan="2" class="diff-side-added"></td></tr>
</table>Temirkanhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%9A%D0%90%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AC_(%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D1%8B%D1%82%C2%AD%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B3%D1%8B%D0%BD_%D1%8D%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D3%A9%D3%A9_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B)&diff=30719&oldid=prevKadyrm: 1 версия2025-08-24T09:00:52Z<p>1 версия</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="ky">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">← Мурунку нускасы</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">09:00, 24 Август (Баш оона) 2025 -деги абалы</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="ky"><div class="mw-diff-empty">(Айырма жок)</div>
</td></tr></table>Kadyrmhttp://212.24.105.57:9989/index.php?title=%D0%9A%D0%90%D0%9B%D0%95%D0%9D%D0%94%D0%90%D0%A0%D0%AC_(%D1%83%D0%B1%D0%B0%D0%BA%D1%8B%D1%82%C2%AD%D1%82%D1%8B%D0%BD_%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%BB%D1%8B%D0%B3%D1%8B%D0%BD_%D1%8D%D1%81%D0%B5%D0%BF%D1%82%D3%A9%D3%A9_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%81%D1%8B)&diff=30718&oldid=prevvol4>KadyrM, 01:04, 24 Август (Баш оона) 2025 карата2025-08-24T01:04:05Z<p></p>
<p><b>Жаңы барак</b></p><div><b type='title'>КАЛЕНДА&#769;РЬ</b> (лат. calendarium – айдын бирин&shy;чи күнү) – асман телолорунун көрүнгөн кыймы-<br />
<br />
лынын мезгилдүүлүгүнүн негизинде убакыт&shy;тын узак аралыгын эсептөө системасы. К. түзүүдө күн м-н түндүн, жыл мезгилдеринин алмашуу&shy;су, Ай фазаларынын өзгөрүшү пайдаланылат. Убакыт ченинин бирдиги күн м-н түндүн алма&shy;шуусу – <i>сутка,</i> Айдын Жерди айлануусу – ай,<br />
Жердин Күндү толук айлануусу <i>жыл</i> деп кабыл алынган. Натыйжада Ай, Ай-Күн ж-а Күн К-ы пайда болгон. Ай К-ында жыл 12 айдан, ар бир<br />
ай 29–30 суткадан туруп, бир жылда 354–355<br />
сутка болгон. Ай К-ы мусулман өлкөлөрүндө та&shy;ралган. Бул К. б-ча жыл эсептөө Мухаммед<br />
пайгамбар Мекеден кеткен күн – 622-жылдын<br />
16-июлунан башталат. Мында айдын жаңы&shy;рышы м-н башталып, узактыгы 29 <i>сутка</i> 12 <i>с</i><br />
44 <i>мин</i> 2,9 <i>сек</i>га барабар. Ай – Күн К-ы б-ча<br />
19 жыл 235 айга барабар. Ар бир 19 жылдын ичинде 12 айлуу (29–30 күндүү) 12 жыл ж-а<br />
13 айлуу 7 жыл бар. Бул К. байыркы мезгилде Вавилон, Кытай, Грекия ж-а Римде кеңири та&shy;рап, азыр Кытай, Израиль, Корея, Моңголия, Япония ж. б. өлкөлөрдө колдонулат. Күн К-ы б. з. ч. 4-миң жылдыкта Египетте түзүлгөн. Бул К-да жыл 365 күндөн туруп, ар бир айында 30 күн болгон 12 айга бөлүнөт; жыл аягына эч бир айга киргизилбеген 5 майрам күн кошул&shy;ган. Буга Юлий, Григорий ж. б. К-лар кирет. Ю л и й К-ы б. з. ч. 46-ж. Рим диктатору Юлий Цезардын чечими м-н кабыл алынган. Ал б-ча жыл 365 суткадан, 7 ай 31, 4 ай 30, февраль 28 күндөн турган. Мында ар бир жыл 6 саатка кемип отуруп, 4 жылда 1 суткага жеткен, ошон&shy;дуктан ал сутканы ар бир 4-жылга кошууну<br />
чечишкен. Мындай жыл (мис., 1972, 1976, 1980 ж. б.) «узак жыл» (високосный) деп аталып 366 күндөн турат. Бул К. б-ча жылдын орт. узак&shy;тыгы анын табигый убактысынан жылына 11 <i>мин</i> 14 <i>сек</i> ашып отуруп, 128 жылда 1 сутка&shy;га жетип, ыңгайсыздыкты жараткан. Рим па&shy;пасы Григорий XIII, Юлий К-ындагы мүчүлүштү жоюу максатында Г р и г о р и й К-ын түзгөн. Аны түзүүдө белгилүү астроном ж-а математик&shy;тер Игнацио Данти, Луижи Лилио, Христофор Шлюсель катышкан. Жазгы күн м-н түндүн теңелүүсүн 21-мартка тууралап, андан ары анын бул күндөн кечикпешин камсыз кылуу үчүн,<br />
1582-жылдын 4-октябры – бейшембиден ки&shy;йинки он күндү кыскартып, кийинки жума күндү 15-октябрь деп эсептөөгө буйрук кылган. Бул К-да аягы 00 (мис., 1700, 1800, 1900, 2100) м-н<br />
бүткөн, бирок 400гө так бөлүнбөгөн ж-а 4кө калдыксыз бөлүнгөн жылдарды узак жылдар эмес деп атоо сунушталган. Бул К. ар кайсы убакта Европа өлкөлөрүндө колдонула баш&shy;таган. СССРде 1918-ж. В. И. Лениндин сунушу б-ча 14-февралдан баштап киргизилген.<br><br />
Кыргыз элинде Ай К. колдонулган. Алгач бул Хижра деп аталган. Анда жылдар 12 жаны&shy;бардын аты м-н аталат (к. <i>Жыл сүрүү</i>). Он эки<br />
жылдан кийин кайра башынан башталат. Бир жыл 12 айга бөлүнүп, айлар: жалган куран (март), чын куран (апрель), бугу (май), кулжа (июнь), теке (июль), баш оона (август), аяк оона (сентябрь), тогуздун айы (октябрь), жетинин айы (ноябрь), бештин айы (декабрь), үчтүн айы (январь), бирдин айы (февраль) деп аталат. Ай<br />
К-ы б-ча жаңы жыл 18–20-мартка туура кел&shy;ген. Айдын 7 күнүнө дүйшөмбү, шейшемби, шар&shy;шемби, бейшемби, жума, ишемби, жекшемби деп ат коюлуп, алар жалпысынан жума же апта деп аталат.<br />
[[Категория:4-том, 1-50 бб]]<br />
</div>vol4>KadyrM